Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000220343

. «

.

i

I

)

y

.

é

iÇ

;

\

WIELKA ENCYKLOPEDYA POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

V- -•

/

.

. ■ > t

:    i'!.-

-

■

0/9 (09/

WIELKA

p-

fcr

t-

ł-

ILUSTROWANA.

■OG«0

TOM XXIII.

\ V V V..»A *

g”_.’fir

uz”

WARSZAWA '

drukarnia Biblioteki Dzieł Wyborowych

Ulica Nowy Świat Nr 47.

1 P°9.

,4

»

16e)

«

O

Vx    4

■y

¹ BIBLIOTEKA ' f GŁÓWNA *1

X:’>onnSX

%

380

/AWIftu;

•-••1

£7

C5

A. gt

v<§V

SLntfW

Is)

\

&

ci>

^03BOJIKHO UEHyyPOIO

liapmaaa — 6 Hoa6pa 1899 rcua.

\

<

:

Akc. Nr.

1

Wit- er 3L?S\ fctfV

I- -

F.

Franciszek Seraficki z Assyżu, św., któregD żywot śmiało nazwać-by można najbogatszym w zasługi, najczystszym, najwznioślejszym, naj-poetyczniejszym i najcudowniejszym ze wszystkich, o jakich nam opowiadają dzieje kościoła (* r. 1182 w mieście umbryjskiem Assisi—f tamże 4 października 1226). Był synem bogatego kupca Moriconiego, zwanego po ojcu, Bernardzie—Bernardone, który handlując suknem, często po towar swój udawał się do Fran-cyi, kraj ten bardzo polubił i tam też pojął żonę, imieniem Pikę, z domu Bourleinont, starej szlachty prowanckiej. Narodzenie św. F-a, którego życie było obrazem najwierniejszym życia Chrystusowego, otoczyli biografowie jego cu-downemi okolicznościami, odpowiadającemi tym, które towarzyszyły narodzeniu samego Syna Bożego. Zapisali więc najpierw, że, jak Jan Chrzciciel głosił o blizkiem przyjściu na świat Zbawiciela, tak jakiś człowiek tajemniczy, przebiegający ulice Assyżu, na pewien czas przed urodzeniem się jego, wróżył pokój i szczęście światu całemu. Dalej, że gdy matka, .mając go powić, przez dni kilka cierpiała takie ciężkie boleści, iż nareszcie lekarze o życiu jej zwątpili, zjawił się jakiś pielgrzym, który nalegał, ażeby chorą do obory wniesiono i złożono na sianie, a gdy to uczyniono, Pika najszczęśliwiej połóg odbyła (Łukasz Wadyng); dalej jeszcze, że nocy tej, w której urodził się F., kilka osób słyszało, jak nad ubogą kapliczką Matki Boskiej,

na przemieni! na Francesco, t. j. Francuzik, które po onczas przez nikogo używanem nie było, a nie przeczuwał pewno, jaka je kiedyś chwała opromieni, i jak wielu świętych i królów nosić je będzie.—Wcześnie oddany na naukę do księży od św. Jerzego, F. nie wiele się od nich nauczył, posiadł wszakże tyle łaciny, że mógł rozumieć księgi święte i przejął się wielkiem poszanowaniem pisma. Poszanowanie to zachował na zawsze, a objawiał je w szczególny sposób: Tomasz do Celano podaje, że gdy czasem znalazł na drodze jaki bądź świstek zapisany, to zaraz go podnosił, bojąc się, żeby nie potrącić nogą o imię Pańskie, lub o jaki ustęp, traktujący o rzeczach boskich. A kiedy jeden z uczniów jego pytał go: dlaczego z równą troskliwością zbiera pisma pogańskie?—„Mój synu,— odpowiedział — dlatego, że się tam znajdują litery, z których się składa Imię boskie błogosławione”. A potem, uzupełniając myśl swą, dodał: „Co jest dobrego w tern pisaniu, nie należy ani do pogan, ani do żadnych ludzi, lecz jedynie do Boga, który sam jest twórcą wszelkiego dobra”.—Nie łacina wszelakoż, nie studya klasyczne, wpłynęły na ukształcenie umysłowe i na uobyczajenie F-a; ale posłużył mu do tego język francuski, już wówczas uważany we Włoszech za najpiękniejszy ze wszystkich, i za stróża tradycyj rycerskich, polerujących szorstkość średniowieczną. Dziwić się temu niepodobna. We Włoszech, aż do połowy w. XIII, stojącą przy drodze z Assyżu do Spoletto, Anio- ; w kościele i w urzędzie wszechwładnie panowała łowię śpiewali hymny pokoju i radości, jak nie- łacina; językiem włoskim, bardzo jeszcze wów-gdyś nad szopką betleemską,—i t. p. cuda.—Oj- czas niewyrobionym, jedynie niższe warstwy lu-ciec F-a był podonczas we Francyi i bez niego du mówiły, stąd też zwano go lingua v o Ig are. dziecię ochrzczono imieniem najmilszego ucznia Łatwo więc francuszczyzna, z południa (langue Chrystusowego, Jana Ewangielisty; ale kiedy po- d’oc) i z północy i (langue d’oil) do Italii nawrócił, uszczęśliwiony narodzeniem pierworodne- pływała, i łatwo się rozpowszechniła, dzięki go syna, czy na cześć matki jego, czy przez szczególniej trubadurom i truwerom, których miłość swoją ku Francyi, czy wreszcie na pa- pieśni rozbrzmiewały po dworach włoskich, miątkę, że tym pożądanym potomkiem Niebo go zwłaszcza, gdy po pogromie Albigensów wielu ' obdarzyło za pobytu jego w tym kraju, imię Ja- trubadurów do Włoch się przesiedliło. Z ich

też liryki rozwinęła się włoska. Dla Franciszka, zrodzonego jak wiemy, z Prowansalki, język francuski był językiem domowym: lubił on go i pospolicie nim się posługiwał. W wieku młodzieńczym karmił się pieśniami bohaterskiemi truwerów, które go przejmowały duchem rycerskim, uczuciami dworności i szlachetności. Stał się też duszą wesołych towarzystw młodzieży, które pod mianem corti tworzyły się wówczas w Assyżu, również jak w całych Włoszech, i po-pularyz o wały poezyę trubadurów, zwyczaje romantyczne i uciechy wykwintne Prowansalczy-ków. Towarzysze uznali go za wodza swojego, a lud miejski, widząc go w pysznym stroju z laską dowódzcy w ręce, w gronie paniczów, co wieczór przeciągających po ulicach miasta z pochodniami i piosenkami, nazywał go kwiatem młodzieży. Naturalnie, że musiały to być piosnki francuskie: po wielekroć powtarza się u biografów ten szczegół, że, będąc w wesołym lub egzaltowanym nastroju, śpiewał po francusku. Brat Leon opowiada, że „błogosławiony F., w upojeniu miłości i współczucia dla Chrystusa, wrąc wewnętrznie słodką melodyą ducha, wydawał ją z siebie w dźwiękach francuskich, a boskie podszepty, które był przyjął uchem, wyrywały się na zewnątrz w weselnej pieśni francuskiej”. Wiemy wreszcie, że gdy poszedł na drogę pokuty, kiedy poślubił dobrowolne u-ubóstwo, i rozpoczął żywot żebraczy, to, chodząc po domach dawnych przyjaciół, prosić zwykł o jałmużnę w języku francuskim; musiał więc to być język klas oświeconych w Assyżu.—Zanim wszakże w jego życiu nastąpił przełom duchowy, za nim ten, jak go niektórzy nazywają, trubadur, czy (jak chce Porębowicz) truwer, za Panią swego serca obrał Ubóstwo i cudną pieśń na pochwałę jego ułożył, zanim sam siebie nazwał wesołkiem Bożym (giullare di Dio), syn ten kupiecki, psuty pochwałami swych towarzyszy i uwielbieniem tłumu, z głową zawróconą przygodami palladynów Karlomano-wych i Rycerzy okrągłego stołu, marzył o dorównaniu im w czynach bohaterskich. Gdy wszakże po raz pierwszy jął się oręża, chwały sobie wcale nie zdobył. Było to podczas wojny domowej. Rywalizacya miast włoskich, która nastąpiła po tryumfalnym pokoju w Konstancyi 1183 r. i zniweczyła porywy niepodległości, odbiła się nieszczęśliwie na losach Assyżu. Następca Fryderyka Barbarossy, Henryk VI, ścisnął napowrót żelazną obręczą Włochy północne i środkowe. Assyż, pociągnięty do współudziału w walce o niepodległość, poddać się musiał Konradowi Szwabskiemu, księciu na Spoleto. Gdy jednak Konrad, widząc, że się nie utrzyma, oddał się papieżowi, Assyżanie zburzyli twierdzę Spoletańską, obwarowali miasto własne murami i zaprowadzili rządy demokratyczne. Szlachta zagrożona uciekła się o pomoc do Pe-rugii, która, korzystając z dogodnej pory, wy-

powiedziała wojnę Assyżowi (1202 r.), odniosła zwycięstwo i zabrała do niewołi wielu młodzieży, między innymi i Franciszka. Rok niewoli przeszedł dla młodzieńca 20-letniego prawie niepostrzeżenie, nie odjął mu fantazyi i nie ostudził rycerskiego zapału do głośnych czynów, ni żądzy chwały. Powróciwszy wszakże do domu po zawarciu pokoju, rzucił się jeszcze z większą gorączkowością w życie hulaszcze, aż w końcu przypłacił je ciężką chorobą. Powstawszy z niej (według opowieści jego biografa, Tomasza Celano), i ledwie mogąc posuwać się o kiju, wyszedł raz spojrzeć na leżącą u stóp Assyżu śliczną dolinę, i spoglądając na uroczy krajobraz, uczuł w sobie niezapełnioną próżnię i żal zmarnowanej młodości. Był to wszakże tylko przemijający paroksyzm nawrócenia. Odzyskawszy zdrowie zupełne, do dawnego trybu życia powrócił, znów się zbudziła w nim żądza czynów bohaterskich i sławy. Gdy więc dowiedział się, że pewien rycerz z Assyżu wybiera się do Apulii, gdzie Walter de Brienne walczył w sprawie papieża z Markonaldem, wielkorządz-cą cesarskim, postanowił mu towarzyszyć; ale niezadługo powrócił sam, milczący i ponury. Biografowie (Tomasz de Celano) tłómaczą to w ten sposób. Pewnej nocy podczas onej wyprawy Franciszek miał sen tajemniczy: ujrzał się we wspaniałym pałacu; sale w nim przepełnione były przeróżną bronią i pysznemi rzędami, na ścianach lśniące tarcze wisiały. A gdy zapytał; do kogo należały ten pałac i te zbroje? odpowiedziano mu: do ciebie i do twoich rycerzy. Nie podobna, ażeby z czasem sługa Boży tego snu swojego zapomniał, lub widział w nim złudzenie złego ducha; ziścił się on dla niego w założeniu zakonu braci Minorytów, na których patrzał, jak na błędnych rycerzy, których zada-uiem było karcić błędy i bronić słabych; dowód tego widzimy w tern, że kiedy chciał pochwalić tych uczniów swoich, którzy się odznaczali żarliwością i świętobliwością, to mawiał: „Są to moi Rycerze okrągłego stołu”.— Zresztą biografowie jego zapisali, że kiedy nad znaczeniem snu owego rozmyślał, rojąc o chwale, jaką zdobyć miał w przedsięwziętej wyprawie, wydało mu się. że wyraźnie słyszy głos, w te słowo doń przemawiający: „Franciszku, kto może ci wyświadczyć więcej dobrego? Pan, czy sługa? możny, czy ubogi”? Na co, gdy odpowiedział, że pan, znów usłyszał głos Boży: „Dlaczegóż dla sługi opuszczasz Pana, a dla nędznego człowieka Boga najmożniejszego”? — „Cóż więc chcesz, Panie, abym czynił”? spytał F., a głos mu na to: „Wracaj do ziemi i miasta twojeao; widzenie bowiem, któreś miał niedawno bogatej zbrojowni, dla siebie i rycerzy twoich przeznaczonej, ma znaczenie duchowne, bo nie w zwykłym, światowym, lecz w Boskim i duchownym zawodzie ma się spełnić to, co ono wyrażało.” Niezwłocznie wrócił do Assyżu, lecz nie odra-

Franciszek Seraficki z Assyżu, św.

zu zerwał wszystkie stosunki: owszem, po dawnemu przyjmował młodych przyjaciół i dzielił ich zabawy. Alić pewnego razu, kiedy im wyprawił ucztę wspaniałą, wśród wesołych żartów i śmiechu spółbiesiadników, ogarnęło go niespodzianie niezwykłe do owego czasu u niego uczucie miłości Boga, pod którego wpływem wpadł w zachwycenie. Zdziwieni towarzysze, nie pojmując, co się z nim dzieje, pytają go o powód tego nagłego zamyślenia, a jeden z nich żartobliwie dorzuca, że snadź zamyśla o pojęciu małżonki. „Zgadłeś—odpowiada F.,—zamyślam o pojęciu małżonki, ale tak szlachetnej, tak bogatej i pięknej, jakiej nigdy nie widziano na świecie”. Mówiąc to, miał na myśli tę, która się stać miała dla niego ideałem wszelkiej doskonałości, typem najwyższej piękności duchowej, to jest cnotę ubóstwa. Lubił ją uosabiać, zgodnie z duchem swojego czasu, jak córę niebios, którą nazywał to panią swoich myśli, to oblubienicą, to małżonką. Przypisywał jej całą potęgę, jaką trubadurowie przyznawali szlachetnym paniom, które opiewali w swych wierszach, i moc odrywania dusz jej oddanych od myśli i żądz ziemskich, podnoszenia ich aż do obcowania z aniołami. Lecz kiedy u trubadurów ich miłość była tylko igraszką słów i dowcipu, niewidzialna piękność F-a wyrywała mu z duszy okrzyki naj-szezerszego pełne zapału „U żadnego z poetów średniowiecznych—-pisze Ozanatn—nie znajdziecie pieśni tak śmiałej, słów tak gorących, jak w modlitwie pokutnika z Assyżu. poświęconej ubóstwu.“ Odtąd zaszła w nim dziwna zmiana: zaczął coraz bardziej stronić od swych wesołych towarzyszy i szukać samotności. Częstokroć z jednym tylko z najwybrańszych przyjaciół udawał się do poblizkiej jaskini i, zostawiwszy go u wejścia, sam się w głąb jej zapuszczał i spędzał tam długie godziny w niewymownej tęskności ducha, trapiony ascetyczne-mi myślami, trwogą i zgryzotą sumienia. Czuł, że nie znajdzie odpoczynku, póki nie spełni czegoś nadzwyczajnego, nadludzkiego. I błagał Boga, aby wskazał mu drogę do nieznanego celu, a kiedy wychodził z jaskini po tej modlitwie, to tak był znękany, złamany, że przyjaciołom wydawał się innym człowiekiem. Owoż jednego razu, gdy się tak zatapiał w modłach gorących, ujrzał w duchu przed sobą krzyż kalwa-ryjski i Chrystusa przybitego do drzewa. Na ten widok—opowiada jego biograf—zdało mu się,' że się w nim dusza rozpływa, a męka Chrystusowa wraziła się mu w łono, w szpik jego kości, tak, że odtąd nie mógł o niej wspomnieć bez najwyższej boleści. Widywano go błąkającego się po okolicznych polach i folgującego łzom swym i jękom, a kiedy go pytano co mu dole-ga,— „ach! odpowiadał, opłakuję mękę Chrystusa, mego Pana, dla której byłbym nie powinien się..wstydzić chodzić z płaczem po całym świecie.—A tak bolejąc nad Chrystusem ukrzyżowa-

nym i rozpalając się coraz żywszą miłością Boga, uczył się miłować i ludzkość, ludzkość biedną, cierpiącą ukrzyżowaną, i dlatego-to szczególniej szem współczuciem darzył trędowatych, nędzarzy, słowem, wszystkich wydziedziczonych i przez świat odtrąconych. A z miłością Boga i bliźnich kojarzyła się w sercu jego miłość poetyczna natury, gdyż we wszystkich stworzeniach upatrywał śladu ich Stworzyciela: nie gardził najmniej szemi, najnędzniej szemi, i pomnąc na wspólne z niemi pochodzenie, nazywał je braćmi i siostrami. Miłował słońce, księżyc i'T*wiazdyri ziemię, i powietrze, i ogień „urodziwy, krzepki i mocny”, i wodę, „pokorną i czystą”, i prześlicznie tę miłość w swojej „Pieśni stworzeń” wyśpiewał; prześlicznie ją wyraził w przemówieniu do ognia, kiedy mu, cierpiącemu na oczy, lekarze rozpalonem żelazem czoło przypiekali; w dziwny, niesłychany sposób jej dowiódł, nie pozwalając gasić na sobie sukien, gdy się raz zapaliły przy ogniu i prosząc towarzysza, chcącego go ratować: „Bracie najdroższy! nie czyń nic złego ogniowi”. Miłował zwierzęta czworonożne i ptaki, drzewa i kwiaty; i przemawiał do nich jakby do ludzi, i upominał je, aby czyste były, aby cześć Bogu oddawały i wiernie mu służyły. A zwierzęta i ptaki płaciły mu miłością wzajemną: gdy wychodził ze swojej celi, to, jakby ucieszone na jego widok, ptaszęta całym rojem za nim leciały, siadały mu na głowie i na ramionach, zające tuliły się pod jego płaszczem, owce porzucały pasterza i biegły za nim; w celi zaś na górze Alverno razem z nim mieszkał sokół i budził go co rano. Znane są powszechnie piękne legendy o kazaniu jego do ptaków, o posłuszeństwie jaskółek, które, gdy mu gwarnym szczebiotem swoim kazać raz przeszkadzały, wezwane przezeń do milczenia i słuchania słowa Bożego, w moment ucichły; o dwóch owieczkach, które do kościoła za nim chodziły i upadały na kolana przed Przenajświętszym Sakramentem; o drapieżnym wilku, szkodniku, nawróconym przez niego. Pomimo wszakże bezgranicznej, wszystko i wszystkich ogarniającej swej miłości, czuł wstręt pomimowolny do trędowatych, i raz, gdy, wyjechawszy konno, spotkał jednego z tych nędzarzy, których wówczas bez miłosierdzia wypędzano poza granicę siedzib ludzkich, w pierwszej chwili z odrazą skręcił na bok; lecz wnet się zreflektował, zawstydził się, zawrócił konia i, zsiadłszy, przystąpił do nieszczęśliwego, oddał mu swą sakiewkę z pieniędzmi i z pokorą ucałował go w rękę. Odniósłszy taki tryumf nad samym sobą, w kilka dni potem udał się do szpitala trędowatych i, jak anioł prawdziwy, koił ich cierpienia. Wypadek ten stanowił ostateczny już przełom w jego życiu: odtąd wylał się całkowicie na niesienie pomocy nieszczęśliwym, hojną ręką darzył ubogich i pielęgnował chorych. Ojciec, który dawniej, podczas hula-

Potem

nek marnotrawnych Franciszka z paniczami, przez próżność tolerował rozrzutność jego, teraz na nowy sposób życia, wdawanie się z żebractwem i nieoględne rozrzucanie pieniędzy, patrzył niechętnie, strofował go za to surowo,a nawet wprost o obłęd umysłowy posądzał. Również i dawni jego przyjaciele, i wszyscy możni Assyżanie gorszyli się jego dziwactwem. Czuł się więc zupełnie wyspołecznionym i w domu rodzicielskim jakgdyby obcym. Skutkiem tego najczęściej błąkał się po samotnych miejscach w okolicy, najbardziej zaś upodobał sobie zapadłą, zrujnowaną kapliczkę św. Damiana i długie w niej godziny spędzał na rozmyślaniu i modlitwie. Razu pewnego, kiedy tam, upadłszy na kolana przed Chrystusem ukrzyżowanym, trzykrotnie z wielką pobożnością wzniósł błagalną modlitwę do Zbawiciela, ażeby go oświecił, jak ma najlepiej wolę jego wypełnić, usłyszał w duszy głos y <Ń wołający: „Franciszku! idź i napraw dom mój, który, jak widzisz, cały się rozpada”. Tłóma-cząc sobie odebrany rozkaz dosłownie, wyruszył natychmiast do Foligno, a sprzedawszy tam cały zapas, oddanego mu przez ojca dla prowadzenia handlu na własną rękę, sukna, oraz konia swojego, wrócił z pieniędzmi piechotą do Assyżu i udał się do księdza Piotra, zarządzającego kapliczką św. Damiana, z prośbą, ażeby na jej odnowienie przyjął jego ofiarę i pozwolił mu przy sobie zamieszkać; gdy zaś ksiądz Piotr, znając usposobienie ojca Frauciszkowego, ofiary przyjąć nie chciał, on wrzucił pieniądze do kościółka przez okno i całe dni odtąd przy nim przepędzał, to na pracy nad odbudową, to na modlitwie. Tymczasem stary Bernardone, który, gdy się to działo, był w podróży, powróciwszy do domu i dowiedziawszy się o postępku F-a, srogim gniewem zapałał, i wziąwszy z sobą kilku krewnych, nie mniej oburzonych od niego, ruszył do San Damiano, ażeby syna stamtąd uprowadzić przemocą i ukarać przykładnie; ale młodzieniec tak się ukrył, iż go znaleźć nie zdołał i odszedł z niczem, srodze się odgrażając. Wtedy F., nie chcąc wystawiać ks. Piotra na zemstę swego ojca, opuścił go pschronił się w jaskini, na jednej z gór lesistych w okolicach Assyżu. Tam spędził cały miesiąc, jak prawdziwy pustelnik; w końcu jednak, mając sobie za małoduszność to ukrywanie się przed rozgniewanym ojcem, postanowił wrócić do domu. Ale gdy się ukazał w mieście, wynędzniały, w stroju dziwacznym, roztarganym, gawiedź uliczna zbiegła się w koło niego, szydząc zeń, wyśmiewając, krzycząc: waryat! waryat! i ciskając nań kamieniami i błotem. Ojciec, dowiedziawszy się o tern, wypadł z domu w gniewie najsroższym, i publicznie, śród miasta, osypawszy go ciężkie-mi razami i obelgami, zawlókł do mieszkania i zamknął w ciemnej piwnicy pod schodami, jak więźnia.—Wkrótce potem wyruszył w podróż w interesach handlowych, a wtedy żona jego,

zdjęta litością nad nieszczęsnym swym synem, nietylko, że go wyzwoliła z więzienia, ale zarazem, po gorących namowach, żeby w domu pozostał, przekonawszy się, że nic go nie sprowadzi z obranej drogi, ze łzami dała mu swe błogosławieństwo na nowy rodzaj życia. Uszczęśliwiony tern F. wrócił bezzwłocznie do ukochanego kościółka swego i zabrał się do dalszej pracy nad jego odnowieniem. Niedługo wszakże tego było; ojciec, powróciwszy z podróży i dowiedziawszy się, co się z nim dzieje, pośpieszył na miejsce jego pobytu, i z wielkiem uniesieniem osypując go wyrzutami, domagał się, aby wrócił do domu. Widząc wreszcie, że nic nie wskóra, postanowił pozostawić mu wolną wolę, pod warunkiem, ażeby zrzekł się wszelkiego spadku po rodzicach. Młodzian chętnie na to się zgodził, zaprowadził więc go do konsula, dla spisania aktu urzędowego; ale konsul odesłał ich do juryzdykcyi kościelnej. Sprawa oparła się o biskupa; biskup radził mu zrzec się dziedzictwa. F., nie wyrzekłszy ani słowa, wszedł do sąsiedniej izby, po chwili zaś ukazał się zupełnie obnażony, niosąc w ręku swe suknie, oraz trochę pieniędzy, a położywszy je na ziemi u nóg ojcowskich, odezwał się w te słowa: „słuchajcie wszyscy i pojmijcie: dotąd zwałem ojcem Piotra Bernardonego; odtąd Bogu jednemu chcę służyć. Przeto zwracam mu pieniądze, o które tak bardzo się troska, oraz suknie i wszystko, co jeszcze mam od niego, bo odtąd chcę jeno mówić: Ojcze nasz, któryś jest w Niebie”. Bernardone, nie posiadając się ze złości, porwał suknie i wyszedł, a biskup własnym płaszczem okrył młodzieńca i kazał słudze, aby przyniósł mu jakąbądź odzież. Przyniesiono na prędce stary płaszcz, wzięty od chłopa, będącego na służbie przy pałacu biskupim. F. okrył się nim z uradowaniem i udał się natychmiast do samotni na Monte Subasio, śpiewając z przepełnionego serca pieśni francuskie. W drodze napadnięty przez zbójców, odarty z płaszcza i na śniegu rzucony, cieszył się, że już cierpi dla świętej sprawy, a dostawszy się do klasztoru, przez pewien czas posługiwał tam w kuchni, przez Gubio podążył do San Damiano; tkwiło mu bowiem nieustannie w pamięci owo widzenie, w którem Chrystus go wzywał do odbudowania tamecznego kościółka. Po drodze nawiedza trędowatych, pielęgnuje, myje ich rany i niesie im pociechę słowem serdecznem. A przybywszy wreszcie na miejsce, gorliwie zabiera się do pracy, w braku zaś potrzebnych funduszów, chodzi do Assyżu, staje na rynku i żebrze o—kamienie, wołając: „Kto mi da jeden kamień, dostanie jedną nagrodę; kto mi da dwa, otrzyma podwójną; a kto da trzy, dostanie potrójną”. Niektórzy zeń szydzili, ale byli i tacy, co mu chętnie i grosz i kamienie dawali, a on brał je na plecy i niósł do S. Damiano; znaleźli się wreszcie i rzemieślnicy, i wieśniacy, którzy mu

pracą osobistą w pomoc przychodzili i robota | powanie godności, wprowadzały do uciśnionego szła raźno.—W r. 1208 skończył odnowienie ka- j Kościoła nieczyste żywioły, a taki kler nie był plicy, po czem w tenże sam sposób poświęcił zdolny uczynię zadość wzniosłym obowiązkom się odbudowie kościółka Santa Maria degli An- kapłaństwa, zwłaszcza poddać się prawom celi-geli, tego, nad którym w noc jego zrodzenia, batu. Obok tego szkodliwy wpływ wywierała jak opiewa legenda, aniołowie śpiewali, tego, na niższe warstwy, tak duchowne, jak świeckie, który on sam nazwał swoją cząsteczką (por- wiara w szatana, który wrzekomo w każdej tiuncula), a który wkrótce stał się właściwą ko- chwili i w każdem miejscu, pod najrozmaitsze-lebką ruchu franciszkańskiego. Podówczas nie mi postaciami zastawiał na duszę pokusy i strach miał jeszcze przeczucia powołania apostolskiego, budził powszechny. Za jedyną obronę przeciw Objawienie apostolstwa przypadło nań znów na- jego srogim najazdom w pojęciu tłumu uchodzi-gle, właśnie w tym kościółku Świętej Maryi ły cuda, sprawowane przez obrazy i relikwie Anielskiej. W czasie gdy kapłan, odprawiający świętych, a wiara w nie, zarówno jak i obawa mszę, przeszedł do czytania ewangielli, F. miał czarta, z niezmierną szkodą dla religii, dosyć widzenie: przed nim na stopniach ołtarza, za- często nadużywana i wyzyskiwana dla korzyści miast księdza, stał Chrystus i przemawiał w te materyalnych, zamieniała się w przesąd i zabo-słowa: „Idźcie i nauczajcie, mówiąc, iż przybli- bon i dawała broń w rękę nieprzyjaciołom Ko-żyło się królestwo niebieskie. Niemocne uzdra- ścioła. Wielu też ludzi wyższych, podnioślej-wiajcie, trędowate oczyszczajcie, czarty wyrzu- szego ducha, żarliwie służbie Bożej oddanych, cajcie, darmo-ście wzięli, darmo dawajcie. Nie upatrując śród duchowieństwa spaczenie nauki miejcie złota, ani srebra, ani pieniędzy w trzo- Chrystusowej, zaczęło marzyć o reformie, o po-sach waszych. Ani tajstry na drogę, ani dwóch wrocie do zasad ewangielicznych; lecz niektórzy sukien, ani butów, ani laski. Albowiem godzien z tych reformatorów sami wpadali w błędy, jest robotnik strawy swej”. Należy nieustannie przeciwne nauce prawowiernej Kościoła, a po-zwracać na to uwagę, że apostolstwo św. F-a tępieni przezeń stawali się herezyarchami. Za polega na głoszeniu jaknajściślejszego wypeł- czasów św. Franciszka we Włoszech było wiele niania słów Ewangielii. Była to jedyna książka, sekt rozmaitych, oprócz zaś pochodzących z cza-którą od chwili nawrócenia czytał ustawicznie, sów dawniejszych (Albigensi), wielkie mieli zna-tak, że każde słowo Chrystusa miał ciągle przy- czenie Waldensowie, czyli Ubodzy Lug-tomne w pamięci; stąd wizye jego są odbiciem duńscy, powstali w r. 1179 i bardzo zbliżeni Ewangielii, a całe życie—jej dosłownem naśla- do zasad Ubogiego z Assyżu, lecz nie zatwier-dowaniem. Jakoż zaraz po owem objawieniu, dzeni przez Kościół, oraz zwolennicy nauki Jnn-słowa Chrystusa uważając za rozkaz wprost do chima de Flore (f 1202 r.) zwanej Ewange swej osoby zwrócony, zdjął z siebie wszelką odzież, lią wieczną (ob.), który przepowiadał, że po . zostawszy tylko przy opończy, zzuł z nóg obu- minionych już epokach panowania Boga Ojca wie, odrzucił laskę i pas skórzany, zamiast któ- i Boga Syna, nastąpi trzecia: panowanie Ducha rego przepasał się powrozem, i rozpoczął swe św. (Parakleta), która będzie epoką mnichów, apostolstwo, wzywając do pokuty i świętego pustelników, proroków, stających na miejscu ubóstwa.—Aby ocenić ważność wystąpienia św. Kościoła doczesnego i świeckiego, —z pomiędzy F a i zrozumieć szybki wzrost jego zakonu, trze- mnichów miał wyjść oczekiwany Paraklet, a mia-ba pamięTać, jaki był stan polityczny i religijny ło to nastąpić roku 1200. Nie dziw tedy, że Włoch ówczesnych: szarpały je wojny zewnętrz- w czasach takich, wśród takich niepokojów., ne i domowe; papież walczyć musiał z cesarzem, trwóg duchowych, zamętu wyobrażeń, wśród niepokoili je to Arabowie, to awanturnicy nor- symbolów, proroctw, tęsknych wyglądań obieca-mandzcy, to baronowie i książęta szwabscy; nego Parakleta, albo przerażających oczekiwań miasta rzucały się jedne na drugie; arystokra- zagłady świata, Włochy roiły się pustelnikami, cya walczyła z demokracyą; możni panowie cie- prorokami, mistykami i jasnowidzami, i nie dziw, miężyli ludność rolniczą podatkami i daninami, że wobec tego mąż tak wzniosłego ducha, taki czego się dopuszczali podobnież biskupi i opaci, czysty i święty, ożywiony taką miłością, jak wyzyskując zarazem i niższe duchowieństwo, Franciszek, tak wielki i zbawienny wpływ wy-a świętokupstwo było tak powszechne, iż sam warł, tak wielkiego dzieła dokonał.—Apostolstwo papież, Innocenty III w bulli 1198 r. powiedział, swoje rozpoczął od miasta rodzinnego, gdzie go-iż jeden tylko na nie środek: ogień i miecz, rącą, serdeczną swą wymową, rychło pozyskał Wprawdzie nie brakło w duchowieństwie wzo- zwolenników. Pierwszym był Bernard de Quin-row cnót, żarliwości religijnej i miłości bliźnie- tavalle, bogaty obywatel Assyżu, który przystał go; Kościół dbał o poskromienie dzikości, wy- doń, rozdawszy całe mienie swoje ubogim; dru-korzenienie zabobonów, walczył o zniesienie tor- gim—niejaki Piotr. Schodzą do Porcyunkuli tury i przeciw czarownicom, wydawał ustawicznie (Panny Maryi Anielskiej), budują sobie chaty dekreta przeciw niesforności obyczajów; ale nie- z chróstu, ubierają się w brunatne habity. Po-kanoniczne udzielanie urzędów i benefieyów ko- tom przystaje do nich brat Idzi, łagodny, pościelą ch żołnierzom lub ulubieńcom książąt, ku- słuszny i pracowity. Żyją jak żebracy umbryj-

równic. li astr. Zesa. 177 T. XXHI

I •    : & * ‘ I

scy, chodzą po szpitalach, sypiają po kruchtach kościelnych, mieszają się między lud wiejski, pomagają mu żąć i kosić, śpiewają i gwarzą po przyjacielsku. To też po wsiach witano ich uprzejmie—po miastach zaś pogardliwie i złośliwie. Porcyunkula jest dla nich tylko punktem zbornym. Po dwóch latach miał już św. F. dwunastu braci, postanowił więc regułę dla nich ułożyć. Była ona prosta i jasna, w znacznej części oparta na Błogosławieństwach Chrystusowych (Mateusz 5); kilkakroć przerabiana, do nas nie doszła. Śluby były zwyczajnemi ślubami zakonnemi: posłuszeństwo, czystość i ubóstwo w znaczeniu literalnem. W r. 1210, opatrzony listem polecającym biskupa assyskiego, udał się F. do Rzymu błagać papieża o zatwierdzenie swego przedsięwzięcia, Innocenty III, zajęty wówczas szerokiemi planami polityki państwowej oraz reformy duchowieństwa, nie miał czasu ani ochoty zajmować się sprawami jakiegoś nowego marzyciela religijnego, byłby może nawet go nie przypuścił przed swe oblicze, gdyby nie kardynał Joannes de 8. Paulo. Ten wyegzami-nowawszy Franciszka z zasad wiary i przekonawszy się o czystości i podniosłości jego zamiarów, radził mu zrazu, aby z uczniami swymi przyłączył się do jednego z istniejących zakonów; ale gdy Ubogi z Assyżu, niezadowolony tern, jął pokornie a cierpliwie nalegać o poparcie zamiarów swych u Ojca św., kardynał zdecydował się wreszcie sprawę jego papieżowi przedstawić. „Znaleźliśmy — rzekł pewnego razu — męża pełnego doskonałości, który pragnie żyć według wzoru św. Ewangielii i doskonałość ewan-gieliczną we wszystkiem wypełniać, przez którą, mniemam, Pan chce wiarę św. Kościoła w całym świecie poprawić.” Papież, zdziwiony temi słowy, polecił kardynałowi, aby przyprowadził doń tego człowieka. Przyjął go bardzo łaskawie, pochwalił czyste jego zamiary, ale nie miał chęci zezwalać na założenie nowego zakonu, zwłaszcza z regułą tak surową, przechodzącą siły człowiecze, i z niczem go odprawił. Odmowa ta zdziwiła i zabolała F-a, ale go nie zraziła; ponawiał prośby nieustannie, z wielkim uporem i mocą przekonywającą, aż zaimponował niemi papieżowi i kardynałom; a gdy ci zas anuwiali się nad inożebnością ziszczenia przez zwykłego człowieka ideału ewangielicznego, Joannes de Paulo rzucił pytanie: czy raczej nie byłoby bluźnierstwem przeciw Chrystusowi, twórcy Ewangielii, utrzymywać, że wypełnienie takiego ideału jest rzeczą nową, nierozsądną, nie-możebną?—Papież, który w owych dniach miał we śnie widzenie, iż walący się kościół laterański podpierał jakiś nędzny, pokorny mnich, zaczął w zjawieniu się św. Franciszka upatrywać wskazówkę Bożą i przychylił się wreszcie do zdania kardynała de San Paulo: Franciszek wyświęcony na dyakona, uzyskał pozwolenie na działalność missyonarską, a zwolennicy jego otrzymali tolisurę. Ta chwila (rok 1210) może być uważaną za datę założenia zakonu: forma wszakże, w jaką go od początku ujęto, nie odpowiadała zamiarom i pragnieniom F-a, który marzył o wolnej świeckiej służbie Bożej.—Powróciwszy w strony rodzinne, św. F. i jego towarzysze osiedli pod Assyżem w zapadłym domku, zwanym Rivo Torto, który był niegdyś szpitalem trędowatych. Nędzne to było schronisko, lecz niedaleko stamtąd, w lesie, na stoku góry Subasio, znajdowały się liczne groty, w których najwięcej czasu przepędzali na modlitwie i rozmyślaniu. F. wszakże często oddalał się od towarzyszy, otrzymał bowiem od duchowieństwa assyskiego pozwolenie na miewanie kazań, naprzód w kościółku św. Jerzego, a potem i w katedrze, z zapałem więc missyę swą rozpoczął. Wymowa jego, prosta, ale pełna zapału, gromadziła tłumy. Opowiadał strach i nieszczęścia wojny, grzechy i niedolę ludu, lichotę możnych, chciwość duchownych, długie wdowieństwo ubóstwa. Wzywał do pokuty, do miłości i zgody, porywał i czarował wrażliwe dusze. Błogim skutkiem tej missyi był pokój, zawarty między mieszczaństwem i szlachtą, pokój zatwierdzony układem, w którym obie strony przyrzekły sobie: bez obopólnej zgody nie zawierać przymierza ani z papieżem, ani z miastami, ani z żadną znaczniejszą osobistością, ale zgodnie czynić to, co może wyjść na chwałę i pożytek 'Assyżu. Za skromny czynsz gruntowy szlachta zrzekła się swych praw lennych; mieszkańcy wiosek, należących do Assyżu, mają być równouprawnieni z miejskimi, cudzoziemcy mają doznawać opieki i t. d. (Czy nie stąd powstała legenda o układach z drapieżnym wilkiem?).—Dotąd zakon nie miał nazwiska. Z początku bracia się zwali pokutnikami z Assyżu, później chcieli przybrać miano ubogich z Assyżu, ale odradzono im ze względu na sektę Waldensów, która nosiła nazwę ubogich z Lu g du nu. F. tedy pozostawił decyzyę objawieniu. Jakoż pewnego razu, gdy odczytywano regułę, uderzyły go wyrazy: „Gdziekolwiek bracia zatrzymają się dla służby lub pracy, niechaj nigdy nie wynoszą się nad drugich; przeciwnie, niechaj będą zawsze najniżsi (sint minores) między domownikami.” Nazwa więc znalazła się sama przez się: Fratres minores, Minoryci. — Pierwszy swój klasztor ufundowali, sami sobie pobudowawszy chaty, przy kościółku Panny Maryi Anielskiej, czyli Porcyunkuli, który otrzymali od Benedyktynów z Subasio, gdy musieli ustąpić z domku w Rivo Torto, do którego jakiś wieśniak wprowadził się ze swoim osłem.—Tam coraz więcej zwolenników garnęło się do św. F-a, on zaś, nauczywszy ich reguły swojej, wysyłał po dwóch w różne strony po całych Włoszech na opowiadanie pokuty, miłości i pokoju. I sam też odbywał missye we Włoszech, i to z powodzeniem iście cudowuem; biografowie, postępując w ślad za apostołem w tej jego wędrówce, zgadzają się wszyscy na to, że była ona pochodem tryumfalnym: gdy zbliżał się do jakiego miasta, uderzano w dzwony, lud z duchowieństwem na czele wychodził na jego spotkanie; ubodzy i bogaci, mężczyźni i niewiasty, dzieci i starcy, witali go, niosąc w ręku zielone gałązki i śpiewając hymny pobożne. Niektórzy rzucali się na ziemię i całowali ślady stóp jego; inni starali się otrzeć o jego habit jakiekolwiek przedmioty, które potem jak relikwie chowali; powszechnie uznawano go za cudotwórcę.—Jednym wszakże z najmilszych sercu św. F-a owoców jego apostolstwa było zyskanie zwolenniczki dla swojej sprawy w Klarze Sciffi, córce szlachetnego rodu w Assyżu, która, znalazłszy się raz na jego kazaniu w katedrze assyskiej, tak była poruszona jego nauką o szczęściu dusz, wyrzekających się świata i rozkoszy jego dla Boga, iż potajemnie opuściwszy dom rodzicielski, oddała się pod jego przewodnictwo duchowne i stała się później założycielką zakonu Franciszkanek, czyli Klarysek, zwanych także D a-miankami od kościoła św. Damiana, przy którym św. F. z wyżebranej jałmużny pierwsze celki dla nich urządził. (Ob. św. Klara i Klaryski). Missye we Włoszech środkowych zajęły F-owi czas od jesieni 1215 do Zielonych świąt 1217. Skończywszy je zatroskał się bolesną i ciężką sprawą organizacyi swego zakonu. Już w roku 1215 na soborze luterańskim Stolica Apostolska zajmowała się Minorytami, ale tak, jak przed pięciu laty, żądała, aby się przyłączyli do jednej z reguł już od Kościoła zatwierdzonych. F. pragnął autonomii, bezwzględnego ubóstwa, wolności wędrówek i nauczania; Kardynał Ugolino, biskup Ostyi, był powołauy do tego, aby na nim wymógł poddanie się woli papieża. Kapituła Minorytów w Porcyunkuli roku 1216 zgromadziła już 5 0Ô0 braci, a zwała się na matach, dlatego, że cała owa rzesza przez wiele dni żyła pod golem niebem, a sypiała na matach z trzciny. Następna kapituła, r. 1217, była bardzo ważna, gdyż na niej została postanowiona organizacya rnissyj franciszkańskich. Włochy i te kraje, które miały być objęte działalnością Minorytów, podzielono na prowincye pod doze rem ministra prowincyała. Wysłano brata Eliasza do Syryi, innych do Węgier, innych do Niemiec, gdzie doznali licznych przykrości; sam F. marzył o Fraucyi, lecz mu Ugolino przeszkodził, wezwawszy go do Rzymu dla przedstawienia nowemu papieżowi, Honoryu-szowi III. Stanąwszy przed obliczem Ojca św., Ubogi z . Assyżu tak się zmieszał na widok świetnego zgromadzenia laterańskiego, iż zupełnie zapomniał swojej mowy, którą był przygotował zawczasu, i dobrze na pamięć się nauczył wypowiedział więc inną, wprost z natchnienia, którą papieża, i wszystkich kardynałów, i obecnego wówczas w Rzymie św. Dominika, zachwycił. Założyciel zakonu kaznodziejskiego, liczącego naonczas zaledwie kilkunastu braci, a rządzącego się regułą augustyańską, zdumiony był nadzwyczaj nem powodzeniem Minorytów, i z insynuacyi Ugolina zaproponował F-owi zjednoczenie obu zakonó*v; nie otrzymawszy zaś na to zgody z jego strony, postanowił, równie jak on, zakon swój oprzeć na zasadzie ubóstwa ewangielicznego. Ugolino tymczasem, niezrażony oporem św. męża. ciągle pracował nad skłonieniem go, iżby ustawy minorytów złagodził, i znajdował poparcie w samym zakonie, gdyż wielu braci, a pomiędzy nimi Eliasz z Cortony, było niezadowolonych z prostoty i nieuctwa, jakie im zalecano, i z surowości reguły, skazującej ich na wieczne tułac-two. Na kapitule 1218 kardynał ponowił mocno nalegania na zmianę onej reguły, lecz i tym razem Franciszek się na to nie zgodził W r. 1219 wyjednał sobie u Ugolina pozwolenie na wzięcie udziału w wyprawie Krzyżowej do Egiptu; równocześnie brat Idzi udał się do Tunisn, skąd jednakże powrócił z niczem, a pięciu braci do Marokko, gdzie w r. 1220 śmierć męczeńską ponieśli. Św. F., zostawiwszy na swojem miejscu brata Eliasza, puścił się na morze z Ankony, a po rozbiciu się okrętu, dostał się przez Egipt do St. Jean d’Acre; stamtąd rozesławszy braci na różne strony, przybył do Egiptu. Przez wiele dni głosił Saracenom Słowo Boże, lecz z małym skutkiem. Był świadkiem klęski Krzyżowców pod Damiettą, którą im przepowiedział, a spodziewając się, że cud Boży tego dokona, czego oręż nie zdołał, przejęty zresztą żądzą męczeństwa, udał się do sułtana Meledyna, ażeby go nawrócić; by mu zaś dowieść prawdziwości nauki Chrystusowej, ofiarował się (jak podaje św. Bonawentura) wejść na stos rozpalony. Sułtan na tę próbę się nie zgodził, ale wzruszony jego wiarą głęboką, traktował go łaskawie i prosił aby pozostał w jego kraju, pozwalając mu więcej braci sprowadzić i swobodnie odbywać missye, do czego prawo przyznał mu na piśmie. Gdy jednak apostolstwo missyonarzy w Syryi i Egipcie niewielkie przynosiło owoce, gdyż Muzułmanie, rozjątrzeni najściem Krzyżowców, i na nich podej-rzliwem i niechętnem okiem patrzyli, postanowił wrócić do kraju. Zanim wszakże opuścił Egipt, raz jeszcze udał się do sułtana i serdecznie nalegał nań, aby został chrześcianinem. Meledyn, ze względu na poddanych, uczynić tego nie mógł; ale odtąd najkorzystniejsza względem chrześcian zaszła w nim zmiana.—Franciszek, powróciwszy do obozu Krzyżowców, udał się stamtąd jeszcze do Palestyny. O tej pielgrzymce jego bliższych szczegółów nie posiadamy, lecz łatwo się domyślić, jakich wrażeń na miejscach, gdzie syn Boży był umęczony, doznało serce tego męża świętego, który ku Niemu tak gorącą pałał miłością— W kraju tymczasem sprawa jego zakonu bardzo smutny obrót przybrała. W miesiąc po wyruszeniu jego do Egiptu, Ugolino narzucił Klaryskom regułę

św. Benedykta, a brat Eliasz z Cortuuy, którego św. F., udając się na missyę pomiędzy Sa-racenów, ustanowił był swoim wikarym generalnym, ten sam, który już dawniej wraz z innymi malkontentami użalał się przed Ugolinem na zbyt wielką surowość i prostactwo reguły św. F-a, korzystając z jego nieobecności, wielkie w niej rozluźnienie wprowadził i sam całkowicie prawie od niej odstąpił, habit nawet gruby i prosty na szaty wykwintne zmienił.

F., przybywszy do Porcyunkuli, z wielką energią zabrał się do naprawy, zwołał kapitułę, uspokoił Klaryski, złożył Eliasza z urzędu i usiłował minorytów w dawnych karbach utrzymać. Wobec tego kardynał Ugolino okazał się umiarkowanym: cofnął narzuconą Klaryskom regułę św.

Benedykta, a F owi pozwolił opracować dla minorytów ustawę według swego uznania; na razie żądano tylko ustanowienia nowicyatu, obostrzono wolność występowania z zakonu po złożeniu ślubów, a przedewszystkiem- zakazano zmiany miejsca bez pozwolenia władzy. Franciszek uległ, złożył wolę swą, jako akt pokory, na ofiarę Ukrzyżowanemu. Poszedł do Orvieto, gdzie podówczas papież przebywał, i prosił, aby ten wyznaczył zakonowi na opiekuna kardynała Ugo-lina, co otrzymawszy, postanowił ustąpić ze swego stanowiska i złożył swoją władzę po kapitule r. 1220 w ręce brata Piotra z Katany, którego zamianował już nie wikarym, lecz przełożonym generalnym, t. j. swoim następcą; a przedstawiwszy go braciom w tej godności, padł mu do nóg i ślubował uległość i posłuszeństwo. Na tejże kapitule ułożono główne punkta projektowanych zmian w regule zakonu.

Spisał je F. przy pomocy brata Cezaryusza ze Spiry. Na kapitule r. 1221, po śmierci brata Piotra z Katany, F. na miejsce jego zamianował przełożonym generalnym znowu Eliasza, zapewne ulegając Ugolinowi, a Cezaryusza ze Spiry wysłał z missyą do Niemiec, gdzie, dzięki jego działalności, miasta Würzburg, Moguncja,

Wormacya, Spira, Strasburg, Kolonia, Ratysbona i Salzburg stały się ogniskami ruchu franciszkańskiego. Sam F. po owej kapitule, z jednym tylko towarzyszem, wyszedł na missyę do Toskanii, a wszędy, gdzie się tylko ukazał, tak mnogie rzesze do niego się garnęły, tyle osób różnego stanu, wieku i płci, nie bacząc na swe obowiązki rodzinne i społeczne błagało go, aby je przyjął do swojego zakonu, iż powziął myśl założenia, Trzeciego zakonu, w którymby ludzie świeccy, mężczyźni i kobiety, nie odrywając się od swych obowiązków, mogli w duchu i prawdzie służyć Bogu. Pierwszymi członkami tego stowarzyszenia, dla którego św. F. regułę odpowiednią ułożył, a które później i inne też zakony u siebie zaprowadziły, byli: bogaty kupiec z miasteczka Poggibonsi, Luchezyusz, i jego żona (ob. Tercyarze). Tegoż roku św. F. wyjednał u papieża, Houoryusza dla swojego zakonu oto-

czone cudami nadanie największego odpustu, zwanego Porcyunkulą, od kościoła Panny Maryi Anielskiej, do którego pierwotnie wyłącznie był przywiązany (ob. Porcyunkulą).—Na kapitułach w latach 1222 i 1223 ułożono ostateczną, redakcyę reguły minorytów, którą F. spisawszy, zaniósł do Rzymu złożył u stóp papieża Hono-ryusza III; d. 23 listopada 1223 r. otrzymał jej zatwierdzenie. Luźne, swobodne stowarzyszenie zmieniło się w zorganizowany zakon; przykazania bezwzględnego ubóstwa, pracy, kaznodziejstwa, pokuty, bądź zeszły na ostatni plan, bądź otrzymały i wolną interpretacyę. Ostatnią kapitułą, w której św. Franciszek brał udział, było zgromadzenie r. 1224; potem, osłabły na • siłach i moralnie znękany, odszedł na górę Alverno, w towarzystwie braci Massea, Anioła i Leona. Ponieważ pragnął samotności i spokoju, zbudowano mu szałas z chróstu; po kilku dniach cofnął się jeszcze głębiej w las. W dzień Wniebowzięcia N. P. Maryi rozpoczął post ku czci archanioła Michała; całemi dniami przebywał w grotach na modlitwie i rozmyślaniu; d. 14 września, w święto Podniesienia Krzyża, nad ranem miał widzenie, które tak opisał Tomasz z Cćlano: . . ., w Bożem widzeniu obaczył męża, jakoby serafina, mającego sześć skrzydeł, wyniesionego wysoko, z rozłożonemi rękoma i skupionemi nogami, przybitego do krzyża; dwa skrzydła wynosiły mu się nad głowę, dwa się gotowały do lotu, dwa zakrywały całe ciało. Skoro go ujrzał błogosławiony sługa Najwyższego, podziw ogromny go ogarnął, ale coby owo widzenie znaczyło, nie wiedział. Rozradował się wielce i zachwycił łaskawym i lubym widokiem Serafina, którego piękność była niewymowna, ale razem przejmowały go boleścią przybicie do krzyża i gorzkość cierpienia. I poczęły na rękach i nogach jego ukazywać się znaki gwoździ, jakie chwilą przedtem oglądał na u-krzyżowanym świętym inężu”. Znamiona na rękach i nogach nie były krwawe, tylko rana otwarta na prawym boku niekiedy krwawiła. Dodaje wszakże Tomasz z Celano, że s ty g matu (ob.), tego, oprócz braci Rufina i Leona, nikt nie widział, gdyż święty przez pokorę z nim się ukrywał; lecz po śmierci F-a wszystkie już owe rany mógł cały lud oglądać.—Po św. Michale, d. 30 września, wybrał się św. Franciszek z powrotem do Porcyunkuli. Cierpiący już od powrotu z Syryi, wysilony podróżą, nauczaniem i wzruszeniami, zagrożony wreszcie utratą wzroku, przybył tam dopiero w późnej jesieni. Udał się wszelakoż do Umbryi, stamtąd zaś powrócił do San Damiano, gdzie, pielęgnowany czule przez siostrę Klarę, zaczął jakgdyby się odradzać sercem, obudził się w nim dawny pieśniarz, i raz, siedząc przy stole, poczuł w sobie jakby natchnienie i ułożył, wspomnianą już wyżej, „Pieśń słoneczną”, zwaną także „Laus de ereaturis”, „Laudes creaturarum", „Lauda delle creature”.

„Exempla” (5); „Benedictiones” (7);

„Sermones”

Z pieśnią wróciła mu radość i otucha, powtarzał ją sobie, nucąc przez cały tydzień, chciał wezwać brata Pacifico (który z wesołego i hulaszczego trubadura, uwieńczonego na Kapitolu jako książę poetów, został później uczniem F-a) i powierzyć mu opracowanie artystyczne tej pieśni, aby bracia chodzili z nią z miasta do miasta, po całych Włoszech. Jednak choroba oczu wzmagała się w sposób zatrważający. Ulegając żądaniu Ugolina, udał się do Rieti, gdzie bawił podówczas Honoryusz III, wypędzony z Rzymu, i iain-to poddał się owej bolesnej a bezskutecz-/ uej operacyi przypalania czoła żelazem. Boże Narodzenie 1225 przepędził w Poggio, następnie przebywał w różnych pustelniach, a na wiosnę, czując się blizkim śmierci, postanowił wrócić do rodzinnego miasta i prawie konający przybył na miejsce, otoczony zbrojną assystą, wysłaną przez Assyżan, lękających się, żeby go w drodze Perudżyanie nie odbili. Umieszczony w pałacu biskupa i troskliwą otoczony opieką, przyszedł znowu do siebie i napisał list do braci, który miał być odczytany na najbliższej kapitule, a w którym powtarzał im wielokrotne swe upomnienia. Mimo chwilowe polepszenie, nie było nadziei ratunku i lekarz wyznał szczerze choremu, że nie dożyje jesieni. Na to on wyciągnął ręce i zawołał: „Bądź pozdrowiona, siostro śmierci!” Potem zaczął swój zwykły śpiew Pieśni słonecznej, zawoławszy braci Anioła i Leona, a kiedy doszli do ostatniej strofy, zaimprowizował jeszcze jedną, zaczynającą się od słów: „Bądź pozdrowiony. Panie, przez siostrę naszą, śmierć cielesną”.—Pokrzepiony na duchu, F. podyktował swój testament, w którym braciom raz jeszcze wyłożył swe zasady i wierne ich zachowywanie zalecił. Potem, czując zbliżającą się ostatnią swą godzinę, zapragnął umrzeć w Por-cyuukuli i tam się kazał zanieść na noszach. W drodze prosił tragarzy, aby przystanęli i obrócili go twarzą do Assyżu. Ociemniały już zupełnie. wyciągnąwszy ramiona, błogosławił miastu rodzinnemu. Na łożu śmierci, raz w raz prosił, aby mu śpiewali Pieśń słoneczną i psalm 142. Pożegnał się z braćmi, przyjął z nimi komunię i d. 3 października oddał Bogu czystą swą duszę. Mortem can ta udo suscepit (śmierć przyjął śpiewający) pisze Celano. W ostatniej chwili kazał zdjąć z siebie szaty, złożyć się na gołej ziemi, i tak skonał. Legenda opowiada, że wtedy wielkie stado jaskółek, które się żaromudziło nad jego celą, głośno szczebiocą.*, nagle wzleciało, jakby odprowadzając siostrzyczkę duszę ku niebu. Assyża-nie przybyli z miasta zabrać ciało świętego; niesiono je przez San Damiano, gdzie św. Klara z zakonnicami rzewnym płaczem je pożegua-ła. Drogie szczątki złożono w kościele San Giorgio, a niespełna w dwa lata (26 czerwca 1228 r.) Grzegorz IX (dawny kardynał Ugolino) osobiście dopełnił w Assyżu aktu kanonizacyi.—

Ozanam „ Les poètes franciscains en Italie an XIII siècles” (Paryż 1852); Ojciec Prokop kapucyn „Żywot św. Franciszka z Assyżu” (Warszawa 1895, wyd. 3-cie); Edward Porębowicz „Św. Franciszek z Assyżu” (Warszawa 1899 [1900]).

Dzieła św. F-a: Łukasz Wadding, historyo-graf franciszkańskiego zakonu, wydał „Opuscula S. Francisci Assis,” (Antwerpia 1623 in 4-to)- po nim nowe wydanie sporządził Jan de la Haye „S. Francisci Assis, et S. Antonii Paduani Opera omnia, adject, utriusque vita” (Paryż 1641; Lug-dun 1653; Pedeponti- 1739, f.). Mieszczą się w tych wydaniach: „Epistolae” (17); „Admonitio ad omnes fratres” (w 17 rozdziałach); „Verba ad humilitatem, obedientiam, devotionem et pa-tientiam inducentia”; „De virtutibus S. Virgin is et sanctae cujusque animae”; „De vera et perfecta laetitia”; „Expositio in orationem Dominicain”; „Laus Domini Altissimi”; „Orationes sen precationes” (12); „Testamentum”; „Regulae pro fratribus”, jedna złożona z 23, druga z 12 ioz-działów; „Regula, pro sanctimonialibus 8. Clarne sive sororibus pauperibus” (w 12 rozdziałach): , „Reguła Tertiariorum sive Fratrum de poeniten-tia” (w 20 rozdziałach); „Collationes” (20), których treścią jest życie zakonne; „Ordo recitan-di officium Dominicae Passionis”; „Cantica”, po włosku i łac., z których „Canticum fratris solis” najpiękniejsze; „Apophthegmata'’ (57); „Familia-ria colloquia” (41); „Prophetiae” (16); „Parabolae” (2);

„Oracula” (30); „Sententiae” (16);

(7); „Sex praecipuae rationes, quare Deus reli-gionem Minorum suae concesserit Ecclesiae”; „Decem perfectiones veri religiosi et perfecti christiani”. O poezyach św. F-a (cantica) niektórzy utrzymują (ob. Iren. Affo „Dei cantici volgari di S. Francesco” Guastalla 1777), jakoby były ułożone przez niego po łacinie, nie po włosku. Na język niemiecki przełożył je Frydr. Schlosser „Lieder d. heil. Fr. v. Ass.” (Frankfurt a. M. 1842) i Edw. Vogt „Der h. Fr. v. A. biograph. Versuch nebst dessen Liedern” (Tybinga 1840); inne pisma św. F-a przełożył J. Haid „D. h. Fr. v. Ass. kleine Werke” (Monachium 1828—29, 2 v.). Przekłady francuskie: „Oeuvres de S. François d’Assise, suivies des oeuvres du bienheureux Egidius d’Assise, de celles du bienh. Jacques de Todi, et de notices sur les premiers disciples de S. Fr. d’Ass., traduites par M. Berthaumier” (Paryż 1863); „Opuscules complets, traduction nouvelle” (Tournai 1865), przez tłómacza dzieł Anny Kat. Emmerich; „Opuscules de S. Fr. d’As. d’après le P. Luc. Wadding, trad, par le P. Raymond des Tourrettes” (Awinion 1859).— „Fioretti di san Francesco” jest wyborem ludowych podań o św. Fr.; „Fioretti” (kwiatki) te, zebrane zapewne przez jakiegoś franciszkanina w. XIV, liczą się do klassycznych wzorów piśmiennictwa włoskiego. Na franc, przełożył je N. F. Ozanam

Iw.

And. S.

w dziele swem „Les poètes franciscains en Italie au XIII siècle”, skróconem po polsku p. Bożenę (Anielę Walewską), w polskim przekładzie jest stąd legenda o 3 - ch zbójcach w „Bibliot. warszaw.” 1857 r., i rozdz. VI—XXV przekł. Wład. Kulczyckiego w „Przeglądzie poznań.” (1858 r.). A. Ë. Odyniec ułożył wierszem legendy: O wilku, Turkawkach i Jaskółkach; Lucyan Siemień-ski sparafrazował Pieśń o stworzeniach; Felicyan Faleński przetłómaczył Pieśńnacześć ub óstwa; Wł. Syrokomla napisał Kantatę p. t. „Św. Franciszek z Assyżu”. J. Klaczko napisał studyum p. t. „Św. Franciszek z Assyżu i gotycyzm włoski” (Przegląd Pol.”, Lipiec 1893 r.). Żywot świętego Franciszka Seraf. pisali: 1) Anioł Tankred, Leon z Assyżu i Rufin Sciffius; wszyscy trzej należeli do pierwszych 12 towarzyszów św. F-a i wspólnie ułożyli „Vita S. F.”, czyli „Legenda trium sociorum”.—2)Ceparanus (ob.). —3) Tomasz de Celano, towarzysz św”. F-a, napisał: „De vita et miraculis S. Francisci” 11. 3, ap. Bolland. 1. c. s. 683—723.—4) Najobszerniejszy żywot ułożył św. Bonawentura. Między nowszemi ży-wotopisarzami św. F-a zalecają się: Fr. E. Cha-vin de Malan (1841); Drignac (1861); Candide Chalipe (od r. 1727 do 1867 cztery wydania w 3-ch tomach) i A. de Sègur (1867).

Franciszka Rzymianka (święta), wdowa, : ałożycielka Oblatek wieży zwierciadlanej (* 1384 z zamożnej rodziny—f w 1440 r., kanonizowana w r. 1608 przez papieża Pawła V. Święto jej imienia przypada dnia 9 marca). Tak była wstydliwą, że już w dzieciństwie nigdy me pozwalała ani ojcu, ani matce dotykać się do swego ciała, jeżeli było obnażone. W dwunastym roku życia chciała się ze wszystkiem usunąć w ciszę klasztorną, by tam poświęcić się Bogu. Lecz już w roku następnym rodzice wydali ją za mąż za pewnego szlachcica rzymskiego. Śwńęta F., choć szczęście swe widziała jedynie w modlitwie i rozmyślaniach, spełniała z rezygnacyą obowiązki małżeńskie, ale nosiła Włosienicę i biczowała się, żeby karcić swe ciało za rozkosze. Według podania postępowaniem swem tak ujęła swego męża, że łożył on, ile tylko święta F. chciała, na jałmużnę i kościół. Dzięki szczególnej łasce Boga, mogła zawsze widzieć swego anioła stróża, nietylko oczyma duszy, lecz i wzrokiem zmysłowym. W młodości zjawił się jej w wizy i św. Benedykt, oznajmując jej, że przyszła na świat, by dopomódz do zbawienia niektórych dusz. W r. 1425, za czasów papieża Marcina V, za zezwoleniem męża, założyła zakon wdów i panien, oddając go pod kierownictwo Oiiwetanów. W wigilię przed następnem Bożem Narodzeniem ukazali się jej święci: Piotr i Paweł, święta Magdalena i św. Benedykt i nauczyli ją, jaką regułę miała nadać swym zakonnicom. Reguła ta została w r. 1433 potwierdzona przez papieża Eugeniusza IV, który nowy zakon obdarzył

wszelkiego rodzaju przywilejami i prawami wy-jątkowemi. Po śmierci męża (1436 r.) świętą F. opuściła swe dzieci i zamieszkała wśród swych zakonnic, które ją wybrały na przeoryszę. Dom zakonu znajdował się u stóp Kapitolu i nosił nazwę Wieży Cudów. Wtedy, według podania, Dóg zastąpił anioła stróża św. F-i innym, również widzialnym, lecz znacznie piękniejszym i milszym. Zakonnice z zakonu św. F-i n'e składały żadnych ślubów duchownych; lecz robiły z siebie samych ofiarę. Dlatego nazywane je ob la ta e (ofiarowane); musiały one jedynie trwać w posłuszeństwie względem swej przeoryszy. Do zakonu przyjmowane były wdowy i panny z lepszych rodzin; zachowywały one i po wstąpieniu do zakonu majątki, miały prawo otrzymywać spadki i występować ze zgromadzenia.

Franciszka z Rimini, córka Gwidona z Rn-wenny, ob. Francesca.

Franciszka Józefa fiord, na wschodniem wybrzeżu Grenlandyi pod 25.° dł. zd. Gr. i 73° 15' sz. pn. Jest to głęboko w ląd wrzynająca się i w liczne rozgałęzienia obfita odnoga m. Loio-watego Północnego; u wejścia sterczą niezliczone skaliste wysepki; wnętrze ma brzegi strome, pokryte lodowcami, które tu i owdzie aż do samego zsuwają się morza. Potężne góry, najwyższe ze znanych dotąd w Grenlandyi, otacza ją fjord ze wszech stron: szczyt Payera ma 2200 m. a Petermanna 3480 m.; oba leżą na południowym brzegu. Bliżej zbadała tę odnogę druga wyprawa niemiecka pod wodzą Koldeweya, 12 i 13 sierpnia 1870 r., a mianowicie Payer i Copeland z majtkiem Ellingerem. Wdarli się oni na szczyt góry Payera, skąd obserwowali olbrzymie lodowce, do 2-ch kim. szerokości mające, i podziwiali wspaniały krajobraz polarny. Posunęli się na 126 km. w głąb fiordu, nie napotkawszy na jego kraniec wewnętrzny, i zauważyli, że w miarę oddalania się od brzegów” morza temperatura powietrza staje się coraz łagodniejszą w fiordzie, a woda w nim coraz cieplejszą. Szerokość fiordu wynosi średnio około 22 km. O jakiejkolwiek roślinności lub o warunkach osadnictwa niema bliższych wskazówek.

Franciszka Józefa Ziemia, grupa licznych, dotąd należycie nie poznanych, wysp na m. Lodowałem Północnem. Leży ona na północ od Nowej Zeinli, między 40 a 65° dł. wd. Gr. oraz między 79° 50' a 83° sz. pn. W szeregu wielkich odkryć geograficznych na tein morzu jest to najświeższa zdobycz naukowa, tern ważniejsza, że od odkrycia wyspy Niedźwiedziej i Szpicber-ga (1603 r.) nie dokonano tu przez lat 270 żadnego nabytku. Dopiero austryaeka wyprawa, zorganizowana przez lir. Wilczka pod wodzą Payera i Weyprechta, odkryła 30 sierpnia 1873 r. nowTy archipelag, któremu nadano nazwę Ziemi Franciszka Józefa. Wilczek już w latach poprzednich, 1871 i 1872, opływał Szpicberg i No-

1894).

And. S.

wą Zemlę. szukając z morza Barentsa przejścia północno-wschodniego, lecz podróż. ta, prócz cennych badań geologicznych Hófera oraz klimatycznych, nie doprowadziła do odkrycia nowych krain. Wyprawa jego z r. 1873, której koszt w znacznej części sam pokrył, zawdzięcza tylko przypadkowi wynalezienie tej ziemi na głębokiej północy ziemskiego globu: gdy bowiem została otoczoną przez lody pływające na brzegach Nowej Zemli, musiała poddać się kierunkowi ich biegu i wraz z niemi podążyła ku północy, gdzie pod 80° sz. pn. napotkała nieznaną dotąd wysp grupę. Dwa lata niemal spędził tu Payer, odbywając saniami liczne wynieczki w głąb różnych wysp i badając ich naturę, poczem w sierpniu 1874 powrócił na łodziach do Europy.—Hollenderska wyprawa z r. 1879, a szkocka pod wodzą Leigh Smitha z r. 1880—82 rozszerzyły znacznie wiadomości o nowych krainach, lecz do ich zupełnego poznania oraz oznaczenia ich rozległości nie doprowadziły. Główny rdzeń archipelagu zdają się stanowić dwie wielkie wyspy: Ziemia Wilczka na wschodzie i Ziemia Zichy’ego na zachodzie; na północ od pierwszej leży Ziemia Peterman-na, na północ od drugiej Ziemia Króla Oskara. Między temi lądami rozciąga się z północy na południe obszerna cieśnina, zwana Zundem Au-stryackim, usiana mnóstwem większych i mniejszych wysp, jak: Ziemia następcy tronu Rudolfa, Ziemia Rainera,Wiener Neustadt, Hooker, Mac Clin-tock. Hall, Salm, Wilczek i t. d.-—Zund Austryac-ki ma liczne rozgałęzienia, bliżej dotąd nieznane. Najbardziej południowy punkt stanowi wysepka Lamont, najbardziej na zachód dotarto do przylądka Lofłey w Ziemi Aleksandra, najbardziej na północ — do przylądka Wiedeńskiego w kraju Petermanna, najbardziej na wschód—do przylądka Hófera w Ziemi Wilczka. Granice większych ziem nie są dotąd ustalone i niewiadomo, czy są to oddzielne, samoistne wyspy, czy też część wielkiego, przez fiordy mocno poszarpanego lądu. Pod względem geologicznym Ziemia F. J. ma łączność z wyżyną Szpicbergu. Ekspedycya Smitha znalazła w części zachodniej glinę jurajską, a nad nią warstwy ze szczątkami organieznemi z epoki kredowej; ponad tem zaś —powlokę bazaltową. Taka sama powłoka pokrywa brzegi Zundu Austryackiego, gdzie prócz tego zauważono piaskowiec z epoki węgla brunatnego. Charakter kraju przedstawia się w postaci płaskiej wyżyny : dokoła strome wybrzeża podnoszą się nakształt gór stołowych, wewnątrz zaś płaszczyzna rozległa, lodem śródlądowym pokryta. Wyniosłości około Zundu mają średnio około 700 m. wzniesienia nad p. m.; poje-dyńcze szczyty, jak np. Richthofena, dosięgają tu do 1 600 m.; wszakże w miarę oddalania się od Zundu, wzniesienie lądu. zdaje się zmniejszać statecznie. Granica śniegowca (firn, nevé) leży na wysokości 300 m.; nawet małe wyspy pokryte są śniegiem i lodem śródlądowym, a lo-

dowce zwieszają się do samej powierzchni morza. Z tego powodu wybrzeże wolne od lodów jest nader ograniczone. Na zewnątrz, t. j. od strony morza, ciągnie się linia lodów pływających, utrudniająca dostęp do tych krain. Kloce drzewa, uniesionego prądami z okolic cieplejszych, dopływają tu rzadziej, niż na inne wyspy polarne; Golf stream (oh.) nie dochodzi wcale. Klimat jest wogóle surowszy, niż na Szpicbergu. Roczna temperatura wynosi około — 10°; najzimniejszy miesiąc luty ma średnio — 29°, najniższa temperatura dochodziła do — 50° C.; najcieplejszy miesiąc,, lipiec, ma średnio -f- 1.5". Od października do kwietnia termometr nie wychodzi wcale ponad O", skutkiem czego klimat zbliża się do północno-syberyjskiego.—Życie roślinne przedstawiło się wszystkim wyprawom w bardzo ograniczonych ramach. Nie ma tu zgoła drzew i krzewów, ani trawników; z pojedynczych roślin zauważono: gatunek trawy Cata-brosa algida, kilka egzemplarzy Saxifraga oppo-sitifolia i Silene acaulis, rzadziej Gerastium alpi-num i Papaver nudicaule; za to obficie spotykano mchy, a nadewszystko liszaje i porosty.—Prócz powyższych ekspedycya Smitha znalazła jeszcze osobniki z gatunków Ranunculus, Stellaria, Coch-learia, Potentilla, Saxifraga, niektóre w 2 lub 3 odmianach. Bogatszą jest fauna. Prócz niezliczonego ptactwa morskiego znaleziono tu także i gatunki lądowe: sowę polarną, trznadla polarnego, niedźwiedzia białego, lisa polarnego, konia morskiego, fokę, wieloryba. Niedźwiedzie i konie morskie w takiej znajdują się obfitości, że wyprawa Smitha żywiła się ich mięsem przez całą zimę. Czy renifer i zając są tu także — niewiadomo. Co się tyczy ludzi, to śladów jakiegokolwiek i kiedykolwiek osadnictwa nie znaleziono nigdzie.—Porównaj: Payer „Die Oes-terreichisch-ungarische Polarexpedition”; Willi. Sievers „Europa” (Lipsk i Wiedeń 1894); Balbi, w obrobieniu Fr. Heidericha „Allgemeine Erdlx -Schreibung” Tom Il-gi (Wiedeń, Peszt, Lipsk

And. S.

Franciszka Kanał, na Węgrzech, w komita-tacie Bacs-Bodrog, łączy Dunaj z dolną Cisą i zbudowany był w r. 1795—1801. Wychodzi z Dunaju pod osadą Monostorszeg, biegnie na miasta: Zombor i Szent Tamńs, i dosięga Cisy pod osadą Tisza-Földvar; długi 108 km., szeroki 20 m., głęboki do 2 '/.₂ m., niesie statki do 4 000 cnt. metr. ładunku. Pod osadą O Szivâc odgałęzia się od niego kanał Franciszka Józefa i dąży prosto do Nowego Sadu nad Dunajem (Neusatz); tym sposobem żegluga po nim, omijając liczne serpentyny Dunajowe, znacznie jest skróconą.

Franciszkanie, członkowie zakonu założonego przez św. Franciszka z Assyżu, zwani także Minorytami, t. j. braćmi mniejszymi (fratres minores), braćmi serafickimi, braćmi szarymi i t. d. Wiadomość o początkach tego zakonu znajduje się w żywocie jego założyciela. Szybko się on rozwijał i coraz - to większego wpływu nabierał; już w roku 1270 liczył 800 klasztorów i 200 000 zakonników. Z biegiem czasu doszli F. do wysokich urzędów i godności kościelnych; było z pomiędzy nich 45-u kardynałów oraz pięciu papieży: Mikołaj IV, Aleksander V, Sykstus IV i V, Klemens XIV. Nawet wielu uczonych teologów wyszło z łona tego Zakonu: Bonawentura, Aleksander z Hales, Duns Szkot, Roger Bakon, Mikołaj Lyra, Wilhelm Occam i inni. W teologii powstała polemika i w niektórych punktach przeciwieństwo między F-ami i Dominikanami. Ci ostatni stali po stronie św. Tomasza z Akwinu (Tomiści), tamci po stronie Dunsa Szkota (Skotyśei). Przeciwieństwo wystąpiło szczególniej przy nauce o Niepokalanem Poczęciu N. P. Maryi, bronionem przez Skotystów, zwalczanych przez Tomistów. Byli też między nimi znakomici poeci, jak wspomniany w żywocie św. Franciszka Pacifico, Tomasz de Celano, twórca „Dies irae”. Jacopone di Todi, autor „Stabat mater dolorosa” i „Stabat mater speciosa” i inni; kaznodzieje poruszający tłumy, jak: św. Antoni Padewski i Bertold z Pragi; malarze, którzy z wielkim talentem i szczerą wiarą odtwarzali dzieje cudowne założyciela zakonu, cuda i cierpienia Chrystusa Pana, łaski i chwałę Matki Jego Najświętszej. Jako mis-syonarze F. oddali Kościołowi wielkie usługi. Naturalnem następstwem znacznego rozszerzenia się zakonu było złagodzenie surowej reguły; ta okoliczność, a szczególniej kwestya ubóstwa, na którą wyjątkowy kładziono nacisk, prowadziła do wielu sporów i nieporozumień. Już za życia założyciela, jak to powiedziano w jego żywocie, usiłował złagodzić regułę wikaryusz generalny Eliasz z Cortony. Wznowił tę próbę w r. 1232, będąc generałem zakonu; został jednak złożony z urzędu za wpływem partyi przeciwnej, pod kierunkiem Antoniego z Padwy i Cezarego ze Spiry, w r. 1239; umarł w r. 1253. Przeciwieństwo między ściślejszem a łagodniejszem pojmowaniem reguły występowało znowu w następnych wiekach. Mikołaj III objaśnił w Bulli „Exiit”, że Chrystus sam zachowywał zupełne ubóstwo, wyrzeczenie się wszelkiego rodzaju własności, i dla tego F., jako prawdziwi uczniowie Pana, mogliby go w tern naśladować; przenosi zatem własność rzeczy, których używali na potrzeby życia, na Kościół rzymski. To rozjątrzyło zwolenników ściślejszej reguły, zwanych viri spirituales; r. 1283 Jan Piotr z Oliwy zgromadził ich w Narbonnie, żeby wspólnie ścisłą regułę zachowywać. Celestyn V pozwolił im stanowić kongregacyę odrębną, to też nazwali się Celestynami, czyli ubogimi pustelnikami papieża Celestyna. Bonifacy VIII r. 1302 zniósł tę kongregacyę i zaczął jak-najsrożej prześladować F-ów, jako heretyków. Dopuszczali oni jedynie usus pauper, to jest uży-watiie tego tylko, co jest do życia nieodbicfe potrzebne. Kleines V na koncylium wienneń-skiem (1311 — 1312) zgodził się na usus pauper, sądząc że przez to uspokoi mężów duchownych (viri spirituales) i zjednoczy ich pod jedną regułą. Niezgoda wszakże trwała dalej. W r. 1314 stu dwudziestu z pomiędzy nich, przy pomocy mieszkańców Narbonny i Beziers, wy pędzili z klasztorów tych miast Konwentua-listów, to jest tych F-ów, którzy się trzymali reguły, złagodzonej przez papieży, uznając, że ich zakon może korzystać z dóbr, byle one były wspólną własnością, a żaden z braci nic osobiście nie posiadał. Papież Jan XXII bullą swą z r. 1317 wezwał ich do uległości, przypominając im, że posłuszeństwo jest najpierwszym obowiązkiem zakonnika. Roku następnego brat Bernard z klasztoru w Beziers z 64-ma zakonnikami udał się do Awinionu, aby papieżowi wyłożyć swoją naukę o ubóstwie; ale zadenuncyo-wany, że wrogo występował przeciwko inkwizy-cyi na Albigensów, został uwięziony w Carcasso-nie i skazany, jako heretyk, a podczas jego procesu, czterech z tych braci, którzy mu towarzyszyli do Awinionu, spalono na stosie w Marsylii. Viri spirituales uznali ich za męczenników, a papieża za heretyka i poprzednika antychrysta, Kościół zaś rzymski stał się dla nich wielkim Babilonem. Papież ich wyklął (1318). Później przezwali się braciszkami (Fraticelli v. Fratricelli della opinione, Fratres de paupere vita) i byli bardzo liczni w Prowancyi, Toskanii i Sycylii. Inkwizycya, która ich mieszała z heretyckimi Beginami (Beghardami), wielu z nich na spalenie skazała. Pomiędzy tymi, którzy nie należeli do stronnictwa zwolenników ubóstwa bezwzględnego, ci nawet, którzy chętnie korzystali ze złagodzenia reguły pierwotnej, uznawali, równie jak inni, że, tak Chrystus, jak jego apostołowie nic nie posiadali, ani osobiście, ani pospól-nie, ubóstwo przeto jest koniecznie potrzebne dla naśladowania życia apostolskiego, i kapituła generalna w Perudżyi r. 1322 ogłosiła taką naukę. Papieżowi to się nie podobało,—aby więc zdemaskować mniemane ubóstwo F-ów i fikcyjne ich rozróżnianie między używalnością a posiadaniem, Jan XXII zrzekł się enigmatycznej własności dóbr-zakonnych, przyznawanej papieżom dla upozorowania ubóstwa zakonników, a r. 1323 zasady przyjęte przez kapitułę generalną w Perudżyi potępił jako heretyckie. F. protestowali. W r. 1327 papież zawezwał przed trybunał swój generała zakonu, Michała de Cesena, który przewodniczył był na kapitule w Perudżyi. Kapituła w Bolonii oświadczyła się za nim przeciw papieżowi; Michał wszakże, z braćmi Occa-mem i Bonagratia, uciekł do Włoch pod opiekę nieprzyjaciela Jana XXII, Ludwika Bawarskiego, i tam wszyscy trzej z równą gwałtownością walczyli piórem w sprawie tego książęcia, jak i w sprawie ubóstwa ewangelicznego, zarzuca-

jąc papieżowi różne herezye. Większość wsze- dyanów i wikarych prowincyi. Na czele całego lakoż F-ów poddała się woli Ojca św. i wybrała zgromadzenia stoi minister, to jest sługa r. 1329 na generała zakonu człowieka całkiem wszystkich braci, zwany też generałem (mi-mu oddanego. Odtąd, trwając przy swem posta- nister generalis, servus totius fraternitatis), któ-nowieniu nieposiadania żadnej własności, dobra ry wraz z całym zakonem zostaje pod dozorem swe uważali za własność swoich donatorów, kardynała protektora. Przyjmowanie nowych a-

W ciągu XIV stulecia dyssydenci potworzyli drobne stowarzyszenia ścisłej obserwancyi, rozwiązywane przez papieży i ciągle się odradzające, aż w r. 1415 na kctocylium Konstancyeńskiem zostały nareszcie uznane pod nazwą Fratres minores regularis observantiae. Tegoż roku obserwanci posiedli Porcyunkulę, kolebkę swojego zakonu. Odtąd konwentualni zaczęli szybko chylić się drAupadku. W r. 1517 Leon X odsądził ich od wyborów generała całego zakonu i rozkazał, aby ich własny generał podlegał zatwierdzeniu generała obranego przez obserwantów. Kardynał Ximenes odebrał im wszystkie konwenty, jakie posiadali w Hiszpanii, i oddał obserwantom. Filip II zniósł ich w Portugalii. We Francyi nie lepiej im się powodziło; jednakże w wieku XVIII posiadali jeszcze kilkadziesiąt konwentów w Burguudyi, Delfinacie, Prowancyi, Gwiennie, Gaskonii i Langwedocyi. Pomiędzy obserwantami powstały różne reformy, od których zakonnicy, co je przyjęli, nazwali się braćmi mniejszymi ścisłej obserwancyi. Główną ich kongregacyę stanowili Franciszkanie B[osi (discalceati) i re-kollekci. Pierwsza z tych kongregacyi, przez Piotra z Alkantary ustanowiona, najliczniejsza w Hiszpanii, od Grzegorza XV otrzymała tytuł błogosławionej, a od Klemensa IX—świętej .Dwie inne gałęzie zakonu, ważniejsze i liczniejsze, stanowili Kapucyni i Minimi. Bracia .mniejsi obserwancyi i Bracia ścisłej obserwancyi dzielą się na Cys monta nów (we Włoszech północnych, Niemczech, Węgrzech, w Polsce, Sy-ryi i Palestynie (66 prowincyj, 3 kustodye, 6 prefektur), i na Ultramontanów (w pozostałej części Europy i Azyi, w Ameryce—88 prowincyj); te zaś dwie sekcye składały się z różnych kongregacyj. Obecnie zakon świętego Franciszka składają:    Bracia

z pośród których wybierany jest generał całego zakonu; Obserwanci mniejsi reformowani, rządzeni przez prokuratora generalnego, rezydującego w Rzymie; Bracia mniejsi re-kollekci, mający prokuratora także w Rzymie; Tercyarze regularni podlegają wikaryuszo-wi generalnemu z przydanym prokuratorem generalnym w Rzymie.—Ustawa zakonu, dopiero po śmierci założyciela dokładniej określona, była bardzo prosta: na czele każdego domu stoi gwar-dyan,t. j. stróż, z wikarym czyli zastępcą, dodanym mu do boku; wybiera go kapituła prowincyi na dwa lata, po których nowy wybór powołuje następcę. Większa lub mniejsza ilość

spirantów zależy od prowincyała. Jemu także służy prawo wyznaczania kaznodziejów, tak, iż żadnemu zakonnikowi nie wolno miewać kazań bez jego upoważnienia. Toż samo tyczy się i za-koników, idących na missye między niewiernych. Późniejsze przywileje papieskie różne w tych punktach zaprowadziły zmiany. — Bibliogr. Wadding „Annales minorum sive historia trium ordinum a S. Francisco institutorum” (8 tom., Lugdun 1625. 8 tom. Rzym 1731); Helyot „Histoire des ordres monastiques” (Paryż 1714— 19 ); Woker „Geschichte der norddeutschen Franciskanermissionen” (Freiburg in Br., 1880); Ad. Koch „Die frühesten Niederlassungen der Minoriten im Rheingebiete” (Lipsk 1881); Friess „Geschichte der Oesterr. Minoriten provinz.” (Wiedeń 1882); Evers „Analecta ad fratrum minorum historiam” (Lipsk 1882); K. Müller „Die Anfänge des Minoritenordens” (Freiburg in Br. 1885); Hammer „Die Fran. in den Vereinigten Staaten Nordamerikas” (Kolonia 1852).

Franciszkanie w Polsce. F. do Polski sprowadzeni byli ok. r. 1231, zatem w sześć lat po śmierci swego zakonodawcy, a w rok po skonie św. Antoniego. Ten rok zaznaczają powszechnie historycy zakonu, lubo niektórzy odnoszą do dawniejszego jeszcze czasu, mianowicie do r. 1220, gdy inni znowu kładą go nieco później. Popierając zdanie Ogólne, ks. Biernacki („Speculum Minorum” Krak. 1688) powiada, że rozgłośna sława św. Franciszka i św. Antoniego dała miejsce zakonowi w Czechach naprzód, skąd, przebiegając kraje słowiańskie, przybyli także do Polski. W Czechach znaleźli niebawem wielkie poważanie, gdy r. 1233 Agnieszka, córka króla Przemysława Ottokara, przyjęła habit ich zakonu i założyła klasztor klarysek w Pradze, gdzie kościół św. Jakóba, rozpoczęty przez jej mniejsi obserwanci, ojca r. 1225, został przez brata Agnieszki, króla Wacława Ottokara, r. 1233 oddany uroczycie F-om. Odbierał go Jan Planchart z Lom-bardyi, pierwszy prowiucyał na Czechy i Polskę, który tamże pierwszą kapitułę odprawił w uroczystość św. Jakóba Ap. Pieczęć, której używał, i którą, pozostawszy potem w Polsce, służyła prowincyi naszej nawet po oddzieleniu się Czech, miała starym charakterem na około ten napis: Sigillum Ministri Provincialis per Bohemian et Poloniam. Z tego połączenia obudwu krajów widać, że u nas w r. 1233 byli już F. Dpada zatem twierdzenie tych, co wprowadzenie zakonu później kładą, zapewne zwiedzeni świadectwem historyków, rozpowiadających o zadomów składa prowincyę, mającą na czele pro- { łożeniu klasztoru krakowskiego przez Bolo-wincyała, obieranego przez zgromadzenie gwar- I sława Wstydliwego r. 1240, jak pisze Bielski,

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 177. T XXIII.

lub r. 1237, jak utrzymują Miechowita, Długosz i Gwagnin, a Wadding za nimi. Ten bowiem był niezawodnie pierwszy klasztor franciszkański, książęcą hojnością wystawiony i opatrzony, do którego, gdy większej liczby zakonników zażądano, musiano ich zawezwać z Pragi, do tej samej prowincyi naówczas należącej. Dostarcza dowodu sam Bielski, przydając tamże, iż drugi klasztor „ przedtem Iwo bp krak. w Br z e-ściu, w pięciu milach od Krakowa, nad Wisłą zbudował” (ks. II p. 133 wyd. Gałęzowskiego); oraz inni historycy, twierdzący, że Leszek Biały (f 1227 r.) sprowadził ich na opowiadanie wiary pruskiemu i tatarskiemu pogaństwu, jak niemniej ku duchownej pomocy biskupom (Bandt-kie „Dzieje Kr. Pol.” I, 342). Za dowód i to także służyć może, iż F. r. 1236 we Lwowie znaleźli już pomieszczenie: jeśli więc byli na Rusi, dokąd przez Polskę przeszli, to niezawodnie i u nas znajdować się musieli, zwłaszcza, że często naówczas odbywane kapituły prowineyo-nalne wskazują liczny i szybko rozwijający się zakon. Na prośby matki swej, Grzymisławy, księżniczki ruskiej, fundował Bolesław Wstydliwy klasztor krakowski dla zakonników F-ów, potem inny w Zawichoście, dla zakonnic tejże reguły. Te dwa klasztory uważają się za pierwsze w kraju naszym, oraz za matki wszystkich innych w Koronie, na Rusi i Litwie. Bł. Kunegunda od pojawienia się F-ów u nas szczególnemi względami i protekcyą otoczyła ten zakon, który potem blaskiem cnót swoich wysoko ozdobiła. Historya zbyt mało przechowała w szczegółach świadectw, czynów i usług oddanych Kościołowi przez F-ów. Wiemy jednak, że w odległych puszczach zakładali sobie rezydencye, na granicach ludów barbarzyńskich, aby łatwiej na nie oddziaływać; a w zaparciu siebie, prostocie i ubóstwie, nędzy samej bliz-kiem, nieśli im naukę ewangielii, niekiedy zaś oddawali i własne życie w męczeństwie. Takie były pierwiastkowe czyny F-ów u nas; gdy jednak w łonie samego zakonu, po innych krajach, powstawać poczęły nieporozumienia o ścisłość reguły, to oddziałały również i na pro-wincyę polską, wskutek czego zakon ten stracił wiele swego znaczenia i siły, mianowicie gdy po 220-u latach jego u nas istnienia, sprowadzono Bernardynów, a potem Reformatów i Kapucynów. R. 1239, za generała Haymona i pap. Grzegorza IX, nastąpił podział zakonu na pro-wincye. Polska złączona została z krajem Czeskim, któremu przed nią pierwszeństwo w nazwaniu oddano. Tuorimirus, rodem Czech, przewodniczył naówczas jako drugi prowincyał. Piąty z rzędu prowincyał, Bogusław, obrany r. 1247, zmienił napis pieczęci, przekładając w nim Polskę nad Czechy, do czego podał za powód szybko wzrastającą w Polsce liczbę klasztorów. Pod następnym prowincyałem, I-dzim, nastąpiła kanonizacya św. Stanisława bpa

i męczennika r. 1253, przez Innocentego IV ogłoszona w Assyżu, w kościele franciszkańskim. Tenże papież na opowiadanie Ewangielii wysłał do Persyi i Tataryi Benedykta z Wielkopolski i Jana de Plano (ob. Carpi no), F-ów (Wiszniewski „Historya literatury polskiej” U, 208).

Za nimi wielu innych zakonników naszych poszło do niewiernych. Mimo tego szacunku i znaczenia, jakie sobie F. polscy krwawemi zasługami wyrabiali u Stolicy św. i u obcych prowin-cyj, musiały powstać przeciw nim głosy niechętnych i zazdrosnych, jeśli Daniel, siódmy prowincyał, obrany r. 1256, dawny porządek w napisie pieczęci przywrócił, i ten trzymał się wtedy jeszcze, kiedy Czechy osobną już stały się prowincyą. R. 1260 na kapitule w Nar-bonie, św. Bonawentura, jako generał, zrobił nowy podział zakonu na prowincye, przyczem Czechy z Polską utrzymał, naznaczając im 31 e miejsce, a razem dał im kommisarza i dis-quisitora generalnego, w osobie o. Alana, który zebrał zakonników z Czech i Morawii do Pragi, a z Polski do Wrocławia, i radził nad sprawami prowincyi. Wkrótce św. Bonawentura na kapitule w Pizie, r. 1263 odbytej, naznaczył dziesiątym prowincyałem o. Gamfreda; obie wówczas kustodye, morawska i budyszyńska, do czesko polskiej prowincyi powróciły. Zaledwie jednak te nieporozumienia z obcemi ustały, aliści nowe w łonie samej prowincyi się tworzą.

R, 1268 Czesi i Polacy spierają sie z sobą i do jawnej niezgody przychodzi. R. 1513 na kapitule w Rzymie obecny Walenty z Kr oś na, został z rzędu 33-in prowincyałem. Urząd swój sprawował do r. 1517, a z nim ustało połączenie Czech z Polską w jednej prowincyi. Dziwiłem jednak zdarzeniem, zapewne dla tego, że ostatni prowincyał był Polakiem i w Krakowie przebywał, pieczęć dawna wielka z napisem:

Sigilium Min. Prov. per Bohemiam et Poloniam, została w prowincyi polskiej, i tej ona też do końca używała; oprócz tego, bez względu na pierwszeństwo dziejowe, choć zakon pierwej się w Czechach niż w Polsce usadowił, prowincyą polska w konstytucyach Urbana VIII pap. zajmuje 19-e miejsce, gdy czeskiej dopiero 27-e naznaczono. Tak więc od r. 1517 — 1625 prowincyą polska ✓ istniała już w granicach dawnej Rzeczypospolitej, obejmując nadto Ruś i Litwę, które, jako wika-ryaty osobno niegdyś uważane, jeszcze w r. 1430 z nią połączone zostały. Za rządów prowincya-ła Emiliusza Cibo, na kapitule w Krakowie, r. 1621, wydano ustawy dla prowincyi i wydrukowano tegoż roku. W tymże czasie w samem łonie zakonu franciszkańskiego powstała reforma, której głównym sprawcą był Adam Siecha, mający żarliwego pomocnika w Antonim Ferdynandzie Wilczku; utrzymać się jednak nie mogła z powodu szerzącej się naówczas ścisłej reguły 0.0. Reformatów. Emilian Cibo był ostatnim zwierzchnikiem złączonej prowincyi polskiej

Ostatnim wreszcie dziejopisem był ks. Bonawentura Makowski, który około r. 1764 z dawnych ksiąg i akt pozbierał krytycznie wiadomości i w kilku rękopismach, pod oddziel-nemi tytułami, zostawił swemu zakonowi. Wiadomo, że ułożył „Thesaurus Provinciae,” gdzie pomieścił obszerny i szczegółowy «pis klasztorów, r. 1764 in folio; „Critica super Compendium Baronii”, r. 1764; „Brevis descriptio Conventuum ProvinciaePoloniae Ord. Min. Con.”, 1762 r. in-4-o,

z krajami ruskiemi. Po nim albowiem Ruś z Litwą oddzielono od prowincyi polskiej, nową tworząc z nich prowincyę. Komissarzem do tego naznaczony był o. Feliks de Cassia, który wkrótce potem został generałem zakonu. Pieczęć dawna większa została w prowincyi polskiej. Nastąpił ten podział r. 1625, w którym Rzym obchodził wielki jubileusz za pap. Urbana VIII. Franciszkanie odprawili tam kapitułę generalną, która ten podział prowincyi zatwierdziła, a papież oddzielnem breve nominował prowincyałami: dla Rusi i Litwy Wojciecha Gizę, męża uczonego, niegdyś regensa studyów w Ferrarze, Bo-nonii, Padwie i Lwowie, kaznodzieję dobrego w języku polskim i włoskim, znanego magnatom naszym i poważanego; polskiej zaś prowincyi zwierzchnikiem został Wojciech Dębołęski, mąż I zdolny i dworak, lecz ten urząd swój i godność w Rzymie zaraz zrezygnował, wiedząc, że mu król Zygmunt III nie sprzyja: na jego więc miejsce ustanowiono komissarzem A dry an a Bratko wieża z Iłży, który następnie był i prowineyałem. Liczba prowincyałów polskich do r. 1853 wynosi 116. Papież Urban VIII dla całego zakonu wydał konstytucye, które nasi F. uważali w wielu punktach za przeciwne zwyczajom miejscowym; dlatego, r. 1663' zebrani na kapitułę do Kalisza, wyznaczyli kilku ojców, aby roztrząsnęli i zbadali, które mianowicie ustawy, w czem i dla jakich powodów nie łatwo dają się w kraju naszym zastosować. Delegaci spełnili zlecony sobie obowiązek, a kapituła, r. 1664 zebrana w Inowrocławiu, ich uwagi rozebrała i zatwierdziła, poczem posłano je na kapitułę generalną do Rzymu 1665 r., z prośbą o zatwierdzenie. Wszystkie prawie, z małym wyjątkiem, przyjęte tam zostały: te zaraz r. 1666 rozesłano po klasztorach dla wiadomości i za-chowania. W⁷ r. 1734 prowincyał Piotr Ofierzyński, stosownie do życzenia generała, wydał polecenie zbierania historycznych wiadomości o kościołach, szczegółowe w tym względzie podając instruk-cye. Kapituła kaliska w r. 1741 wydaje rozporządzenie, aby w prowincyi jedno było miejsce na archiwum, aby naznaczono archiwistę, a po klasztorach sekretarzy, żeby opisywali ich dzieje w czterech księgach, z tych pierwsza ma o-dejmować: erekeye, zapisy i fundacye, druga inwentarz kościelny i klasztorny, trzecia postanowienia, ustawy i okólniki, czwarta zaś przyjęcie i śmierć braci, oraz osób świeckich, w klasztorach pochowanych. Mimo przecież tak często wznawianych podobnych ustaw bardzo mało ważniejszych historycznych dokumentów zakon ten u nas przechować zdołał. Przyczyną tego bez wątpienia było, nie samo tylko nawyknienie do niespełniania rozporządzeń prowincyalskich, jak na to zawsze narzekali gorliwsi mężowie tej reguły, lecz nadto nieprzyjazne okoliczności, do rzędu których należą napady Krzyżaków, Tatarów i Szwedów, ogień wojenny lub przypadkowy, który

tak klasztory jak ich archiwa w popiół bardzo często obracał. O wielu teź mężach uczonych i pobożnych z zakonu franciszkańskiego nic nam nie pozostało lub wzmianki tylko w drukowanych dziełach historycznych, które głównie o-gólnych spraw zakonu dotyczą. Ks. Kaz. Biernacki w swem „Speculum Minorum” (str. 260) do historyków zakonu zalicza Jana Fursteina, który z polecenia prowincyała Stefana z Bruny spisał r. 1503 dzieje prowincyi czesko-polskiej, lecz i on, lubo bliższy czasów opisywanych, poopuszczał wiele dla braku źródeł i zostawił rę-kopism niepełny. Po nim następnje Marcin Bar o ni u s z, kleryk z Jarosławia, podobno r. 1607 piszący: ten wiele dodatków porobił z własnego domysłu i fantazyi, przeciwnych nawet historycznym dokumentom. Na to „Compendium” Baroniusza napisał krytykę szczegółową ks. Makowski. Prowincyał Stefan z Tarczyna (Tar-cinus) w r. 1645 zajmował się historyą zakonu, a z jego spisu prowincyałów wiele wyciągnął ks. Biernacki do swojego „Speculum”. Konstanty Malęgowski r. 1680 opisywał klasztory i kościoły franciszkańskie, zwłaszcza małopolskie. Marcin Kałowski ok. r. 1715 zostawił rękopism: „Brevis historia de origine conven-tuum.” zebrane z dawnych opisów szczegółowych klasztorów, mianowicie dokonanych w r. 1735 i 1758; „Fasciculi temporum” i „Libri tria opuscula continentes”, a podobno także „Żywoty uczonych i pobożnych F-ów; wszystkie te dzieła pracowitego i uczonego męża, w rękopismach archiwum prowincyi zachowane, przeszły stąd w ręce różnych prywatnych osób i zapewne już na zawsze zaginęły. Z nich urywki podał ks. Jakób Piasecki, prowincyał, do „Pamiętnika religijno - moralnego”, poczynając od tomu IV—XII.—Prowincya Polska, pod tytułem święt. Franciszka, zajmująca 26-te miejsce, według atlasu dwakroć wydanego w Rzymie pod tyt. „Tabulae topograficae omnium Provinc. Regularium Ordiuis Min. S. Francisci Conventualium”, przed r. 1773 obejmowała klasztorów męskich 30, żeńskich 4. W Wielko- i Mało-Polsce (z wyjątkiem Rusi), oraz w części Prus się rozciągając, podzieloną była na 4 kustodye: 1lust ody a guieźnieńska, z 9 klasztorami męskie-mi i 3 żeńskiemi (w Gnieźnie, Kaliszu i Szremie). 1) Gniezno miało kościół pod tyt. Wniebow. N. P., starej budowy, murowany, obszerny, o 9 ołtarzach, ok. r. 1270 wystawiony, lub, jak chce ks. Maurycy Kiełkowski („Sława sługi Bożey

Jolenty”, Pozaań 1723, str. 96), zaraz z Frań- j. ło r. 1228, który uroczyście przyjęto 1270. ciszkankami r. 1259, przez Bolesława Pobożnego, księcia kaliskiego; roku więc 1270 nastąpiło raczej tylko potwierdzenie dawniejszej funda-cyi. :.•) Poznań otrzymał naprzód dom dla chorych Franciszkanów r. 1639, w którym Msze pozwolono odprawiać od r. 1643, a dalej wystawić kość. i ki. 3) Kalisz otrzymał funda-cyę franciszk. od Bolesława Pobożnego, księcia kaliskiego, męża bł. Jolanty, r. 1257. Pier-wiastkowo kość. i kl. były drewniane; około r.

Pierwotnie stał w Starym Szremie, lecz gdy miasto, zniszczone przez Krzyżaków, na inne potem miejsce przeniesione zostało, zakonnicy także się przenieśli za pozwoleniem Władysława Jagiełły (1426), który prawdopodobnie wystawił im klasztor i kościół pod wezwaniem św. Marcina. Nowy ten klasztor zgorzał, a z nim wszystkie akta; Zygmunt III wydał nowe przywileje i przyczynił się do odbudowy. Gdy całą ulicę św. Marcina żydzi zajęli, Franciszkanie przenieśli się na miejsce, zwane Ostrów. Wystawiony tam kościół poświęcono r. 1663.—8) Oborniki nad Wartą, z kościołem i klasztorem

drewnianym, niewiadomo kiedy dostały się zakonowi; ale uroczyste ich przyjęcie odbyło się 1291 r. Kilkakrotnie niszczone przez pożary i odbudowywane z drzewa, dopiero 1768 stanęły z cegły. Po zniesieniu zakonu dostały się protestantom. — 9) Grabów: F. osiedli tu za staraniem pochodzącego stąd gwardyana kaliskiego, Antoniego Ferdynanda Wilczka, który 1628 r. wyjednał na to pozwolenie od kon-systorza dyecezyi wrocławskiej. Klasztor i kościół wzniesiono dopiero około 1650. Po spustoszeniu ich przez pożar, odbudowano je sumptem Jerzego Prebendowskiego, wielkiego podskarbiego kor., i Woje. Skąpskiego.—Kustodya Krakowska obejmowała klasztorów męskich 8, żeńskich 3. Męskie były: 1) W Bełchatowie, wzniesiony z drzewa sumptem Mikołaja i Zofii Kowalewskich, i uposażony wsią Zwierz-chów (r. 1617), a w r. 1731 Jacek Stanisław Rychłowski wymurował kościół, przy którym 1735—44 stanął też murowany klasztor.—2) W Chęcinach, fundowany przez Kazimierza W. około 1368; w 1581 spustoszony przez ró-żnowierców i pozbawiony Własności, którą dopiero za Zygmunta III r. 1603 zakonnicy odzyskali. R. 1605 Stanisław Branicki, starosta chęciński, podniósł kościół i klasztor, i fundusz pomnożył. Po spustoszeniu powtórnem przez Szwedów i przez Węgrów, podźwignięty na nowo hojnością dobroczyńców około r. 1668, w lat dziewięć potem został opuszczony i przerobiony na więzienie.—3) W Krakowie Franciszkanie osiedli r 1232, sprowadzeni z Pragi przez Bolesława Wstydliwego. W r. 1237 otrzymali kościół murowany Bożego Ciała, który potem, na żądanie Kazimierza W., nazwano kościołem św. Franciszka. Uszkodzony kilkakrotnie przez pożar, zniszczony w napadzie Szwedów za Jana Kazimierza, odbudowany ze składek, w pamiętnej pogorzeli Krakowa r. 1850 obrócony prawie w ruinę, dzięki żarliwości księdza Antoniewicza podźwignął się na nowo, ale poniósł straty ni-czem nie nagrodzone w sprzętach, różnych ozdobach, drogocennych obrazach i w archiwum, z którego jeszcze w r. 1553 najszacowniejsze doku-menta wykradł i uwiózł Franciszek Lismanin, były prowineyał, potem odstępca od zakonu

1283 wystawiono kościół murowany. Pożar zniszczył kość. r. 1535, iż stał pustkami prawie do 1600 r., a następnie, w ciągu 23 lat odrestaurowany staraniem zakonników, kosztem dobrodziejów, klasztor zaś murować zaczęto dopiero r. 1640. W tym kość. spoczywa i ma pomnik historyk zakonu ks. Kazim. Biernacki, zm. 1725 r., wieku 96, professyi 81 lat. W klasz. były studya filozoficzne, a od r. 1644 nowicyat; wielu ze szlachty przyjęło tu habit, inni tercyar-stwo. 4) Piotrków miał franciszkanów od r.

1616, zaprowadzonych staraniem ks. Adama Sie-hy, kustosza gnieźn., i Anton. Ferdyn. Wilczka, gwardyana kaliskiego, gdzie z upoważnienia generała zakonu ściślejszą zachowywano regułę, zreformowaną przez tych dwóch pobożnych mężów. Do r. 1700 trzymali ściślejszą karność zakonnicy; gdy potem zwolnieli, upadać począł ich klasztor. W r. 1822 mieszkał już jeden tylko zakonnik, ks. Seweryn Dutkiewicz, który w r.

1834 opuściwszy to miejsce, przeniósł się do Bełchatowa. Odtąd klasztor stał pustkami do r.

1824, w którym rząd nabył go na własność i ok. r 1840 wyrestaurował na lazaret wojskowy. Kościół poszedł w ruinę; posiadłości klasztorne przekazane F-om w Radomsku. 5) Pyzdry otrzymały klasztor około r 1270 z fundacyi Krzyżaków, jak podaje tradycya, gdyż akta z kościołem i klasztorem drewnianym spalone przez tychże Krzyżaków r.

1331. Kazimierz W. w r. 1339 odbudowując miasto warowne, z dawnego zamku, wzniósł nowy kość. i kl. Franciszkanom. 6) Łagiewniki, wieś pod m. Zgierzem, z kl. fran., w r. 1675 żałożonym, z powodu objawienia się tutaj ś. Antoniego Padew. Pierwotnie wprawdzie dziedzic miejsca, Żelewski, wystawił tylko kaplicę drewnianą i sprowadził księdza z kl. piotrkowskiego, poczem zakonnicy do r. 1682 zbudowali kość. i klasztor z drzewa, staraniem gwardyana ks. A-dryana Piądzikowskiego, który w r. 1702 położył jeszcze kamień węgielny na kość. murowany.

Następni przełożeni prowadzili dalej budowę, którą w r. 1726 poświęcił prymas Teodor Potocki. W kościele tym spoczywają zwłoki zakonnika Rafała Chylińskiego (* 1741 r.), o którego beatyflkacyę proces prowadzono. Klasztor murować zaczęto dopiero r. 1732, a 1742 dokończono z ofiar pobożnych. 7) Szrem według podania miał mieć klasztor franciszkański fundacyi Bolesława, księcia wielkopolskiego, oko-

przeprowadził do Radomska, krotnego zniszczenia przez pożary zakonnicy opuścili to miejsce i przez 30 lat stało ono pustkami, aż dopiero królowa Bona, na przedstawienie Fr. Lismanina, spowiednika i kaznodziei swego, kościół wyrestaurowała i klasztor z drzewa zbudowała. Odtąd do r. 1828 pożar trzykrotnie nawiedzał Franciszkanów w Radomsku, którzy trzykrotnie na nowo się odbudowywać musieli. Suprymowani w r. 1864.—Ku-stodya Lubelska miała klasztorów męskich 6, żeński jeden w Zawichoście.—1) W Lublinie fundował F-ów ksiądz Wojciech Zuzo, albo Zu-ziewicz, prebendarz kościoła kijańskiego, r. 1619. Mieli zrazu kościół drewniany, dopiero w r. 1635 rozpoczęli budowę murowanego, a w 1688 Franciszek Kossowski, wojew. lubelski, wystawił i klasztor murowany. Zniszczony kontrybu-

i wiary. W tym kościele spoczęły zwłoki błogosławionej Salomei, oraz brata jej, Bolesława Wstydliwego; tu także pochowany Piotr Kochanowski i Sebastyan Petrycy. We wspaniałych krużgankach tego kościoła, począwszy od roku 1253 zawieszane były portrety wszystkich biskupów krakowskich, ale liczny ich szereg w r. 1655 stał się pastwą płomieni. Ze wspomnień historycznych, wiążących się z klasztorem krakowskim, godna wzmianki, ułatwiona przez Franciszkanów, ucieczka Wład. Łokietka przed Henrykiem Probusem, oraz Filadelfia (ob.), zawarta w Bazylei r. 1453 między czterema zakonami, która tu dotrwała do r. 1730.—4) W Lelowie, klasztor i kościół fundowane przez Kazimierza Wielkiego 1357, zniszczone przez pożar 1638; kościół odbudowany 1640, klasztor między 1668 a 1727, w 1819 opuszczone zostały przez zakonników, niemających z czego się utrzymywać.—5) W Nowem Mieście Korczynie, fundacya niepewna: jedni ją przypisują Bolesławowi Wstydliwemu (1248), drudzy Kazimierzowi W. (1243), inni znów Olbrachtowi.

6) w Nowym Sączu, fundowany przez Wacława, króla czeskiego, około 1300. Był tu słynący cudami, uważany za dzieło ręki św. Łukasza, obraz Pana Jezusa, który, gdy zakonnicy

r. 1785 przenieśli się do Starego Sącza, wzięto do fary. — 7) w Starym Sączu stanął klasztor około r. 1280, zbudowany przez bł. Kunegundę, gdzie Otrzymywała 30 zakonników, aby odprawiali nababożeństwo dla zakonnic, które w następnych latach utrzymywały ich z dochodów ze swoich dóbr obszernych. Potem, kiedy Klaryski r. 1593 zaczęły wyłamywać się z pod władzy prowincyała zakonu, a w 1596 wyłamały się ostatecznie, Franciszkanie, których w czasie tych nieporozumień i potem także bywało tu bardzo niewielu, dopiero w połowie XVII w. własnem staraniem kościół wyrestaurowali, klasztor przebudowali. 8) W Radomsku byli Franciszkanie przeniesieni z Brzeźnicy, gdzie ich Wład. Łokietek fundował 1286 r., a w 1297

Wskutek kilka-cyami szwedzkiemi i innemi klęskami od r. 1713 klasztor coraz bardziej upadał, w roku więc 1817 przeniesiono zakonników do Stężycy.—2) W Smardzewicach, w dobrach biskupów kujawskich, osadził F-ów biskup Maciej Łubieński

r. 1631, wzniósłszy dla nich klasztor drewniany, przy takimże kościele, wystawionym przez swego poprzednika, Pawła Wołuckiego. W r. 1683 zakonnicy rozpoczęli budowę świątyni murowanej, a biskup Krzysztof Ant. Szembek wystawił dla nich klasztor murowany.—3) Do Stężycy sprowadzili F-ów r. 1591 tamtejsi mieszczanie, lecz ich tu ciągłe klęski trapiły wskutek wojen, pożarów i wylewów Wisły, która d. 20 czerwca 1749 r., nagle zmieniwszy swe koryto, podmyła i pogrążyła w swoich nurtach kościół i klasztor, na kilka lat przed tern wymurowane. Nowy kościół i klasztor, wzniesione z drzewa, zniszczył pożar r. 1790. Staraniem gwardyana, księdza Marcelego Jurkiewicza, wystawiono z mu-ru nową świątynię, lecz ta długo stała niewykończona, skutkiem braku funduszu.—4) W War-c e zaprowadziła F-ów wdowa Katarzyna Trzebińska r. 1629. Kościół murowany zaczęto dla nich stawiać w r. 1652, klasztor—1692. Tu w r. 1727 był przełożonym, wspomniany już wyżej, Rafał Chyliński.—5) W Warszawie Jakób Sosnowski, sekretarz króla Władysława IV, i Zygmunt Wybranowski wystawili dla F-ów

r. 1646 kościół i klasztor z drzewa, a kiedy te po dziewięciu leciech zgorzały, nowe, również drewniane, r. 1662 wystawiono. W r. 1679 zabrano się do murowania kościoła i klasztoru, lecz dopiero 1732 zdołano je ukończyć. W r. 1754 papież Benedykt XIV udarowa! go relikwiami św. Witalisa. W r. 1837 odbyło się tu uroczyste nabożeństwo na otwarcie Akademii duchownej, założonej przy tym kościele, a w r. 1865 przeniesionej do klasztoru po karmelitach.

R. 1842 świątynia została odrestaurowana i u-piękniona.—6) W Zawichoście był klasztor F-ów, przeniesiony tam z Sandomierza, gdzie w r. 1242 czwarty prowincyał, Rajmund, miejsce dla nich pozyskał, a we dwa lata potem odbył kapitułę i przyjął do klarysek błogosławioną Salomeę. Kiedy zaś Bolesław Wstydliwy, za jej wpływem, oraz matki swej, Grzymisławy, i żony, Kunegundy, wystawił dla klarysek klasztor i kościół w Zawichoście, dla niesienia posług duchownych zakonnicom przyzwano F-ów z Sandomierza, a Bolesław zbudował dla nich klasztor. Po napadzie Tatarów 1259 r., w którym 12 Franciszkanów i 60 zakonnic śmierć męczeńską poniosło, ocalałe klaryski z ksienią swą, bł. Salomeą, schroniły się w miejscu niedostęp-nem, zwanem Skałą, albo Kamieniem. Franciszkanie zrujnowany swój kościół odnowili, a kiedy go w r. 1657 zniszczyli Szwedzi, drugi raz, przy ofiarności wiernych, w r. 1663 zrestau-rowali. Nowa restauracya, składkami całego kraju, odbyła się r. 1844. Najdawniejszy pomnik w tym kościele ma Grzymisława, żona Leszka Białego. — Kustodya [Chełmińska w Ziemi Pruskiej, liczyła 7 klasztorów męskich.

1) W Chełmnie, założony przez Krzyżaków; w r. 1523 zakonnicy, wypędzeni przez zwolenników Lutra, przeszli cło Saksonii. W 1582, biskup chełmiński, Piotr Kostka, sprowadził znowu Franciszkanów z prowincyi polskiej, Kościół bardzo piękny, ma stalle przyozdobione obrazami z życia św. Franciszka, malowanemi przez zakonnika Kazimierza Lesiowskiego roku 1664; przechowują się w nim relikwie bł. Jana Lobe-dau, patrona flisaków. Był tu nowicyat.—2) Do Chełmży (Culmsee) franciszkanów sprowadził r. 1625 kanonik chełmiński, Gabryel Wła-dysławski, doktor teologii i obojga praw, rodem z Chełmży, nauczyciel Władysława IV, zwany przed otrzymaniem szlachectwa Provanci. Początkowo było tu tylko trzech zakonników, pod koniec w. XVIII już ledwie tylko dwóch utrzymać się mogło. R. 1657 podczas napadu Szwedów klasztor zgorzał; odbudowany ze składek, spłonął powtórnie wraz z kościołem r. 1709, lecz rychło go podźwignął swemi darami Teodor Potocki, biskup Chełmiński.—3) W Dobrzyniu nad Wisłą kościół i klasztor niewiadomo przez kogo założone; jako domniemanych fundatorów historycy wskazują: Konrada Mazowieckiego (ok. 1220), Władysława Łokietka (ok. 1279), Henryka, syna Konradowego, wreszcie Ziemowita Mazowieckiego (ok. 1316). Spalony przez Litwinów 1323, odbudowany 1395, znowu spalony przez Krzyżaków 1409 i znów odbudowany. Klasztor dzisiejszy, z cegły, stanął r. 1795,— zniesiony 1864.—4) Do Inowrocławia F-ów sprowadził, według kroniki Jana z Komorowa, niejaki princeps Bieły w r. 1239. Po zburzeniu miasta przez Świętopełka pomorskiego nowym fundatorem w r. 1261 był książę kujawski, zwany przez historyków zakonu Duńczykiem, który zbudował kościół i klasztor murowany. Po zniszczeniu klasztoru prz.ez pożogę wojenną, zakonnicy wystawili sobie drewniany, który przetrwał lat 435. W r. 1705, staraniem gwardyana Remigiusza Wojkowskiego stanął znów murowany.—5) W Nieszawie kościół i klasztor dla F-ów ufundował około r. 1249 prowineyał krzyżacki, Peppo de Hosterno, który dziesięć lat przedtem był ich sprowadził do Torunia z Saksonii. Odbudowanie spustoszonej siedziby zakonników nieszawskich jedni przypisują Jagielle (r. 1426), który uczynił to jakoby na podziękowanie Bogu za zwycięstwo nad Krzyżakami, inni Kazimierzowi Jagiellończykowi ok. 1460. Po zniszczeniu przez nieprzyjaciół kościół wzniósł na nowo Wawrzyniec Śmiałek, a gdy i tę świątynię w r. 1729 pożar spustoszył, dźwignięto ją ze składek 1750. Klasztor, wzniesiony z muru na miejscu drewnianego dopiero w r. 1635, zamknięto w 1864.— 6) W Radziejowie, dokąd Władysław Łokietek F-ów sprowadził r. 1298, kościół i klasztor murowane stanęły dopiero 1331. Dwakroć niszczone przez Krzyżaków, i znów dwakroć przez Szwedów (1657 i 1 704), odbudowywały się każdym razem z ofiar pobożnych.—7) W W y-szo g rodzie, według Gawareckiego, Franciszkanie otrzymali fundacyę od ks. płockiego, Wacława, r. 1320; ks. Piasecki przypuszcza, że wcześniej tu osiedli, lecz wzniesienie kościoła przypisuje Janowi, księciu mazowieckiemu, około

r. 1408. Kościół ten, mający presbiteryum murowane, nawę drewnianą, po pożarze r. 1661 zakonnicy wymurowali z ofiar r. 1675; klasztor murowany stanął dopiero w r. 1698. Rząd pruski zakonników stąd przeniósł do Dobrzynia, a kościół r. 1803 oddał protestantom. W kościele tym był słynący cudami obraz N. P. M., oraz kamień, na którym, jak opiewa legenda, św. Jacek, po przejściu cudownem Wisły, modlił się, uklęknąwszy, i zostawił odcisk swych stóp i kolan.—Przed zniesieniem zakonów w Królestwie Polskiem r. 1864 miała jeszcze prowineya polska klasztory franciszkańskie: w Krakowie, Zawichoście, Kaliszu, Nowem Mieście Korczynie, Radziejowie, Dobrzyniu nad Wisłą, Pyzdrach, Nieszawie, Radomsku, Stężycy, Bełchatowie, Smardzewicach, Warce, Warszawie i Łagiewnikach, oraz wcielone z prowincyi Ruskiej dwa klasztory: w Górecku i Solskiej Puszczy, i jeden z Litewskiej—w Stawiskach,—ogółem 18 klasztorów, z których pozostał tylko jeden, w Krakowie. Ruś wcześnie także nawiedzili F., bo już r. 1236 mieli siedzibę we Lwowie, skąd dalej na Wschód wysyłali pracowników w dziele apostołowania. Litwa również wiele im winua. Głosili tam słowo Boże pierwej, nim się religia Chrystusowa w stronach tych ustaliła. Gedymin, ks, litewski, lubo bałwochwalca, bardzo ich poważał, jak widać z listu do pap. Jana XXII, gdzie wspomina, iż im pozwolił dwa kościółki wybudować: jeden w Nowogródku, drugi w Wilnie; że nadto w Wilnie ma ich czterech i pragnie mieć więcej. Lud prosty, z którym przez ubóstwo swoje zakonnicy ci spokrewnieni się być zdawali, chętniej ich słuchał i przyjmował u siebie, niż innych opowiadających wiarę. Gdy jednak po śmierci Gedymina nastały wojny, missya franciszkańska w Litwie upadła, lubo nie ustała w innych stronach na Wschodzie, mianowicie na Wołoszczyźnie i w Tataryi, gdzie zakon ten, jak i dominikański, wielkie położył zasługi. Dopiero za księcia Olgierda Piotr Gast-tołd czyli Gasztowt, wojew. podolski, pan możny i bogaty, przyjąwszy chrzest św. r. 1332 i zaślubiwszy Polkę, Annę Buczacką, stał się wielkim protektorem F-ów i gorliwym apostołem Litwy. Sprowadziwszy 14 F-ów z Rusi i Podola do Wilna, dał im (1333) dom własny z ogro-deip, oraz kościół św. Krzyża. Ale po r. 1345, podczas nieobecności Olgierda i Gasztowta w Wilnie, podburzony przez kapłanów pogańskich lud

wileński zburzył klasztorek franciszkański, znie

Ecluse (1340) w uściu Skaldy, ani w bitwie pod Crć

Przeciwko tak zuchwałemu deptaniu wszelkich praw n

2) Chów zwierząt domowych. Hodowla zwierząt domowy

(z pierwszej połowy XII-go wieku) zawierają histor

traktowana jako nauka przyrodnicza, wyszedłszy z N

Redakcya zwodów miała niezmiernie doniosłe znaczen

nemains—Prusacy zwyciężali w tym nierównym boju. M

wanie domu austryackiego. F. nie chciał się na to

H§

Frańenfeld, stolica szwajcarskiego kantonu Turgowi

Jeden typ (Cześnik) to popędliwy choleryk, nie zno

Frej SZyc (Freischütz = wolny strzelec) według pod

strona mianowicie uczuciowa nadzwyczaj słabo zosta

Friaul, ob. Pry ul.

i?

szczególnie jego elegie i kancony żałobne.—Zbiór j

przystępny, uprzejmy, poświęcający się i pracowi

- fl

mem, skierowane przeciw F-owi. Pomiędzy Rossyą a P

Frydrychowicz Dominik, ksiądz, sławny teolog zakon

t§r#p

Fuller Tomasz, literat, historyk i teolog angielsk

St. Rew.

Gaba czyli Gęba. Miasto w starożytnej Palestynie

Gadynina C.H18N02 należy do rzędu ptorn ain; zna

sanskrycką i przekładami jej utworów na starożyt

64

konywać swoich rozporządzeń, mogą tylko zwrócić

legali juryzdykcyi dominium (pana) i obowiązani [

1895), Eustachy ks. Sanguszko (1895— 1898) i Leon

tego był, począwszy od r. 1805 dentystą nadworny

t. zw. łuk Volty (ob.) (porówn. Piorun).

zostaje faktycznym kierownikiem następujących odtą

przyjaciół, uzyskał w końcu dymmissyę (15 sierp. 1

główny.

pracownictwie różnych czasopism i wydawnictw ekono

Utrzymywali się tam z wielką trudnością do r.

1) „Observations mathématiques, astronomiques, géo

ipf

w wieczornych godzinach; jedne szukają pożywieni

ii

1886); Autoni Prochaska „Stosunki Krzyżaków z G-em

Gelli Jan Chrzciciel (* 1498—f 1562), poeta i pisa

Jan Müller, D amber g er, J. Richter i wspomnian

Filon z Aleksandryi, który demony greckie utożsa

wie do nory wyżyn srodkowo-europejskich; chociaż

ff

Geometrya metryczna, ob. Geometrya miaro w a.

Gerbillus (suwak), zwierzę z rodziny myszy, do r

dów, a tylne o wiele są dłuższe od przednich. Perr

Gerwig Robert, inżynier niemiecki (* 2 maja 1820

Fig. 209. Gęśl.

temperatura topnienia lodu pod ciśnieniem pary wod

^Ticykl Pown. Iluwtr Ze»t 192. T. XXIV

Tematy do obrazów swoich brał najrozmaitsze, nie

wileński zburzył klasztorek franciszkański, znieważył zakonników, potem siedmiu z nich zaprowadził przed sąd wojenny, który ich ściąć na rynku rozkazał, a drugich siedmiu, którzy zdołali byli ukryć się w górach nad Wilejką, pojmawszy i poprzybijawszy do krzyżów zrzucił do rzeki z Łysej góry. na której potem, jak podaje dziej opis franciszkański, ks. Grzybowski, na pamiątkę tego męczeństwa postawiono trzy krzyże. Litwa więc między pierwszymi apostołami swoimi widziała F-ów, którzy i potem z królem Jagiełłą przybyli znowu r. 1387, a jeden z nich, nazwiskiem Jędrzej Wasilo, herbu Jastrzębiec, został nawet pięrwszym biskupem wileńskim. Po nim drugi, Jan Plicht a, był z tegoż zakonu. Ruś również otrzymała wtedy pierwszych arcybiskupów halickich z F-ów, Chrystyana Gozdawę i Jakóba Strepę. Tak czyimi F. na Rusi i Litwie, stanowili| wikaryę ruską, oddzielną od prowincyi czesko-polskiej i od niej wcale niezależną. Miewali swoich wikarych, których sami obierali, lub z Rzymu im nadsyłał ich gen. zakonu. Dopiero r. 1430 na kapitule generalnej w Assyżu, gdzie nowe statuty podano zakonowi, przyłączono wikaryę ruską do prowincyi czesko-polskiej. Wtedy bowiem wymierzono cios stanowczy towarzystwu pielgrzymujących braci; wszystkie ich wikaryę zniesiono , złączono z prowincyami i poddano zwierzchnictwu przełożonych, a została do czasu jedna tylko wikarya Bośnii. Dwie kustodye składały ruską wikaryę: lwowska i mołdawska; pierwsza oddana prowincyi czesko-polskiej, druga prowincyi wschodniej w Kaffie. Prowincyał Jan Kmi-* ta, za którego rządów przyłączenie to nastąpiło, tegoż roku 1430 udał się na Ruś i w dzień św. Marcina przyjął urzędownie kustodyę lwowską pod swoje zwierzchnictwo. W tern połączeniu Ruś i Litwa pozostały przy prowincyi polskiej, nawet wówczas, gdy się od niej Czechy oddzieliły (1517 r.). Skoro następnie liczba klasztorów w Polsce, Litwie i na Rusi, znacznie się powiększyła, przez co zwiedzanie ich trudnem się okazało, przyszło do oddzielenia Litwy i Rusi od Polski, skąd nowa, Ruska, powstała prowincya. O tym podziale, dokonanym na kapitule generalnej w Rzymie, r 1625, podczas jubileuszu za Urbana VIII, i o wyznaczeniu prowincyałów do obu prowincyj, mówiliśmy już wyżej (str. 19, • szpalta 1). Prowincyał Rusi i Litwy, Wojciech Gizn, powróciwszy z Rzymu do kraju zwołał na dzień Imienia Jezusa w roku 1626 starszyznę do Drohiczyna na obrady nad urządzeniem prowincyi, którą podzielono na cztery kustodye—po dwie na Ruś i Litwę. W kustodyi Lwowskiej pzmieszczono klasztory: Kamieniecki, Halicki, Gródecki, Krzemieniecki, Międzyrzecki i Korecki; w kustodyi Przemyskiej: Sanocki, Krośnieński, Zamojski, Szczebrzeszyński i Biłgorajski; w Wileńskiej: Olszański, Piński, Sien-nieński i Postawski; w Kowieńskiej: Drohiczyń-ski, Oszmiański i Narwiliski. Ruś i Litwa do roku 1686 stanowiły jedną prowincyę, a ponieważ w ciągu lat 60-u powstało wiele nowych klasztorów, więc Antoni de Aversa Avessani, 75-ty generał zakonu, dekretem swym z d. 1 czerwca 1686 r., oddzielił Litwę od Rusi Czerwonej i utworzył nową Prowincyę Litewską pod tytułem św. Kazimierza. Pierwszym prowincya-łem Litwy i Białorusi był ks. Marcin Michałowski, exprowincyat Czerwonej Rusi i Litwy. Dzieje i losy tak całej tej prowincyi, jak i każdego z jej klasztorów z osobna mało są znane. R. 1820 obie te prowincyę, skutkiem zmian politycznych znacznie w liczbie konwentów swoich uszczuplone, na nowo połączono pod nazwą pro-vincia Rus si a e et Lithuania e. Według Mappy zakonu, wydanej przez Righiniego, bez oznaczenia roku i miejsca, w drugiej połowie w. XVIII, prowincya Ruska składała się z czterech kustodyj z 27-u konwentami: 1 Kust ody a Lwowska: we Lwowie 2 klasztory: 1) założony w r. 1370, 2) w 1718: 3) w Gródku na Podolu (r. 1788), 4) w Haliczu, fundacyi Bolesława Wstydliwego (r. 1238); 5) w Kamieńcu Podolskim, do którego F-ów sprowadził książę Swidrygiełło r. 1320; 6) w Stryju; 7) w Kos sowie, założony w 1740.—II. Kustodya Prze-myska: z pięciu klasztorami 1) w Przemyślu, gdzie już od r. 1237 Franciszkanie głosili słowo Boże, ale przez długi czas nie posiadali własnego kościoła, aż dopiero w r. 1754 ze składek go sobie wybudowali; 2) w Sanoku, klasztor fundowany przez Władysława księcia Opolskiego r. 1377; 3) w Krośnie, dokąd F-ów sprowadził około 1380 biskup przemyski, Eryk herbu Mora, zakonnicy ci mieszkali naprzód za miastem na folwarku, a dopiero w r. 1407 zbudowano im klasztor w samem mieście; 4) w Jarosławiu; 5) w Posławiu, do którego należy także klasztor w Kalwaryi, fundowany 1667 r. przez Andrz. Maks. Fredrę. III. Kustodya Zamoyska z sześciu klasztorami: 1) w Zamościu, gdzie F-ów ufundował kanclerz Jan Zamoyski; 2) w Szc zebrzeszy nie, skąd w r. 1812 zakonnicy wynieśli się do Górecka; 3) w Dr u szkop olu (Gruszkopolu) w pow. Włodzimirskim, od r. 1692; 4) w Horyńcu; 5) w Puszczy Solskiej, w bliskości Biłgoraja i wioski Sol, fundowany przez Tomasza Zamoyskiego, syna kanclerza, Jana, r. 1644. Po zmianie granic F. tutejsi przeszli do prowincyi Polskiej; 6) w G ó-recku, lub Puszczy Góreckiej, gdzie po r. 1668 zakonnicy z Zamościa sami z ofiar pobożnych zbudowali sobie klasztor, kościół i trzy kaplice; po spustoszeniu przez Szwedów, Tomasz Józef Zamoyski los ich polepszył r. 1720, a Jan Ja-kób Zamoyski r. 1768 wystawił im kościół z modrzewiu. I ten klasztor przeszedł pod władzę prowincyała polskiego.—Kustodya Merecka i Wołoska, na Wołyniu z dziewięciu klasztorami: 1) w Mereczu czyli Medereczu, w pow.

Ostrogskim; 2) w Barze; 3) w K om argr odzie nad rz. Rusawą od r. 1811; 4) w Korcu, inaczej zwanym Zwiahel, na Wołyniu, fundowany r. 1606 przez księcia Samuela Koreckiego; 5) w Krzemieńcu kościół i klasztor, fundowane przez książąt Wiśniowieckich i Zbaraskich r. 1607; 6) w Lisiancew gub. Kijowskiej, gdzie F-ów najpierw fundowała księżna Teofila z Szaniawskich Jabłonowska; gdy w r. 1768 miasto zostało spalone a kościół i klasztor z ziemią zrównane,] fundacyę odnowiła księżna Teofila z Jabłonowskich Sapieżyna z synem swym, Aleksandrem, r. 1733; 7) w Szumsku, gdzie F. osiedli r. 1656, otrzymali fundacyę z zapisu Daniela Madalińskiego, dzięki której, syn jego, Stanisław, r. 1715 wymurował im kościół i klasztor o sześciu celach; 8) w W o ńko wcac li, czyli Wącliowcach, w pow. Uszyckim na Podolu, fundowany przez Zofię z Zamiechowskich, trzeciego ślubu Tyszkiewiczową r. 1634; 9) w Iwni-cy, w powiecie Żytomirskim. fundacyi Józefa Czarneckiego r. 1783; po pożarze około r. 1850, klasztor ten odbudował z drzewa dziedzic ówczesny Iwnicy, baron Józef Chaudouar. Klasztory: w Gródku. Wońkowcach, Barze, Komargro-dzie i Lisiance ok. r. 1825 należały do kusto-dyi Kamieniecko-grodeckiej; w Medereczu, Korcu, Druszkopolu, Szumsku i Iwnicy stanowiły kusto-dyę Merecko - Wołoską. — Prowincya Litewska, przed podziałem Polski, w czterech kustodyach miała 23 klasztory. I. Kustody a Wileńska: 1) w Wilnie. Początkowe dzieje klasztoru wileńskiego aż do męczeństwa czternastu zakonników, ufundowanych przez Gasztowta, opowiedziane na str. 22—23. Gasztowt, powróciwszy do Wilna, wyjednał u Olgierda ukaranie zabójców, i wkrótce nowych zakonników, w liczbie 36, sprowadziwszy z Polski i z Podola, wyznaczył dla nich na siedzibę folwark swój za miastem na piaskach. A gdy i ci wytępieni zostali podczas najścia Tatarów, których, jak pisze ks. Grzybowski, podżegnęli do tej rzezi Litwini, nowi ich miejsce zastąpili. Po ustaleniu się wiary chrześciańskiej, przez Jagiełłę zaprowadzonej, męczeństwa już się więcej nie powtarzały; ale natomiast w roku 1503 pożar zniszczył i klasztor ich, i kościół fundacyi Gasztołdowej. Odbudowane na tern samem miejscu, znów zgorzały w r. 1773. Podźwignięte raz jeszcze, stały do r. 17 77, w którym eks-prowincyał franciszkański, Antoni Karęga, częścią z własnych funduszów, częścią z ofiar pobożnych, obszerniejszy klasztor wystawił, a kościół gruntownie odrestaurował. Po spustoszeniu przez Francuzów w r. 1812, podźwignęli je sami F. Mieli też drugi kościół, wybudowany z drzewa r. 1386, przez namiestnika miasta, Hawnula, czyli Hanka, zwanego w dyplomatach niemieckich Han-nike lub Hancke, który później zastąpili murowanym, wystawionym z jałmużny; 2) w Holsz an ach, fundowany r. 1618 przez księcia Pawła Sapiehę; 3) w O s z m i a n i e, pierwotnie fundowany r. 1505 przez ks. Aleksandra Jagiellończyka; 4) w Narwiliszkach, fundacyi Doroty z Zenowiczów Szorcowej r. 1517; w Snejbakpo-le, fundacyi dziedzica Łukasza Aleksandrowicza r. 1737; 6) w Nowogródku, fundacyi Tomasza Wojniłłowicza z r. 1714; 7) w Iwieńcu, fundacyi Teodora Wańkowicza r. 1702; 8) w Mińsku, fundacyi tegoż Teodora Wańkowicza r. 1676. II. Ku st od y a Grodzieńska z ośmiu klasztorami: 1) w Grodnie, fundacyi Eustachego Kurczą, starosty upickicgo; 2) w Olkienikacli osiedli F. r. 1636, jako filia klasztoru wileńskiego, uposażenie otrzymali od Krzysztofa Haleckiego, miecznika W. ks. Litewskiego: 3) w Swisłoczy, fundacyi Joanny z Ogińskich Tarłowej, r. 1705; 4) w Drohiczynie podlaskim, fundacyi księcia Witolda, r. 1409; 5) w Drohiczynie, w powiecie Kobryńskim, klasztor i kościół wybudował z drzewa r. 1747 Michał Orzeszko, marszałek piński; 6) w Łopienicy, ufundowany w roku 1625 przez Jana i Joannę książąt Ogińskich;

7) w Pińsku ufundowała F-ów naprzód Anna, żona Zygmunta Kiejstutowieża, księcia starodub-skiego. Pierwszy gwardyan i proboszcz, Wincenty, ochrzcił księcia Zygmunta i otrzymał odeń hojne nadanie, które r. 1510 król Zygmunt powiększył tak, iż Franciszkanie wystawili w tej obszernej parafii jeszcze dwa kościoły filialne; utrzymywali także szkołę publiczną, oraz mieli studya teologiczne i nowieyat. 8) w Stawiskach (w Łomżyńskiem) osadził F-ów r. 1688 Fortunat Zamoyski, łowczy ziemi Łomżyńskiej; klasztor ten po utworzeniu Księstwa Warszawskiego przyłączono do Prowincyi Polskiej.—III. Kustody a Kowieńska z siedmiu klasztorami: 1) w Kownie, fundacyi Witolda; 2) wŻogie-niach na Żmudzi, fundacyi Wawrzyńca i Urszuli Nagórskich 1762 r.; 3) w Giełwanach, fundacyi Kazimierza Siesickiego 1686 r.; 4) w Kołtynia-nach, fundacyi Piotra Narbutta i syna jego Jana r. 1633; 5) w Postawach, fundacyi sekretarza Władysława IV, Stanisława Biegańskiego, i żony jego Anny, r. 1640; 6) w Udziale, fundacyi Józefa Udzialskiego Korsaka, który tu F-ów sprowadził r. 1642; w tym klasztorze było drugie seminaryum kleryków zakonnych; 7) w Pro-zorokach, fundacyi Justyniana Szczyta, podkomorzego połockiego r. 1677, czy też 1689, jak podaje Baliński w „Starożytnej Polsce.”—IV • Kus tody a Potocka, z siedmiu klasztorami:

1)    wPołocku, fundacyi Teofila i Krystyny z Druckich-Sokolińskicli Chrapowickich r. 1648;

2)    w Sokolinie lub So kol ni kościół i klasztor dla F-ów r. 1771 wymurował ks. Kazimierz Sutocki, prałat-kustosz archikatedry mohylew-skiej, pleban newelski, oraz oddał pod ich opiekę założoną przez siebie szkołę na czterech synów szlacheckich powiatu Newelskiego; 3) w D z i ś-ni e osadził F-ów r. [1630 Krzysztof Malchiewicz. Chełcliowski; 4) w H ubinie, w powiecie Le-

pelskim, klasztor i kościół drewniany założył dziedzic tej wioski, Jan Pakosz, stolnik województwa Potockiego; 5) w Siennie, fundacyi Eustachego i Reginy Kurczów, r. 1609; 6) w Ł u-komli klasztor i kościół fundowali r. 1636 księstwo Bazyli i Zofia z Judyckich Łukomscy; 7) w Orszy, fundacyi Stanisława Kotowskiego, podstolego rzeczyckiego r. 1680. — Wszystkie wymienione klasztory, objęte mappą zakonu, wydaną około r. 1770, odmienny przyjęły podział co do kustodyj po złączeniu się w jedną prowincyę Litwy i Rusi. W r. 1825 na Litwie było kustodyj 4, jako to-. I kustodya wileńska, z 9 klasztorami; wileński, olkienicki, kowieński, żogieński, giełwański, kołtyniański, oszmiański, ! holszański i narwilski; II. kustodya grodzień- j ska, 7 kl.: grodzieński, drogicki, drohicki, nowogródzki, łopienicki, świsłocki, szejbakpolski. III kustodya pińska, z 8 kl.: piński, miński, serafiń-ski, iwieniecki, postawski, udzialski, dziski i pro-zorowski; IV. Kustodya połocka, z 6 klasztorami: połocki, sokolnicki, hubiński, siennicki, orszański i łukomelski. Prowincya zaś Rusi Czerwonej miała 2 kustodye: I. mederecka, z 6 klasztorami: merecki, korzecki, iwnicki, druszkopol-ski, krzemieniecki i szumski; II. kustodya kamieniecko - gródecka, z 5 klasztorami: gródecki, wońkowski, barski, komargrodzki, lisiański.

Z tych klasztorów wkrótce wiele zniesionych zostało, albowiem druk pod tyt. „Capitulum elec-tivum provinciale, Prov. Lith. S. Angeli Custo-dis Ord. Praedicator.” (Vilnae 1833) wylicza samych franciszkańskich konwentów 29, supry-mowanych r. 1832, między któremi są także conventus Horodecensis, Karviliscensis, Liskovien-sis i Prykomohradensis, o których szczegółów żadnych i ani wzmianki gdzieindziej nie znajdujemy: pozostały więc wtedy do czasu jeszcze te klasztory: grodzieński, kowieński, międzyrzecki, nowogródzki, piński, orszański, oszmiański, sien neński, udzialski i wileński, które potem zniesione także zostały.—W królestwie r. 1864 wszystkie klasztory fran. skasowano, a pozostał jeden tylko w Kaliszu.—Zakon Franciszkański, surowością reguły i cnotą dobrowolnego ubóstwa zalecony, jak wysoko w XIII wieku u nas był poważany, wnosić można stąd, że nawet głowy ukoronowane i dostojne osoby płci obojej miały sobie za szczęście i zaszczyt przyjąć habit lub pasek św. Franciszka. Tak Koloman, król halicki, a mąż bł. Salomei, r. 1240 zosał tercya-rzem; bł. Grzymisława, córka Jarosława, księcia ruskiego, matka bł. Salomei i Bolesława Wstyd., f 1258 r., była tercyarką; bł. Jutta Sangerhau-sen, siostra Jana, siódmego mistrza krzyżackiego, r. 1264 była tercyarką w Chełmnie; bł. Salomea, królowa halicka, potem klaryska, f 1268; Bolesław Wstydliwy, król polski, tercyarz f 1279; bł. Kunegunda, królowa, żona Boi. Wstydliwego, zmarła w tym zakonie 1292 r.; bł. Jolanta, siostra Kunegundy, Bolesława Pobożnego, księ-

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 177. T. XXIII.

cia kaliskiego żona, była klaryską, f 1298 r.; Konstancya, siostra Kunegundy i Jolanty, żona Leona, księcia ruskiego, tercyarka, zmarła we Lwowie 1300 r.; Jadwiga, córka bł. Jolanty, żona Wład. Łokietka, matka Kazimierza W., została klaryską w Sączu, f 1340,—oraz wielu innych. Zakon ten, apostołowaniu się poświęcający, doznawał często nienawiści i zemsty niewiernych lub heretyków. Pierwsze lata jego na ziemi polskiej pobytu męczeństwem uświęcone zostały. Wielu z synów i córek jego po różnych miastach poległo od Tatarów, którzy nieraz klasztory bezludnemi i próżnemi zupełnie pozostawiali. Przemyśl, Krzemieniec, Zawichost,

■ ...

Fig. 1. Zakonnicy św. Franciszka. Fig. 2. Konwentualista reformowany. Konw. czyli Franciszkan.

Kraków, Wilno, Kowno i inne konwenty doznały mściwej ręki nieprzyjaciela. Żaden z nich jednak tyle się nie pastwił, i to przedewszyst-kiem na Franciszkanach, jak Szwedzi. Krzyżacy wprzódy dali im tego przykład i naukę. Akta zakonu i dzieje szczegółowych klasztorów opisują okrucieństwa, jakich od nicli doświadczały. Zasługi dla Kościoła położone wyniosły wielu Franciszkanów do godności biskupiej. 0-prócz wyżej wspomnianych: Krystyna Gozdawy, który ok. r. 1361 został pierwszym bpem halickim; Jako ba S trepy, eona tejże zasiadł stolicy; Jędrzeja Wasila Jastrzębca, pierwszego bpa wileńsk. 1387 r.; i jego następcy, J a-

Mn s

Mus

Franck Cezar August (* 10 grudnia 1822 w Leodyum—f 9 listopada 1890 r. w Paryżu), kompozytor muzyczny. Kształcił się w konserwa-toryum w mieście rodzinnem, następnie w parys-kiem, pod kierunkiem Leborna (kontrapunkt), Zimmermanna (fortepian) i Benoista (organy); tu w 1838 r. otrzymał pierwszą nagrodę w klasie fortepianu, a 1841 w klasie organów. Po ukończę-

na Plichty; Jako b Litwin był bpem tamże ok,

r. 1400; ErykMoraw Przemyśln 1375; Maciej J a ni n a tamże r. 1400; Tomasz Himpergvey de Sienno miał być bpem chełmskim r. 1359; Anzelm—pierwszym bpem warmińskim, 1262 r., i inni. F. też, naprzemian z dominikanami, bywali powoływani na biskupią stolicę w Multa-nach i Wołoszczyźnie. Zakon, tak świetny w początkach, upadł następnie w rozterkach swoich wewnętrznych, Nie same bowiem kas-saty, lecz i wewnętrzne powody zmniejszały liczbę jego członków, a razem i konwentów. Szczupłe źródła do historyi F-ów wskazane w ciągu niniejszego ich opisu.—(Skróć, z „Enc, kość.”.

Franciszkanki, ob. K l a r y s k i.

Franek (albo Frank) Sebastyan, uczony niemiecki, ur. w r. 1499 czy też 1500 w Donauwörth w Szwabii, studya odbywał w Heidelbergu. Wyświęcony na księdza katolickiego w Augsburgu, przyjął protestantyzm i został kaznodzieją w okolicach Norymbergi. Żywiąc wszakże odmienne od Lutra na naukę o Łasce poglądy, poróżnił się z nim i od roku 1529 osiadł w Strassburgu, skąd jednak został w r. 1531, jak się zdaje na żądanie Erazma (ob.), wygnany, a to z powodu swojej radykalnej wolnomyślności, w której posuwał się do stanowczego żądania zupełnej wolności sumienia. Osiadł w Esslingen, gdzie się trudnił mydlarstwem, a w r. 1533 założył drukarnię w Ulm. Wygnany i stamtąd za sprawą duchowieństwa lute-rańskiego, przeniósł się w r. 1539 do Bazylei, gdzie umarł, jak się zdaje, w r. 1542.—Dzieła: „Vom Laster der Trunkenheit” (Augsburg 1528), którem po raz pierwszy ściągnął na siebie niechęć luteranów; „Von der Erkenntniss des Guten und Bösen” (Augsburg 1529), traktat etyczny na podkładzie teologicznym, w którym F. występuje przeciw nauce Lutra o Łasce; „Chronica: Zeitbuch und Geschichtbibel vom Anbeginn bis 1531” (Strassburg 1531, Ulm 1536); przez F-a samego doprowadzona w rękopisie do r.

1541,    następnie przez bezimiennego autora do

r. 1551, i wydana w tym roku po raz trzeci. Istnieje też wydanie hollenderskie, Bolswart

1542. —Jest to pierwsza w języku niemieckim próba historyi powszechnej, nacechowana, oprócz świetnego talentu pisarskiego i wielkiej erudy-cyi, szeroką wolnomyślnością. Wywołała ona wśród prawowiernych luteranów wielkie oburzenie, rozjątrzyła Erazma i ściągnęła na swego autora prześladowanie; „Paradoxa und 280 Wunderreden” (Ulm 1533); „Weltbuch: Spiegel und Bildniss des ganzen Erdbodens” (Tybinga 1554); „Germania, oder Chronica des ganzen teutschen Landes” (Augsburg 1538 i kilka późniejszych wydań); „Die güldene Arche” (Augsburg 1539, Bern 1557), jedno z pierwszych co do czasu dzieł o charakterze publicystycznym, nacechowane śmiałością pomysłów i silnem poczuciem sprawiedliwości; „Sprichwörter, schö-

ne, weise herrliche Klugreden und Hofsprüche” (Frankfurt 1541, Zürich 1547); toż w opracowaniu Guttensteina,—Frankfurt 1831, w opracowaniu Latendorfa—Pösneck 1876.—F. odznaczał się silnym, oryginalnym i głębokim, jakkolwiek nieco fantastycznym, umysłem, śmiałością i szlachetnością charakteru i zupełnem oddaniem się swojej idei. Jako pisarz uważanym jest za jednego z wzorowych prozaików niemieckich.— O F-u pisali: Bischof „S. F. und die deutsche Geschichtschreibung” (Tybinga 1856); A. Hase „Sebastian F. der Schwarmgeist” (Lipsk 1869); Haggenmacher „Sebastian F.” (Zürich 1886); W einkauff w czasopiśmie „Allemania” r. 1877, p. t. „Sebastian F von Donauverd”.

Franck Adolf, filozof francuski, inicyator, redaktor, spółautor i wydawca słynnego „Dictionnaire des sciences philosophiques”. Ur. w r. 1809 w Liocourt, nauki pobierał w Nancy i Tuluzie, w 1840 został profesorem filozofii w „Collège Charlemagne” w Paryżu, w 1843 rozpoczął, w związku ze wszystkimi niemal wybitniejszymi filozofami francuskimi owych czasów, wydawnictwo swego słownika filozoficznego, który ukończył w r. 1849 (w 6 tomach; wyd. 2-gie tegoż słownika w jednym wielkim tomie wyszło w r.

1875). F. pisał do niego wiele cennych artykułów, zwłaszcza o filozofii hebrajskiej, której jest pierwszorzędnym znawcą. W 1844 został członkiem Akademii i profesorem języków starożytnych w „College de France”, a w 1852 otrzymał tamże katedrę prawa naturalnego i międzynarodowego. Od r. 1850 był członkiem najwyższej rady szkolnej. Pisma: „Esquisse d’une histoire de la logique” (Paryż 1838); „La Cab-bale ou philosophie religieuse des Hebreux” (Paryż 1843); „Le communisme jugé par l’histoire” (Paryż 1849, wyd. 3-cie tamże 1871); „Etudes orientales” (Paryż 1861); „Réformateurs et publicistes d’Europe, Moyen-âge, Renaissance” (Paryż 1863); „Philosophie du droit pénal” (Paryż 1864, wyd. 2-ie tamże 1880); „Philosophie du droit ecclésiastique” (Paryż 1864); „La philosophie mystique en France à la fin du XVIII siècle” (Paryż 1866); „Philosophie et religion” (Paryż 1869, wyd. 2-ie tamże 1869); „Moralistes et philosophes” (Paryż 1871, wyd. 2-ie tamże 1874); „Philosophes modernes” (Paryż

1879); „Réformateurs et publicistes de l’Europe, XVII siècle” (Paryż 1881); „Éléments de morale” (Paryż 1881); „Morale pour tous” (wyd. 6-e Paryż 1883): „Philosophie du droit civil” (Paryż

1886).

vie” (1897); Et. Etranges: „L’ oeuvre lyrique de

A. Pol.

Dr J. P.

niu studyów powrócił do Leodyum, po dwóch jednak latach przesiedlił się do Paryża (1843 r.) gdzie naprzód był organistą przy kościele św. Jana i Franciszka, następnie, od 1859 r. przy kościele św. Klotyldy. Po wystąpieniu Benoista z grona nauczycieli konserwatoryum F. objął jego miejsce w klasie organowej. O Francku, lubo jednym z najzdolniejszych kompozytorów „młodej Francyi”, do niedawna nic prawie nie wiedziano w Europie, a to z powodu, że swych kompo-zycyj za życia drukiem nie ogłaszał, z małym wyjątkiem; dopiero po jego śmierci większa ich część została wydana. Na dorobek duchowy F-a składają się orątorya: „Ruth” (1846), „Redemption” (1872), „Les Béatitudes” (1880) i„Rebeka” (1881); Psalm 150; msza na 3 głosy z towarzyszeniem organów, arfy i wiolonczeli; „La procession” na głosy solowe, chór i orkiestrę; poematy symfoniczne: „Les Éolides” (1876), „Les Djinns”-

•„A-i <r

MML'

Fig. 3. Franek Cezar August.

(1884) na fortepian i orkiestrę, „Psyche” (18S7) na chóry i orkiestrę, „Dziki strzelec” (1883) ; symfonia D. dur (1889), „Waryacye symfoniczne” na fortep. i orkiestrę; dwie opery: „Hulda” (1885), grana pierwszy raz w Monte Carlo 1895, następnie w Tuluzie i Hadze, oraz „Gizella”, napisana w 1880, a wystawiona, również po śmierci autora, 1896 r. w Monte Carlo; kwartet smyczkowy (1889), cztery tercety fortepianowe, kwintet fortepianowy (1880), sonata na fort. i skrzypce (1886), wiele utworów na organy (pre-ludya, warjacye i fugi), fantazya C. dur, „Prière Cis mol” op. 20, „Grande pièce symphonique” op 17, „Pastorale E. dur”, wiele utworów fortepianowych, offertoryów, pieśni świeckich i religijnych, motettów, chórów na głosy męskie i t. d. Dość znaczna liczba kompozycyj F-a jest jeszcze niewydana; do tych należy oratoryum „Wieża Babel”.— Bibliogr. Artur Coquard „C. Fr.” (1891) Gustaw Derepas „C. Fr., Etude sur sa

C. Fr.” (1897).S

Franek Jan Ludwik (* w księstwie Mej-ningeńskiem d. 7 marca r. 1834—f w Monachium d. 4 kwietnia r. 1884), zasłużony profesor weterynaryi. Wykształcenie zawodowe otrzymał w szkole weterynaryjnej monachijskiej; po ukończeniu jej urzędował jako weterynarz cywilny i wojskowy, od roku zaś 1864 był w niej do śmierci profesorem. Powoływano go na takież stanowisko do Giessen (w roku 1868), do Prószkowa na Szląsku (w r. 1873) i do Halli ' (w r. 1876), ale stale odmawiał. Najgłówniej-szem dziełem jego jest: „Handbuch der Anatomie der Hausthiere mit besonderer Berücksich

tigung des Pferdes” (Sztutgard 1871; wyd. II tamże 1883, wyd. III 1893, oraz tłómaczenia: rossyjskie i włoskie), oprócz tego napisał: „Handbuch der thierärztlichen Geburtshilfe” i ogłosił mnóstwo prac pomniejszych w „Wochenschrift für Thierheilkunde” oraz w „Deutsche Zeitschrift für Thiermedicin”, którą w r. 1874 założył wspólnie z Bo Hin g erem.—Por. „Deutsch. Zeitschr. f. Thiermed.” T. X, 1884, gdzie Bollinger podał życiorys F-a.

Francke August Hermann (* d. 23 marca 1663 r. w Lubece—f d. 8 czerwca 1727 r. w Halli). Podobnie jak Filip Jakób Spener—mąż kierunku pietystycznego w Niemczech, ale w calem jego praktycznem zastosowaniu. Syn prawnika i syndyka katedralnego, F. otrzymał staranne i religijne wychowanie w domu rodzicielskim. Po ukończeniu szkoły w Gotha, gdzie ojciec F-a otrzymał posadę nadwornego radzcy prawnego, i po ukończeniu uniwersytetu w Er-furcie i w Kielu, gdzie ulubionym jego zajęciem było poznanie Starego Testamentu w ory ginale hebrajskim, 22-letni uczony udał się do Lipska i w 1685 r. został docentem prywatnym miejscowego uniwersytetu. Człowiek zdolny i p ra-cowity. władający różnemi językami, skromny i religijny, przyszedł w kwestyach teologicznych do tego przekonania, że panujący wówczas w Niemczech kierunek ortodoksyjny nie odpowiada celowi protestantyzmu, zaniedbuje wnikać w ducha Pisma św. i powoduje martwotę religijną w miejsce wywierania nacisku na życie pobożne. Dzielił on swe poglądy w tym względzie z Filipem Jakóbem Spenerem (ob.), nadwornym kaznodzieją w Dreźnie, proboszczem w Berlinie, uważanym za ojca pietyzmu w Niemczech. W czasie pobytu swego w Lipsku F. wraz z dwoma spokrewnionymi sobie duchem: Pawłem Antonem i Janem Kacprem Schadem, tworzył zebrania przyjaciół Pisma (Collegia philobiblica) celem praktycznego i budującego objaśniania Pisma Świętego. Ponieważ objaśniania dopełniano w języku niemieckim, co przedtem się na uniwersytetach nie praktykowało, zebrania te liczyły wielu zwolenników. Wnet fakultet teologiczny uniwersytetu lipskiego, a na

siono niepospolitemu twórcy tych zakładów posąg w Halli, dzieło znakomitego rzeźbiarza Rau-cha.—O życiu i działaniu F-a znajdujemy szczegóły w gazecie redagowanej przez Schultzego, Knappa i Niemeyera (Halla 1792, 3 tomy). Ernest Ferdynand Guericke „Ą. H. Francke” (Halla 1827); Rozalia Koch „A. H. Francke, albo moc i błogosławieństwo modlitwy i ufności Bożej” (Wrocław 1854). Po polsku napisał o F-u rozprawę Stanisław Müller „Dzieje dobroczynności” (Wilno 1822). W Halli Magdeburskiej drukowano też w r. 1726 Biblię w przekładzie pol-

Ks. A K. D.

Francke Karol Gottlob (* w Lipsku d. 10 maja r. 1807—f tamże d. 22 grudnia r. 1861) chirurg niemiecki. Na uniwersytet uczęszczał w mieście rodzitmem począwszy od roku 1826, w roku 1831 wstąpił jako lekarz do byłego wojska polskiego, a służbę pełnił jeszcze przez czas pewien w szpitalach po kapitulacyi Warszawy. Powróciwszy do ojczyzny, osiadł w Lipsku; otrzymawszy zaś w r. 1835 po obronieniu rozprawy „Historia femoris exarticulati”, dyplom doktorski, poświęcił się zawodowi naukowemu. W r. 1840 został docentem, w 1847 profesorem chirurgii, od roku żaś 1845 do śmierci stał na czele polikliniki chirurgicznej. Jako pisarz zasług nie położył, był wszakże biegłym i bardzo cenionym lekarzem, oraz wybornym profesorem.

28

Francke Karol

Francken.

jego czele Jan Benedykt Carpzow, oskarżył F-a i jego zwolenników o pogardę publicznego nabożeństwa i nauki teologicznej, oraz o separatystyczne dążności. Kierunek ten został przezwany pietyzmem, to jest zewnętrzną przesadną pobożnością, i rozpoczęły się długie spory, znane pod nazwą pietystycznycb. F. i jego zwolennicy musieli opuścić Lipsk (1690 roku), Spener został wydalony z Drezna (1691 r.). F. otrzymał posadę profesora przy nowozałożo-nym uniwersytecie w Halli. W miejsce wynagrodzenia dano mu probostwo na przedmieściu Glaucha. Biedna to była parafia, a do tego religijnie zdziczała. F. postanowił ją zreformować w swoim kierunku, nie zaniedbując obowiązków swoich jako profesor uniwersytetu. Kazaniami, prostotą życia i serdecznością w o-bejściu wnet pozyskał sobie większą część swych parafian. Na tern nie mógł jednak poprzestać zmysł praktyczny F-a. Pragnąc, aby religia stała się w człowieku życiem i działaniem, i wiedząc, że ubóstwo materyalne stoi mu często na przeszkodzie, począł zgromadzać ubogich w swym domu i obok udzielania jałmużny, dawał odpowiednie nauki i napomnienia. Nie zrażało F-a to, że nieraz musiał się spotkać z obłudą i niewdzięcznością. W szczególności zwracał swą uwagę na młode pokolenie i zgromadzał około siebie dzieci na naukę. Gdy liczba ich niepomiernie wzrosła i miejsca nie stało, powziął myśl, chociaż nie posiadał środków materyalnych, założenia szkół, domu sierot i instytutu pedagogicznego. Nie jest po-dobnem do wiary, w jak krótkim czasie zakłady naukowe się powiększały i jak zewsząd śpieszono z ofiarami. On, który początkowo 60 dzieci zgromadził w swej plebanii, liczył przed śmiercią 2 200 uczniów, 134 sierot i 108 uczących. Po śmierci Kannsteina (ob.) z zakładami F-à połączona została drukarnia Biblij i szkoła missyjna. Wszystkiem tem opiekował się i zarządzał F. przy pomocy syna i zięcia. Podróżami po Niemczech i Hollandyi F. wśród najzagorzalszych niegdyć wrogów zyskiwał sobie teraz przyjaciół i dobrodziejów. Po śmierci filantropa instytucye, przezeń założone na podstawach pobożności, nie upadły. Syn jego, Gothelf, i zięć, Anastazy Freylinghausen, chociaż nie byli zdolni sprostać ojcu, objęli wszakże zarząd rozległych zakładów. Oprócz szkoły elementarnej istniała szkoła osobna dla chłopców i dla dziewcząt, gimnazyum, zwane Szkołą łacińską, gimnazyum pedagogiczne, dom sierot, drukarnia i księgarnia, dom missyjny i apteka. Fundusze na utrzymanie tych zakładów pochodzą z trzech majątków ziemskich, z kapitałów i z zasiłku rządowego w summie rocznej około 30 tysięcy rubli sr. Jakkolwiek kierunek pietystyczny w zakładach F-a znacznej z czasem uległ zmianie, wychowanie jednak ściśle religijne zostało zachowane. W r. 1829 wznie

skim.

Dr J. P.

Francken, utalentowana rodzina malarzy flamandzkich, pochodząca z miasteczka Herenthals, w okolicach Antwerpii położonego. Kilka pokoleń tej rodziny składało się na licznych w niej artystów. Najwybitniejsi należą do pierwszego pokolenia, a mianowicie: Hieronim, Franciszek i Ambroży, oraz Franciszek z drugiego pokolenia. Do drugiego pokolenia malarzy tego nazwiska, prócz wspomnianego Franciszka, należą i trzej bracia jego: Hieronim, Ambroży i Seba-styan (wszyscy czterej synowie Franciszka z pierwszego pokolenia, dla odróżnienia od ojca i stryjów swoich noszą oni nazwę drugi), oraz Jan, znany we Włoszech, gdzie przebywał pod nazwą Franco, syn Korneliusza czwartego z braci pierwszego pokolenia, jedynego z czterech braci nieuprawiającego malarstwa. Do trzeciego zaliczyć należy syna Franciszka Ii-go noszącego nazwę Franciszka III-go, do czwartego —synajego, Konstantyna. Wszyscy F-owie z pierwszego pokolenia byli uczniami Fransa Florisa (ob.) i przedstawiają cechy wspólne szkoły, z której wyszli, a przedewszystkiem przejęcie się sztuką włoską. Na nich wszystkich znać silny wpływ artystów włoskich, a zwłaszcza weneckich. Pierwszy z nich:

Hieronim, starszym albo I-szym zwany (* 1540—f 1610 w Paryżu), pracował głównie w Paryżu, gdzie założył szkołę malarstwa bardzo uczęszczaną, z niej między innymi wyszedł Abraham Bloemart. Razem z Korneliuszem Ke-

(* 1660—f 1717), twórcę „Bitwy pod Eckeren”, znajdującej się w wielkiej sali ratuszowej w Antwerpii.— Porów. Carel Van Mander „Le livre des peintres”, w tłom. Hymansa (1884, T. I); Mi-chiels „Histoire de la peinture flamande” (T. VI i VII); Charles Blanc „Ecole flamande” ;F. J. van den Branden „Geschiedeuis der Antwerpsche Schilderschool” (Antwerpia 1883, str. 339—56;

614—24); Lafenestre et Richtenberger „La Bel-

s. s.

członek centrum.

Francki Tomasz w drugiej połowie wieku XVIII był lekarzem i rajcą miasta Lwowa, posłował na sejm elekcyjny w r. 1764.—Por. Ko-śmińskiego „Słowu. lek. pols.” str. 122.

Franco Piotr (* w Turners pod Sisteron w Prowancyi około r. 1500—f po roku 1561), znakomity chirurg francuski. Koleje życia jego są nadzwyczaj mało i niedokładnie znane, jedy-nem źródłem, z którego o nim wiadomości zaczerpnąć można, są luźne wzmianki, w pismach jego napotykane. Gdzie i u kogo się kształcił, nie wiadomo; w żadnym jednak razie nie otrzymał nauk w żadnym zakładzie wyższym. Był cyrulikiem wędrownym, zajmującym się głównie operowaniem przepuklin (ob.) i wycinaniem kamieni pęcherzowych. Jako cyrulik schodził Pro-wancyę, Burgundyę i Szwajcaryę, doznając przytem przygód rozmaitych, nie zawsze przyjemnych. Przez lat 10 mieszkał stale w Lozannie nad jeziorem genewskiem, gdzie pełnił obowiązki

tel pracował przy ozdabianiu pałacu w Fontainebleau. Był nadwornym portrecistą Henryka III. Mało dochowało się z jego obrazów, wszystkie one noszą cechy charakterystyczne szkoły, wśród której wykształcił się ich twórca, i tak np. obraz „Ścięcie świętego Jana Chrzciciela” (Ga-lerya drezdeńska) robi wrażenie, jakby wyszedł wprost z pracowni Fransa Florisa, a przytem ciepłym kolorytem przypomina szkołę wenecką. Do najlepszych prac F-a zaliczają, prócz przytoczonego obrazu: „Abdykacyę Karola V” (muzeum amsterdamskie) i „Bóstwa morskie” (muzeum sztokholmskie).—Frans F. I, „pierwszy” albo „starszy” (*1542—f 1616), brat poprzedniego, był w swoim czasie wielce cenionym w Antwerpii, gdzie wykształcił cały zastęp uczniów, a przede-wszystkiem czterech wyżej wspomnianych synów. Największe rozmiarami i najwybitniejsze z dzieł jego „Chrystus pośród doktorów” (tryptyk w katedrze miejscowej) nosi także wyraźne cechy pędzla Fransa Florisa. Doktorowie otacza;ący Chrystusa na tym obrazie mają rysy twarzy Lutra, Kalwina, Zwinglego i innych współczesnych.—Ambroży F. I, albo starszy (* 1544— 1618), brat poprzedniego, pracował razem z najstarszym bratem, Hieronimem, we Francyi. Liczne jego obrazy, dotąd przechowane głównie w muzeach i kościołach antwerpskich, noszą wspólną cechę przesadzonego realizmu.—Z drugiego pokolenia F - ów, ani Hieronim F. II (* 1578 — f 1623), ani Ambroży F. II, ani SebastyanF. nie posiadali wybitnego talentu, ale czwarty z braci, Franciszek F. II albo młodszy, zwany także don Francisco (* 1581—f 1642), przeszedł wszystkich członków tej artystycznej rodziny, zarówno talentem swoim, jak i mnogością pozostawionych prac, rozsianych po wszystkich niemal znaczniejszych muzeach europejskich lub będących w posiadaniu zbiorów prywatnych. Cechą wspólną obrazów jego jest wszechstronność w wyborze przedmiotu, umiejętność grupowania figur, zwykle małych, ale licznych, śmiało rysujących się na tle pejzażowem, przedewszystkiem zaś niezwykła harmonia barw i życie w przedstawianych scenach. Franciszek Francken II był, rzec można, specyalistą do malowania figur, dorabiał je często do pejzażów innych artystów, jak np.: Velveta, Breughla, Neefsa Starszego i innych. Używał monogramu D. O. F. (der oud Frans) dla odróżnienia się od syna tegoż imienia. W obrazach jego z późniejszej epoki widoczne jest przejęcie się Rubensem. Wpływ tego mistrza silniej jeszcze odbił się na pracach syna F-a, Franciszka F. Iii-go (* 1607 —f 1669), nazywanego z tego powodu Franckenem Ru-bensowskim, który podobnie jak i Jan-Bap-tysta F. (* 1599 — f 1653) syn Sebastyana. przedstawia trzecią generacyę malarzy tej rodziny. Z czwartej wymienić jeszcze można Konstantyna F., syna Franciszka III-go,

gique” (Paryż 1898).

Franokenstein Jerzy Arbogast, baron, polityk (* 2 lipca 1825 w Wirzburgu— f 22 stycznia 1890 w Berlinie), słuchał w rodzinnem swem mieście prawa i administrował potem swemi dobrami, przebywając w zamku Ullstedt pod Langenfeld we Frankonii środkowej. Jako dziedziczny członek bawarskiej rady państwa (od 1847), którego prezydentem mianowany został w r. 1881, należał do grona patryotów katolickich. Głosował przeciwko udziałowi Bawaryi w wojnie francusko - niemieckiej i przeciwko przystąpieniu Bawaryi do Cesarstwa Niemieckiego. W parlamencie niemieckim reprezentował od roku 1872 okręg Lohr i po ustąpieniu Staufenberga był od r. 1879 do 1887 pierwszym wiceprezydentem parlamentu. W stronnictwie katolicko-niemiec-kiem, centrum, cieszył się F. wielką powagą. Należał do zarządu stronnictwa i reprezentował je w komissyach w plenum podczas ważnych obrad. Przy obradach nad cłami ochronnemi przeprowadził F. swój wniosek (20 czerwca 1879), t. zw. klauzulę F ranek en-steina, według której państwa związkowe samodzielniej mogą rozporządzać nadwyżkami z ceł. Gdy rząd pruski za pośrednictwem Watykanu chciał pozyskać centrum dla tak zwanego sep-tennatu (pomnożenie wojska na 7 lat), F. oparł się skutecznie tej pressyi. Syn jego, Jan Karol (* 27 paźdz. 1858), reprezentuje okręg Lohr

w parlamencie niemieckim od r. 1890 jako

Wł. K.

Dr J. p.

chirurga miejskiego, a nawet, jak świadczy F a- I bricius Hildanus (ob.), nauczał też tamże; w r. 1556, gdy pierwsze z dzieł swych wydał, zajmował właśnie to stanowisko. W r. 1561 przemieszkiwał w Orange, może być, że tam i dni dokonał. Pomimo braku wykształcenia naukowego, zajmuje w dziejach chirurgii miejsce bardzo zaszczytne, pierwsze po wielkim ziomku swym, Ambrożym Paré (ob.). Obie książki przez niego wydane świadczą o dzielności jego; spotykamy tam poraź pierwszy wzmiankę o operowaniu przepuklin uwięzionych (ob.

Przepuklina), jako też opis wynalezionego przez niego sposobu wycinania kamieni pęcherzowych, t. zwanych „Apparatus altus” (ob. '

Kamień, choroba). Ponieważ dzieła jego należą do wielkich rzadkości bibliograficznych, więc podajemy tu ich napisy w całości. I „Petit traité contenant une des parties principalles de chirurgie Laquelle les Chirurgiens hernières 1845) i t. d. exercent, ainsi qu’il est montré en la page suivante Fait par Pierre Franco chirurgien de Lausanne. 11 faut endurer pour durer. A Lyon par Antoine Vincent. M D. LVI” (w drobnej 8-ce, str. 144, wyd. 2-gie tamże 1561, wyd. 3-cie, przez Alberta, jest przedrukiem wyd. 1-go i mieści się w „Deutsches Archiv f. Gesch. der Med.” r 1881, T. IV).—II „Traité très ample des hernies contenant une ample declaration de toutes leurs especes, et autres excellentes parties de la Chirurgie, assauoir de la pierre, des cataractes des yeux, et autres maladies, desquelles comme la cure est périlleuse, aussi est elle de peu d’hommes bien exercée: Avec leurs causes, signes, accidens, anatomie des parties affectées, et leur entière guarison. Par Pierre Franco de Tourriers en Provence, demeurant a present à Orenge. A Lyon. Par Thibauld Pâyan, 1561” (zawiera 156 rozdziałów).—Por.

Albert w przyw. miejscu i tamże T. V, 1882 str. 1 i następ, oraz „Dictionnaire historique de la méd. ancienne et mod.” (T. II, str. 391).

Franco Mikołaj (* 1505, powieszony w Rzymie 1569), poetdî włoski z epoki Odrodzenia.—

Młodość swą spędził w Neapolu, skąd musiał uchodzić z powodu złośliwych paszkwilów, które tam ogłosił.—Znalazł schronienie w Wene-cyi, gdzie zaprzyjaźnił się z podobnym sobie rozpustnym poetą, Piotrem Aretinem. — Pozyskał najprzód rozgłos przez wysoce niemoralny poemat pod tytuł. Świątynia miłości („II tempio d’amore” Wenecya 1536), ale nie umiał sobie zjednać powodzenia i zaszczytów, jakie Aretino osiągnął przez zręczne schlebianie możnym.

Wskutek tego zapałał zazdrością i nienawiścią przeciw swemu szczęśliwemu protektorowi i przeniósłszy się następnie do Mantui, napisał tam swoją osławioną „Priapeę” (Turyn 1541), w której zgromadził 250 nadzwyczaj złośliwych sonetów w celu zohydzenia Aretina. Udał się potem do Rzymu, gdzie pisał w dalszym ciągu

Dr J. p.

W. Gr.

zuchwałe paszkwile i lubieżne poematy („Dialogi piacevoli” wyd. w Wenecyi 1642). Gdy żadne napomnienia ani kary nie zdołały powstrzymać przewrotnego poety, papież Pius V kazał go powiesić publicznie w Rzymie na postrach wszelkim podobnym rozpustnikom poetyckim, jakich pełno było w ówczesnych Włoszech.

Francoeur Ludwik Benjamin, matematyk francuski (* 16 sierpnia 1773—f tamże 15 grudnia 1849). Był repetytorem w szkole politechnicznej, profesorem w liceum Charlemagne, wreszcie profesorem analizy wyższej fakultetu paryskiego. Napisał między innemi: Traktat mechaniki (Paryż 1800, wydanie 5-te w r. 1825); Kurs zupełny matematyki czystej (dwa tomy, tamże 1809, wydanie czwarte w r. 1837); Astronomię praktyczną (tamże 1830, wydanie

2-gie 1840); Traktat arytmetyki w zastosowaniu do banków handlu i przemysłu (Paryż

s. n.

François de Neuchâtean Mikołaj, hrabia, mąż stanu, literat i agronom francuski (* w Saf-fais w Lotaryngii 17 kw. 1750 r.—f w Paryżu 10 stycz. 1828). Ojciec jego, zwany poprostu François, był ubogim nauczycielem wiejskim. Mały F. w dzieciństwie był cudownem dzieckiem. Mając lat czternaście, wydał tom wierszy, a w roku następnym puścił w świat drugie ich wydanie, znacznie dopełnione. Jeden z sędziów w Alzacyi, hrabia Heniu, zajął się jego losem. Dijon, Lion, Marsylia i Nancy mianowały go członkiem swoich akademij; miasto Neufchâteau adoptowało go, nadając mu swe nazwisko. Voltaire pragnął go wziąć do siebie, czemu jednak dotychczasowy opiekun i dobroczyńca F-a, hrabia Hénin, sprzeciwił się. Młody F. dostał miejsce w administracyi, nie przestał jednak zajmować się poezyą, przygotowywał właśnie wierszowane tłómaczenie „Orlando Furioso”, gdy marszałek de Castries mianował go prokuratorem generalnym na San-Domingo (1783 r.). W powrocie do kraju (1788 r.) omal nie utoną! podczas burzy morskiej. Wróciwszy do Francyi, usunął się do życia prywatnego i mieszkał w Neuchâteau, póki król nie zamianował go (1790) administratorem departamentu Wogezów. Następnie F. został sekretarzem Zgromadzenia Prawodawczego, w którem wreszcie bywał przewodniczącym. W tym czasie napisał dwa referaty z zakresu agronomii i komedyę „Pamela”; do wystawienia jej w „Théâtre Français” namówili go przyjaciele. Sztuka zyskała sobie duże powodzenie, ale rząd, mimo, że nie zawierała nic niedozwolonego, nakazał przedstawienia zawiesić (we wrześniu 1793 r.). „Théâtre Français” został zamknięty, artyści i autor uwięzieni. F. w więzieniu oczekiwał śmierci, gdy wtem przewrót 9 termidora ocalił go. F. z kolei pełnił urzędy sędziego trybunału kassacyjnego, komissarza Dy-rektoryatu w Wogezach, ministra spraw wewnętrznych (1797 r.), aż do dnia 2 maja 1798

Iw.

W. Cr.

r., gdy został wysłany do Seltz, jako pełnomocnik rządu; po dwóch miesiącach objął znowu tekę spraw wewnętrznych, opróżnioną przez wyjazd Letourneux. W zakres kompetencyi tego ministeryum wchodziło naówczas i rolnictwo, i przemysł, i handel, i sztuki piękne, i wreszcie oświata. Działalność F-a jako ministra była bardzo pożyteczna. Szczególniej zajmował się sprawami rolnictwa, d. 4 messidora ustąpić musiał tekę Quinette’owi. Za cesarstwa został mianowany za swą lojalność oficerem legii honorowej i otrzymał tytuł hrabiego w r. 1808. Od tego czasu jednak nie brał czynnego udziału w życiu politycznem i całkowicie oddał się rolnictwu, które go zawsze zajmowało. Ostatnie lata zatruła mu ciężka dziesięcioletnia choroba i śmierć dzieci. Pozostał mu tylko syn jedyny. F. pozostawił dużą spuściznę literacką. Oprócz licznych bardzo dzieł i artykułów agronomicznych („Rapport sur le perfectionnement des Charrues”, „Lettre sur Robinier ou faux Acacia” etc.). Jako poeta, pisał ody, moralne opowieści, bajki, dyalogi, poematy (Les Vosges, les Tropes, les Trois Nuits d’un goutteux etc.). Prócz tego wiele tłómaczył i wydawał antologię znakomitych pisarzy. Popierał pierwsze kroki poetyckie młodego Wiktora Hugo i polecił go względom ówczesnego króla, Ludwika XVIII.

François Alfons, miedziorytnik francuski (* 1814 r. w Paryżu — f 1883 tamże), był uczniem Henriqueta Duponta i należy do rzędu najcelniejszych sztycharzy wieku bieżącego. Po raz pierwszy wystąpił r. 1824 z portretem Ty-cyana według oryginału tegoż mistrza; później wsławił się rycinami z obrazów Delaroche’a: „Bonapartego przeprawa przez Alpy” (1853) i „Marya Antonina, wychodząca z sądu rewolucyjnego”; oraz „Ukoronowanie N. Panny” z Fra Angelica; „Mignon z ojcem swoim”;, „Małgorzata w kościele” z Ary Scheffera i „Święty Sym-foryon” z Ingresa. W r. 1873 zajął miejsce Forstera w Akademii sztuk pięknych.

François Ludwika (* 17 lipca 1817) współ czesna powieściopisarka niemiecka. Rozpoczęła dość późno zawód literacki z dużym zapasem spostrzeżeń i doświadczeń życiowych, które z wielką siłą i dosadnością umiała zużytkować w swoich utworach. Już w pierwszych jej drobnych nowellach nie zbywa na doskonałych, z męską iście energią nakreślonych, charakterach. Przymioty te w większem jeszcze skupieniu występują w obszerniejszych romansach: „Die letzte Reckenburgerin” (Berlin 1871); „Frau Erd-muthens Zwillingssöhne” (tamże 1872); „Stufenjahre eines Glücklichen” (tamże 1877); „Der Katzenjunker” (t-że 1879). Szczególnie w dwóch pierwszych utworach daje się widzieć dużo śmiałej, samodzielnej energii w poglądach na świat i ludzi i dużo bystrej obserwacyi w doskonale pochwyconych rysach północno-niemiec-kiego życia, oraz rozwijających się na jego tle obyczajów, stosunków i charakterów.

François Kurt, podróżnik afrykański, syn generała, poległego w r. 1870, urodzony w r. 1853 w Luksemburgu; kształcił się w Wahlstatt i Berlinie i brał udział w kampanii niemiecko-francus-kiej. Na wezwanie króla Leopolda belgijskiego, wziął udział w ekspedycyi Wismanna, [a następnie razem z Grenfellem, w r. 1885, przedsięwziął badanie rzek południowego Kongo: Czuapa i Lulongo. Po powrocie do ojczyzny mianowany został kapitanem generalnego sztabu. W r. 1887, z polecenia urzędu zagranicznego, udał się do kolonii niemieckiej Togo, a w r. 1888 dotarł przez Salagę do kraju Mossów (do 12° szer. półn.). Po krótkim pobycie w Niemczech (w jesieni 1888 r.) powrócił znowu do Togo. ale już w r. 1889 powierzono mu dowództwo nad oddziałem wojska niemieckiego w Afryce południowej, na którem to stanowisku wykazał energię i zręczność dyplomatyczną; od r. 1891 zastęppwał komissarza rządowego w Afryce południowo-zachodniej. Na polu literackiem pracował z Wismannem przy wydawnictwie dzieła: „Im Innern Afrikas. Die Erforschung des Kassai.” (3 wyd. Lipsk 1891) samodzielnie ogłosił drukiem: „Die Erforschung des Tschueppa und Lulongo” (Lipsk 1888). Sk-

Francuz albo Prusak, gatunek Karaczana, ob. ten wyraz.

Francya. /. Położenie, granice, wybrzeża.

Francya jest to końcowy kraj kontynentalnego pnia Europy na zachód Wogezów, Jury Szwajcarskiej i Alp Zachodnich. Charakterystyczną cechą położenia Francyi jest to, iż posiada ona dwa morskie fronty: bierze udział zarówno w życiu śródziemno-morskiem, jak i atlantyckiem. Z różnych krajów kontynentalnego pnia Europy Rossy a jest pod tym względem podobna do Francyi i pozornie przewyższa ją, albowiem przytyka do trzech mórz: ale z tych morze Lodowate jest zbyt odległe od głównych ognisk ruchu żeglarskiego, zresztą przez większą część roku niedostępne dla żeglugi; morza Bałtyckie i Czarne mają wązkie wyjścia, znajdujące się przy-tem w obcych rękach. Kommunikacya przez środek Europy między uściem Elby i północnym kątem Adryatyku jest utrudniona przez wysoką ścianę Alp Wschodnich, a prócz tego i przez góry niemieckie. Jeden tylko Półwysep Pire-nejski, leżący już poza pniem kontynentalnym, zajmuje, podobne jak Francya, stanowisko pośredniczące między Morzem Śródziemnem i Atlantykiem, ale ze względu na morze Śródziemne, położenie tego półwyspu jest zbyt krańcowe, a ze względu na Atlantyk, półwysep zwrócony jest ku jego bezmiernej próżni; tymczasem Francya zwraca się ku wysoko kulturalnie stojącym krajom północno-zachodniej Europy (W. Brytania, Hollandya i t. d.), a swem wybrzeżem południowem panuje nad zachodnią kotliną Morza Śródziemnego, tern bardziej, że udało jej

się opanować niezbyt daleko leżące przeciwległe wybrzeża Berberyi. Przytem należy zwrócić uwagę, że oba morza francuskie nie są oddzielone od siebie wysokiemi górami lub roz-ległemi i pustynnemi wyżynami, jak w Hiszpanii: na 370-kilometrowTej linii, między uściem Girondy i Morzem Sródziemnem, kommunikacya nie napotyka żadnej przeszkody. Drugą dogodną linią kommunikacyjną jest dolina Rodanu, która zbliża się do Renu, Mozy, Sekwany, a działy wodne nie są trudne do przebycia. Drugie podobnie łatwe kommunikacye między północą i południem można znaleźć dopiero w Europie wschodniej, ale tam są one daleko dłuższe, a przytem nie przedstawiają takiej wartości pod względem kulturalnym. Dzięki takiemu położeniu, Francya stała się etnograficznie i kulturalnie ogniwem łącznem między Europą śródziemnomorską i atlantycką; żywioły celtycki i germański uległy tu romanizacyi.—Najpółnocniejszy punkt Francyi sięga przeszło 51° 5' szer. pn. (pod Dunkierką), najpołudniowszy—42° 20' szer. pn. (pod Prats de Mollo na połud. od Canigou). Najzachod-niejszy punkt pod 7° 11' (na zachód od Brestu), najwschodniejszy pod 5° 10' (na wschód od Nizzy) według południka paryzkiego. Największa długość Francyi od Dunkierki do Prats de Mollo (prawie na tym samym południku) wynosi 975 km. Największa szerokość od przylądku Corsen (na zachód Brestu) do Wogezów (na ^wschód od St. Die)—888 km. (dawniej do uścia Lautem 956 km.). Linie przekątne z północo-wschodu na południo-zachód i z północo-zaclio-du na południo-wschód mają około 1000 km. długości (druga nieco dłuższa). Figura Francyi przedstawia ośmiokąt wklęsły z obu stron pośrodku (około 46-go równoleżnika); południk paryski, łączący punkta: najpółnocniejszy i najpołudniowszy, dzieli ten ośmiokąt na dwie części symmetryczne.—Linia wybrzeży francuskich jest jednostajna, nie posiada wielu znacznych zatok (łukowata Liońska, czworokątna St. Mało), półwyspów (Bretoński, Normand z ki) i wjsp (Korsyka jest zbyt daleka, zresztą tylko drobne wysepki nadbrzeżne; wyjątek do pewnego stopnia stanowią wyspy Kanałowe, ale te należą do Anglii). Drobnych zatok, stanowiących przystanie dla okrętów, też nie wiele, wyjąwszy skaliste wybrzeża Bretonii i Prowancyi, ale tu znów trudność kommunikacyi z wnętrzem i burz-liwość morza stanowią warunek niekorzystny. Zresztą wybrzeża są albo nizkie, napływowe, często opasane diunami (Landy), albo strome jak jednostajna ściana (Falaisy). Dlatego wielkie znaczenie dla żeglugi mają szerokie uścia rzeczne (Sekwany, Loary, Girondy).—Co do granic lądowych Francyi, to jest ona oddzielona od Włoch Alpami, od Hiszpanii Pirenejami, od Szwajcaryi Jurą, od Niemiec w części Wogeza-mi. Alpy, od strony Francyi pokrajane dolinami poprzecznemi, są dostępniejsze niż od strony

Włoch, ku którym stromo spadają; dlatego Francuzi często wkraczali do Włoch północnych i wywierali tam swój wpływ. Pireneje stanowią trudniejszą do przebycia zaporę, ale to głównie w swej części centralnej, podczas, gdy na obu krańcach pozostawiają dogodne przejścia; to też na wschodzie chwiały się granice między Francyą i Hiszpanią, a na zachodzie ludność baskijska mieszka po obu stronach gór. Wpływ hiszpańskiej narodowości daje się dostrzegać zarówno w Bayonnie jak w Perpigna-nie. Jura, nieposiadająca jednego głównego grzbietu, jest podzielona między Francyą i Szwaj-caryą: część południowa tych gór należy przeważnie do Francyi, część północna—do Szwaj-caryi. Miejscami granica ta idzie wzdłuż rzeki Doubs. Z powodu licznych, równoległych grzbietów, poprzerzynanych tylko gdzieniegdzie przez wązkie wąwozy, Jura należy do gór niedostępnych. Między Jurą i Alpami w okolicy jeziora Genewskiego granica nie jest wybitna; kanton szwajcarski, Genewa, wkracza tu daleko w obszar francuski i należał przez pewien czas do Francyi. Na północy między Jurą i Woge-zami znajduje się jeszcze większa przerwa, brama Burgundzka albo Belforcka (la Trouée de Belfort). Szerokość jej wynosi 28 km., długość od Mühlhausen nad Illem do Voujancourt nad Doubs—55 km. Dno tej bramy nie jest zupełnie równe, wznoszą się na niem pojedyńcze wzgórza, ufortyfikowane przez Francuzów. Brama ta, wpoprzek której idzie obecnie granica polityczna, była zawsze miejscem walk: tutaj Cezar stoczył walkę z Ariovistem, w wyprawach Tu-reniusza brama ta grała ważną rolę; w 1871 roku bitwa nad Lisaine udaremniła opór Francuzów. W bramie Belforckiej krzyżują się ważne koleje żelazne: z Paryża do Bazylei i ze Strasburga do Lyonu; tędy również przechodzi kanał, łączący systematy Rodanu i Renu. Na północ stąd granica biegnie wzdłuż grzbietu Wo-gezów do Dounon; góry stanowią tu granicę wybitną: ani jedna kolej żelazna nie przekracza gór między bramą Belforcką i zagłębieniem w północnych Wogezach, którędy przechodzi kanał Renu i Marny, oraz kolej żelazna z Paryża do Wiednia. Przez długie jednak stulecia nie Wogezy stanowiły tu granicę z Niemcami, lecz Ren, który przed swem uregulowaniem odznaczał się wielką zmiennością łożyska i zaba-gnieniem brzegów. Od Dounon do cieśniny Calais granica Francyi nie ma żadnych podstaw geograficznych naturalnych; granica ta przecina, rozdziela obszary jednolite, mianowicie: lotaryń-ski obszar tryasowy i jurajski, starszą od niego wyżynę Ardennów, francuzko-belgijski obszar węglowy, wreszcie obszar marszów i diun nadbrzeżnych. To też po jednej i drugiej stronie tej granicy mieszkają jednakowe ludy (Francuzi a dalej Flamandzi) i leżą liczne pola bitew (Crecy, Azincourt, Bouvines, Malplaquet, Jemap-pes, Ligny, Waterloo, Sedan i t. d.), a także liczne fortece. Tędy też Francya w czasie swego największego rozpostarcia (za Napoleona I) posunęła swe granice najdalej na północo-wschód, bo aż do uścia Elby. Niegdyś także granice: północna i zachodnia, obecnie trzymające się morza, były lądowemi, albowiem pas posiadłości angielskich oddzielał Francyę od morza; Garon-na, Loara i Sekwana miały uścia w posiadłościach angielskich; Bordeaux, Nantes, Caen, Rouen, Boulogne, Calais, były miastami angielskiemu Dopiero po wiekowych walkach udało się Francuzom wyprzeć Anglików z lądu i opanować wybrzeża morskie; ostatnie angielskie miasto na lądzie, Calais dostało się Francuzom dopiero w 1558 roku. Wspomnieniem niejako z czasów panowania angielskiego we Francyi są wyspy Kanałowe, albo Normandzkie, niewielkie, ale ważne z powodu swego położenia między półwyspami Bretońskim i Nonnandzkim. u wejścia do zatoki St. Mało: pozostały one dotąd w rękach Anglików i stanowią ich forpoczty, podobnie jak Gibraltar, Malta, Aden, Hongkong, jak do niedawna Helgoland. Położenie wysp Normandzkich, wysunięte pod wojenny port Cherbourg. jest dla Francyi bardzo niemiłe, tak ze względów strategicznych na wypadek wojny, jako też i handlowych, gdyż wyspy te są podstawą dla kontrabandy. W dzisiejszych granicach obszar Francyi (z Korsyką) wynosi blizko 536 408 km. Q (przed klęską r. 1870—71 obszar Francyi wynosił przeszło 550 917 km. Q w czasie największego rozpostarcia w 1811 r. 760 000 km. □).

2. Ukształtowanie powierzchni. Stosunki gene-tyczno-geo/ogiczne. Głównym pniem górskim, około którego gromadzą się ziemie francuskie i z którego rozpływają się wody, jest Wyżyna Centralna, otoczona dokoła zagłębieniami; na wschód od zagłębienia wschodniego wznoszą się Alpy Zachodnie, Jura, W o g e z y, a dalej na północ Ardenny; na południe od zagłębienia południowego wznoszą się Pireneje. Na zachodzie i północy zagłębienia przechodzą zwolna ku zatoce Biskajskiej i kanałowi la Manche, i tylko na północo - zachodzie wznosi się między niemi odosobniona wyżyna Bretanii. Łuk Sewennów tworzy od południo wschodu wysoką i stromą krawędź wyżyny Centralnej; oddziela on Francyę atlantycką od Francyi śródziemnomorskiej.

1) Wyżyna Centralna. Wyżyna Centralna wznosi się z niziny Francyi zachodniej (Poitou) łagodnemi wyniosłościami granitowemi Li mous in i Marche; wyniosłości te podnoszą się ku wschodowi na wyższy taras, który tworzą wyżyny Gentioux i Millevaches (900 — 1000 m.); tu leżą źródła Vienny, dopływu Loary. Dalej na wschód, za wązką smugą zagłębia węglowego, ciągnącego się od Moulins do Mau-rac wznosi się, jeszcze wyższa od poprzednich,

y

Eno. Poważ. Ilustr. Zesz. 177. T. XXIŁL wyżyna Auvergne, różniąca się od nicli prócz tego krajobrazowo, albowiem na podstawie granitowej i łupkowej wznosi się tu szereg mas wulkanicznych. Są to mianowicie: Mont-Dore, (Pic de Sancy 1 886 metrów), najwyższy punkt Wyżyny Centralnej; dalej na północ ciągnie się wulkaniczny szereg Clermontu (Puy-de Dôme) 1465 m.) z zastygłemi potokami lawy, które zstąpiły w doliny poboczne aż do trzeciorzędowego, słodkowodnego wapienia, pokrywającego dno wielkiego zagłębienia Li magne (dolina Allieru), która ogranicza wyżynę Auvergne od wschodu; na południe wreszcie od Mont Dore wznosi się wulkaniczna masa Cantal (1 858 m.), poszczerbiona promienisto na wszystkie strony zbiegającemi dolinami. Tylko w południowo-wschodniej części wyżyny Auvergne, w górach Margueride, podkład granitowy wychodzi na jaw. Na wschód Allieru, między tą rzeką i Loarą, występuje znów masa wulkaniczna Yelay (1423 m.), a tuż za Loarą—masa wulkaniczna Me z en c (1754 m.); niektóre potoki lawy zstąpiły tu do dolin gór Vivarais, ciągnących się między Loarą i Rodanem; pokrywa bazaltowa Co irons dosięga Samych brzegów Rodanu. Na południe, ku nizinie dolnego Rodanu, Wyżyna Centralna spada stromą ścianą, mającą górski charakter; są to Sewenny (szczyt Lozère 1702 m.). Wysokość Sewennów zmniejsza się ku południo-zachodowi, a równocześnie wapień jurajski zyskuje na obszarze, tworząc wyżynę Causses; rzeka Tarn i jej dopływy wyżłobiły sobie w tej wapiennej wyżynie głębokie doliny o stromych zboczach, przypominające kaniony Colorado. Od zachodu Causses są ograniczone przez wyżynę łupków krystalicznych (Levezou 1157 m.) przerżniętą przez rzekę Tarn; powierzchnia tej wyżyny zniża się stopniowo ku nizinie Garonny. Na południu ostatnią odnogą Sewennów są góry Czarne (Montagne Noire 1 210 m.), złożone z łupków krystalicznych, sięgające doliny kanału Południowego. Na północo-wschodzie Wyżyna Centralna wysyła między Allierem i Loarą odnogę granitową i porfirową, zwaną górami Forez (1640 m.). Między Loarą i Rodanem góry Vivarais przedłużają się we wspaniałej piramidzie góry Piłat (1434 m.); dalej zaś na północ, poza zagłębiem węglo-wem Saint Etienne, następuje szereg wyniosłości, przeważnie granitowych między Saoną i Loarą (Lyonnais, Beaujolais, Charolais), z dodatkiem wapieni jurajskich. Wreszcie poza zapadnięciem, zużytkowanem przez kanał Centralny (łączący Loarę z Saoną) i zawierającem pokłady węgla, skały krystaliczne wznoszą się raz jeszcze w odosobnionym grzbiecie Morvan (902 m.), gdzie bierze początek rzeka Vomie; grzbiet ten i po drugiej stronie, tj. z północo-zaehodu, jest ograniczony zapadnięciem, poza którem zaczynają się skały drugorzędowe. Od wschodu grzbiety wapienne Côte d’Or (636 m.) i Langres (516 m.) tworzą dział wodny między dorzeczem Śekwany i Saony; obniżenie między temi grzbietami zużytkowywa kanał Burgundzki, łączący te dorzecza. Côte d’Or i Langres spadają stromo na południo-wschód ku dolinie Saony, a pochylają się łagodnie na półnoeo-zachód, ku kotlinie Paryskiej, której obramowanie stanowią:

2) Alpy Zachodnie (z górami Prowancyi). Alpy Francuskie zataczają łuk od Mont Blancu do Alp Morskich, zwrócony wypukłością ku zachodowi. Linia grzbietu leży daleko bliżej Piemontu, niż doliny Rodanu, i ma przebieg nieprawidłowy, wężykowaty. Część tych Alp, o budowie najmniej skomplikowanej, rozciąga się w okolicach Grenobli; występujące tu zagłębienie w łupkach jurajskich, zajęte przez rzeki Drąc i Izerę (dolina Graisivaudan), dzieli na znacznej długości dwa pasy, zupełnie różne pod względem wyglądu i wieku skał: na zachód grzbiety wapienne, jurajskie i kredowe (Grande Chartreuse 2 087 m., Vercors

2    346 m.); na wschód wysokie śnieżne szczyty krystaliczne łańcucha Belledonne (2 981 m.), pokrajanego głębokiemi wąwozami rzek: Romanche, l’Arc i Izery. Na przedłużeniu łańcucha Belledonne, ku północy, wznosi się Mont Blanc (4 810 m.); jest to masa eliptyczna, złożona z granitów i łupków krystalicznych, pokrajana na oddzielne szczyty; tutaj znajduje się słynny lodowiec Mer de Glace, przeszło 14 kilom, długi. Po drugiej stronie, mianowicie ku południu, łańcuch Belledonne łączy się z inną masą granitową i łupkową. Grandes Rousses (3 514 m.), a nadto z Pelvoux (4 100 m.), która stanowi główne centrum lodowców Delfinatu. Dalej ku południu skały krystaliczne znikają i po raz drugi pojawiają się dopiero na północ rzeki Var w Alpach Morskich (Alpes Maritimes

3    297 m.), które rozciągają się z północo-zacho-du na południo-wschód. Przerwa między temi obszarami krystalicznemi północy i południa, odwadniana przez Durance (z Ubaye), składa się z łupków jurajskich i dolno-trzeciorzędowych, które tym sposobem wkraczają na znaczną odległość wewnątrz systematu Alp i posiadają szczyty, przenoszące nawet 3 000 m. Po wewnętrznej stronie łuku, ciągnącego się - od Mont Blancu do Pelvoux, znaczny obszar zajęty jest przez warstwy węglowe, tryasowe i jurajskie; znajduje się tu nawet odosobniony pas osadów morskich trzeciorzędowych,, sięgający 3 514 m. w szczycie Aiguilles d’Arve. Dalej na wschód występuje nowy pas krystaliczny, leżący już zresztą po większej części na terrytoryum włoskiem (Monte Viso, 3 845 m.). Co do łańcuchów wapiennych podalpejskich okolic Grenobli, to i one przedłużają się również na północ

i południe, zachowując swe cechy charakterystyczne. Na północ od Izery są pokawałkowane przez poprzeczne zagłębienia jezior Bourget i Annecy, oraz rzeki Arwy; najwyższe-mi ich szczytami są: Dent du Midi (3 285 m.) i Buet (3 109 m.), wznoszące się już w pobliżu Rodanu, naprzeciw Mont Blancu. Między te szczyty kredowe i równinę trzeciorzędową jeziora Genewskiego wciska się grzbiet łupkowy jurajski i trzeciorzędowy Ch ab lais (Dent d’Ocbe 2 225 m.), który wkracza na wschód do Szwajcaryi. Po południowej stronie Izery falista wyżyna Vercors, pokrajana wąwozami, wybiega na południo-wschód wysokim przylądkiem Devoluy (Mont Aubiou 2 793 m.). Za doliną Dromy łańcuchy podalpejskie obniżają się i nabierają rozciągu zachodnio - wschodniego, cisnąc się jeden za drugim ku południowi do wapiennych grzbietów Ventoux (1912 m.) i Montagne de Lure (1 827 m.) niedaleko Duranee’y. Za zbliżeniem się do tej rzeki topografia staje się bardzo zagmatwaną a zagłębienie trzeciorzędowe Digne zdaje się oznaczać koniec fałd alpejskich; jednakże fałdy te rozpoczynają się na nowo w Basses Alpes i ciągną się początkowo w kierunku południkowym, następnie skręcają na południo-wschód, a wreszcie w grzbietach równoległych Cheus (1713 m.) i Cheiron (1 778 m.) przybierają kierunek wschodni. Na północ Nizzy i Mentony topografia i tektonika są znów bardzo zawikłane, gdyż tu rozchodzą się w różne strony Alpy Liguryjskie i łańcuchy Prowancyi.

Alpy powstały, jak wiadomo, około środka epoki trzeciorzędowej; w tej sfałdowanej masie erozya wód płynących wyrzeźbiła większą część dolin i grzbietów, jakie widzimy obecnie. Względna wysokość rozmaitych łańcuchów zależy od stopnia odporności skał; kiedy skały krystaliczne tworzą szczyty najwyższe, skały kruche wyznaczają miejsca zagłębieniom. Wody wnętrza Alp Francuskich zbierają się w czterech głównych arteryach, rozbiegających się promienisto, jako to: Arwa, Izera (której dorzecze jest największe), Durance i Var. Trzy pierwsze są dopływami Rodanu, który przyjmuje też liczne krótsze nici wodne, niesięgające swemi źródłami poza pas wapienny podalpejski. Czwarta rzeka, Var, mająca kierunek południowy, a nawet południowo-wschodni, uchodzi już bezpośrednio do morza Śródziemnego.

Góry Prowancyi łączą się wprawdzie topograficznie bezpośrednio z Alpami, lecz geologicznie stanowią systemat oddzielny. Główne zarysy ich budowy są w związku z istnieniem dwóch starych masywów krystalicznych: Maures (779 m.) i Esterel (616 m.), wznoszących się na południo-wschodzie na wybrzeżu morza. Piaskowce czerwone, podobne do woge-skich i współczesne porfirom, występującym w masywie Esterel, tworzą dokoła masywu Maures zagłębienie łukowate (193 m.), zużytkowane przez kolej żelazną z Tulonu do Fréjus. Na północ stąd rozciągają się wapienne grzbiety Prowancyi, daleko niższe od alpejskich i biegną-

ce z zachodu na wschód (Sainte - Baume 1154 zwane ballons (Grand Ballon 1 426 m.), wzno-metrów, Sainte - Victorie 1011 m.). Ich budo- szą się ponad zagłębieniem Belfort (trouée de wa geologiczna jest nadzwyczajnie skompliko- Belfort), które stanowi przerwę między Wo-wana: natężenie fałdowania było tu tak silne, gezami i Jurą i prowadzi z doliny Renu na dożę powstały fałdy leżące, które sprowadziły po- linę Saony (ważne znaczenie strategiczne). Wo-łożenie warstw starszych na młodszych. Na gezy spadają stromo ku nizinie środkowego Renu północ od Crau, równiny kamienistej, złożonej (Hautes Vosges), czyli Alzacyi, a pochylają z otoczaków, nagromadzonych niegdyś przez Du- się łagodnie na zachód ku Lotaryngii. Na rance, wznosi się grzbiet Alpilles (492 m.), północ od Meurthy skały stare krystaliczne zni-którego dalszym ciągiem ku wschodowi po dru- kają, piaskowiec tryasowy wstępuje na grzbiet giej stronie Durance’y jest Leberon (1125 m.). gór pod Douon (1010 m.) i już go dalej nie Dalej na północ za wzgórzami trzeciorzędowemi opuszcza. Na północ od przejścia Saverne (331 Alp wznoszą się góry Vaucluse (1 242 mj, któ- m.) Wogezy Nizkie (Bassses Vosges) stano-re stanowią południowe obramowanie znanego wią już tylko pagórki, spadające jednak zawsze już nam podalpejskiego grzbietu Ventoux i Lure, stromo ku Alzacyi.

5)    Ar denny. Wogezy już po za obecnemi granicami Francyi przedłużają się p. n. Haardt, który przytyka do Łupkowej wyżyny Reńskiej; zachodnia część tej wyżyny wkracza w granicę Francyi pod nazwą Ardennów, które tworzą północne ograniczenie kotliny Paryskiej. Ardenny stanowią wyżynę bezpłodną i pustą (300—500 m.), pokrajaną tu i owdzie przez doliny kręte i głębokie, jak'np. dolina Mozy między Charleville i Givet; jednakże tektonika tej wyżyny, położenie jej warstw łupkowych i piaskowcowych nie odpowiadają bynajmniej jednostajności powierzchni, owszem, przedstawiają liczne fałdowania i uskoki, szczególniej w obszarze kotliny węglowej frankobelgijskiej. Są to więc stare góry, zniszczone i wyrównane.

6) ' Pireneje. Pireneje ciągną się od morza Śródziemnego do zatoki Biskajskiej w kierunku od wschodniego południo-wschodu ku zachodniemu północo-zachodowi. Po obu stronach szerokiego pasa środkowego, złożonego z łupków pierwszorzędowych, śród których występują przerywane grzbiety granitowe, ciągną się dwa pasy, złożone z warstw drugo- i trzeciorzędowych. Rozwinięcie tych dwóch pasów bocznych jest pod względem orograficznym bardzo niejednakowe na obu stokach: na stoku francuskim pas boczny wapienny nie gra znaczniejszej roli, wyjąwszy na wschód od doliny Garonny, mianowicie w dorzeczu Aude (Petites Pyrénées); ale i tu góry nie dosięgają wielkich wysokości (Pic de Buqarach 1 230 m.). Na stoku hiszpańskim przeciwnie: warstwy drugo- i trzeciorzędowe, rozłożone na znacznej szerokości, dosięgają w wielu miejscach linii grzbietu i tworzą szczyty (Mont Perdu 3 350 m.), których wysokość równa się prawie najwyższemu granitowemu szczytowi całych Pirenejów (Maladetta 3 400 m.). Pireneje, krótsze, niższe i węższe od Alp, przedstawiają też i pod względem plastyki, rzeźby gór, mniej rozmaitości: doliny podłużne są rzadkie i krótkie; lodowce mało rozwinięte. Na południo-wschodzie od łupkowego węzła C or bières, wybiegającego od Pirenejów ku uściu rzeki Aude, rozciąga się trzeciorzędowa równina Roussillon, nad którą panuje piramidalny pi-

3)    Jura. Wapienie jurajskie, wypełniające przestrzeń między Morwanein i Wogezami, jako krawędź kotliny Paryskiej, rozciągają się stąd na wschód za rzekę Saonę i Oignon ku granicy szwajcarskiej i, wznosząc się tutaj, tworzą góry Jura, od której otrzymały swą nazwę; warstwy dotąd poziome doznały tu sfałdowań w regularne równoległe wały i doliny; wały te są często poprzerzynane dolinami poprzecznemi (cluses), a na grzbietach ich rozkruszonych i wypłukanych powstały doliny podłużne (cembes). Góry te, rozpatrywane w rzucie poziomym, tworzą lekko wygięty pas łukowaty, zwrócony wypukłością ku północo-zachodowi. Ciągnie on się od Renu na południo - zachód ku Rodanowi i, przekraczając go, zlewa się z łańcuchami podal-pejskiemi w okolicach Chambéry i Grenobli.

Największej wysokości, największego zgęszcze-nia i wyrazistości grzbiety Jury dosięgają na granicy szwajcarskiej; jest to Jura Wysoka (Cred de la Neige, na zachód jeziora Genewskiego 1 723 m.); dalej na zachód we Franche-Comté, Jura przybiera charakter wyżyny falistej, tarasowatej, często poprzerzynanej głębokiemi dolinami: wyżyna ta spada stromo ku trzeciorzędowej równinie Bresse, ciągnącej się wzdłuż Saony. Na północy od rzeki Doubs pod Dole wznosi się mała masa krystaliczna Serre, na której wygasają ostatnie fałdy Jury, co świadczy o podziemnej ciągłości skał granitowych między Morwanem i Wogezami.

4)    Wogezy. Zagłębienie doliny Saony jest zamknięte z północy przez wyniosłą krawędź w kształcie sierpu, zwróconego otworzystością ku południu; są to góry Faucilles (504 m.), które wiążą znaną już nam wyżynę Langres z południowym końcem Wogezów. Wogezy, ciągnące się po zachodniej strunie niziny środkowego Renu, stanowią odpowiednik do ciągnącego się po jej wschodniej stronie Schwarzwaldu; oba te systematy były z sobą połączone, zanim je rozdzieliło foso wate zapadnięcie, tworzące wyżej wspomnianą nizinę. Wogezy (jak i Schwarzwald) posiadają w stronie południowej jądro krystaliczne z granitów, porfirów i łupków pierw-szorzędowych; zaokrąglone szczyty tego jądra,

renejski szczyt Canigou (2 785 m.). To nagłe obniżenie we wschodnim krańcu Pirenejów jest, zdaje się. zachodnią częścią obszernego zapadnięcia, które w czasie górnego trzeciorzędu oddzieliło Pireneje od zachodnich łańcuchów Prowan-cyi i utworzyło zatokę Liońską. Wysokość Pirenejów zwiększa się od zachodu na 'wschód, od Rhu-ne (900 m.) do Monts Maudits (3 404 m.) na źródło-wiskach Garonny; na wschód od Garonny wysokość szczytów trzyma się na poziomieo wysokści ok.

2 900 m., szczyt d’Estats wznosi się do 3 140 m. Co do przejść, to żadne z nich w centralnej części Pirenejów nie spada poniżej 2 000 m.; na wschodzie szerokie obniżenie Cerdagne spada niżej 'Col de la Perche 1 596 m.) i oddziela od głównej masy Pirenejów potężną grupę górską Canigou i Sierra del Cadi.

Wody północnego stoku Pirenejów płyną do Garonny i Aduru; na dwóch zaś krańcach biegną prócz tego małe rzeki nadbrzeżne, rozwinięte szczególniej po stronie śródziemnomorskiej (Aude i rzeki Roussillonu). Na granitowych grzbietach Pirenejów rozsiane są. drobne jeziorka. Początki wielkich doliiï w górach mają kształt cyrków, z których szczególniej zasługuje na uwagę cyrk Gavarnie,

7) Nizina Akwitań sk a stanowi obszar południowy zachodnich równin Francyi, które się składają z warstw poziomych; w części północnej są to przeważnie warstwy drugorzędowe, opierające się o skały krystaliczne Wyżyny Centralnej oraz Wandei i łączące się, za pośrednictwem dzielącego te wyżyny przesmyku Poitou, z podobnemi utworami kotliny Paryskiej. W części południowej są to warstwy trzeciorzędowe, osadzone w większej części już po pod niesieniu Pirenejów, i pochodzenia przeważnie jeziornego. Obszar drugorzędowy, zroszony przez Charente, Dordogne i Lot, nie przedstawia takiego urozmaicenia topograficznego, jak pasy tych samych warstw, okalających kotlinę Paryską. Obszar trzeciorzędowy ku wschodowi zwęża się, ścieśniony między Wyżyną Centralną i Pirenejami łączy się z niziną Langwedocyi tylko za pomocą bardzo wązkiego przesmyku między Montagne Noire i Corbières, zużytkowanego przez Kanał Południowy. Do południowej części niziny Akwitańskiej po zachodniej stronie Garonny wkraczają wielkie stożki nasypowe pi-renejskie, których granica północna zakreśla półkole, wyznaczone przez Garonnę do Agen, dalej przez Douze, Midouze i Adour. Stożki te, utworzone po większej części ze starszych napływów, są pożłobione w kierunku swych linij rodzących niezliczonemi dolinami, rozchodzącemi się promienisto; doliny te wyindywidualizowane u stóp Pirenejów, gdzie wychodzą z dwóch głównych centrów, około Lourdes i około Lannemezan, z końców wysokich dolin Gave de Pau i Neste, zlewają się swemi końcami na granicy z niziną w jeden rozległy wachlarz, którego symmetrya i

stanowi jeden z najciekawszych rysów na mapie południowo-zachodniej Francyi. Niemniej ciekawą jest asymmetrya profilów tych dolin, których zbocze zachodnie jest zawsze łagodne, wschodnie zaś — strome. Wreszcie między północno-zachodnim rąbkiem tego podpirenejskiego wachlarza i dolnym biegiem Garonny rozciąga się obszar piaszczysty płaski: są to Landy Gąsko ń skie, które pochylają się niepostrzeżenie ku Atlantykowi i na wybrzeżu są ograniczone diunami; diuny te stanowią tamę dla stoku wody i dla tego u ich podnóża utworzył się szereg jezior nadbrzeżnych.

8)    Kotlina Pary ska. Obszar równin, rozciągający się na północ Wyżyny Centralnej, na zachód Wogezów i Ardennów, na wschód wyżyny Bretagne, ograniczony z północy kanałem La Manche, nosi miano Kotliny Paryskiej, albowiem warstwy, w skład tego obszaru wchodzące, mają ze wszystkich stron lekkie pochylenie ku środkowi, tak, iż układ ich przedstawia pewne podobieństwo do seryi misek coraz mniejszych, ułożonych jedna na drugiej. Taki układ formacyi pasami koncentrycznemi manifestuje się w ukształtowaniu powierzchni tylko na obszarze wschodniego wycinka kotliny, mianowicie między Morwanemi Ardennami: wychodnie różnych warstw manifestują się tutaj orograficznie przez szereg równoległych wyniosłości i zagłębień od tryasowej równiny L o t a r y ń s k i ej do trzeciorzędowych wzgórzy Brie; przechodząc przez linie stromych urwisk (escarpements)' Voèvres, Ar gon ne i równiny kredowe Champagne, każda warstwa odporniejsza tworzy stromy spadek, zwrócony nazewnątrz kotliny. Środek jej, dokoła Paryża, zajmują warstwy trzeciorzędowe; na północ i północo-zachód od nich występuje znów kreda, tworząc niewysokie wyżyny Artezyi, Pikardyi i Wysokiej Normandyi. Rzeki systematu Sekwany, biegnąc promienisto ku środkowi kotliny, torują sobie drogi przez w^żej wspomniane koncentryczne strome urwiska i tworzą w nich wąwozy, przez które prowadzą drogi do Paryża; z tego powodu mają one ważne znaczenie strategiczne. Loara zpoczątku zmierza też ku temu środkowi, lecz następnie, w okolicach Orleanu, skręca na zachód i uwalnia się od centralizacyi.

9)    Wyżyna Bretagne. Francya między uściem Sekwany i Loary wysyła półwyspowy róg między ocean Atlantycki i kanał La Manche; róg ten oznacza zarazem starą skalistą wyżynę Bretagne. Granity i łupki krystaliczne tworzą tu dwa pasy równoległe, ciągnące się wzdłuż brzegów północnego i południowego. Między te-mi pasami ciągnie się pas łupków i piaskowców pierwszorzędowych silnie sfałdowanych. Pas granitowy południowy, o niewiele urozmaiconym kształcie powierzchni, przekracza na południe Loary i tworzy tu wzgórza Bocage Veudéen i Gâtine (Mont Mercure 285 m.), które są od-

dzielone od Wyżyny Centralnej znanym już nam przesmykiem Poitou. Pas granitowy północny, zawiera najwyższe szczyty półwyspu Armory-kańskiego (Montagne d’Arrée 391 m., Menez 340 m.). Najmniej wzniesioną częścią Bretanii jest pas, od którego rozpoczyna się półwysep między zatoką Saint Michel i uściem Loary; ale na wschód tego zagłębienia powierzchnia kraju znów się wznosi we wzgórzach Normandyi i Maine. (Les Avaloirs 417 m.) Na północ stąd ciągną się łupki pierwszorzędowe półwyspu Co tan tin i górnego dorzecza Orne. Na całym tym obszarze punkta wynioślejsze oznaczają wychodnie granitów i piaskowców.

10) Korsyka, obecnie zupełnie odosobniona od ziemi francuskiej przez morze, przeszło 2 000 m. głębokie, łączyła się prawdopodnie niegdyś z masywem Maures i wschodniemi Pirenejami. Główny szkielet Korsyki i wybrzeże zachodnie tworzą granity (Monte Cinto 2 710 m.); na północo-wschodzie występują stare łupki i dioryty, które tworzą wydłużony półwysep z przylądkiem Corse. Na rozciągającej się ku południu stąd równinie Aleria występuje wązki pas warstw trzeciorzędowych i najnowszych napływów, obrębiający od wschodu główny granitowy pień wyspy. _

3. Stosunki hydrograficzne. Rzeki Francyi mają przeważnie układ wachlarzowaty, jako rozchodzące się z Wyżyny Centralnej i jej łukowatego przedłużenia, sięgającego Wogezów na zachód, północo-zachód i północ; wszystkie te rzeki należą do czterech systematów: Renu (za pomocą Mozy i Możelli), który płynie już poza granicami Francyi; Sekwany, Loary i Garonny, która sama wraz ze swemi lewemi dopływami bierze początek w Pirenejach. Wreszcie do rzek francuskich należy alpejska rzeka Rodan (nieco poniżej swego wyjścia z jeziora Genewskiego), przyjmująca z prawej Saonę, płynącą wzdłuż wewnętrznej strony „wachlarza”, a z lewej dopływy alpejskie, spływające z zachodniego stoku Alp zachodnich. Prócz tego posiada Francya liczne drobne rzeki nadbrzeżne.

1)    Do dorzecza Renu należą: Mozella, biorąca początek w Wogezach, przepływająca wyżynę Lotaryngii i dosięgająca Renu między Eifelem i Hunsriickiem. Moza, wypływająca z wyżyny Langres, płynie wzdłuż grzbietu Lasu Argon-skiego, przerzyna Ardenny, przyjmuje Sambrę i łączy się z deltą Renu.

2)    Dorzecze Sekwany odznacza się spadkami łagodnemi, gruntem wapiennym, przepuszczalnym, co łagodzi wahania w poziomie wody. To też Sekwana jest ze wszystkich rzek francuskich najdogodniejsza do żeglugi; niewielkich-by trzeba prac regulacyjnych, ażeby okręty mogły dochodzić do Paryża. Sekwana bierze początek na zachodniej pochyłości Côte d’Oru, otrzymuje Aube, wypływającą z wyżyny Langres, Yonne — z Morwanu, Marnę, której źródła leżą między Aube i Mozą; Oise, wypływającą z Ardennów; Eure i Risle, wypływające ze wzgórzy Normandy i.

3)    Dorzecze Loary otrzymuj e wody prawie wyłącznie z właściwej Wyżyny Centralnej, złożonej, jak wiadomo, ze skał krystalicznych nieprzepuszczalnych; wskutek tego łożysko rzeki przepełnia się nagle, następują niszczące wylewy, poczem woda szybko spływa, pozostawiając rzekę płytką, zapiaszczoną, niedogodną do żeglugi. Źródła Loary leżą w szczycie Gerbier de Jonc, w górach Vivarais; główne jej dopływy: Allier, Cher, Indre, Vienne, wypływają z Wyżyny Centralnej. Dopływ prawy Maine, utworzony z Mayenne, Sarthe i Loir, ma źródła we wzgórzach Normandyi.

4)    Dorzecze Garonny jest zasilane po-części z Pirenejów, poczęści z Wyżyny Centralnej. W czasie nagłego topnienia śniegów wylewy są wielkie; w lecie z powodu rzadkich deszczów stan wody jest nizki. Garonna bierze początek w Pirenejach, w dolinie Arau. Dopływy Neste i Ariège biorą początek w Pirenejach, Tarn, Lot i Dordogne w Wyżynie Centralnej. Po połączeniu z Dordogne Garonna tworzy szerokie lejkowate uście, zwane Gironde.

5)    Dorzecze Rodanu: charakterystyczną jego cechą są górskie potoki, o bardzo zmiennym poziomie wód, pochodzących poczęści z Alp, poczęści z Wyżyny Centralnej; tylko Sao-na, płynąca po równinie, ma spadek łagodniejszy. Wahania wody w samym Rodanie są równoważone przez to, że dopływy alpejskie mają obfitość wody na wiosnę i w lecie, a dopływy wyżyuowe w zimie. Żegluga na Rodanie jest jednak utrudniona z powodu bystrego prądu, na Saonie łatwa; uście Rodanu jest podzielone na odnogi, niedogodne do żeglugi zpo-wodu płytkości. Źródła Rodanu leżą w lodowcu Rodańskim na St. Gotardzie; źródła Saony w górach Faucilles, u południowo - zachodnich stóp Wogezów. Z dopływów alpejskich największe są: Izera i Durance.

6)    Rz eki nadbrzeżne: a) Między Renem i Sekwaną: Skalda z Lysem, tylko górnemi częściami należące do Francyi, i Somma (skanalizowana). b) Między Sekwaną i Loarą: Orne, Vilaine. <?) Między Loarą i Garonną: Sèvre-Nior-taise, Charente, d) Między Garonną i Pirenejami: Adour, która główną masę wody otrzymuje od Gave de Pau. e) Między Pirenejami i Rodanem: Aude, Orb, Hérault, f) Między Rodanem i Włochami: Var.

4. Klimat Ponieważ najpółnocniejszy punkt Francyi (Dunkierka) sięga tylko do szerokości Wrocławia (51° 5'), a najpołudniowszy (na południe od Canigou) sięga w obszar śródziemnomorski, dalej na południe, niż inne punkta pnia kontynentalnego (45° 20'); ponieważ, dalej, Francya jest najzachodniejszym krajem tego pnia, otwartym na bezpośredni wpływ Atlantyku,

12.6

21.4

4.0

12.8

20.6

5.6

24.1

12.5

0.5

20.6

3.0

11.6

17.9

6.3

11.7

18.3

2.0

10.3

20.8

2.2

10.5

21.2

2.4

11.5

Zima więc w Brest jest wyjątkowo łagodna: rosną tu w ogrodzie botanicznym pod gołem niebem takie rośliny (np. kamelia), które w daleko południe leżącem Montpellier nie mogą być uprawiane. W ciągu kilkunastu lat obserwacyi tylko termometr spadł do absolutnego mini-— 7.4°, a w sąsiedniej Normandyi w ciągu 9-letniego peryodu nie zanotowano jednego dnia, którego temperatura średnia spadłaby po-Stare silne drzewa figowe dowodzą

na

raz

na

na

klimat jej przeto musi być stosunkowo cieplejszy, niż klimat innych krajów kontynentalnego pnia Europy (tembardziej, że w odpowiedniej szerokości leżące kraje, jak: Szwajcarya i Austrya, są zapełnione wysokiemi górami). Ciepło letnie, wyjąwszy góry, jest wszędzie dość wysokie, by mogły dojrzewać winogrona; a jeżeli z Francyi północnej uprawa ustąpiła, tłómaczy się to, jak wiadomo, nie klimatycznemi, lecz kulturalne-mi względami, mianowicie: że przy doskonaleniu się środków kommunikacji, korzystniej jest dla mieszkańców części północnej uprawiać drzewa owocowe i wyrabiać cydr, a wino sprowadzać z południa. Z drugiej strony mało jest okolic, wyjąwszy śródziemnomorskie południe, gdzieby lato upałami dawało się zbyt długo człowiekowi we znaki. Zima jest tu wogóle mniej surowa niż w Niemczech, a odnosi się to więcej do okolic zachodnich, a nawet północnych, niż do południowych, gdzie, jak np. w Marsylii i Montpelier, mistral sprowadza silne mrozy, wywierające zgubny wpływ na roślinność.—Rozkład opadów we Francyi jest korzystny:    nie wiele jest okolic zbyt wilgotnych,

mglistych, jak np. Bretania, oraz zbyt suchych, jak np. Szampania; przytem susza jest tu korzystna dla dojrzewania wina. Nieliczne niekorzystne zjawiska klimatyczne Francyi zostały sprowadzone przez złą gospodarkę człowieka: wyniszczenie lasów w górach wzmogło srożenie się nawałnic w dolinach Garonny i Rodanu, oraz w parze z tern idące zgubne wezbrania potoków, które nietylko chwilowo zalewają żyzne pola, ale niszczą je trwale przez zasypywanie rumowiskiem. Nawet większe rzeki, szczególniej zaś Loara, stają się podobnemi do dzikich wód górskich swym nadzwyczaj zmiennym poziomem: po peryodacli nizkiego stanu wody następują wielkie niszczące wylewy. Przechodząc do szczegółów klimatu, najwyższą średnią temp. roczną spotykamy na francuskiej Rywierze, u stóp Alp zachodnich i na równinie Perpignanu u stóp Pirenejów wschodnich, mianowicie: Nizza ma 15.7° C, Perpignan — 15.3°, a zatem temperatura jest tu taka sama, jak w Rzymie i Lizbonie, a wyższa niż w Tryeście i Madrycie. Co do temperatury najzimniejszego miesiąca, to najłagodniejszą ma Nizza, mianowicie 8.4°. Mniej łagodną ma zimę Perpignan, a szczególniej Nîmes i Montpellier, dlatego zimowe stacye lecznicze znajdują się tylko na Rywierze między Tulonem i granicą włoską; ale i tutaj mistral przerywa niekiedy łagodność zimy. Dalekó częstszemi są te zimne dni w dolinie dolnego Rodanu i na wybrzeżu zatoki Lioń-skiej (w Montpellier temperatura spada niekiedy do—12°). Do stacyj klimatycznych zalicza się też Pau, leżące u stóp zachodnich Pirenejów; jakkolwiek bowiem temperatura najzimniejszego miesiąca nie dosięga tu tej wysokości co w Nizzy (wynosi tylko 5.7°), ale za to wielki spokój powietrza czyni klimat przyjemnym. Letnie temperatury tych miejscowości są, naturalnie, wysokie, ale podobne zdarzają się też i w Paryżu, na nizinie wyższego Renu, w Wiedniu. Temperatura najcieplejszego miesiąca wynosi w Nizzy: 23.9°, w Perpignanie 24.1°, w Montpellier 24.3°. Tym sposobem Montpellier odznacza się klimatem krańcowym. Nizina nad środkową Garonną ma pod względem klimatycznym wielkie podobieństwo do Lombardyi, tylko zima jest nieco cieplejsza, a lato nieco chłodniejsze: widać tu już wpływ blizkości oceanu. Stosunki te illustrują podane niżej liczby:

średn. roczn. najzimn. mieś. najeiepl. m.

Tuluza Bordeaux Medyolan

W Landach, błotnistych i blizko oceanu leżących, lato z powodu częstych mgieł jest znacznie chłodniejsze, niż w dolinie Garonny. Co do temperatury we Francyi zachodniej i północnej, to im dalej od Atlantyku, tern zimy zimniejsze a lata gorętsze; nawet średnia roczna zniża się nieco ku wschodowi. Ilustrują to następujące liczby:

średn. roczn. najzimn. mieś. najeiepl. m.

La Rochelle

Brest

Paryż

Dijon

Lyon mum niżej zera.

rzadkości surowych zim. W górzystych okolicach Francyi na wyniosłościach panują zimy surowe, a lata chłodne, w dolinach zaś, które w lecie mają niekiedy afrykańskie upały, w zimie, wskutek gromadzenia się na dole ciężkiego zimnego powietrza, zimna bywają nieraz większe, niż wyniosłościach; tak np. w Klermoncie u podnóża góry Puy de Dôme bywa nieraz zimniej, niż jej szczycie, (w zimie r. 1879—1880 w Klermoncie temperatura nad ranem spadła do —15.6° gdy na szczycie wynosiła tylko —4.7°). Francya północna i zachodnia ma przeważnie wiatry zachodnie, przytem w lecie przeważają północno-zachodnie, w zimie — południowo-zachodnie ; tym sposobem morski klimat tej części

Francyi doznaje jeszcze większego złagodzenia, trzeci albowiem w zimie wiatry, jako zarywające południe, wywierają wpływ ogrzewający; w lecie, przeciwnie, jako zarywające północy wywierają wpływ oziębiający. Francya środkowa i południowa pozostaje już bardziej pod wpływem śródziemnomorskiego systemu wiatrów, niż atlantyckiego. Już wyżyna Centralna zależy w swych wiatrach od stosunku ciśnienia na morzu Śród-ziemnein; w zimie na wyżynie tej powstaje maximum ciśnienia, od którego powietrze płynie ku ciepłemu morzu Śródziemnemu. Dolina Saony i Rodanu jest też po większej części zależna w swych stosunkach klimatycznych od morza Śródziemnego; wiatry północne i południowe są tu najczęstsze, co wynika też w części z południkowego kierunku doliny. W dolnej części doliny Rodanu i na całem prawie francuskiem wybrzeżu morza Śródziemnego często występuje bardzo gwałtowny i chłodny wiatr północny

1    północno-wschodni; jest to Mistral, znany już Starożytnym; sprowadza on klęski na południową Francyę, niszcząc roślinność podzwrotnikową, ale ma też w pewnym względzie wpływ dobroczynny: oczyszcza powietrze od miazmatów. Siła Mistrala jest tak wielka, iż toczy on kamienie, wywraca ludzi, a nawet pociągi kolei. Wiatr ten zdarza się na przestrzeni od Barcelony do Genui; najczęściej jednak sroży się w Prowan-cyi i wschodniej Langwedocyi; występuje on wtedy, gdy minimum barometryczne przesuwa się na południu Jab południo - wschodzie Pro-wancyi, lub gdy we Francyi środkowej powstaje antycyklon,

Pod względem średniej ilości opadów Francya niewiele się różni od naszego kraju: pada tam miesięcznie około 600 mm. Ale niektóre okolice górskie otrzymują wyjątkowo wielkie ilości deszczu; tak zachodnie i południo - zachodnie Wogezy, Morvan. Limousin, niektóre okolice Pirenejów, a szczególniej spadek Wyżyny Centralnej ku dolinie Rodanu otrzymują około

2    000 mm. deszczu; deszcze w górach padają chwilowemi, ale bardzo gwałtownemi, ulewami, sprowadzającemi groźne wylewy rzek, szczególniej od czasu wyniszczenia lasów.

Atlantyckie wybrzeża Francyi otrzymują więcej deszczu, niż wnętrze kraju (z wyjątkiem gór); ale ilość ta nie dosięga wysokości opadu innych, obfitujących w deszcze, Atlantyckich wybrzeży, jak Kumberlandu lub Norwegii. Brest ma niewiele więcej jak 1 000 mm., Cherbourg tylko 900, a wyspa Jersey jeszcze mniej. Ale liczba dni dżdżystych jest tu znaczną, klimat mglisty i chmurny. Dalej od brzegu Paryż ma tylko 580 mm., jeszcze mniejszą ilość ma Szampania, osłoniona od strony morza trzeciorzędowemi wzgórzami; przytem woda szybko tu wsiąka w szczelinowaty grunt kredowy, podobnie jak na wapiennej wyżynie Causse. Drugi obszar ubogi w opady stanowi słoneczna prowincya Touraine,

w. N.

okolica Tuluzy; to ostatnie miasto otrzymuje tylko 630 mm., podczas gdy bliżej morza leżące Bordeaux ma już 820 mm. Ilość opadów na wybrzeżu morza Śródziemnego waha się między 500 i 800 mm., a ilość ta w przeciwieństwie z wybrzeżami atlantyckiemi rozkłada się na niewiele dni. pada więc w formie ulew.—Co się tycze rozkładu opadów na pory roku, to kotlina Paryska i okolice wschodnie mają maximum w lecie, ale to maximum nie jest wybitne, tak, iż opady są rozłożone dość prawidłowo na cały rok. Na wybrzeżach atlantyckich, szczególniej na wybrzeżu zatoki Biskajskiej, przeważają deszcze jesienne; drugie, mniejsze, maximum występuje na wiosnę, przytem i pozostałe miesiące otrzymują dostateczną ilość opadu. Podobne stosunki panują na śródziemnomorskiem południu Francyi, przyczem, im dalej na południe, tern uboższe są opady letnie: Lyon stanowi przejście od kontynentalnego maximum letniego do śródziemnomorskiego maximum jesiennego (i wiosennego). — Zachmurzenie we Francyi jest największe na wybrzeżu Atlantyckiem, zmniejsza się zaś ku wnętrzu kraju, a jeszcze bardziej ku morzu Śródziemnemu. Co do opadów śnieżnych, to żadna okolica nie jest wolną od opadów przypadkowych; w każdym razie w okolicach południowych trwałe pokrycie śnieżne należy do rzadkości. W Montpellier przypadają średnio mniej niż dwa dni śnieżne w roku, ale nawet w Paryżu i w całej Francyi północnej i północno-wschodniej dłużej trwające pokrycie śnieżne jest rzadsze, niż w Niemczech środkowych. Inaczej rzecz się ma w okolicach górzystych: na Wyżynie Centralnej, w krainie Causses, słupy, przeznaczone do wskazywania podróżnym drogi w czasie zimy, dowodzą, że tu na niewielkiej stosunkowo wysokości i blizko morza Śródziemnego muszą się zdarzać wysokie śniegi. Wszystkie doliny Pirenejów są też zwykle zasypane śniegiem; w miejscu kąpielowem Barèges (1232 m.) grubość pokrywy śnieżnej dosięga nieraz 5 m.; miejscowość ta w zimie bywa prawie całkowicie opuszczana, dawniej zabierano stąd nawet lekkie budynki dla ochronienia ich od nacisku śniegu; w następnym roku wznoszono je nanowo.—Źródła: Hahn „Frankreich” w wydawnictwie Kirchoffa „Unser Wissen von der Erde”; Schrader i de la Margerie w Atlasie Sc h rad era; Vivien de St. Martin „Nouveau Dictionnaire de Géographie.”

Dzieje. Kogut gallijski dziś jeszcze używany jest przez artystów francuskich jako symbol ich narodowy, Gallia (ob.) bowiem, zroma-nizowana w ciągu jednego stulecia pomiędzy podbojem Juliusza Cezara i nadaniem jej obywatelstwa rzymskiego przez cesarza Klaudyusza, stanowi pierwszy składnik narodowości francuz-kiej. Po upadku cesarstwa Zachodnio-Rzymskie-go, król Franków, Chlodwig, opanował nietylko Gallię, ale też zareńskie siedziby Allemanów;

potomkowie jego posunęli się zdobywczo aż do Elby; Karol Wielki podbił pozostałe w niezależności ludy germańskie na lądzie Europy i zagarnął do swej monarchii większą część półwyspu Apenińskiego, a mówił po niemiecku. Tym sposobem w ciągu trzech z górą wieków działał drugi składnik—germański czyli niemiecki. Były to czasy monarchii Frankońskiej (ob.). Przy pierwszym atoli podziale jej między wnukami Karola ujawnił się fakt dokonanego już zamalgamowania tych dwu składników, mianowicie w słynnej przysiędze strasburskiej, która jest najdawniejszym zabytkiem języka francuz-kiego (842). Karol Łysy (843—877) mógłby uchodzić za pierwszego króla Francyi, gdyby się nie zwał królem „Franków” i gdyby poprzestał na wydzielonych sobie traktatem werdeńskim krajach; lecz wygórowana ambicya i wspomnienia rodowe popychały go do zagarniania innych dzielnic przy nadarzonej sposobności, wreszcie do uwieńczenia swych skroni koroną cesarską w Rzymie. Nawet po ostatecznem rozpadnięciu się monarchii Wielkiego Karola potomkowie Łysego nie lozuinieli udzielności, ani samoistności zmniejszonego państwa swego, a syn niedołężnego Prostaka, Ludwik IV Zamorski, ściągnął na siebie niechęć powszechną tem, że szukał opieki u Niemców i sprowadził ich króla, Ottona, pod Paryż (959). Obok zwyrodniałych Karolingów, niemniejących już bronić ludu ani od najazdów normandzkicli, ani od przemocy możnych, występuje nowy, dzielniejszy ród, zwany pierwotnie Roberty nami (Robertiens) od praszczura swojego, Roberta Silnego, który wywodził się od Saksonów, a więc z krwi należał również do Germanów, ale był osiedlony w środku Francyi, sprawował urząd hrabiego Andegawii i, dzielnie walcząc z Normandami, poległ w bitwie pod Brissarthe (866). Jego syn, Eudes, hrabia Paryża, wsławił się obroną tego miasta od Normandów, odparł ich, pobił w otwartem polu pod Montfaucon i za takie zasługi został na króla o-brany przez wassali jeszcze za życia Karola Otyłego, niedołężnego cesarza (887). Po bezpotomnym zgonie Eudesa (898) wrócili na tron Karolingowie, lecz brat jego, Robert, dobijał się korony orężem, a chociaż zginął w boju (923), zostawił przecież mściciela, syna swego Hugona, który pobił wojsko królewskie. Ów Hugo, zwany Wielkim, Białym i Opatem (od wielu posiadanych opactw), poprzestawał na tytule hrabiego Paryża i wodza Franków (dux Francorum), lecz był potężniejszym od królów i najbogatszym z wassali, a syn jego, Hugo Kapet (Hugues Capet), po śmierci Karolinga Ludwika V obrany na króla przez najpierwszych panów (primates) na zjeździe w Senlis i ukoronowany w Noyon (987). stał się głową trzeciej dynastyi, zwanej odtąd j liż nie Robertynami, lecz Kap etami. Teraz dopiero zaczyna się historya Francyi. Nazwa ta ustaliła się jedynie z tego powodu, że dziedziczną ziemią rodu królewskiego była Wyspa Francuzka (Isle de France) t. j. okolica Paryża, otoczona rzekami Sekwaną i Oise aż do źródlisk Sommy, z warunków geograficznych nadająca się szczególnie do przyciągania krajów okolicznych, porównywana do serca, skupiającego ich siły żywotne. Feudalizm (oh.) rozwinął się już w zupełności i rozsadził budowę Karola W-go: wytworzyły się dziedziczne księstwa: Nor-mandya, Burgundya, Akwitania, hrabstwa: Flan-drya, Szampania, Vermandois, Tuluza oraz około 50 państewek pomniejszych; jedynem godłem zjednoczenia był tytuł króla, któremu przyznawano pewne prawa suzerena. Hugo (987—996), lubo możniejszy i bogatszy od każdego ze swych wasali pojedyńczo, nie miał mocy zmusić ich do posłuszeństwa w gromadzie. Jakiś hrabia, oblegający miasto Tours, śmiał opierać się jego zakazowi i zuchwale równał się z nim, odpowiadając: „A kto ciebie królem zrobił?”. Żeby zapewnić rodowi swemu dziedziczność tronu, Hugo pośpieszył przybrać sobie syna, Roberta, do udziału w rządach i wyjednał przyzwolenie panów- na wymienianie we wszystkich aktach urzędowych jego imienia razem ze swojem, jako króla wyznaczonego (rex designatus). Tego sposobu używało też pięciu następców jego aż do Ludwika VII w ciągu lat 200-tu, póki się naród nie przyzwyczaił do zasady sukcessyjnej. Do wywyższania powagi królewskiej gorliwie przyczynia się duchowieństwo, potrzebuje bowiem opieki przeciwko wasalom świeckim, zuchwałym łupieżcom. Głosi ono obowiązek czci dla pomazańca Bożego, dostarcza do kancelaryi piśmiennych urzędników, i do wojska królewskiego ludzi zbrojnych z posiadłości kościelnych swoich, nieustannie pomnażających się przez pobożne darowizny i testamentowe zapisy. Przyznawaną była powszechnie królom najwyższa władza sądownicza, w obec której ustępować musiała ju-rysdykcya wasali: więc też pierwsi Kapetowie wyjeżdżali poza obręb własnej dziedzicznej krainy dla odprawowania sądów i zbierali znaczne dochody z kar sądowych. Gdziekolwiek przyjechali, dostawali od mieszkańców żywność, furaż, poduszki i pościel na mocy przysługującego im prawa do stacyi (gîte). Tu i owdzie, w miejscach chwilowego pobytu króla, odbywały się zjazdy baronów prowincyonalne, a czasem i o-gólne, generalne, dla uchwalania ustaw prawodawczych lub dla powzięcia postanowień w ważnych sprawach narodowych, zwane „rozmowami” lub „naradami” (parlament, colloquium, concilium, conventus, curia, placitum, synodus). Takie tylko pojęcia i zwyczaje stanowiły spójnię między rozprężnemi państewkami feudalnemi i utrzymywały słabe zjednoczenie państwa pod berłem króla „Francuza”. Poza tem nie istniały ani skarb, ani podatki, ani urzędy ogólne dla całego państwa. Król rządził tylko dziedzictwem Robertyńskiem przez prevôtôw, kasztelanów, bay-lów i z niego ciągnął dochody swoje. Posiadał miasta: Paryż, Sens, Melun, Dreux, Etampes i oddzielnie nad Ligierą Orléans; lecz do połowy XII wieku nie miał stałej rezydencyi, pędził życie wędrowne. Mimo tak szczupłych zasobów, Hugo odpiera pretensye cesarza niemiecko-rzymskiego i nie uznaje zwierzchnictwa jego nad sobą. Robert (996—1030) nie przyjmuje korony włoskiej, ofiarowanej mu przez panów lombardzkich, ale niemniej stanowczo obstaje przy niepodległości Francyi. Zrozumiawszy błąd Karolingów, którzy przez rozdawnictwo beneficyów doszli do bezsilności i ubóstwa, Kapetowie nie dają nikomu z obcych ani piędzi ziemi królewskiej: i owszem starają się różnemi sposobami nabywać od wasali co się da. Próba opanowania Normandy i nie udała się wprawdzie Henrykowi I (1031 — 1060), ale syn jego, Filip I (1060 —1108), podbił, skonfiskował, lub zakupił 6 posiadłości od baronów (Corbie, Vexin, Châ-teau-Landon, dolne Gâtinais, Bourges i Dun-le-Roi). Za jego paiiowania widzimy wyraźne objawy, że się urobiła już narodowość francuska z dawnych Gallo-Rzymian, Franków, Burgundów w spólnem pożyciu, pod jednako wem feudalnem urządzeniem, czyli raczej nierządem i bezprawiem: Normandowie, których książę, Wilhelm Zdobywca, podbił Anglię, mówią i urządzają się tam po francusku; liczne rycerstwo i możni wasale, którzy wyruszyli na pierwszą krucyatę do Palestyny, zarówno hrabia Tuluzy z domu Saint-Giles na południu, jak hrabiowie Flandryi na północy, a nawet i hołdujący niemieckim cesarzom książę Dolnej Lotaryngii, sławny Godfryd de Bouillon, są Francuzami; w założonem przez nich królestwie Jerozolimskiem panuje francuz-czyzna, pisze się prawa w języku francuzkim. Wielki ten ruch pielgrzymi, trwający nieustannie przez cały ciąg XII wieku, odbił się na stosunkach społecznych w samej F-i, podniosły bowiem głowę zpod ucisku feudalnego stany niższe, pogardliwie zwane w i łanami t. j. wieśniacy i mieszczanie, gdy wielu panów wyginęło lub zrujnowało się na krucyatach. Chłopi często otrzymują wyzwolenie z poddaństwa, w Normandyi prawo poddańcze zupełnie znika, a w innych prowincyach wchodzi w zwyczaj określanie robocizn, opłat i wszelkich ciężarów pewną ilością dla każdego chłopa poddanego (serf). Królowie we własnych posiadłościach świadczyli poddanym chłopom „niejaką ludzkość i polepszali ich los przez mądre ustawy”. Mieszkańcy zamożniejszych miast łączą się w związki czyli konfederacye i buntują się przeciwko swoim suzerenom czy to świeckim, czy duchownym, a następnie udają się do króla z prośbami o wydanie im ustawy czyli karty, spisanej na pergaminie, opatrzonej pieczęcią królewską, żeby mieć prawo zwania się wolną gminą (commune) z własnym rządem i sądem. Ludwik VI Otyły (1108:—1137) nadał żądane karty 7-u

Enoïkl. Powsz. Hustr. Zesz. 177. T. XXIH.

miastom i kilku gminom wiejskim, zaskarbiając koronie wdzięczność i wierność prostaczków ' w walce z baronami, którą prowadził wytrwale i sprężyście. Tej samej polityki, wskazanej przez mądrego doradzcę dwóch królów, opata Sugeryusza, trzyma się Ludwik VII Młody (1137 —1180), a pożytecznych jej skutków doznał Filip II August (1180—1223), który u-miał tak wysoko podnieść i tak silnie utrwalić swą władzę monarszą, że mógł zaniechać wskazania następcy. Najtrudniejsze i wielce niebezpieczne zawikłania polityczne wywiązały się ze zdarzenia, jakie zaszło za panowania jego ojca w 1154 r., że wasal francuski, Henryk Plantagenet, pan na trzech hrabstwach, ożenił się z dziedziczką Gwienny i Gaskonii, Eleonorą (Aliénor), wziął spadek po książętach Normandyi i został królem w Anglii. Filip August walczył z nim i z jego synami orężem, układami, podstępnemi przymierzami. Jana Bez Ziemi pozwał przed sąd francuski, nie jako króla angielskiego, lecz jako swego wasala, i na mocy wyroku sądowego zabrał mu wszystkie jego posiadłości we F-i, przez co obszar królewszczyzn swoich powiększył z 35-u do 67 prowincyj, a dochody do 43 000 funtów srebra rocznie. Te nabytki potrafił obronić w wojnie 1214 r., zwyciężając pod Buvines wojska Jana i sprzymierzeńców jego: cesarza Ottona IV Welfa, hrabiów Flandryi (Ferrand’a) i Boulogne (Renaud’a) oraz pomniejszych wasalów swoich wiarołomnych. Wyprowadził do boju 80 000 ludzi, a w tej liczbie znajdowało się ze 20 000 łuczników, dostarczonych przez miasta kommunalne. Nie jest już on królem wędrownym, lecz ma stałą siedzibę w Luwrze, wśród stołecznego miasta Paryża, które zaczyna brukować swoje ulice, buduje sklepy na rynku (halles) i olbrzymią katedrę (Notre-Dame), posiada uniwersytet, udarowa-ny przywilejem królewskim. Filip August bawi czasowo i na innych zamkach swoich, jak Vincennes, Saint-Germain, Fontainebleau, Mantes, Anet. Dwór jego (curia regis) jest liczny i świetny, składa się bowiem z wysokich urzędników (kanclerz, podkomorzy, stolnik czyli sénéchal, podczaszy czyli boutellier, koniuszy czyli konetabl, który z dawniejszego comes stabuli wyrośnie wkrótce na hetmana), z domowników czyli familiers, do których zaliczali się pisarze, rycerze, mieszczanie, wreszcie z przejezdnych urzędników prowincyonalnych i z różnych gości. Ludwik VIII (1223—1226) na wezwanie papieża Honoryusza III przyjął naczelne dowództwo w wojnie krzyżowej przeciwko Albigensom, a tym sposobem utorował potomkom swoim drogę do nabytków we F-i południowej. Jakoż z młodszych synów jego, Alfons, hr. Poitou i Auvergne, otrzymał zapewnienie spadkobierczego nabycia hrabstwa Tuluzy (1229), a Karol andegaweński wziął Prowancyę w posagu za żor.ą. Najstarszy, Ludwik IX Święty (1226—4270), miał tylko lat 12 w chwili zgonu ojca: więc wstąpienie jego na tron świadczyło, że zasada dziedziczności została już ugruntowana. Wprawdzie pokusili się baronowie pozbyć się domu Kapeta przez bunt i konszachty z Anglikami, lecz królowa-matka, Blanka Kastylijska, bez wielkich wysileń potrafiła zniweczyć ich zamysły. Obszar ziem królewskich uszczuplił się znacznie naprzód przez wydzielenie apanaży dla trzech młodszych braci, a następnie przez nadzwyczajną sumienność samego Ludwika, który dobrowolnie oddał (1259) królowi angielskiemu, Henrykowi III, część skonfiskowanych przez dziada swego posiadłości i zrzekł się feudalnego zwierzchnictwa nad hrabstwami Roussillon i Cerdagne, wydając je królowi arragońskiemu. Mimo to, władza królewska nie tylko nie poniosła szwanku, ale wzmogła się pod jego berłem i nabrała uroku świętości. Miasta zrzekały się swego samorządu, poddając się w sprawach pieniężnych pod dozór urzędników królewskich; lud wiejski z różnych ziem feudalnych szedł do króla na sądy, ufny w jego sprawiedliwość; ordynans o wstrzymaniu się od wojennej rozprawy przez dni 40 (la quarantaine du roi) znalazł posłuszeństwo w całej F-i; wreszcie całe rycerstwo dwukrotnie dążyło z tym ostatnim krzyżowcem przez lądy i morza do Palestyny i nie doszedł nas żaden głos skargi na niego za niepowodzenie obu wypraw, za klęski pod Mansurah i pod murami Tunisu. Miłosierny chrześcianin, mężny rycerz, jest on wzorowym przedstawicielem okresu feudalnego w chwili dojrzałej doskonałości; szanując zasady feudalizmu, ujmuje go w karby porządku przez dobór urzędników i sędziów wykształconych, których poucza za pomocą prawodawstwa, układanego na naradach z ludźmi roztropnymi, a świadomymi zwyczajów prowincyonalnych; wraża się ludowi francuskiemu w pamięć na wieki swoim dębem węseńskim, godłem sprawiedliwości nieposzlakowanej, i nas jeszcze zachwyca swoją „Świętą kaplicą” (la Sainte Chapelle), arcydziełem budownictwa gotyckiego. Panowanie Filipa III Śmiałego (1270—1285) zapowiada zbliżenie się nowego okresu t. j. niszczenia feudalizmu przez wzmagającą się władzę monarszą. Dominium królewskie rozszerzyło się ogromnie przez wcielenie posiadłości Alfonsa z Poitiers (1271), szczególnie zaś hrabstwa Tolo-zańskiego, a więc krain Poitou, Auvergne, Saintonge, Toulon, Albi, Quercy (oprócz Venaissin, oddanego papieżowi i Agen—królowi angielskiemu); królestwo Nawarry dostało się w posagu za żoną królewicowi Ludwikowi; krociowe wojska szły pod chorągwią Filipa na półwysep Pirenejski; na dworze królewskim pojawili się rycerze i urzędnicy z przyłączonych południowych prowincyj, oczytani w prawie rzymskiem, wielbiciele nieograniczonej monarchii Justyniana. Filip IV Piękny (1285—1314) otacza się takimi prawnikami, postępuje wedle ich rad, jest podobno ich narzędziem. Zamiast wojska feudalnego powołuje w roku 1302 na wyprawę do Flandryi ludzi zdatnych do broni z całego narodu; zamiast dochodu ze swych królewszczyzn żąda podatku powszechnego z całej F-i, a poborem i rachunkowością zarządza niedawno (pod Ludwikiem IX) wydzielona z dworu Izba Obrachunkowa (le Chambre des Comptes), która z czasem wykształci się na ministeryum skarbu; Rada Stanu (la Conseil du Roi) w stolicy, a sene-szalowie, baillis, inkwirenci (enquêteurs) na pro-wincyi są organami woli królewskiej i niszczycielami przywilejów feudalnych; ordynanse Filipa IV nie wzmiankują nigdy o przyzwoleniu baronów; zwołane po raz pierwszy w 1302 r. trzy stany, t. zw. Generalne (Etats Généraux) okazują uległość woli królewskiej i skwapliwość w dogodzeniu zamiarom jego, zadziwiającą szczególnie w oświadczeniach duchowieństwa, które wiedziało, że król chce zwalczyć papieża, Bonifacego VIII. Jakoż zwalczył go i znieważył przez prawnika Nogareta, a potem przeniósł Stolicę Apostolską z Rzymu do Awenionu i wymógł na Klemensie V zniesienie zakonu Templaryu-szów, jednej z najmożniejszych instytucyj Kościoła. Nowa forma rządu okazała się dogodną dla masy ludności, widzimy bowiem wzrost dobrobytu i przybytek wielu nowych miast, w których mnożą się cechy rzemieślnicze; handel przybiera ogromne rozmiary na tłumnych jarmarkach w Saint-Dénis, Troyes i Beaucaire, mimo dokuczliwości poborców myt i ceł królewskich, mimo prześladowania wekslarzy czyli bankierów owoczesnych, Żydów i Lombardów. Sam Filip atoli ściągnął na siebie oburzenie chciwością, fałszowaniem monety, bezlitośną srogością; nie tylko rycerstwo, ale i mieszczanie wiążą się w buntownicze ligi i zmuszają go do ustępstw, do zwołania posłów miejskich na naradę w ostatnim roku panowania; a po śmierci jego syn, Ludwik X (1314—1316), musiał potwierdzić dawne przywileje baronów. Jedyna córka tego Ludwika Swar-liwego, Joanna, została odsądzoną od tronu w myśl prawa Salickiego; gdy zaś dwaj młodsi bracia, Filip V Długi (1316 — 1322) i Karol IV Piękny (1322—1328) zeszli ze świata również bez męskiego potomstwa, baronowie przyznali dziedzictwo tronu ich stryjecznemu bratu, Filipowi VI (1328—1350), który stał się protoplastą pierwszej bocznej linii domu Kapeta, zwanej Walezyuszami (Valois). Z tego wypadku wynikła wojna t. zw. Stuletnia (1337 —1453 z przerwą 40-letnią 1375—1415) angielsko-fran-cuska, albowiem z roszczeniami do spadku po Filipie IV wystąpił wnuk jego po kądzieli, król angielski, Edward III. Obie strony posługują się nietyle wojskiem feudalnem, ile zaciężnym, najemnym żołnierzem. Filip VI, na opłatę żołdu potrzebując dużo pieniędzy, wprowadza podatek zwany „gabelle”. Ani flota, ani piechota genueńska nie wywalczyły mu zwycięstwa, ani pod

Ecluse (1340) w uściu Skaldy, ani w bitwie pod Crćcy (1346), słynnej z użycia broni palnej przez Anglików. Porażony, ratujący się ucieczką z pola bitwy, przemógł jednakże zwycięzcę zasobami pieniężnemi, gdyż otrzymał od niego 10-letni ro-zejm i odtąd mógł już spokojnie panować. Jan (1350—1364) nietylko przegrał bitwę pod Mau-pertuis (1356), ale oddał się w niewolę; małoletni syn jego, pierwszy delfin (dauphin) w rodzie królewskim, Karol, nie był jeszcze zdolnym do rządów samodzielnych; jego radzcowie zarobili na ostrą naganę u Stanów Generalnych: stąd wynikły zaburzenia w Paryżu, które o mało nie wywróciły tronu Walezyuszów, gdy przywódzca mieszczan, Stefan Marcel, wszedł w zmowę z pretendentem do korony, Karolem Złośliwym, królem Nawarry, a wnukiem Ludwika X (po córce jego Joannie). Już delfin musiał ustąpić ze stolicy. Aliści bunty chłopskie (Jacquerie) w czerwcu 1358 r. zmusiły rycerstwo do kupienia się przy jego osobie i chorągwi. Bandy chłopskie zostały zniesione. Marcel zginął z ręki swego towarzysza, i delfin Karol, powróciwszy do Paryża, odzyskał władzę, którą powiększył nawet, przejmując nowy podatek, t. zw. „aide”, wprowadzony świeżo przez Stany Generalne, oraz personel urzędniczy, skompletowany podczas samorządu paryskiego. Kilkuletnie utrapienia i doświadczenia przyśpieszyły jego dojrzałość umysłową. Gdy następnie po śmierci ojca zaczął panować we własnem imieniu, ten Karol Mądry (1364—1380) okazał niepospolity rozum we wznowionej wojnie z Anglikami, którym odebrał wszystkie ziemie, prócz dwóch miast Gwienny (Bordeaux, Bayonne) i trzech portów na wybrzeżu północnem (Brest, Cherbourg, Calais), a potem w urządzonej wyprawie do Kastylii po to tylko, aby uwolnić F-ę od rozzuchwalonego żołdactwa. I udarował ją pokojem. Przestrzegał sprawiedliwości w sądach, wybudował Bastylię, ale jako twierdzę do obrony miasta, nie na więzienie. Pieniędzy nie fałszował. Wogóle przywrócił poszanowanie dla korony i u-trwalił dynastyę Walezyuszów; nie zdołał tylko naprawić błędu, popełnionego przez ojca, mianowicie: rozdania wielkich apanaży młodszym członkom rodziny, a szczególnie księstwa Bur-guudyi na prawach wyjątkowych Filipowi Śmiałemu (1361), który, nabywszy w posagu za żoną Flandryę, stał się głową potężnego domu Burgundzkiego. Szkodliwe skutki wytworzenia linij bocznych ujawniły się za Karola VI (1380 —1422) najpierw podczas małoletności jego i łupieskieh rządów stryja, Ludwika andegaweńskiego, a jeszcze bardziej po dojściu do peł-noletności, kiedy nieszczęśliwy ten król zwaryo-wał (1392) i drugi stryj, Filip Śmiały burgundz-ki, wszczął walkę o władzę z bratem Karola, Ludwikiem orleańskim. Ich synowie, pałając większą jeszcze zawziętością, wystawili duże wojska, przybrali je w barwy stronnicze, Bur-gundczyków i Armagnac’ôw, godzili wzajemnie na życie i ważyli się na podstępne morderstwa. Jan Nieustraszony był sprawcą śmierci Ludwika Orleańskiego i konetabla Armagnac’a, a sam zginął na moście pod Montereau, przybywszy na układy z delfinem (1419). Syn jego, Filip Dobry, zaślepiony pragnieniem zemsty, zawarł przymierze z królem angielskim, Henrykiem V, zwycięzcą z pod ńzincourt, i tem strącił F-ę na ostatni szczebel upadku, gdyż haniebny traktat, zawarty w Troyes (1420) przez królową Izabellę, zatwierdzonym został przez parlament i przez uniwersytet paryski. Bramy stołecznego miasta otwarły się przed Anglikami i koroną Walezyuszów został uwieńczony Plantagenet, Henryk VI (1422). W tym najokropniejszym okresie wznowionej wojny Stuletniej rozpoczął Karol VII (1422— 1461) panowanie na małym zakątkń za Ligierą z tytułem delfina, przyznawanym przez najwierniejszych Francuzów, a króla Bourges, nadawanym szyderczo przez Anglików. Zaprowadziła go na koronacyę do Rheims (1429), trzymając wysoko biały sztandar z liliami, „Dziewica Orleańska”, Joanna Darc, ale i tę wskrzesicielkę ducha narodowego wydali Anglikom na śmierć męczeńską Burgundczykowie. Była to ostatnia zbrodnia Filipa Dobrego. W parę lat potem (1435) rozstał się on z Anglikami i uznał się wasalem Karola VII, który odmienił się też pod wpływem wzmagającego się we wszystkich warstwach narodu uczucia patryotycznego: zaczął zajmować się pilnie sprawami rządowemi, a nawet szedł czasem do walki na czele wojska. Wodzowie jego, konetabl Richemont, hr. Danois, La Hire, biją się walecznie i szczęśliwie; Paryż został odzyskany (1436); stany Generalne, zgromadzone w Orleanie 1429, uchwalają nowy wieczysty podatek, taille, na regularną płacę wojska. Pobór dokonywał się w całej F-i na podstawie wielkiego ordynansu (la grande ordonnance 1439 r.) przez urzędników królewskich bez pośrednictwa panów feudalnych. Mając w skarbie państwowym 1 200 000 liwrów rocznie pewnego przychodu, Karol VII mógł utworzyć w 1445 roku 15 kompanij ordynansowych (compagnies d’ordonnance) z wyborowego żołnierza, liczących w komplecie 9 000 jeźdźców (w tem tylko 1 500 kopij). Było to pierwsze w Europie wojsko regularne, stałe, poddaue surowym przepisom karności, gotowe w każdej chwili wyruszyć do boju. Jeden z radzców królewskich udoskonalił i zorganizował artylleryę, a w razie potrzeby powoływaną być mogła i piechota z „wolnych łuczników” (francs archers), dostarczanych przez gminy. Dzięki takiej sil-zbrojnej wojna Stuletnia zakończyła się wyzwoleniem F-i od Anglików; w ich posiadaniu pozostało jedno tylko miasto Calais (do r. 1556). Dążenie do niepodległości objawiło się i w stosunkach kościelnych: podczas „wielkiej schyzmy”, jaka wynikła po przeniesieniu Stolicy Apostol-

skiej z Awenionu do Rzymu, wydaną została lecz posługiwał się niemi wyłącznie prawie do Sankcya Pragmatyczna (1438), która zapewnia- oplątywania Karola Zuchwałego. Nie zdołał ła duchowieństwu francuskiemu znaczne swobo- przecież przeszkodzić zamążpójściu jego córki

dy względem władzy papieskiej i stała się fundamentem Kościoła „Gallikańskiego”. Ludwik XI (1461—1483) wytknął sobie za cel zniszczenie feudalizmu we F-i i celu tego dopiął, posługując się wszelkiemi, nawet zbrodniczemi, środkami, konsekwentnie i wytrwale zmierzając do wytworzenia monarchii nieograniczonej. Najpotężniejszy jego przeciwnik, Karol Zuchwały bur-gundzki, syn Filipa Dobrego, nie potrafił rozbić F-i na sześć państw, ani dla siebie utworzyć królestwa Austrazyjskiego: pobity przez Szwajcarów, zginął w Lotaryngii pod Nancy (1477). Ludwik natychmiast zwerbował waleczną ową piechotę do gwardyi, która też wiernie służyła królom frarfcuskim aż do 10 sierpnia 1792 r., ostatniego dnia istnienia ich dziedzicznej monarchii, a z państwa Karolowego zagarnął miasta nad rz. Sominą, Arras i cztery hrabstwa w Burgundyi z miastem Dijon. Możne domy Armagnac, Alençon, Nemours, Saint-Pcl zostały wytępione bez litości i ziemie ich wcielone do królewszczyzn; Andegawia, Maine i Prowancya stały się własnością korony przez zapis testamentowy bezdzietnego Renata II; pozostały nietkniętemi tylko dwa domy, d’Albret i Bourbon, krwi królewskiej, dopóki potomek ich, Henryk IV, nie wstąpił na tron francuski. Bretanii nie zdążył opanować Ludwik XI, ale dokonał tego syn jego, zaślubiając księżniczkę Annę (1491). Upłynęło właśnie 500 lat od obioru Hugona Kapeta; w ciągu tego czasokresu F., jak widzimy, przekształciła się z rzeszy feudalnych państewek w jednolitą monarchię przez niezachwianą niczem i niezmienną dążność tej dynastyi. Ludwik XI wykończył jej dzieło, dogadzając potrzebom najliczniejszych warstw narodu i uprzątając arystokracyę feudalną, która je gnębiła. Wybaczono mu uciążliwe podatki i tracenie ludzi, nawet z pospólstwa, obliczane na 4 000 głów w ciągu 22 lat panowania, albowiem naród cały kilkumilionowy cieszył się nieznanem dawniej bezpieczeństwem i uporządkowanym wymiarem sprawiedliwości pod dozorem wysokich sądów, czyli parlamentów: paryskiego i trzech nowych, mianowicie w Bordeaux, Grenobli, Dijon. Rozwijał się handel, wzrastał szybko dostatek i dochody skarbowe dosięgły 4 700 000 liwrów. Wojsko, pilnie pomnażane, doszło do 5 000 ciężkiej konnicy, 25 000 piechoty francuskiej, oprócz 6 000 najemnej szwajcarskiej. F. stała się najrządniej-szem i najpotężniejszem państwem w Europie. Wkroczyła też na pole polityki międzynarodowej, popychana przez szlachtę, która nie miała już zabaw wojennych w domu, a zajmowała wyższe stanowiska w armii regularnej. Ludwik XI zawiązał stosunki z ościennemi państwami

jedynaczki, Maryi Burgundzkiej, za Maksymiliana Habsburga i usadowieniu się tego niemieckiego dynasty, syna cesarskiego a potem cesarza, w bogatej Burgundyi, Karol VIII (1483—1498), zabawiając się marzeniami o wskrzeszeniu cesarstwa Bizantyjskiego i o koronie neapolitańskiej, wolał odstąpić Maksymilianowi Wolne Hrabstwo (Franche-Comté) burgundzkie i krainę Artois, żeby zyskać swobodę ruchów do urzeczywistnienia fantastycznych projektów. Poprowadził swoje wojsko za Alpy i rozpoczął wojny Włoskie. Wjechał do Neapolu w koronie Paleologów, ale po kilku tygodniach musiał uchodzić napowrót do F-i. Ludwik XII (1498 — 1515), chociaż oszczędny i o dobrobyt poddanych swoich troskliwy, sięgał po Medyolan, Neapol, Wenecyę i we wszystkich tych przedsięwzięciach doznał zawodu, ponieważ napotykał na drodze swojej ligi Włochów z Ferdynandem Katolikiem, przebiegłym władzcą Hiszpanii. Franciszek I (1515—1547) zaczął swe panowanie od świetnego zwycięstwa pod Marignano, pomimo to utracił wszystkie zdobycze włoskie wraz z Medyo-lanem (1521). Tymczasem wnuk Maksymiliana, Habsburg Karol V, posiadł po dziadkach i babkach państwa, nad któremi „słońce nigdy nie zachodziło”; stał się sąsiadem F-i od południa, północy i wschodu. Franciszek, lubo wielce rozmiłowany w cywilizacyjnych powabach ziemi włoskiej, ujrzał się zmuszonym bronić niepodległości własnego państwa: więc zadawaluiał się sprowadzeniem do F-i artystów włoskich, ozdabianiem pałaców swoich w stylu Odrodzenia, przeszczepieniem nowego, cudzoziemskiego prądu do sztuki i literatury francuskiej, polityczną zaś działalność swoją skierował wyłącznie ku walce z Karolem V. Ponosił wielkie porażki i straty, zaznał niewoli w Madrycie: ale ostatnią, czwartą, wojnę zakończył chlubnie, nic nie uroniwszy z obszaru F i, a nawet zatrzymując we Włoszech Sabaudyę w swem posiadaniu. Wielką pomocą było mu przymierze z wrogiem chrze-ściaństwa, sułtanem tureckim; główną wszakże dźwignię jego potęgi stanowiła samowładcza energia, z jaką tworzył armie, flotę królewską i zasoby pieniężne, zwiększając podatki we czwórnasób edyktami swojemi. Wprowadzona przez niego sprzedaż urzędów (la vénalité des charges) usamowolniła sądownictwo dopiero pod następcami jego. Hardy wobec władzy papieskiej, którą uszczuplił konkordatem, wymożonym na Leonie X-m w 1516 r., „ojciec literatury”, założyciel Kollegium Francuskiego, w którem ofiarował katedrę współpracownikowi Lutra, Melan-chtonowi, stał się on srogim prześladowcą różno-wierstwa, jak tylko upatrzył w niem żywioł przez wysyłanych za granicę agentów i przez niepodległy; to też reformator francuzki, Kalwin, utrzymywanych stale posłów na dworach obcych, chociaż dedykował mu swoją Naukę Wiary Chrze-

ściańskiej, nie mógł jej głosić we F-i. „Państwo Boże”, urządzone na zasadach republikańskich, powstało w Genewie, gdzie znaleźli bezpieczne schronienie wychodźcy francuscy. Ale po upływie lat kilkunastu nauka ta przedostała się naprzód do południowej Francyi, do królestwa Nawarry, na dwór Antoniego Bourboną i Joanny d’Albret, a następnie (1555 r.) i do Paryża. Panujący wówczas Henryk II (1547 — 1559) tak się zatrwożył rozmnażaniem się „Hugonotów”, że zaniechał wojny, toczonej o trzy biskupstwa Lotaryngii z Karolem V i synem jego Filipem II, zrzekł się Sabaudyi i wielu miast na północnej granicy, i zawarł z przeciwnikiem swoim, równie gorliwym katolikiem, przymierze, wzmocnione wydaniem córki w zamęźcie. „Izby ogniste” nie zdołały jednakże wytępić Hugono-tów. Ci ośmielili się do napadu na zamek Am-boise w zamiarze opanowania osoby młodocianego króla, Franciszka II (1559—1560); odparci i śmiercią karani przez „Wielkiego” Gwizyu-sza, wuja królowej (Maryi Stuart), wydali jeszcze liczniejsze zastępy zwolenników i mścicieli Gdy tenże Gwizyusz zabił lub okaleczył 260 Hugonotów, zebranych na nabożeństwo w Vassy (1562), rozpoczął się szereg wojen religijnych, ciągnących się przez całe panowanie Karola IX (1560—1574) i Henryka III (1574—1589), ostatnich Walezyuszów. Podsycał je fanatyzm większości katolickiej, zarówno mieszczan paryskich, jak Stanów Generalnych całej F-i, które były powoływane kilka razy w tym okresie. Rzeź z r. 1572, zwana nocą św. Bartłomieja (la Sainte-Barthélémie), nie wytępiła różnowier-stwa; ściągnęła tylko złorzeczenia na Katarzynę Médicis, która przedtem występowała w roli pośredniczki, i zaszkodziła powadze tronu. Nie tyle groźnymi dla Henryka III-go stali się hu-gonoci, mający 30 000 wojska i dzielnego wodza w Henryku Bourbon, ile t. zw. „dobrzy chrześcianie”, którzy zawiązali katolicką Ligę, zawarli sojusz z obcym królem, Filipem II hiszpańskim, chcieli oddać koronę Henrykowi Gwi-zyuszowi i utworzyli swój rząd w Paryżu. Pod murami swojej stolicy, którą oblegał, zginął Henryk III z ręki księdza-fanatyka. Chociaż Henryk IV Bourbon (1589—1610), król Nawarry (francuskiej, przedpirenejskiej, czyli Bear-nu), posiadał niewątpliwe prawo dziedziczenia po Walezyuszach i niezwłocznie tytułować się zaczął królem F-i i Nawarry, jednakże przez lat blizko cztery musiał toczyć walkę z Ligą i z wojskami hiszpańskiemi, a zwycięstwa jego pozostawały bezowocnemi, dopóki nie przyjął wyznania katolickiego (1593). Paryż otworzył mu swe bramy; Papież przebaczył apostazyę; jeden król hiszpański; Filip II, przedłużał walkę, lecz i on przed zgonem swoim uznał się za zwyciężonego, zawierając pokój w Vervins (1598). Wycieńczona F. uspokoiła się nareszcie, gdy Henryk IV zadowolnił hugonotów edyktem Nan-

tejskim (1598), który zapewniał im nietylko to-lerancyę wyznaniową, ale i bezpieczeństwo polityczne przez oddanie im czterech miast ufortyfikowanych w posiadanie. Zaczęła się praca ekonomiczna ku podźwignieniu wyniszczonych zasobów bogactwa narodowego: Sully porządkował ze znakomitem powodzeniem finanse i zaopiekował się rolnikami; król ustanowił Izbę Handlową „do podźwignienia handlu i rękodzieł”, zasilał pieniędzmi fabrykantów, rozkrzewiał hodowlę jedwabników. Przy ulepszonym wymiarze sprawiedliwości (edykt z r. 1597) znikała nędza i rozkwitała zamożność z cudowną szybkością. Henryk IV pozyskał wdzięczność i miłość narodu, przywrócił urok tronowi; używał on władzy nieograniczonej, zasięgając tylko zdania członków swojej rady lub notablów, a tym sposobem wprowadził Francyę w nowy okres monarchii absolutnej. W polityce zagranicznej wziął sobie za cel szkodzenie Habsburgom obu linij, w czem naśladowali go następcy stale aż do r. 1756. Przyłączenie ziem Bresse, Bugey i Val-romey nie wiele powiększyło obszar F-i, lecz tę przyniosło jej korzyść, że przerwało kommuni-kacyę między Sabaudyą i hiszpańską Burgundyą. Pod Ludwikiem XIII (1610 — 1643) matka i opiekunka jego, Marya Medycejska, przez rozrzutność i nieumiejętność rządzenia zabrnęła w takie kłopoty, że musiała zwołać Stany Generalne w r. 1614; mimo to władza królewska nie poniosła szwanku i syn mógł jednem skinieniem przyprawić o śmierć jej ulubieńca, Concino Con-ciniego, a ją samą uwięzić na zamku w Blois. Potem, od roku 1624 Richelieu, posługując się imieniem i podpisane króla, kierując oblężeniami i wyprawami wojennnemi, odebrał hugonotom Roszellę wraz z innemi posiadanemi przez nich miastami, zorganizował sprężystą administracyę prowincyonalną (intendentów) i tajną policyę, więził w Bastylii, lub tracił na rusztowaniu spiskujących arystokratów, opanował literaturę przez wypłacanie pensyj słynnym pisarzom, teatr przez opiekę udzielaną „komedyantom królewskim” i pracę uczonych przez ustawę Akademii Fran-cuzkiej,—jednem słowem wytworzył formę rządu, słusznie nazwaną despotyzmem oświeconym. Sprawy religijne podporządkowywał widokom korzyści państwowej: więc chociaż pisywał dzieła teologiczne i nosił szaty kardynała, nie wahał się przecież grozić Papieżowi soborem; rozszerzając niezależność Kościoła Galli-kańskiego od Rzymu, ściągnął ogromną summę z duchowieństwa francuskiego; zakonników używał do posług policyjnych i dyplomatycznych, a biskupom dawał komendę na wojnach obok hugonotów, wreszcie zawierał sojusze z protestantami przeciwko panom katolickim, jak ze Szwedami przeciwko cesarzowi i z Hollendrami przeciwko królowi hiszpańskiemu. Liczbę wojska doprowadził do 180 000, a flotę do 100 okrętów wojennych, obarczając, lud uciążliwemi

podatkami i karząc bunty zrozpaczonych wieśniaków okrutnie. Za to na teatrze wojny Trzydziestoletniej działał potężnie: armie francuskie opanowały stoki włoskie Alp, walczyły nad Renem i maszerowały ku Pireneom na pomoc zbuntowanej Arragonii. Zamierzenia jego w polityce zagranicznej doprowadził do pomyślnego wykonania następca, kardynał Mazarini, jako pierwszy minister Ludwika XIV (1643—1(715), podczas inałoletności tego króla. Zwycięstwa znakomitych wodzów, księcia Kondeusza i vice-hra-biego Turenniusza (pod Rocroi 1643, Freibur-giem 1644, Allerheim 1645, Lens 1648) przyniosły w zdobyczy Alzacyę i ułatwiły dyplomatom francuskim wprowadzenie do traktatu Westfalskiego artykułów poniżających stanowisko cesa-rzów w Niemczech (1648); dalsza zaś wojna z Hiszpanią zakończyła się traktatem Pirenej-skim (1659), który stwierdził bezsilność Habsburga z linii starszej (ponieważ pozbawiał go prowincyi Artois i kilku fortec na granicy Szampanii). Odtąd F. stała się pierwszem co do znaczenia i potęgi mocarstwem w Europie. Za wpływem Mazariniego nowy cesarz, Leopold I, zmuszony był zaprzysiądz narzuconą mu przez elektorów kapitulacyę wyborczą i znosić zuchwalstwo książąt Rzeszy Związku Reńskiego, który jawnie wszedł w sojusz z F-ą. Przeciwnie, we F-i „Fronda” parlamentu mieszczańskiego i panów, z książętami krwi królewskiej na czele, zakończyła się upokorzeniem wszystkich rokoszan: więc władza monarsza wzniosła się do wszech-mocności ziemskiej, a nawet do ubóstwienia. Ludwik XIV, przejąwszy ją z rąk Mazariniego, stał się typowym samowładzcą. Nowocześni historycy nie znajdują wprawdzie dowodu, żeby wymówił tradycyjnie przypisywane mu wyrazy: „państwo to ja” (l’état c’est moi); ale nie przeczą, że to przekonanie żywił i ujawniał tak w słowach podobnych, jak w czynach. Nie zamianował nigdy ani pierwszego ministra, ani konetabla, ani wielkiego admirała, bo sam chciał wszystkie sprawy państwowe rozstrzygać. Miał takie szczęście, że w otoczeniu swojem znalazł nadzwyczajnie utalentowanych urzędników, którzy składali mu swoje pomysły, oparte na głębokiej znajomości wielkich działów zarządu i niezmierne trudy swoje w postaci referatów i przy-. gotowanych do podpisu rozkazów pokornie, uniżenie, podsuwając mu je jako jego własne. Colbert, nosząc skromny tytuł superintendenta finansów (1664—-1683), pracując po 16 godzin dziennie, załatwiał czynności 6-ciu dzisiejszych ministeryów: stworzył olbrzymi przemysł fabryczny, osłaniając go od współzawodnictwa zagranicznego za pomocą taryf protekcyjnych lub zakazowych; poczynił wielkie udogodnienia dla handlu w kommunikacyach lądowych i wodnych, w regulowaniu kredytu przez ustawę handlową, w światłych wskazówkach, udzielanych przez Radę Handlową; opracował prawodawcze kodeksy: cywilny i kar y; założył cztery akademie; zbudował i wyekwipował ogromną flotę; powiększył dochody skarbu, nie przez zdzierstwo, lecz rządnością i podniesieniem zamożności narodu. Jego rozumowanie ekonomiczne (system merkantylny) i sposób określania „wagi handlu” (bilansu) stały się wzorem polityki ekonomicznej dla mężów stanu w innych krajach i utrzymywały się w Europie przez lat sto z górą. Louvois podobnie pracował za kilku ministrów (1668 — 1692), lecz odznaczył się szczególnie jako organizator wojska, intendentury i służby zdrowia na teatrze działań wojennych, wreszcie inżynie-ryi wojskowej, której kierownik znakomity, Vau-ban, ubezpieczył granice F-i łańcuchem fortec niezdobytych i stworzył system regularnego oblegania fortec nieprzyjacielskich do zaczepnego działania. Dzięki takim pracownikom, Ludwik XIV posiadł niezmierną potęgę materyalną, której używał na wojny zdobywcze. Pierwsza, t. zw. Dewolucyjna (1666—1668), skierowana przeciwko Hiszpanii, dała mu w zysku 11 miast, z których jedno, Lille, stało się wkrótce silną . twierdzą; druga, Hollenderska (1672 — 1679) chybiła pierwotnego celu, podboju Hollandyi, lecz wsławiła oręż francuski w walce z koali-cyą czterech państw zachodniej Europy i przyniosła nabytek części Niderlandów oraz Franche-Comté, traktatem Nimweskim. Colbert potrafił dostarczać funduszów nietylko na koszta wojenne, ale i na przepych dworu, składającego się z 14 000 osób, i na budowanie gmachów w stylu „kolosalnym” i na wszystkie cuda Wersalu. Miał Ludwik XIV większe jeszcze szczęście, że wówczas F. wydała rój artystów, pisarzy, mówców, którzy olśnili świat utworami umysłowemi tak wysokiej wartości, że w Historyi Powszechnej w dziejach Rodzaju Ludzkiego zaznacza się nimi czwarte święto cywilizacyi europejskiej. Mansart i Perrault w budownictwie, Girardon i Coysevoix w rzeźbiarstwie, Le Brun i Poussin w malarstwie, Le Nôtre w ogrodnictwie, Lulli w muzyce, Corneille, Racine, Molière w poezyi dramatycznej, Boileau jako teoretyk twórczości poetyckiej, Bossuet jako historyozof, teolog i krasomówca, Pascal i Fénelon jako filozofowie zyskali podziw, uwielbienie i wdzięczność nawet u wrogów F-i, zapanowali nad społeczeństwem wykształconem wszystkich krajów, uczynili język francuski powszechnym, a nawet urzędowym w dyplomacyi i wszelkich stosunkach międzynarodowych, zamiast używanej do owego czasu łaciny. Ludwik XIV, nie dorównywający uzdolnieniem ani Peryklesowi, ani Augustowi, ani Medyceu-szom, dostąpił przecież zaszczytu, że jego imieniem nazwano ów „wiek” sławny, że wśród tych świateł cywilizacyjnych jemu przyznawano cechy „Słońca” (le Roi-Soleil), że tytułowano go „Wielkim” i bogiem ziemskim i pomazańcem Bożym. W rzeczywistości zaś był on tylko mistrzem w piastowaniu godności monarszej i twórcą

Wersalu z nadzwyczajliemi jego powabami. Ale niezasłużone ubóstwienie, ułuda wszeclimocności, nieuznawanie żadnej odpowiedzialności przed ludźmi nie wyszło mu na pożytek. Szczęście, które dopisywało mu w ciągu ćwierci wieku, uzuchwaliło go niezmiernie. Spierał się o zakres władzy z papieżem Innocentym XI, zajął posiadłość papieską Venaissin, wyrządzał ubliżające mu demonstracye w samym Rzymie i ściągnął na siebie ex-kommunikę. Tymczasem dla swoich poddanych hugonotów stał się bezlitośnym prześladowcą; doprowadzeni do rozpaczy odwołaniem edyktu Nantejskiego (1685) i dragonadami, uciekali oni z ojczyzny do krajów protestanckich, unosząc z sobą kapitały i biegłość w wyrabianiu wielu przedmiotów handlu. Wśród pokoju, bez wypowiedzenia wojny, kazał bombardować Genuę, zdobyć twierdzę Luksemburg, opanować znienacka Strassburg i Casale. Skonfiskował dobra, należące do zagranicznych panów, w tej liczbie m. Oranię (Orange), dziedzictwo Wilhelma Iii-go, sStatudera Hollandyi, który od lat kilkunastu przedtem i przez lat kilkanaście potem aż do końca życia był naj wy trwalszym jego wrogiem, jako protestant i obrońca niepodległości swojej ojczyzny; okazał zaś niepospolie zdolności dyplomatyczne w sprzęganiu koalicyj państw, obrażanych przez dumnego króla francuskiego, i na polach bitew umiał stawić czoło najznakomitszym wodzom francuskim. Przełomową datą był rok 1688, kiedy tenże Wilhelm Orański zasiadł na tronie angielskim, a Ludwik XIV wysłał wojska swoje do Palatynatu, żeby zająć tę niemiecką krainę w imię praw spadkowych, samowolnie sobie samemu przyznanych. Wybuchła wtedy trzecia wojna zaborcza (1688 —1697), mniej pomyślna od poprzedniej, ponieważ srogie spustoszenie Palatynatu oburzyło Europę i ułatwiło Wilhelmowi Ill-mu zorganizowanie koalicyi angielsko-hollendersko-hisz-pańsko-niemieckiej z udziałem Sabaudyi; ponieważ krwawe bitwy marszałka Luxembourg, z lat 1690—3 na lądzie, na ziemi niderlandzkiej, nie zniszczyły wojsk koalicyi, gdy morska bitwa pod La Hogue zakończyła się doszczętnem spaleniem słynnej floty francuskiej (1692); ponieważ objawiły się wyraźne wskazówki wyczerpania zasobów ekonomicznych F-i w klęsce głodu i wzrastających długach. Na kongresie traktatowym w Rijs-wik (1697) dyplomaci Ludwika XIV nie zyskali żadnych nabytków i poczynili wielkie ustępstwa Wilhelmowi III celem pozyskania jego poparcia w sprawie sukcessyi hiszpańskiej. Jednakże zgon Karola II, ostatniego Habsburga z linii starszej, stał się powodem nowej, czwartej, wojny o suk-cessyę hiszpańską (1702—1714) z Habsburgami linii młodszej, cesarzami Leopoldem, Józefem I, Karolem VI, o tytuł królewski dla tego ostatniego i z ich sprzymierzeńcami o t. zw. równowagę polityczną. W Madrycie osiadł wnuk Ludwika XIV młodszy, Filip V; ukoronował się on na króla Hiszpanii i Indyj; ale syn cesarza, Karol, usadowiwszy się w Barcelonie, dwukrotnie wypierał swego współzawodnika ze stolicy na czele wojsk niemieckich i angielskich. Nie sam przecież półwysep Pirenejski był teatrem działań wojennych. Większe siły i najznakomitsi wodzowie koalicyi ścierali się z Francuzami we Włoszech północnych (Eugeniusz Sabaudzki aż do chwili zdobycia Turynu 1706), w Niemczech w dorzeczach Renu i Dunaju (wielkie zwycięstwo połączonych armij Eugeniusza i lorda Marl borough pod Hochstädt i Blenheim 1704) wreszcie w Niderlandach hiszpańskich, czyli Belgii dzisiejszej (pod Romillies, Lille, Oudenarde, Malplaquet). Wszystkie te bitwy i kilka innych, niewymienionych tutaj, były klęskami dla francuskiego oręża, a wyniszczenie F-i w ludności bojowej i zasobach ekonomicznych doszło do tego stopnia, że dumny Król - Słońce ujrzał się w konieczności proszenia o pokój. Podano mu poniżające, prawie obelżywe warunki. Wtedy okazał moc ducha, odrzucając je, a chociaż przy braku sił przez kilka lat trzymać się musiał w pozycyi czysto obronnej, doczekał się przecież pomyślniejszych dla siebie okoliczności: upadku lorda Marlborougha i rozerwania się koalicyi. Mocarstwa morskie, Anglia i Hollandya, traktatem Utrechckim (1713) zapewniwszy sobie cenne nabytki i korzyści handlowe, nie tknęły granic F-i, pozostawiły w jej posiadaniu kolonie w Ameryce, Afryce, Indyach Wschodnich i uznały Filipa V królem półwyspu Pirenejskiego oraz Ameryki hiszpańskiej. Habsburg Karol, zasiadający już (od r. 1711) na tronie cesarskim, próbował wojować dalej na własną rękę, lecz nie zdołał dostarczyć swemu wodzowi, Eugeniuszowi Sabaudzkiemu, sił dostatecznych do walki z Villarsem, i traktatem Rastadzkim (1714) musiał przyjąć przeznaczoną dla siebie połowę monarchii hiszpańskiej t. j. kraje włoskie z Niderlandami, oraz odwołać żonę swoją z Barcelony. Tym sposobem Ludwik XIV utrzymał w Madrycie wnuka jako protoplastę młodszej linii domu Bourbonów, ale utracił pierwszorzędne stanowisko swoje wobec powiększonych posiadłości austryackich, wobec wzmocnionej i bogacącej się Anglii, nareszcie w obec dwóch nowych mocarstw, które w ciągu tejże wojny wystąpiły na widownię dziejową—królestwa Pruskiego i Ros-syi Piotra Wielkiego. Ostateczny obrachunek długiego, 72-letniego panowania wypadnie jeszcze smutniej, gdy zważymy, do jakiego wycieńczenia doprowadzoną została F. Ludność jej nie tylko nie zwiększyła się przyrostem naturalnym, lecz zmniejszyła się o 3 miliony głów; pomimo wprowadzenia podatku pogłównego (capitation) w 1701 r. dług państwowy dosięgnął niewidzianej od początku świata summy: 2 400 000 000 liwrów, i zręczny podskarbi Desmarets zaledwo zdołał zapobiedz hańbie bankructwa; dochody były wybrane z góry za dwa lata; o nędzy wieśniaków powziąć wyobrażenie możemy z faktu, że w okręgu Rouen na 700 000 ludności 650 000 osób nie posiadało łóżek do spania. Reformy wewnętrzne nie były doprowadzone do końca; pozostały prowincye z rozmaitemi urządzeniami, jedne z prawem zwyczajowem, inne z prawem pisanem; jedne ze zgromadzeniami stanów, inne z nieograniczoną centralizacyą; jedne z komorami celnemi, inne z wolnym przejazdem przez granice. Wszędzie jednakże nadmiernej władzy używali intendenci, którycli było 32 na całą F-ę, wykonawcy rozkazów króla, lub jego ministrów; kanclerza, kontrolera generalnego i czterech sekretarzy stanu. Wprawdzie najwymowniejszy wielbiciel absolutyzmu francuskiego, Bossuet, zastrzegał, że król powinien stosować się do „praw zasadniczych”; lecz gdy te prawa nie były nigdy ogłoszone, ani nawet zredagowane, a władzę królewską wykonywali urzędnicy, rozzuchwaleni względem ludu i wzajemnie między sobą intrygami lub oporem walczący: więc pod następcami Ludwika XIV w XVIII wieku monarchia francuska stała się rządem zepsucia, niesprawiedliwości i nadużyć. Długie panowanie Ludwika XV (1715—1774) zaczęło się od regen cyi Filipa Orleańskiego, który pozwolił (1716) przybyłemu ze Szkocyi bankierowi, Janowi Law. wypuszczać akcye setkami milionów na fantastyczne przedsiębiorstwa Kompanii Mississi-pi i podbijać ich cenę za pomocą zorganizowanego dowcipnie agioterstwa lub gry giełdowej; następnie powierzył mu całą administracyę podatków i długu publicznego. Kilkuletnia gorączka spekulacyjna zakończyła się olbrzymiem bankructwem na 27₂ miliardy liwrów z górą (1720— 1721 r.). Ta katastrofa nie zniszczyła wprawdzie założonych w tym czasie fabryk, nie obaliła wybudowanych już gmachów, nie zrujnowała pracowitych a oszczędnych mieszczan: ale przygniotła nowym ciężarem skarb królewski, który już nigdy, aż do wielkiej Rewolucyi, nie zdołał zrównoważyć swoich wydatków z dochodami. W najpomyślniejszym stosunkowo stanie znajdował się za rządów pierwszego ministra, kardynała Fleury (1726—1743), który przestrzegał oszczędności i swoją polityką pokojową ułatwiał rozwój przemysłu i handlu. Król, młodo ożeniony z Maryą Leszczyńską, w pierwszych latach małżeńskiego pożycia nie budził jeszcze zgorszenia. Teścia swojego, ex-króla Stanisława, nie poparł dostateczną siłą do zdobycia tronu polskiego, ale w wynikłej stąd wojnie (1733 — 1738), prowadzonej nie tyle orężem, ile dyplo-matycznemi układami, dostał Lotaryngię dożywotnio dla niego, a wieczyście dla Francyi (traktatem wiedeńskim 1738). Za taką cenę wystawił cesarzowi Karolowi VI gwarancyę jego sankcyi pragmatycznej, czyli upewnił go, że będzie bronił praw spadkobierczych córki jego, Maryi Teresy. Gdy jednak nadeszła chwila spadkobrania, a wystąpili z roszczeniami elektor bawarski, Karol Albrecht i król pruski Fryderyk II, wówczas Ludwik XV złamał swoje zobowiązania, przyłączył się do wrogów Maryi Teresy i posłał wojsko swoje aż do Czech. Wojna o sukcessyę austryacką pociągnęła też państwa morskie, a walka rozszerzyła się na kolonie. Zwycięstwa wodza francuskiego, Maurycego marszałka de Saxe, w Hol-landyi nie przyniosły żadnej korzyści dla F-i; gdy pokój Akwisgrański (1748) pozostawił jej najdrażliwsze sprawy w zawieszeniu, Marya Teresa utrzymała spadek austryacki i dla męża swego zdobyła koronę cesarską, odkładając do późniejszego czasu odzyskanie Szląska od. Fryderyka II, króla pruskiego. Tymczasem, od r. 1746, Ludwik XV, pogrążając się w próżniactwie i zmysłowych uciechach, oddał swą władzę • metresie gminnego pochodzenia, córce rzeźnika Poisson, a żonie dzierżawcy podatkowego d’Etiol-les, ozdobionej tytułem margrabiny de Pompadour. Pozyskawszy jej poparcie, Marya Teresa potrafiła dokonać przewrotu w stosunkach międzynarodowych F-i, albowiem uzyskała pierwszy od czasów Franciszka I traktat przymierza (wersalski, , 1756) do zamierzonej walki o Szląsk z Fryderykiem II. Armia francuska zapuściła się teraz w głąb Niemiec, godząc w dawnego sprzymierzeńca, i poniosła od niego sromotną porażkę pod Rossbach (1757). Posiłkowanie Maryi Teresy na tern się już zakończyło, gdyż F. miała pilniejszą rozprawę z Anglią w wytoczonej spółcześnie Wojnie Kolonialnej (1755—1763). Rezultat tej wojny był fatalny; F. utraciła Kanadę, Luizyanę, część Antyllów, Senegal i większą część posiadłości w Indyach Wschodnich (przez traktat wersalski i pakt familijny z Bour-bonatni hiszpańskimi); Anglia zaś stała się odtąd władczynią oceanów. Daremnie wysilał się minister Choiseul, żeby przywrócić F-i dawny urok: zdołał tylko nabyć Korsykę kupnem od Genueńczyków. Paraliżowany w działalności swojej przez tajemnych agentów swego króla (le secret du roi) dostał dymissyę w chwili, kiedy dochodził do wykonania pierwszy rozbiór Polski. Następca jego, Aiguillon, zachował się biernie wobec tego wypadku, który wzruszał równowagę polityczną Europy ze szkodą F-i (1772—5). Tak niepomyślnym rezultatom polityki zagranicznej towarzyszyło wciąż wzrastające obdłu-żenie skarbu i deficyty. Brzemię podatków było tern uciążliwsze, że spadało na klasy najuboższe, gdy szlaglita i duchowieństwo wolne były od podatków bezpośrednich, a swoje dochody czerpały z pracy wieśniaka w postaci praw feudalnych dla pana i dziesięciny dla plebana. Osobiście wieśniak-poddauy (serf) był wolnym już za Ludwika XIV, ale nigdzie nie mógł nabyć ani zadzierżawić kawałka ziemi wolnej od tych ciężarów: więc wszędzie, w całej F-i, żył w nędzy, oddając ⁴/₅ czyli 80°/₀ z górą swego rocznego dochodu poborcom królewskim, pańskim i proboszczowskim. A dwór królewski był zawsze świetny, huczny i marnotrawny; cisnęła się do niego szlachta, dobijając się urzędów, pen-syj, szczodrych datków, udziału w zabawach, trwoniąc swoje majątki na zbytek i rozpustę, zasługując się pani de Pompadour i gorszej jeszcze następczyni jej, pani Dubarry, która w ciągu lat pięciu potrafiła wydać na marnotrawstwo 200 milionów. Od ich kaprysu zależało nie tylko zboga-cenie lub zubożenie, ale nawet wolność osobista ludzi wszelkiego stanowiska w społeczeństwie; ministrowie bowiem mieli do ich dyspozycyi listy z pieczęcią i podpisem królewskim (lettres de cachet), na których wpisywano tylko czyjeś nazwisko, żeby zamknąć w Bas ty li i (ob.) na czas nieograniczony. Takie wypaczenie i sponiewieranie wszystkich zasad życia państwowego nie mogło trwać bezkarnie w narodzie ucywilizowanym. Myśliciele i pisarze z wieku Ludwika XIV zeszli już do grobu, lecz ich miejsce zajęli nowi, niemniej podziwiani i uwielbiani: Voltaire, który bronią szyderstwa i dowcipu burzył wszystko, co się nie godziło ze „zdrowym rozsądkiem” w jego pojęciu; J. J. Rousseau, który swoją teoryą umowy społecznej podważył fundament monarchii Pipina i Ludwika Świętego; Diderot, który z licznem gronem współpracowników przeprowadził w Encyklopedyi krytykę urządzeń) państwowych i kościelnych. Pisma encyklopedystów i „filozofów” nie tylko wywierały wpływ na całą masę ludzi wykształconych, ale stały się modnemi w towarzystwie dwor-skiem, wśród szlachty i duchowieństwa, których przywilejom zagrażały, Przepowiednie przewrotu dochodziły do uszu samego Ludwika XV, lecz ten odpowiadał cynicznie: „Po mnie niech sobie potop nastąpi!” (Après nous le déluge). Rzeczywiście nie pochłonął go potop. Zmarł w Wersalu, otoczony splendorem monarszym. Przekleństwa ludu objawiły się głośno dopiero podczas prowadzenia zwłok do St. Dénis, a kara za winy jego spadła na -głowę jego następcy i wnuka, Ludwika XVI (1774—1792), który wstępował na tron z najlepszemi chęciami i z szczerem pragnieniem naprawy złego. Nieszczęściem, chęci te nie mogły się urzeczywistnić w czynach dla braku uzdolnienia, przy ograniczonym i tępym umyśle. Znakomity ekonomista z nowej wówczas szkoły fizyokratów (ob), Turgot, został mianowauy ministrem (1774), lecz zaledwo rozpoczął reformy podatkowe, oburzyli się nań dworacy i wymogli na nieporadnym królu dymissyę dla reformatora (1776). Mianowany dyrektorem finansów bankier genewski, Ne-cker (1776—1781), usiłował zaprowadzić lepszy porządek i oszczędność, lecz, nie mogąc nastar-czyć wydatkom dworu i ministra wojny, ogłosił na swoje usprawiedliwienie w 1781 r. rachunki skarbu (Compte rendu au Roi), z których wyszły na jaw ogromne wydatki dworu. Za tę nie-dyskrecyę dostał dymissyę. Tymczasem w Ameryce osady angielskie wydały wojnę swojej me-

gnc. PnwBz. Hustr. Zgsz. 177 T. XXIII

tropolii. Ich poseł, Benjamin Franklin, był w Wersalu przyjęty ze czcią; kilku wielkich panów z margrabią Lafayette’m wybrało się na ochotnika walczyć o zasady, określone wymownie w odezwach kongresu federalnego; minister Vergennes widział teraz sposobność pomszczenia się na Anglii: więc Ludwik XVI dał pomoc Amerykanom, nader cenną i skuteczną, orężną i pieniężną. Był też chlubnym dla F-i traktat wersalski z r. 1783, zatwierdził bowiem niepodległość Stanów Zjednoczonych i zwrot Senegalu oraz ustąpienie kilku wysp na oceanie Atlantyckim Francyi, a więc upokorzył Anglię. Korzyści te jednakże były opłacone zbyt wielkim kosztem, skoro dług powiększył się o 1 718000000 liwrów, opłata procentów od niego wpłynęła na powiększenie deficytów i finanse doszły do stanu rozpaczliwego. Minister Calonne zaciągał pożyczki szalenie przez cztery lata; gdy zaś nie mógł już dostać ani grosza na największe procenty, otrzymał dymissyę. Dochody skarbu z podatków stałych obliczane były (w r. 1785) na 558 milionów liwrów, summę olbrzymią na owe czasy, innym krajom nieznaną; nadto naród o-płacał 44 mil. na administracyę prowincyonalną, 29 mil. na opłatę sądów, 133 mil. na duchowieństwo, około 280 mil. na panów ze szlachty, 37 mil. na cła: razem przeto dźwigał ciężarów 880 000 000, przy mniejszej niż dzisiaj ludności (25-milionowej), a większej trzykrotnie wartości monety. Otóż brakowało na wydatki jeszcze około 60 milionów. Następca Calonne’a, de Brienne, zasięgał rady u notablów, ale bez skutku. Wtedy Ludwik XVI powołał powtórnie Neckera, który wszakże nie chciał podjąć się trudnego zadania inaczej, jak pod warunkiem, że król zarządzi zgromadzenie Stanów Generalnych, zaniedbywane od r. 1614. Żądanie to równało się obaleniu formy rządu, wytworzonej przez kardynała Richelieu, a wT wykonaniu stało się bezpośrednią, najbliższą przyczyną przewidywanej Rewoiucyi. Jest to „Wielka Re wolu cy a” pierwotnie francuska, następnie europejska, otwierająca nowy okres w Historyi Powszechnej. Trzy Stany Generalne przybyły d. 5 maja 1789 r. do Wersalu z „zeszytami” (cahiers), w których każdy okręg wyborczy, sejmikując, wypisał doznawane od rządu niesprawiedliwości, nadużycia, bezprawia i zalecał swym posłom-wybrańcom, aby domagali się naprawy. Stan „trzeci” t. j. mieszczański, nie tylko nie klękał podczas przemowy królewskiej, lecz objawił poczucie swojej wyższości i przewagi tak umysłowej, jak pieniężnej nad stanami uprzywilejowanemu Wszczął naprzód sprzeczkę o sposób głosowania (przez osoby nie przez izby), a po kilku tygodniach, mimo oporu stronnictwa dworskiego, książąt krwi, królowej i samego króla, ogłosił się sam za reprezentacyę całego narodu i ślubował, że się nie rozwiąże, dopóki nie wypracuje nowej konstytucyi czyli ustawy

rządu dla F-i. Tak przekształciły się Stany Generalne na Zgromadzenie Narodowe Ustawodawcze czyli Konstytuantę (Assemblée Nationale Constituante) d. 20 czerwca 1789 r. Ludwik XVI naprzód opierał się, potem u-stąpił, nareszcie dał dymissyę Neckerowi, pod wpływem braci swoich i żony, ale dymissya ta stała się pobudką do zdobycia i zburzenia Ba-stylii przez lud paryski (d. 14 lipca—dzień święta narodowego, dziś uroczyście obchodzonego co rok w Rzeczypospolitej Francuskiej). Okropna śmierć komendanta de Launay przeraziła urzędników tak bardzo, że przestali pełnić służbę swoją, i w ciągu dwóch tygodni w całej F-i znikł rząd królewski, a miejsce dawnych władz zajęły obrane przez ludność komitety municypalne, na wzór paryskiego, który zasiadł na ratuszu pod prezydencyą mera, Bailly’ego. Do utrzymania bezpieczeństwa wewnętrznego, według pomysłu mówcy Mirabeau, utworzoną została z obywateli gwardya narodowa, której dowództwo król powierzył Lafayette’owi, a wojsko -poszło do obozów i fortec granicznych. Wśród takiego przewrotu i pod wrażeniem buntów chłopskich, Konstytuanta rozpoczęła swoje obrady nad nową ustawą rządu d. 4 sierpnia od wyzwolenia włościan z pod ciężaru praw feudalnych, czyli poddaństwa średniowiecznego, oklaskując propozycyę dwóch panów (Noailles i Aiguillon) jako dobrowolną ofiarę stanu szlacheckiego i nie troszcząc się o wynagrodzenie za utratę dotychczasowych dochodów z ziemi. Uchwalone potem „prawa człowieka” zawierały artykuł o najwyższej władzy ludu (le peuple est souverain). Prawa uchwalać miała izba poselska i otrzymać nazwę Zgromadzenia Prawodawczego (Assemblée Législative), a królowi przyznano tylko moc zatwierdzenia uchwał, lub zawieszania dwukrotnego przez t. zw. „Veto suspensif”. Tym sposobem F. przekształcała się na monarchię ograniczoną. Podział na 83 departamenty (uchwalony dn. 17 stycznia 1790) zjednoczył ją pod względem administracyjnym, znosząc wszelkie przywileje i urządzenia odmienne dawnych prowincyj, a był przyjęty przez ludność zarówno francuską, jak niemiecką, flamandzką, bretońską bez oporu, ponieważ wynagradzał ją przyznaniem każdemu z obywateli „czynnych”, t. j. opłacających 55 lub więcej franków na podatki, prawa obierania urzędników departamentowych i powiatowych ze swego grona na sejmikach oraz noszenia broni podczas służby w gwardyi narodowej. Z uznaniem też przyjętą została reforma sądowa, t. j. utworzenie sądów przysięgłych w postępowaniu karnem na wzór angielski, a trybunałów do spraw cywilnych, chociaż zniesienie parlamentów połączone było dla członków dawnego sądownictwa z utratą posad, zakupowanych od XVI w. i szacowanych ogółem na 600 milion, liwrów. Nie tak łatwo przeszła reforma duchowieństwa. Zabór

ogromnych dóbr jego na skarb z wyznaczeniem jednakowych pensyj dla biskupów i proboszczów nie wywołał oporu; sprzedaż części tych dóbr, oszacowanej na 400 milionów, zarządzona uchwałą z d. 17 marca 1790 r., udała się świetnie, ponieważ przyniosła skarbowi summę dwakroć większą przez ułatwienie chłopom kupowania ziemi małemi działkami: ale „Ustawa Cywilna dla duchowieństwa” (constitution civile du clergé) z d. 29 maja 1790 obraziła uczucie religijne wierzących. Proboszcze i biskupi mieli być obierani na sejmikach i obowiązani do składania przysięgi na posłuszeństwo ustawie rządowej bez względu na Głowę Kościoła Katolickiego: więc ta ustawa duchowna burzyła organiza-cyę katolicką, a tworzyła kościół narodowy francuski. Zaledwo połowa, i to gorsza, duchowieństwa zgodziła się na taką przysięgę i opasała się szarfami trójkolorowemu druga połowa wolała utracić pensye i ołtarz w świątyniach, odprawiała nabożeństwo po domach i polach, lecz pozostała wierną katolicyzmowi. Lud brał stronę „nieprzysięgłych” księży, posuwając się w niektórych miejscowościach aż do czynówT gwałtownych. Ludwik XVI założył swoje królewskie „veto” i nie chciał przyjąć księdza „przysięgłego” na spowiednika dla swej rodziny. Przybył wprawdzie na wielki festyn fede-racyi, urządzony przez Konstytuantę d. 14 lipca 1790 r. dla wykonania przysięgi na wierność ustawie rządowej, a później (24 sierpnia) zatwierdził nawet ustawę duchowieństwa: lecz wdał się, za sprawą żony, w tajemne układy z cesarzem i zgodził się na projekt ucieczki z Paryża do obozu marszałka Souillé, nad granicę Niemiec. Wykonanie tego projektu nie powiodło się d. 20 czerwca 1791 r.: zatrzymany w Varennes, został odprowadzony wraz z rodziną swoją napowrót do Paryża wśród powszechnego oburzenia. Ponieważ bracia jego już od lat dwóch, przebywając za granicą, czynili zabiegi o pozyskanie środków do zbrojnego uderzenia na F-ę konstytucyjną i organizowali „armię” z kilku tysięcy emigrantów francuskich (w Koblencyi książę Kondeusz i w Wormacyi hrabia d’Artois), więc i sam Ludwik XVI popadł w podejrzenie, że pragnie ściągnąć na F-ę najazd niemiecki i zdradza swoją ojczyznę. Pod wpływem takiego podejrzenia wytworzyło się szybko stronnictwo republikańskie, najpierw w dwóch klubach politycznych, Franciszkańskim (Cordeliers) i Jakobińskim, t. n. od dwóch klasztorów, w których odbywały się ich obrady wieczorne. Jeden z mówców klubowych (Brissot) zawezwał lud na Pole Marsowe dla podpisywania petycyi do Zgromadzenia Ustawodawczego, aby odebrało władzę Ludwikowi XVI i zniosło rząd mouarchiczny. Ale żądanie takie okazało się jeszcze przedwczesnem. Gwardya Narodowa rozpędziła podpisujących petycyę wystrzałami, od których padło kilkadziesiąt osób (17 lipca) a Zgromadzenie Ustawodawcze, lubo zawiesiło Ludwika XVI w urzędowaniu, utrzymało przecież dawne swoje uchwały o monarchicznej formie rządu i, ukończywszy swoją pracę prawodawczą, zwróciło królowi władzę, gdy ten przyjął i zaprzysiągł całkowicie zredagowaną konstytucyę d. 16 września 1791 r. na uroczy-stem, ostatniem posiedzeniu. Zgodnie z przepisami tej konstytueyi odbyły się sejmiki wyborcze i w tej samej sali zasiadło już dnia 1 paźdz. nowe t. zw. Prawodawcze Zgromadzenie (Assemblée Législative), złożone z 745 posłów, z których najstarszy liczył zaledwo 35 lat wieku. Najgwałtowniejsi mówcy dwóch klubów paryskich zajęli najwyższe ławy i nazwali się Górą (la Montagne); umiarkowańsi posłowie poddali się przewodnictwu posłów z departamentu Żyrondy (la Gironde), przybierając nazwę Zy-rondystów (les Girondins); oba wszakże stronnictwa te niechętnie znosiły monarchiczną formę rządu, prawem nakazaną, Ludwikowi XVI nie ufały i przejęły się oburzeniem patryotycznem przeciwko obcym mocarzom, którzy, biorąc go w obronę, naradzali się (już pod koniec sierpnia w Pillnitz) nad przywróceniem władzy nieograniczonej we F-i. Żyrondyści mowami entuzya-stycznemi wywoływali w izbie coraz groźniejsze uchwały, a Ludwik XVI, przesyłając potajemnie swoje protestacye za granicę, mianował jawnie ministrów wojny, skarbu, spraw wewnętrznych i zagranicznych (Servan, Clavière, Roland, Dumouriez) z ich grona. Ci wysłali do cesarza ostrą notę z wyznaczeniem d. 15 kwietnia 1792 r. na odpowiedź. W tym czasie na tron po Leopoldzie Il-m wstępował młody syn jego Franciszek. Odpowiedzią jego było przymierze z królem pruskim Fryderykiem Wilhelmem II i wojna z Rewolucyą, straszna, długa, lat 22 trwająca niemal bez przerwy, zabarwiona krwią 6-u milionów poległych żołnierzy z całej Europy, ale też przekształcająca Europę w układzie jej państw i w najgłębszych zasadach jej życia. Francya nie była do takiej wojny przygotowaną militarnie; liczne niegdyś jej armie zeszły teraz na 82 000 głów; generałów i wyższych oficerów większość (6 000 z liczby 9 000) emigrowała; pozostałym nie ufano. Więc gdy dwaj sprzymierzeni monarchowie postanowili wysłać 1 74 000 żołnierza (oprócz emigrantów francuskich), Zgromadzenie Prawodawcze na wniosek Żyrondysty Vergniaud’a musiało ogłosić ludowi, że ojczyzna jest w niebezpieczeństwie (11 lipca 1792). Pod czerwoną chorągwią z napisem „La patrie en danger” ustawiano na placach stoły do zaciągów po całej F-i. Wszędzie zgłaszali się tłumnie ochotnicy, których wyprawiano pośpiesznie do obozów. W ciągu sierpnia przybyło tym sposobem 60 000 nowego wojska. Ludwik XVI był oskarżony publicznie, w izbie, o zdradzieckie porozumiewanie się z wrogami F-i, a najbardziej zaszkodził mu wydany przez wodza naczelnego armij sprzymierzonych, Karola Wilhelma Ferdynanda księcia Brunświckiego, manifest z d. 25 lipca, grożący Paryżowi egze-kucyą wojskową, paleniem i burzeniem domów, wreszcie zniszczeniem doszczętnem za bunty i ograniczanie władzy królewskiej przez konstytucyę. Skutek manifestu był wprost przeciwny zamiarowi: tłumy ludu paryskiego uderzyły d. 10 sierpnia na pałac Tuileries, wdarły się do bram, wymordowały Szwajcarów gwardyi i zmusiły izbę do odebrania władzy wykonawczej królowi. Ustawa rządowa Konstytuanty została obaloną; król wraz z żoną i dziećmi znalazł się w więzieniu, w starem zamczysku Tempie. Władzę jego objęła Tymczasowa Rada Wykonawcza, złożona z członków Żyrondy i Góry (Roland, Servan, Clavière, Monge, Lebrun, Danton); obok niej zaś wytworzyła się nazajutrz, 11 sierpnia, na Ratuszu druga władza, Rada Miejska czyli Gmina Paryska (Commune), z obranych przez cyrkuły miasta Paryża delegatów, kierowana przez mówcę Jakobinów, Maksymiliana Robes-pierre’a, i przez najgwałtowniejszego dziennikarza, Marafa, który wszedł bez obioru, sam z własnego powołania, mieniąc się przyjacielem ludu. Ponieważ Zgromadzenie Prawodawcze utraciło wraz z obaleniem tronu swoją moc konstytucyjną: więc należało powołać nowe, niekonstytucyjne zgromadzenie—„schadzkę” czyli „Konwencyę narodową” do rady i rządów. Zarządzono tedy nowe wybory. Odbyły się one pod wrażeniem zatrważających wiadomości o wkroczeniu armii nieprzyjacielskiej i poddaniu się twierdzy Verdun, pogłosek o zdradach, uwięzienia kilku tysięcy szlachty lub księży nieprzysię-głych przez Gminę paryską, wreszcie wymordowania tych więźniów przez siepaczy Marata („septembriseurs” 2 — 6 września). Przerażeni zwolennicy monarchii konstytucyjnej nie śmieli występować na sejmikach, a jeśli niektórzy zostali obrani, to przekonań swoich wygłaszać nie ważyli się; powiększyło się natomiast stronnictwo Góry nietylko licznymi wielbicielami Robespier-re’a i Dantona, ale całą nową frakcyą „przesadnych” republikanów (exagérés), z Maratem na czele. Złożona z takich żywiołów Konwencya Narodowa (Convention Nationale) odrazu, na pierwszem swojem posiedzeniu, d. 21 września 1792 r. uchwaliła Rzeczpospolitą, jako formę rządu, i zamierzyła opracować dla F-i nową, na tej zasadzie ufundowaną, konstytucyę: władzę zaś wykonawczą oddawała komitetom, obieranym ze swego łona co miesiąc. W przeddzień otwarcia, d. 20 września zaszła niewielka rozmiarami, ale nastrojem duchowym doniosła potyczka nowych batalionów francuskich z Prusakami pod Valmy przy dźwiękach „Marsylianki”, skomponowanej przez oficera inżynieryi, Rouget de Pisie. Potem gen. Dumouriez, skupiwszy 80 000 wojska, odniósł stanowcze nad Brunświkiem zwycięstwo pod Jemappes (5 listopada), które uwolniło zie-

mię francuską od nieprzyjaciela, a nawet otworzyło zwycięskiemu wodzowi drogę do Belgii.

nie i Tulonie, gdy te miasta zostały zdobyte oblężeniem, albo topiąc setkami w rzece Loarze pod m. Nantes (les noyades), gdy nachwytano jeńców w Wandei. Wy słani byli kommissarze Konwencyi do wszystkich 83 departamentów dla najrychlejszego poboru rekrutów, najpierw 300 000 (od lutego), potem wszystkich obywateli pomiędzy 18 a 25-ym rokiem życia (od 23 sierpnia); trudnili się oni zaopatrzeniem wojska w mundury i broń, rekwirowaniem żywności i wszelkich potrzeb wojennych. Używali władzy nieograniczonej nawet nad oficerami i generałami. Organizacyę wszakże nowych korpusów na zasadach demokratycznych tworzył i plany działań wojennych układał członek Komitetu Ocalenia, kolega, ale nie stronnik bynajmniej, Robespier-re’a, prawy, nieugiętego charakteru i znakomitych zdolności republikanin, Łazarz Carnot. Z bezprzykładnym pośpiechem uformowano 14 armij (czyli 11 podług rachuby Sybela „Gesch. d. Revolutionszeit” 3 Aufl. II, 400—401), liczących milion żołnierza. Tak potężnej siły zbrojnej nie wystawił dotychczas nigdy żaden zdobywca i żaden naród (chociażbyśmy przyjęli rachubę Sybela, że zdatnych do boju było tylko 600 000, a reszta, liczona przez niego na 200 000, pozostawała nieczynną, z powodu chorób i niedostatecznego wyekwipowania). Potęga zależała nie tylko na liczbie, ale i na duchu, ożywiającym żołnierza, i na zdolnościach wodzów, którzy wyszli z pospólstwa drogą niepraktykowanych dotąd awansów. Pichegru i Hoche byli podoficerami jeszcze w 1792 r., a w następnym roku provvadzili już armie Sambry i Mozy; Buonaparte, przybywszy pod Toulon w randze kapitana, otrzymał od komissarzy Konwencyi dowództwo nad całą artylleryą oblężniczą, a po zdobyciu miasta—szlify generalskie. „Straszny” rok 1793 zakończył się tryumfami oręża republikańskiego: wojska niemieckie, angielskie, sardyń-skie, hiszpańskie zostały wyparte z ziemi francuskiej; rokosze rojalistyczne pokonane i srodze skarcone; jedna tylko Wandea łącznie z szuana-mi bretońskimi przedłużała wojnę partyzancką, lecz ta istnieniu Rzeczypospolitej zagrozić nie mogła. Na wiosnę 1794 r. zamierzony wielki atak armij niemieckich zwichnęło powstanie Polski, albowiem w kwietniu obadwaj monarchowie sprzymierzeńcy opuścili belgijski teatr działań wojennych: cesarz Franciszek odjechał do Wiednia, żeby zblizka pilnować łatwiejszej zdobyczy; Fryderyk Wilhelm II zabrał część wojska swego i osobiście udał się do Polski, żeby walczyć z Kościuszką, a gdy wódz ich, książę Coburg, przegrał walną bitwę z Jourdanem pod Fleurus (25 czerwca 1794), cała Belgia dostała się ponownie Francuzom w posiadanie i tajemny agent pruski (Schmerz) zagaił układy z dyplomatą francuskim w Szwąjcaryi (Barthélémy, 31 lipca, w Baden-Aargau). Tak świetny rezultat

Można było wówczas spodziewać się zakończenia wojny, gdyby Konwencya nie zabrała się do sądzenia Ludwika XVI, zwanego już urzędownie Ludwikiem Kapetem. Proces ten zakończył się wyrokiem śmierci, wydanym większością 387 przeciwko 334 głosom przez imienne głosowanie w dzień i w nocy 16 stycznia 1793 roku.

Wyrok ten został wykonany przez ucięcie głowy gilotyną d. 21 stycznia i stał się powodem pierwszej koalicyi wszystkich niemal monarchów Europy przeciwko Rewolucyi królobójczej, oraz groźnych buntów wewnątrz F-i, mianowicie: w Wandei i Bretanii, w m. Lyonie i w twierdzy nadmorskiej Tulonie. F. znalazła się w położeniu okropnem już w marcu, gdy jej wódz, Dumou-riez, wyparty z Belgii przez armie sprzymierzone, angielską, pruską i austryacką, zawiązał układy z nieprzyjacielem, obiecując iść na Paryż dla rozpędzenia Konwencyi i przywrócenia tronu. Nie dokazał tego i musiał uciekać przed wystrzałami swoich młodych batalionów do obozu austryackiego, lecz zdrada jego zaogniła stronnicze nienawiści i podejrzenia w łonie samej Konwencyi. Góra oskarżała Żyrondystów o wspólnictwo w jego zbrodni i o zamiar osłabienia F-i przez podział na autonomiczne, bezsilne wobec najazdu, gminy, przesadnie tłóma-cząc ich oppozycyę przeciwko wszechwładztwu Paryża i zuchwalstwu jego Rady Miejskiej.

Podburzone przez Górę tłumy otoczyły gmach Konwencyi i wyrychtowanemi armatami wymusiły dekret uwięzienia na 22-ch najwymowniejszych przywódzców stronnictwa Żyrondy (31 maja—2 czerwca), Wielbicielka ich, Karolina Cor-day, zamordowała wprawdzie Marata, lecz nie odwróciła terroryzmu czyli postrachu, który stał się zasadą rządu od d. 26 lipca, kiedy Robespierre wszedł do Komitetu Ocalenia Powszechnego (Comité du Salut Public). Nie przestawał on wygłaszać mów wieczornych u Jakobinów, którzy spotężnieli przez organizacyę klubów na prowincyi, po miastach, miasteczkach i wielu wioskach F-i. Przystosowywał teorye Jana Ja-kóba Rousseau do spraw bieżących i wysławiał cnotę; stąd wywodził potrzebę tępienia zdrady i spisków kontrarewolucyjnych. Jego-to pomysłem i utworem był Trybunał rewolucyjny z tak uproszczoną procedurą, iżby mógł jaknajłatwiej i najrychlej skazywać oskarżonych o zdradę na śmierć. Skazanych posyłano niezwłocznie pod gilotynę, która spadającym ze znacznej wysokości ciężkim nożem ucinała głowy w mgnieniu oka. Tak skończyli życie: Karolina Corday, uwięzieni Żyrondyści, ex-królowa Marya Antonina i książę Orleański Filip zw. Egalité. Na zbuntowane masy działać miały wojska pod kierunkiem wydelegowanych z Konwencyi komissa-rzy. Ci urządzali egzekucye tłumne, strzelając kartaczami do skazanych (mitraillades) w Lyo- ' olbrzymiej walki przypisywali niektórzy history-

cy terroryzmowi; przeczy temu spółczesny głęboki badacz Rewolucyi, Alb. Sorel (L’Europe et la Révolution française II, 565, III, 539), i dowodzi, że zwycięstwa były owocem patryotyzmu Francuzów, terroryzm zaś był potrzebny samym tylko terrorystom do utrzymywania się przy władzy. Lecz i dla nich po krótkim okresie wszecłi-władztwa krwawego stał się przyczyną tragicznego upadku. Rozżarły się wzajemną nienawiścią trzy frakcye Góry. Hébert, który narzucał F-i „religię Rozumu” bez Boga zamiast starego chrystyanizmu, usiłował w klubie Franciszkańskim (Cordeliers) wzniecić nowy pochód tłumów, żeby obalić „umiarkowanych” razem z Robes-pierrem, sam został oskarżony w Konwencyi i poszedł pod gilotynę dnia 24 marca 1794 z 24-ma swymi współpracownikami „przesadnymi” (exagérés). Kamil Desmoulins i Danton mieli odwagę wystąpić przeciwko terroryzmowi: obadwaj mimo dumnej i wymownej obrony przed Trybunałem Rewolucyjnym skazani zostali na śmierć (31 marca, 1 kwietnia). Pokonał ich wszystkich Robespierre. Miał dwóch wiernych pomocników: młodziana o pięknych rysach, marzącego o spartańskiej republice, Saint-Justa, i kulawego deklamatora, Couthona; z tego powodu nazwano cztery ostatnie najstraszniejsze miesiące terroryzmu tryumwiratem; ale w rzeczywistości jedynowładzcą, czyli, mówiąc wyrazami Carnota, dyktatorem i tyranem, był Robespierre. O tyle więcej okazał umiarkowania od Héberta, że kazał na kościołach położyć napisy na cześć Istoty Najwyższej (à l’Être Suprême), lecz tworzył tylko święta republikańskie, chrześciańskie-go nabożeństwa, ani duchowieństwa nie uznawał i utrzymał wprowadzony w poprzednim roku kalendarz republikański, meteorologiczno-botanicz-ny z erą od dnia ogłoszenia Rzeczypospolitej we F-i (od 22 września 1792 roku), zamiast ery chrześciańskiej. Zapowiadał założenie państwa cnoty i sprawiedliwości, ale poprzednio chciał wytępić złych patryotów, zdrajców, burzycieli i t. p. Nie chciał już wojny z królami, ani świetnych i czczych raportów o zwycięstwach. Reorganizował Trybunał Rewolucyjny, jako „przedmurze wolności”, pomnażając liczbę sędziów, zwalniając ich od obowiązku przesłuchy-wania oskarżonych i świadków, a wciąż uskarżał się na opieszałość wyrokowania, chociaż gilotyna ucinała codziennie po 20 do 30 głów. Trapiony obawą o własne życie, kładł pistolety przy talerzu i nie brał do ust żadnej potrawy, dopóki któś inny jej nie skosztował. Krwiożerczy ten maniak zabierał się do ponownego „oczyszczenia Konwencyi” i zażądał przyznania sobie formalnej dyktatury, a poróżnił się z kolegami swymi w komitecie Ocalenia, terrorystami takimi, jak Billaud - Varennes i Collot d’Her-bois, słynny z kartaezowania Lugduńczyków. Dnia 9-go thérmidora roku Ii-go Rzpltej (27 lipca 1794) wynikła gwałtowna scena na posiedzę-niu Konwencyi; Robespierre, okrzykniony tyranem i mordercą, został aresztowany razem z Saint-Justem, Couthonem, Lebas i bratem swoim młodszym; uwolniła ich wprawdzie Rada Miejska: lecz gdy ratusz został zdobyty przez gwar-dyę narodową, powołaną z zamożniejszych cyrkułów Paryża, gilotyna wykonała śmiertelną operacyę na 92 głowach terrorystów. Odtąd zaczęła się reakcya stronnictw umiarkowanych, a nawet i monarchistów. Zwycięzcy „Termido-ryanie” działali w przymierzu z zalęknionymi dotychczas kolegami ław środkowych, uwolnili mnóstwo więźniów, wezwali do powrotu wygnanych i kryjących się na prowincyi kilkudziesięciu Żyrondystów, toczyli dalej walkę z pozostałymi członkami Góry. Odebrano żołd i piki uzbrojonemu przez Radę Miejską pospólstwu (sans - culottes); gromady wykwintnisiów czyli „złotej młodzieży” (la jeunesse dorée) atakowały kijami Jakobinów i wykonały napad na ich klub, który został zamknięty i zburzony wraz z całym klasztorem (prócz jednej tylko pięknej i pamiątkowej wieży, tour St. Jacques). Nie obyło się wprawdzie bez rozruchów, lecz napady na Konwencyę w dd. 12 germinala i 1 prairiala zostały udaremnione i przywódzcy zawichrzeń ponieśli karę, lub odbierali sami sobie życie. Szybko wzrastała liczba pragnących przywrócenia monarchii; roj aliści otworzyli swój klub w Clichy; ale ich nadzieje rozwiały się, gdy umarł zwany przez jednych delfinem, przez innych Ludwikiem XVII-m, syn 10-letni ściętego Ludwika XVI, znękany nędzą i srogością dozorcy swego, Jakobina, szewca Simona (8 maja 1795). W Tempie pozostała tylko córka, Ma-rya Teresa, niemogąca panować podług prawa salickiego; bracia zaś królewscy, jako emigranci, protegowani przez wrogów F-i, wstrętnymi byli dla patryotów. Zgon owego dziecka spowodował inne jeszcze następstwo—uszczuplenie koa-licyi nieprzyjacielskiej. Wojska francuskie przeszły do działania zaczepnego nad Renem i za Pirenejami. Generał Pichegru opanował Hollan-dyę, zająwszy Amsterdam (20- stycznia 1795); Dugommier i Moncey zdobyli San-Sebastian, Ligueras—Bilbao. Dwór pruski, zajęty rozbiorem Polski, pierwszy doprowadził do końca układy z Kon-wencyą i, przyznając jej wszystkie zdobycze na lewym brzegu Renu wraz z Hellandyą, zawarł w Bazylei traktat pokoju d. 5 kwietnia, a za tym przykładem poszedł dwór hiszpański, d. 22 lipca podpisując traktat w tejże Bazylei, gdy mu wydano córkę Ludwika XVI „sierotę Temple’u”. Tym sposobem z ogromnej koalicyi pozostały pod bronią tylko Cesarstwo Niemieckie na lądzie i Anglia z morską swoją potęgą, państwa włoskie bowiem szukały już porozumienia i pokoju. W łonie Konwencyi znaleźli się też mężowie wysokiego uzdolnienia, którzy, zabrawszy się do pracy nad wewnętrznemi reformami, utworzyli rozległy system oświaty przez trojakie szkoły; początkowe, centralne (licea) i specyal-ne, usankcyonowany prawem z d. 3 brumaire r. IV (—24 paźdz. 1795), zorganizowali dużo zakładów naukowych wyższych, jak Szkoła Centralna Robót publicznych czyli Politechnika i Szkoła Normalna (pedagogiczna) ze znakomitymi profesorami (Monge, Lagrange, Laplace i t. d.), Kon-serwatoryum Sztuk i Rzemiosł, Muzea, Biuro Długości, wreszcie Instytut Narodowy Nauk i Sztuk, który zastąpił dawne Akademie. Uporządkowali kredyt państwowy za pomocą „wielkiej księgi długu publicznego”, założonej na wniosek Cambona prawem z d. 24 sierp. 1793, wywołali rozprawy nad Kodeksem Cywilnym, zaczęte 22 sierpnia 1793. Pierwotne i naczelne zadanie swoje Konwencya spełniła przez uchwalenie nowej, drugiej konstytucyi, zwanej „Konstytucya z r. Iii-go” (komitety bowiem i ko-missye rządowe z 1793—4 r. istniały na zasadzie pełnomocnictw tymczasowych), która zamieściła obok „praw człowieka” rozdział o „obowiązkach obywatela”; do stanowienia praw tworzyła dwie izby: „Radę Pięciuset” i „Radę Starszych” 250-ciu; władzę wykonawczą powierzała pięciu Dyrektorom, czyli Dyrektoryatowi: a więc utrzymała formę rządu republikańską. Monarchiści odważyli się na zbrojny opór i wyprowadzili 30 0 10 zbrojnych na ulicę; lecz gen. Bonaparte, mianowany przez Konwencyę pomocnikiem Bar-rasa, komendanta siły zbrojnej w Paryżu, rozproszył rokoszan kartaczami (13 vendćmiaire==:4 października). Ostatnie posiedzenie swoje odbyła Konwencya d. 26 października 1795. Dy-rektoryat (od 27 paźdz. 1795 do 9 listop. 1798) przejął od niej granice, rozszerzone dalej, niż sięgały marzenia kardynała Richelieu’go, posłuszeństwo dla władzy wewnątrz, nawet w Wandei (po uspokojeniu jej przez Hoche’a) i urok wywalczonych przez armie zwycięstw dla spraw zagranicznych. Atoli skutkiem niezmiernych wysileń narodu w ciągu lat ubiegłych objawiło się rozprzężenie moralne i bankructwo ekonomiczne. Wydatki budżetów cywilnych i wojennych były załatwiane wyłącznie prawie za pomocą „assygnat”, czyli pieniędzy papierowych. Wypuszczone po raz pierwszy na wiosnę roku 1790 na summę 400 000 000 jako znaki, reprezentujące odpowiednią wartości część dóbr poduchownych, i przyjmowane na licytacyach od każdego, kto nimi płacił za grunt nabyty, miały one pierwotnie kurs na równi z hionetą złotą lub srebrną; ale, gdy ich wypuszczono na summę 45 miliardów, ubezpieczając na skonfiskowauych dobrach szlachty—emigrantów; gdy nie starczyło czasu na wyprzedanie tylu dóbr; gdy gospodarstwo rolne zrujnowało się przez rozdrobnienie folwarków na małe działki; gdy posiadacze większych kapitałów ściągali na swoją głowę prześladowanie ze strony terrorystów, a Saint-Just pouczał, że gilotyna może „bić pieniądze”, ścinając ich głowy: asygnaty postradały swoją wartość obiegową. Musiano je przyjmować, ale za parę butów żądano 10 000 franków, za szynkę 4 000. Dyrektoryat nie umiał wynaleźć innego sposobu nad zniesienie assygnat bez wymiany lub skupu; zatem uznał bankructwo skarbu państwowego. Wypuścił natomiast „mandaty” czyli pieniądze papierowe, różniące się od poprzednich tylko napisem. Nie pozyskały też one zaufania u narodu i, tak samo jak assygna-ty, poszły wkrótce na wyklejanie ścian w mieszkaniach. Monety wpływało z podatków mało: więc skarb nie wystarczał na wypłatę nawet żołdu armiom. Gen. Bonaparte, mianowany wodzem naczelnym na kampanię włoską przeciwko Austryakom, zastał swoich żołnierzy w nędzy, obdartych i bosych; mimo to, poprowadził ich do zaczepnego działania, odniósł szereg zwycięstw, zniósł cztery armie austryackie w r. 1796, przerażonym państewkom włoskim dawał traktaty pokoju za cenę ogromnych kontrybucyj, z których opłacał swoje pułki, i posyłał miliony Dyrektoryatowi, a w r. 1797, zdobywszy Mantuę, obsadziwszy Wenecyę, wkroczył do posiadłości cesarskich, zmierzając na Wiedeń. Doszedł do Leoben, gdzie spotkał pełnomocników do zawarcia punktów przedugodnych. Mniej szczęśliwi byli Jourdan i Moreau w walce z arcyksięciem Karolem nad Dunajem, ale Hoche naprawił ich niepowodzenia w Niemczech środkowych. Cesarz Franciszek II ujrzał się w konieczności zawarcia traktatu pokojowego w Campo-Formio (d. 17 paźdz. 1797;) ten przyznał Francuzom, o-prócz dawniejszych nabytków,zwierzchnictwo nad Lombardyą, która z przyległościami miała tworzyć rzeczpospolitą Cysalpińską. Wkrótce potem, już po zawarciu traktatu, Francuzi zajęli Rzym i ogłosili Rzpltą Rzymską 15 lutego 1798; Sardynia, Toskania i Królestwo Neapolitańskie Bourbonów okupiły pokój dużemi summami. Jedna Anglia nie zaniechała wojny. Bonaparte proponuje fantastyczny plan pokonania jej w In-dyach wyprawą przez Egipt i Azyę, a Dyrektoryat, zachęcony korzyściami z łupów wojennych, daje mu 32 000 wojska z flotą dostateczną do przewiezienia odrazu tej liczby przez Morze Śródziemne (1798). Po drodze Bonaparte, zdobywszy Maltę (10 czerwca), zniósł sławne państwo zakonu św. Jana Jerozolimskiego czyli Kawalerów Maltańskich, którzy wezwali opieki cesarza rossyjskiego Pawła I. Admirał angielski Nelson spalił całą flotę francuską pod Abukir (1—2 sierpnia), ale za późno, gdy Bonaparte już wylądował, zdobył Aleksandryę (2 lip'ca), pobił Mameluków pod Piramidami (21 lipca) i zajął stolicę Egiptu (23 lipca). Pod względem politycznym wyprawa ta stała się źródłem wielkich strat i klęsk dla F-i, przysporzyła jednakże bohaterskiego uroku Bonapartemu, chociaż uie zdołał on zdobyć bronionej przez Anglików twierdzy syryjskiej Saint-Jeau-d’Acre (Ptolemaidy, zdobytej niegdyś przez Krzyżowców) i musiał

z niczem wrócić do Egiptu. Mniejsza o Turcyę, obrażoną najazdem na swe posiadłości, bo wojska jej nie mogły dotrzymać kroku Francuzom (pod Abukir d. 25 lipca 1799), ale we Włoszech, Szwajcaryi, Niemczech, Hollandyi stanęły do boju wojska Drugiej Koalicyi, austryacko-ros-syjsko-neapolitańsko-angielskiej, z powodu gwałcenia traktatu przez nowe zabory Dyrektoryatu i przez utworzenie nowych republik: Helweckiej i Partenopejskiej. Utrata Neapolu i Rzymu, klęski poniesione w północnych Włoszech pod Ma-gnano (gen. Scherer w bitwie z austryackim feldmarszałkiem Krayem), pod Cassano, nad Trebią, pod Novi (Moreau, Macdonald, Joubert w bitwach z rossyjskim feldm. Suworowem) zniweczyły dzieło Bonapartego. Dyrektoryat został we F-i znienawidzony. Dowiedziawszy się o takim stanie rzeczy z gazet, dostarczonych przez Anglików, Bonaparte opuścił swoją armię i przybył do Paryża, gdzie jeden z dyrektorów, Sieyès, zaproponował mu wykonanie przemiany rządu. Jakoż d. 18 brumaire’a roku VIII (=9 listopada 1799) otrzymał Bonaparte dowództwo załogi paryskiej, a nazajutrz wypędził Radę Pięciuset przez grenadyerów z sali posiedzeń w Saint-Cloud, i mieszkańcy stolicy dowiedzieli się z rozlepionych ogłoszeń, że zamiast Dyrektorów rządzić będą trzej konsulowie „tymczasowi”: Bonaparte z tytułem pierwszego k]o n s u 1 a, Sieyès i Roger Ducos, a wkrótce potem Cambacérès i Lebrun, jako jego koledzy. Nowa, trzecia konstytucya, t. z w. Konsulatu albo Konsty-tucya z roku VIII Rzeczypospolitej, była poddana pod zatwierdzenie narodu i zyskała 3 111107 głosów przeciwko 1967. Zachowała dla pozoru tylko nazwę rządu republikańskiego, w istocie zaś uznawała władzę monarchiczną nieograniczoną, albowiem pierwszy konsul miał w ręku wojsko i całą administracyę, koledzy jego posiadali tylko głos doradczy, a trzy izby, Trybunat (100 członków), Ciało Prawodawcze (300) i Senat obieralny dożywotni (80), pozbawione inicyaty-wy prawodawczej, skrępowane nawet w ustnej rozprawie, mogły radą tylko przyczyniać się do opracowania przedstawionych im projektów. Ad-minlstraeya nabrała sprężystości i karności przez to, że zamiast władz zbiorowych, kollegialnycli i obieralnych, jakiemi były dawniejsze komitety municypalne i departamentowe, pierwszy konsul mianował merów po gminach, a prefektów w departamentach, t. j. urzędników osobiście przed nim odpowiedzialnych, dodając im rady obieralne do pomocy. W sądownictwie utworzony został Sąd Apellacyjny, wyższy od Trybunałów Cywilnych, a sędziowie otrzymywali nominacyę także od pierwszego konsula; w sądach karnych uczestniczył 12-osobowy komplet przysięgłych z ludu do orzekania winy lub niewinności; ale do prawomocności orzeczenia ich (werdyktu) wystarczała prosta większość głosów, a wyrok wydawali sędziowie mianowani, urzędni

cy. Tak potężnej władzy umiał Bonaparte używać z niezwykłą zręcznością i energią. Resztki zagorzałych rewolucyonistów wysłał do Cayenny na rychłą śmierć od żółtej febry. Finanse u-porządkował przez utworzenie kasy Amortyzacyjnej i Banku Francuskiego (Banque de France). Z wiosną 1800 wprowadził około 70 000 żołnierza przez cztery góry alpejskie do Włoch i zwycięstwem pod Marengo (14 czerwca) zadał wielki cios Austryi; gdy następnie gen. Moreau odniósł jeszcze większe zwycięstwo pod Hohenlinden (3 grudnia), a Brune dotarł z Lombardyi do Trydentu, cesarz Franciszek II musiał przyjąć podyktowane sobie warunki pokoju w Lune-ville (9 lutego 1801). Nareszcie zawartym został pokój i z Anglią (w Amiens w marcu 1802). Po latach 10-ciu F. uczuła się bezpieczną. Tymczasem Bonaparte układał się z Papieżem Piusem VII i osiągnął porozumienie: konkordat został podpisany d. 15 lipca 1801 ku zadowoleniu sumień katolickich i radości duchowieństwa. Wróciło do F-i 150 000 emigrantów na mocy amnestyi, z której wyłączeni byli tylko Bourbo-nowie i 1 000 osób, należących do ich świty. Obdarzony przez izby dożywotnim konsulatem (d. 2 sierpnia 1802), Bonaparte urządził okazały dwór, powierzając urzędy wielu emigrantom, jako znawcom ceremoniału; tworzył też nową arystokracyę przez ustanowienie Legii Honorowej z oznakami orderowemi. Przekształcenie rzeczypospolitej na monarchię odbywało się szybko. Bonaparte nie znosił takich nawet ograniczeń, jakim podlegają monarchowie: postępował raczej jako dyktator. Gwałtownością wywołał już d. 12 maja 1803 r. wojnę z Anglią, z czego korzystali rojaliści - emigranci do wykonywania awanturniczych wypraw i zamachów na dożywotniego konsula Bonapartego. Wykryty spisek Jerzego Cadoudala zakończył się straceniem 19-tu uczestników i samobójstwem generała Pichegru, a nastręczył powód Trybunatowi do uchwalenia nowej, czwartej, konstytucyi: Cesarstwa (d. 30 kw.—18 maja 1804). Opponował jeden tylko Carnot. Senat przyjął tę uchwałę, mimo oppo-zycyi czterech swoich członków, a i lud francuski zatwierdził ją przez głosowanie powszechne prawie jednomyślnie (3 521 675 głosów przeciwko 2 569). Dnia 2 grudnia 1804 Bonaparte w kościele Notre Dame, w obecności papieża Piusa VII, włożył sam sobie i swojej żonie, Józefinie, korony na głowę i nazwał się Napoleonem, cesarzem Francuzów. Następnie d. 26 maja 1805 w Medyolanie uwieńczył się też koroną żelazną Longobardów, mieniąc się królem włoskim i rzucając przez to na półwysep Apeniński pierwsze nasienie dążeń do zjednoczenia narodowego państw i państewek, jakie się wytwarzały i przetwarzały od czasów barbarzyńskich Średniowiecza. Napoleon osnuwał ideę swojego cesarstwa na kojarzeniu nowoczesnych rewolucyjnych zasad francuskich z historycznemi wspomnieniami odległej przeszłości; więc w tytule swoim nie zamieścił wyrazów: „z Bożej łaski”, zaznaczył zaś wolę narodu francuskiego; ale w stroju koronacyjnym i w przemowach starał się przedstawić siebie jako następcę Karola Wielkiego i Juliusza Cezara, żeby zaćmić tytuły tych monarchów, którzy byli uznawani za dzie-dziedziców podzielonego i upadłego Imperyum starożytnego Rzymskiego. Na sztandarach wojskowych osadził orły rzymskie, modelowane po francusku; pałac Tuileries umeblował sprzętami, na których jaśniały bronzowe hełmy, miecze, pęki liktorów rzymskich (styl „empire”); zarządzał budowę gmachów, portów, kanałów, dróg na wielką skalę, jak niegdyś dostojnicy ludu rzymskiego. Ustanowiona za Konsulatu jeszcze (1802) Legia Honorowa dzieliła się na 15 kohort, z których każda miała się składać z 350 legionaryuszów, 30 oficerów, 20 kommandorów i 7 wielkich urzędników, wszyscy zaś byli obdarowywani orderem kształtu krzyża niezwykłego, nie-chrześciańskiego, bo o 5-u ramionach. Otoczenie tronu cesarskiego było pomyślane w stylu średniowiecznym: arey-kanclerz, konetabl, wielki elektor, marszałkowie, wielki łowczy, wielki podkomorzy i t. p. Obok tych urządzeń, przeciwnych prawom równości i wolności z r. 1789, szanował niby trądy cyę Konstytuanty i Konwencyi, utrzymując szarfy i chorągwie trójkolorowe, bijąc aż do 1808 monety z napisem: „Rópubl. française; Napoléon empereur”. Wśród mieszaniny pierwiastków historycznych tak roz-rozmaitych udało się istotnie tylko skojarzenie prawa cywilnego rzymskiego ze zdobyczami u-mysłowemi rewolucyi francuskiej w kodeksie, zapoczątkowanym przez Konwencyę, opracowanym przez czterech znakomitych prawników (Portalis, Tronchet, Bigot de Préameneu, Malleville) za konsulatu 1800 —1803, przejrzanym i ostatecznie redagowanym w Radzie Stanu Cesarstwa, ,a ogłoszonym jako prawo obowiązujące w r. 1804. Temu znakomitemu dziełu Napoleon nadał swoje imię: Code Napoléon. Nie wielki wprawdzie był jego udział umysłowy w pracy redagowania niektórych artykułów, a raczej przeglądania na posiedzeniach Rady Stanu; lecz potężnie przyczynił się on do rozpowszechnienia w Europie, wprowadzając to prawodawstwo we wszystkich krajach, które znalazły się pod jego panowaniem, a więc i w Niemczech zachodnich, i w części Polski, nazwanej Wielkiem Księstwem Warszawskiem. Był to poważny czyn cywilizacyjny wielkiego Korsykanina. Na polu nauki i literatury nie dorównał on zasługami ani Juliuszowi Cezarowi i Augustowi, ani Karolowi Wielkiemu, ani nawet Ludwikowi XIV. Był zapisany na liście członków Instytutu, ale miał zupełną słuszność za sobą roztargniony Ampère, że go nie poznał, ujrzawszy zasiadającego po raz pierwszy i ostatni podobno na fotelu akademickim; odprawienie Fultona z projektem

statku parowego (1803) nie czyni zaszczytu jego przenikliwości w sferze wynalazków; literatura była trzymana w takich kleszczach, że się rozwijać nie mogła i zaliczyła okres cesarstwa do smutnych lat swego istnienia; dziennikarstwo nie mogło wcale wyrażać potrzeb i opinij społeczeństwa. Pracę umysłową głuszyła zresztą nieustanna wrzawa wojenna. Napoleon był prze-dewszystkiem wojownikiem. W wojskowości zyskał sławę nieporównanego mistrzowstwa, a liczni wielbiciele zwali go „bogiem wojny”, lubo wielkie zwycięstwa przeplatały się w jego zawodzie wielkiemi porażkami i zabrały F-i 2 103 000 ludzi, powołanych do służby wojskowej w ciągu lat 10-u (1804—1814). Podziw budziła jego bystrość w kombinacyach politycznych, umiejętność w oszukiwaniu dyplomatów, biegłość w szybkiem organizowaniu państw; lecz budownictwo jego nie posiadało warunków trwałości i ostatecznym wynikiem polifyki jego była ruina całego gmachu doszczętna. We wszczętej za konsulatu wojnie z Anglią (1803—1815) zdołał zabrać tylko Hannower jej królowi, Jerzemu III, lecz daremnie się kusił o wytworzenie państwa kolonialnego przez podbój wyspy Haiti czyli San-Domingo i o wykonanie najazdu na Wielką Brytanię, flota bowiem francuska została zniszczoną pod Trafalgar, zanim zdążyła pod Boulogne dla przewiezienia zgromadzonej tam armii (21 paźdz. 1805). Dwie koronacye, paryska i medyolańska, wywołały trzecią koali cyę, którą Napoleon rozbił zdobyciem Ulmu i świetnem zwycięstnem w bitwie „trójcesar-skiej” pod Austerlitz. Cesarz „austryacki”, Franciszek I, osobiście przybył do jego namiotu; traktatem preszburskim zrzekł się. nie tylko posiadłości nad brzegami morza Adryatyckiego, ale i Tyrolu (26 grudnia 1805); wreszcie zrzekł się też tytułu cesarza Rzymskiego (6 sierpnia 1806) gdy całe Niemcy Zachodnie, czyli Związek Reński, aktem z d. 12 lipca 1806 r. poddał się pod władzę Napoleona. Z liczby 12-tu podpisanych na tym akcie książąt Rzeszy niemieckiej dwaj otrzymali korony królewskie: bawarską i wir-temberską, z rozszerzeniem posiadłości. Dla Murata, szwagra swojego, Napoleon utworzył księstwo Berg, z Neapolu wyprawił Bourbonów i królestwo to oddał bratu swemu, Józefowi: dla dwóch sióstr.. Elizy i Pauliny, przeznaczył pomniejsze księstwa we Włoszech. W tym samym 1806 r. rozgromił Prusy (Jena i Auerstädt 14 października), wszedł do Berlina, wymierzył cios przeciwko Anglii dekretem z dnia 21 listopada, nakazującym zamknięcie wszystkich portów przed okrętami angielskimi i zakazującym kupna towarów angielskich. Taka „blokada kontynentalna” musiała, wedle mniemania jego, zniszczyć handel, a więc i przemysł Anglii. Ponieważ do tej czwartej koalicyi wchodził cesarz ros-syjski, Aleksander I, i nie opuszczał zwyciężonego sprzymierzeńca swego, Fryderyka Wilhelma

i

- — • - . ' : ..... ... ,

/

V

’

)

V

' ,

Ii :

\

T™T!

^°Oj

i-"

hanches •?'u/r,

: * ;xG

' * »*»,"

o <•

T&^'^Vio?⁰“-<*»!ä

■an®

ter «' ^ùj ^||

rttl ) ŻfraJ,

'n,Jto °    /

Boston, À j

‘v t> &

°-Leicester I 1 ^Omich

"''Mo,,

Helgoland lûoe eâjgl. *

'i

Frise

.•

"\

KM Y ^ Jlolst ein jt H htd£°\

■? Ems

'S

Vrrr7now?i

Bouches \_

V > /»»uthes S

Rostock'^ Srf/irmn '•*

ł ïy-;

^j\jp/\W/7{a7es

•^r

sJWI

^Kolberg

n JU c

--j

Ttçrtrr

/ ' -p wV*⁵

i- \\ V r C

V.K>

\1 S

l.ołKUt

J\V StnliUJ fata

Oxford

o Jo⁽'.ajnt)ri<]o₀

f *ni4

j^f testera 4k

>4

«**§?

- *^SaThenv*e

ffna

de]

o Rchi ? L linger    L. // '"'/'¹

Sdïïter: <SflUPTUr    OTf''

źhidtS

Stendal^

de-b

^<3

33 r a \ Berl

Cross lieertJV

Pv'b r

>Küi

ojrcscritz

IA g T.

Bromkog

^ÏÂitç    J)nesen-

‘Tosen

pi

cK»e

Wû

....."fr~ ... ■■ rpA^'AppA- L ₀

^wj—’^ÇfepSft" T

f^Pgpfe0 lU

ÏÔr^ï^^

f - P Jtrg«vnù yp «    ? Ardvlsä v^«aw^«yvfwr* S~ cJJainrsUt

wr-sj- «.    ,...^> , <- , r • r- U'V ’• 0JsS-/>. L    Y'\ •7j,T K 'Mont Sf'"'"'«'-

.......

v ;>*,    > i;ô® -■    ^iuroc    V    / f‘a&

ïr&tez i v^à-Æ'vW^jjâS# ■

rr mW®*

Y >‘v ^MrC*........\ V\v,cdtc d'6r £.'-^

X^gdée H j y, T'***enÀë\Jf.yes\ .Viêvw '

\^ôw^\ r fC^¹ rxh .

• >    [( l' VT-'' ' \ A X?*™

J¹- Hau.! ^ '

JX-£Is:irĄÿSc2?pÿ- ^rfevCXTp.

. s^sßswkr**-

^ ^'T mâr-ÿS

KS j ..

#N

ÏL_A n A-

v>

Seine

\o

«Nh s

v-iX f% pW

r %    >f -C.    /    ./ J^~~/ tzerona

^    I    o nf» ;

tarrrt

ligueras o

Afagdcbg\+% BaVieistadt /

R^fa;

JTassel

Swgc/L

Älaj-burgt

Ciesse/i J

«3ÎP

PV' r-Öf^fffl/Utli

P)«>

cO

Çaug.

^Barcelona

gtina

-5 2v

f-ÄPi

’Onisco/a.

Gflï

KoJiséh.

'°lodz

^Dcnney^ritx ■ Wartciiburg Jjorya/i

Dcśmit'

BWOî -

Tlńfmjt,-^ primär    Dresden

^i8p7-iaT<EV ZJto/i    ^G fîwùe/yi

Creu jJleplia

. ( '•ottuuje/t

fu. da V

Saalfcf rLA[evunÿ(,/i Kóburg o    ff of

/Ssv

Ba/n7>

Bautzen)

-5.9

Oe.

Gti'frrn

5 res!

»vdh

Wahlstatt    \

S c ÎI 1 e s

%

►. x*

X iTrfl

rasen

rtig

lp m I ß ß

°BaireUÜ*

•>r>rg

uYünbe/g

N D

⁷y

/WA > Fôrdl.ngcn₆ jn^oisł/t/jt

ifcidelb Karlsnifte

{/las.

Stuttgart

i-JüM

o Gerold'(tuJc.-

Bot auwiirOiy

^Augsburg

. V/.jjroutx

p.r- Doubs r ?w

p y,ix4a

<t*7» /

:•■' /{    1 lAin- y.

J.ćm

an .

CVrS*

) bl arte

Sigmarif geA>

lü (lau

Komranz^

'Zürich.

sjcf H W EIZl

w-£

Begc/isbiuy

Bggrrèhl

Landstmi

Tassau

M-«

Linz

\Mtmc7ieiL lloh

frilinätn-

Salzburg} r-v

■Pi

nitz Innsbntch

Stcrzing

KiiTsltijv

s,-

Carinvlxif*

J- :;-> w

M ä U r\e K

Brünn⁰ AustJnüMfji

s ter

i c lv

-r

Wien '

ZtTÎêr\0

...y

n7/2 o

\.j

^y-

ä    JjUUtB

Torruf

°S(fU

OTe«'

m arj

I»

$_ •iMiöPrpp'

Brijxn.

0$

Sont,

cücdi£

ma,

o ?

jMaren

" -.-. j Ahysandrm o ^TTarc/tgo

Æ-op4|iÂp;

4tp4*^NP£v/-v"w!

Vcji'f 4‘-Rhône’iï ^"yie&nn-

y^'    TU⁵⁰-^) -S Var r

'    Mar se Ue” '    -*

Toulon

/Cams

yizza

LT    tpffiorenz

WW7V

Kaflst/idtr^^.

vPTC

Ä'

junfcirJâi' f

Esseg

V ó ä i ^

?p®

Pola

gBajÿabîHa*

ComAcddo

Vrrcrtia

Zror

Ł-"-.

b-p ’

s it.

1NÓ

W- *=Ä2p

[lagusai

Äi

iVirT'⁰V<k-^P^' Ar^voS tlrhjh °<JS ₇JJ \-fls-æ i s

XVTZVTSOY    /:'• ,..'-v_V^—‘o p ^    .; i_ —1

editÄTance\    ]Arruz^\JÇ / V^Muac

S ' ,i .rr>V

» Ombroae \jPerühid V. *r ^Trö b9^/>^    y . »

myiOMBiyO : Tra&irtene

0rm&⁰ <ÇS/xêeto_,f~*il 0 ^    A^-'V Tercano \_^

Ô Xjw»,    vAtfuila,

'Ciritimahin

Ancona yj

;■

ArtuÆ

Bastia

Corsica;

JfaßuoY

^Rjau

Bonifacio¹ ~ «

cy%

Sulmana

>P\

rlPittfli i i/Miih

-V rrvLkK

Gnpua\ [Neapel

YoUunvtf<

Can

?so

■SM-

uJfantredonizt

Cesarstwo Napoleona I (KAISERTUM FRANKREICH) w r. 1811 z podziałem na ISO departamentów oraz kraje sprzymierzone : Królestwo Włoskie (KGR ITALIEN), Związek Reński (RHEINBUND), Rzeczpospolita Helwecka (SCHWEIZ) i część W. Księstwa Warszawskiego (GHZM. WA).

Część mapy z Atlasu Historycznego G. Droysena.

Eue. Powsz. Ilustr. Zesz. 177. T. XXIII.

Mapa do art. F r a n c y a fdzieje)—(str. 57).

! '

■

»

. , :

■

•»

*

,

.

Y,

■

III: więc Napoleon, zagrzawszy Polaków nudzie- aż poza Tyber we Włoszech, z lewym brzegiem ją odbudowania ich rozebranego królestwa i po- Renu od Wesel do Bazylei, prawym brzegiem zyskawszy gorliwą ich pomoc, przybył do War- Po aż po Guastallę, z prowincyami Jlliryjskiemi szawy, przeprowadził pułki swoje za    Wisłę,    sto-    nad Adryatykiem,    które tworzyły pozornie ode-

czył z armią rossyjską dwie krwawe    bitwy    (pod    rwaną od całości    krainę, lecz w istocie łączyły

Preussisch-Eylau 7/8 lutego i pod Friedlandem ! się przez terrytoryum zależnych od Napoleona: 14 czerwca 1807), porozumiał się w    ustnej    roz-    Król. Włoskiego i    Związku Reńskiego /ob. mapę)

zależności administracyjnej tylko Prusy i Austrya. Gdy cesarz Franciszek dał swą córkę Maryę Ludwikę za żonę Napoleonowi (1810), a ta powiła mu syna, Napoleona (Ii-go) „króla rzymskiego” (20 marca 1811), zdawało się, że stały się rzeczywistością marzenia Korsykańczy-ka o monarchii uniwersalnej pod nową dyna-styą Bonapartych. Było to jednak złudzeniem.

Nie rachując się z uczuciami ujarzmionych ludów i zwyciężonych monarchów, gard»ząc prawami moralnemi i fizycznemi, budując swe plany strategiczne na możliwie największej liczbie batalionów, szwadronów i dział, Napoleon wyprowadził wojska wszystkich romańskich i germańskich narodów tudzież 80 000 Polaków z Księstwa Warszawskiego przeciwko Aleksandrowi I-mu w 1812 r. Ta „wielka armia”, liczona na 500 do 600 tysięcy głów, ujawniła brak ducha jedności, a nawet i formalnej karności zaraz po przekroczeniu Niemna. Jej siłę zaczepną osłabiło obsadzenie Litwy i Wołynia, gdy Napoleon, nie zatrzymawszy się na linii Dniepru, ubezpieczonej zwycięską bitwą pod Smoleńskiem, za-    (' 0?'(^

puścił się w głąb Rossyi. W walnej bitwie pod -, .

-Bor ody nom (7 września) nie zdołał on zniszczyć'    J-<C

~ani zdezorganizować armii rossyjskiej Kutuzowa.

Bezczynne oczekiwanie poselstwa pokojowego na rumowiskach spalonej stolicy, m. Moskwy, przez sześć tygodni stało się powodem nieszczęsnego odwrotu przez śnieżną pustynię, pod ciśnieniem wczesnych a srogich mrozów. Przeprawa przez Berezynę (25—29 listopada), utrudniana przez armię południową Czyczagowa, dokonała zniszczenia 80-tysięcznej kupy żołnier-stwa wynędzniałego i rozprzężonego. W Moło-decznie Napoleon wsiadł do sań z nielicznym orszakiem, żeby pędzić do Paryża, a wówczas dowódzca korpusu pruskiego, gen. York, ośmielił się pierwszy przejść na stronę przeciwną, zawierając kapitulacyę z Rossyanami. Dowódzca korpusu austryackiego, ks. Schwarzenberg, nie tak wyraźnie, ale przecież niemniej skutecznie, stosował ruchy swoje do marszu wojsk rossyj-skicli. Napoleon przybył do Niemiec z nową armią francuską w 1813 r. Głównym teatrem walki stała się Saksonia. Tu, pod Lipskiem d.

16, 18, 19 października rozegrała się „bitwa narodów”, która przyniosła Niemcom wyzwolenie. W roku 1814 sprzymierzeni cesarze ros-syjski i austryacki z królem pruskim wkroczyli do F-i, zajęli Paryż, pomimo znakomitych pod względem strategicznym obrotów i zwycięskich potyczek Napoleona, zmusili go do bezwarunko-

mowie pod Tylżą na Niemnie z Aleksandrem I i W Europie Środkowej utrzymywały się w nie-(25 czerwca) i z Fryderykiem Wilhelmem (26 czerwca), poczem nastąpiło podpisanie traktatu Tylżyckiego (7—9 lipca), który sankcyonował nowy przewrót w politycznem ugrupowaniu Europy: utworzenie Księstwa Warszawskiego z części Polski, zagarąionej przez Prusy w latach 1793 i 1795, obecnie zaś oddanej pod zarząd Fryderyka Augusta, nowego króla Saskiego, utworzenie z zachodnich posiadłości pruskich królestwa Westfalskiego dla Hieronima Bonapartego, nadanie Hollandyi Ludwikowi Bonaparte z tytułem królewskim etc. Królestwo Pruskie pozostało wprawdzie, ale zmniejszone z 360 do 160 tys. kilometrów kwadr, i z 10 do 5 milionów ludności, przytłoczone kontrybucyą i załogami fran-cuskiemi w kilku fortecach, ubezwładnione ograniczeniem liczby wojska do 42 tysięcy. Od zupełnej zagłady uratował je wstawiennictwem swojem cesarz Aleksander, któremu Napoleon ofiarował przyjaźnie podział władzy nad światem, ale narzucił zastosowanie blokady kontynentalnej przeciwko Anglii w całem państwie Rossyjskiem. W kilka miesięcy potem generał Junot zajął Portugalię i został jej gubernatorem (23 grudnia 1807), gdy Lucyan Bonaparte nie przyjął ofiarowanej sobie przez brata korony domu Braganęa, a w kwietniu 1808 r. sam Napoleon, sprowadziwszy do Bayonny króla hiszpańskiego, Karola IV, i syna jego, Ferdynanda, wymógł na nich zrzeczenie się tronu. Do Madrytu został przeniesiony brat cesarski, Józef, z Neapolu, który otrzymał nowego króla w osobie Murata, szwagra cesarskiego. Wobec papieża Piusa VII Napoleon występuje jako następca Karola Wielkiego, nie dla tego wszakże, by go obdarzyć posiadłościami, lecz, żeby odebrać mu państwo Kościelne wraz z Rzymem (d. 2 lutego 1808 przez gen. Miollisa) i wywieźć go jako więźnia do Savony mimo protestacyj i klątwy.

ga.

Przeciwko tak zuchwałemu deptaniu wszelkich praw narodowych i międzynarodowych stawili naprzód Hiszpanie zacięty opór, którego nie zdołał złamać Napoleon ani sam osobiście, ani przez najlepszych generałów swoich. Następnie chwyta za broń Austrya (1809): arcyksiążę Karol odnosi zwycięstwo pod Aspern, przegrywa krwawą bitwę pod Wagram i cesarz Franciszek musi zrzec się traktatem wiedeńskim (14 paź-(i/.iernika 1809) części Galicyi, zajętej przez wojsko polskie, oraz Kroacyi, Karniolii, Salzbur-Wówczas cesarstwo Francuskie rozrosło się do 130-u departamentów, sięgając granicami od uścia Elby, a raczej od Lubeki nad Bałtykiem

Rncykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 177. T XXIII.

wej abdykącyi (d. 6 kwietnia 1814), traktatem paryskim (11 kwietnia) przywrócili granice z r. 1792, czyli przedwojennej dynastyę Bourbonów. Nastał dla F-i okres Restauracyi (1814— 1830), a właściwie niweczenia wszystkich zdobyczy Wielkiej Rewolucyi. Brat ściętego na gilotynie Ludwika XVI, hrabia Prowancyi, Ludwik Stanisław Ksawery, emigrant z r. 1789, po 25-u latach tułactwa wjechał do Paryża d. 3 maja i rozpoczął „dziewiętnasty rok” panowania jako następca zmarłego w 1795 dziecka, Ludwika XVII, jako Ludwik XVIII (1814—1824), z Bożej łaski król F-i i Nawarry, jako reprezentant monarchii dziedzicznej, ale przecież z władzą ograniczoną przez konstytucyę czyli t. zw. „Kartę” (la Charte de 1814), którą raczył nadać tytułem „ustępstwa i daru” (concession et octroi) narodowi. Nie pozyskał przez to wdzięczności ani u narodu, ani u najzagorzalszych rojalistów, którzy powrócili z nim teraz z emigracyi, a niewłaściwe zachowanie się nowego rządu względem oficerów wznieciło niechęć w wojsku: więc d. 19 marca 1815 Ludwik XVIII musiał uchodzić z Tuileryów za granicę, do Gandawy, przed Napoleonem, który, opuściwszy wyspę Elbę, wylądował (1 marca) pod Cannes i bez wystrzału zagarniał wysyłane na niego wojska. Ale wskrzeszone cesarstwo przetrwało tylko „sto dni”. Pod Waterloo (18 czerwca) armie sprzymierzeńcze, angielska i pruska, pod dowództwem Wellingtona i Bliichera, zadały śmiertelny cios Napoleonowi, który odtąd spędził resztę życia jako więzień na wyspie św. Heleny (f 5 maja 1821). Do Paryża weszły powtórnie kolumny zwycięskie sprzymierzeńców, a pod ich osłoną d. 8 lipca wrócił Ludwik XVIII. Nadciągnęły jeszcze wojska austryackie, rossyjskie, Rzeszy Niemieckiej, hollenderskie i cała ta masa, licząca około 1 050 000 głów żywiła się kosztem F-i, dopóki król nie podpisał 20 listopada 1815 drugiego traktatu paryskiego, który pozbawiał F-ę Sabaudyi i kilku skrawków nadgranicznych, zmniejszając jej ludność o 534 000 mieszkańców, obarczał ją wypłatą^ kosztów wojennych w summie 700 milionów franków, oprócz pretensyj prywatnych, wynoszących drugie tyle, i upaka-rzał pozostawieniem 150-u tysięcy żołnierza cudzoziemskiego załogą w 18-u twierdzach na czas 3 do 5-u lat. Smutnie tedy zakończyło się 24-letnie pasmo wojen Wielkiej Rewolucja francuskiej i trudnem było stanowisko monarchii, restaurowanej orężem nieprzyjacielskim. F. miała ograniczoną nawet samowładność swoją, gdyż ambasadorowie 4-ch wielkich mocarstw byli upoważnieni do odbywania co tydzień kon-ferencyj i udzielania rad rządowi królewskiemu, a prezydował wódz armii okkupacyjnej, książę Wellington. Trwało to aż do końca roku 1818

t. j. do kongresu Akwisgrańskiego, na którym ks. Richelieu, prezes ministrów, wyjednał, za pro-tekcyą cesarza Aleksandra I, wyprowadzenie wojsk obcych z F-i. Pokój, sprzyjający wzrostowi dobrobytu ekonomicznego pozwolił na rychłe wykonanie wypłat pieniężnych; poczem minister baron Louis uregulował budżet i doprowadził finanse do nader pomyślnego stanu. Jedną tylko wyprawę wojenną zarządził Ludwik XVIII, dogadzając życzeniu monarchów świętego przymierza, zebranych na kongres w Weronie, mianowicie: do Hiszpanii celem przywrócenia władzy nieograniczonej Ferdynanda VII, którą odebrały mu kortezy w imię konstytucyi z r. 1812. Dokazał tego książę Angoulême na czele 100-tysięcy wojska, zajmując Madryt (24 maja 1823)) i zdobywając Trocadero pod Kadyksem (31 sierpnia). Trudniej było zażeguywać rozterkę stronnictw w samej F-i. Zagorzali roj aliści, t. zw. Ultrasi, wywierali krwawą zemstę na bonapartystach i niezależnych, czyli t. zw. (od 1817 r.) Liberałach. „Biały terroryzm” (la terreur blanche), a raczej terroryzm „Białych” ściągnął na nich niemal powszechną nienawiść. Zawiązywały się towarzystwa tajemne; książę Berry, na którym spoczywały nadzieje utrwalenia dynastyi, padł pod sztyletem mordercy Lou-vela, który oświadczał wyraźnie, że chciał uwolnić F-ę od Bourbonów (1820); pod tern wstrzą-sającem wrażeniem ultrasi przeprowadzili w parlamencie ograniczenia wolności osobistej, prasy i prawa wyborczego. Reakcyjne zamachy zaostrzyły się jeszcze bardziej, gdy po bezpotomnym zgonie umiarkowanego Ludwika XVIII dostał się do berła jego brat, Karol X (1824—1830), głowa ultrasów. Jego koronacya w Rheims, odprawiona ze wszystkiemi ceremoniami średniowiecznemu, z koroną Karola W-go i berłem Ludwika Św., faworyzowanie Jezuitów, którzy otwierali swoje szkoły niezależne od ministeryum oświecenia, otaczanie się emigrantami, wyznaczenie dla nich miliarda franków indemnizacyi za dobra, skonfiskowane podczas Wielkiej Re-wolucyi, projekty zmian w Kodeksie Cywilnym w celu podstawienia prawa starszeństwa zamiast równego działu przy spadkobraniu, nowe ścieśnienie dziennikarstwa, przywrócenie cenzury, zniesienie gwardyi narodowej—wszystko to podniecało opór społeczeństwa przeciwko rządowi. •Prezes ministrów, Villèle, rozwiązał Izbę Deputowanych, w której zasiadało tylko 17-u liberałów, lecz w nowej Izbie ujrzał tylko 125 swoich stronników, którzy stanowili mniejszość wobec 300 przeciwników (1827). Podał się więc do dymissyi. Karol X zamianował liberalne ministeryum Martignaca, lecz odmawiał mu swego zaufania i poparcia, a po kilkunastu miesiącach (9 sierpnia 1829) powierzył znowu władzę reak-cyonistom pod przewodnictwem gotowego do środków gwałtownych Polignaca, niegdyś emigranta. Gdy nadeszła wiadomość do Paryża o zdobyciu Algieru (4 lipca 1830) przez generała Bourmont, wysłanego z 37-tysięczną armią i liczną flotą, król, upojony sławą tego tryumfu.

ośmielił się wydać 5 ordynansów (ordonnances) d. 26 lipca, naruszających kartę konstytucyjną. Nazajutrz wybuchł rokosz na ulicach Paryża i po trzech dniach walki, d. 29 lipca, Louvre był już zdobyty przez lud; d. 3 sierpnia Karol X musiał odjechać do Anglii na wygnanie. Chociaż miał wnuka, pogrobowca po zamordowanym księciu Berry, Henryka Bordeaux, później zwanego hrabią Chambord lub Henrykiem V-tym, i abdykował na rzecz jego; lecz deputowani z rozwiązanej Izby, naradzający się w pałacu bankiera Laffitte’a, ofiarowali koronę księciu Orleańskiemu, synowi ściętego w 1794

r. Filipa-Egalitć, usuwając starszą, prawowitą, linię domu Bourbon.—Ludwik Filip Orleański (1830—1848), ogłoszony „królem Francuzów” d. 7 sierpnia przez Izbę deputowanych, miał rządzić na mocy konstytucyi, już nie nadanej z łaski, lecz uchwalonej przez tęż Izbę. Pozwolił on zamienić sztandar biały z liliami przodków swoich na chorągiew trójkolorową. Wychodził na ulicę w surducie cywilnym i z parasolem, jak pospolity mieszczanin. Widzieli to niechętnem okiem monarchowie europejscy, a cesarz rossyjski, Mikołaj, odmawiał mu tytułu majestatowego (Majesté). Nie odważył się przecież Ludwik Filip dawać poparcia rewolucyom, jakie wybuchły jednocześnie w 1830 r. w Belgii, Włoszech i Polsce. Chociaż wysłał wojska pod Antwerpię dla wydarcia tej ostatniej twierdzy Hollendrom (1832) i do Ankony przeciwko Austryakom, a cesarza Mikołaja podrażnił rozprawami w parlamencie o sprawie polskiej i przyjęciem wychodźców polskich po upadku powstania; nie wywarł przecież wpływu na układ państw obcych i doprowadził F-ę do upośledzenia, nawet do bezwładności, w stosunkach międzynarodowych. U siebie w domu nie pozyskał też ani szacunku, ani zaufania. Zmieniał ministrów co kilka miesięcy; jeden gabinet (księcia Bassano 10—13 listopada 1834) urzędował tylko przez trzy dni. Stronnictwo legitymistów nie uznawało Orleańczyka za króla prawowitego: więc księżna Berry próbowała wzniecić rokosz w Wandei, celem, zdobycia tronu dla syna swego, Henryka Bordeaux (1832). Republikanie wywoływali zaburzenia uliczne w Lyonie i Paryżu (1831, 1832, 1834, 1839); synowiec Napoleona I, Ludwik Napoleon Bonaparte dwukrotnie próbował zbuntować żołnierzy, w Strasburgu 1836 i w Boulogne 1840. Pojmany i osądzony, dostał się do więzienia w Ham, ale sprawa bona-partyzmu nabrała niezmiernego uroku w r. 1841, gdy prochy Napoleona zostały sprowadzone z wyspy św. Heleny za sprawą Thiers a historyka Konsulatu i Cesarstwa, a w owym czasie ministra. Ponieważ jednak wszystkie powyżej wymienione rokosze nie udały się, więc F. używała pokoju, który sprzyjał rozwojowi nauki, literatury, sztuki, przemysłu i handlu. Budowano koleje żelazne; liczba machin potroiła się

w ciągu 20-u lat, w odpowiednim też stosunku wzrosły produkcya żelaza i zużywanie węgla kamiennego; wzrastała liczba robotników, szczególnie w miastach fabrycznych. Los ich stał się przedmiotem badania i troski dla myślicieli, ekonomistów i socyalistów. Pierwsze stowarzyszenie, „na miłości oparte”, Saint-Simonistów, podpadło pod wyrok sądowy 1832, który je rozwiązał i skarcił więzieniem; drugie, szkoła Franciszka Fouriera, marzyło o falansterach bez wykonania w rzeczywistości; silniejsze wrażenie wywierały pisma Proudhona, obalające własność i pożyczkę na procent; najszerzej zaś rozeszło się hasło „organizacyi pracy” i „prawa do pracy”. wygłoszone przez Ludwika Blanca. Poruszało ono liczną w Paryżu klasę robotników. Z drugiej strony liberaliści, republikanie i bona-partyści żądali albo głosowania powszechnego, albo przynajmniej rozszerzenia prawa wyborczego, które według konstytucyi przysługiwało tylko zamożnej klasie, obywatelom opłacającym niemniej od 200 franków rocznie podatku. Zarzucano, że losami F-i rozrządza tylko 200 000 mieszczan, lub kupców korzennych (épiciers) i Ludwika Filipa zwano ich królem. Prezy-dujący w gabinecie od r. 1840, na przemian z Thiersem, Guizot, z niewzruszonym uporem doktrynera odmawiał zniżenia wyborczego census, umimo wzmagającej się agitacyi na bankietach politycznych i ukazania się tłumów na ulicach Paryża, t. j. Rewolucyi Lutowej. Gdy padły pierwsze strzały d. 23 lutego 1848

r. Guizot podał się do dymissyi, a nazajutrz, gdy odmówiła posłuszeństwa gwardya narodowa marszałkowi Bugeaud, wsławionemu zwycięstwami w Algieryi i Maroku, sam Ludwik Filip ustąpił z Tuileryów, zrzekając się tronu na rzecz wnuka swego, hrabiego Paryża; ale tłum, który wtargnął do Izby Deputowanych, groźnie poparł wnioski poety Lamartine’a i wymownego republikanina, Ledru-Rollina, że ma być utworzony rząd tymczasowy. Ten ukształtował się pod formą (drugiej) Rzeczypospolitej (1848 —

1852) i natychmiast (25 lutego) ogłosił dekretem swoim, że zabezpieczy byt robotnika przez pracę. W pałacu Luxemburskim zasiadł Komitet Robotniczy pod prezydencyą Ludwika Blanca. Postanowiono urządzić dla niemających pracy robotników Warsztaty Narodowe; w rzeczywistości zaś używano ich tylko do nieprodukcyjnego kopania ziemi na Polu Marsowem, ale płaca dzienna setki tysięcy ludzi pochłonęła w ciągu trzech miesięcy 7 240 000 fr. Później, ledwo 4 maja, zebrało się Zgromadzenie Ustawodawcze j (Assemblée Constituante). Chociaż było ono obranem drogą głosowania powszechnego (suffrage universel) przez wszystkich Francuzów, poczynając od 21 lat wieku, bez względu na zamożność lub klasę społeczną, jednakże kluby socyalistyczne i rewolucyjne nie były zadowolone z większości, która wydawała się im zbyt umiarkowaną: więc już 15 maja urządziły pochód tłumów, żeby to Zgromadzenie rozpędzić. Zamach nie udał się; przeciwnie, wywołał uchwałę o zwijaniu stopniowem warsztatów narodowych; robotnicy zaś rzucili się do wznoszenia barykad i wywiązała się zażarta walka, trwająca od 23 do 26 czerwca, z wojskiem liniowem, gwardyą narodową i gwardyą ruchomą (mobile). Zwyciężył nareszcie gen. Cavai-gnac, obdarzony władzą dyktatorską. Nowa kon-stytucya, uchwalona d. 12 listopada, stanowiła Rzeczpospolitą z jednoizbowem Zgromadzeniem Prawodawczem (Assemblée Législative) i obieranym na 4 lata przez głosowanie powszechne prezydentem Rzpltej, jako naczelnikiem władzy wykonawczej. Tę godność otrzymał ogromną większością głosów (5 434 226) Ludwik Napoleon Bonaparte, niegdyś więzień z Ham, autor „Idei Napoleońskich”, a teraz zręczny agitator. Objął on urzędowanie d. 20 grudnia 1848, zaprzysiągłszy wierność „Rzeczypospolitej demokratycznej”. Ale ta Rzeczpospolita nie posiadała warunków trwałości, ponieważ wspomnienia socyalistycznych nieudatnych pomysłów i krwawych zaburzeń zniechęciły do niej większość narodu. Gdy po ustąpieniu Konstytuanty zasiadło w pałacu Bourbon (28 maja 1849) Zgromadzenie Prawodawcze, pokazało się, że w liczbie 750 członków było tylko 200 republikanów, reszta zaś, t. j. 550 deputowanych, należała do stronnictw monarchicznych: legitymi-stów, orleanistów i bonapartystów, które ośmieliły się wzruszyć zasadę głosowania powszechnego nowem prawem wyborczem z d. 31 maja

1850.    Prezydent nie zdołał jednakże uzyskać od rojalistów zgody na przedłużenie terminu swego urzędowania: więc zdobył sobie 10-letnią prezydenturę przez gwałtowny zamach stanu (coup d’état) d. 2 grudnia 1851, t. j. przez nagłe uwięzienie 14-tu najwybitniejszych przeciwników (w tej liczbie Cavaignaca i Thiersa), przez wypędzenie 220 deputowanych z pałacu Bourbon, przez zdobycie barykady na przedmieściu Saint-Antoine i strzelanie do tłumu na bulwarach, przez poddanie 32 departamentów pod stan oblężenia i skazanie 10 000 osób na wygnanie (w tej liczbie znajdowali się Thiers, Quinet i wielki poeta Victor Hugo). Mimo takich gwałtów, sejmiki, odbyte 20 i 21 grudnia

1851,    zatwierdziły jego zwiększoną władzę większością 7 439 216 głosów przeciwko 646 737 negatywom. Utworzone też zostały nowe insty-tucye: Rada państwa (Conseil d’Etat) z 40—50 członków, Ciało Prawodawcze (Corps Législatif) z 261 i Senat ze 150-u. Po roku, w dniu pamiątkowym bitwy pod Austerlitz, d. 2 grudnia 1852 nastąpiło ogłoszenie (drugiego) Cesarstwa: Książę-Prezydent rozpoczął panowanie jako Napoleon III, cesarz Francuzów (1852— 1870) na mocy uchwały senatu z d. 7 listopada i plebiscytu z d. 20—21 listopada. Za cesarstwem oświadczyło się 7 839 532 głosów, przeciwnych wyraźnie było tylko 253 149, ale powstrzymało się od głosowania 2 062 798 obywateli. Mikołaj I ociągał się z uznaniem monarchii, opartej na rewolucyjnej zasadzie powszechnego głosowania, i pisał się tylko „dobrym przyjacielem”, lecz nie „bratem” obranego cesarza. Urażony tern Napoleon wydał mu wojnę t. zw. wschodnią, czyli kryms'ką, w obronie Turcyi, a w przymierzu z Anglią i Sardynią (1854 — 1856). Dla F-i nie wyciągnął z niej materyal-nych korzyści na kongresie paryskim; dla siebie tylko zyskał umocnienie tronu, upajając armię i naród sławą zwycięstwa. Jednakże w r. 1857 przy wyborach do Ciała Prawodawczego wielkie miasta dały mandat poselski przeciwnikom rządu i d. 27 kwietnia 1858 zasiedli w Izbie: Jules Favre, obrońca Orsiniego, sprawcy zamachu na życie cesarza, E. Picard, E. Ollivier, Helion, Darimon. Utworzyli oni grupę oppozycyj-ną „pięciu”, która nie mogła wprawdzie przeszkodzić wykonaniu świeżo uchwalonego, nader srogiego prawa o „bezpieczeństwie powszechnem” i uwięzieniu 2 000 osób, ale wywierała potężny wpływ na opinię publiczną. Drugą wojnę wydał Napoleon w 1859 r. Austryi,jako sprzymierzeniec Wiktora Emmanuela króla Sardyńskiego, i osobiście stawał na placach boju pod Magen-tą i Solferino; atoli po tych zwycięstwach, nie spodzianie porozumiawszy się z cesarzem au-stryackim, przyjął dla sprzymierzeńca swego ustępstwo samej tylko Lombardyi, bez Wenecyi (preliminarya w Villafranca 11 lipca, pokój w Zurichu 10 listop.) i zabrał mu Sabaudyę wraz z Niceą na rzecz F-i, która zyskała przez to trzy nowe departamenty. Był to cios bo-leśny dla Włochów, dobijających się zjednoczenia półwyspu. Potrafili oni przecież ubezwła-dnić Napoleona jego własną zasadą prawowito-ści władzy, zatwierdzając połączenie Królestwa Obojga Sycylij, Toskanii, Emilii, Parmy, Mode-ny, Lukki plebiscytami ludności tych krajów. Nie mogli pizecież zarządzić podobnego głosowania w Wenecyi, rządzonej przez Austryaków, i w Rzymie, gdzie załoga francuska broniła świeckiej władzy papieża (już od r. 1849). Napoleon zniechęcił sobie Włochów jeszcze bardziej, gdy wysłał flotę pod Gaetę do przeszkadzania im podczas ostatniej walki z królem nea-politańskim i usunął ją z portu dopiero na żądanie Anglii (19 stycznia 1861). Wątpliwe też korzyści przynosiło mu „serdeczne porozumienie” (entente cordiale) z królową Wiktoryą i jej rządem, uwieńczone spoiną wyprawą do Chin (1860) oraz traktatem handlowym z d. 22 stycznia 1860, który opierał się na zasadzie „wolnej wymiany”, głoszonej przez ekonomistów szkoły manc/esterskiej. W zatargu z prezydentem Meksyku, Juarezem, konwencya Londyńska (z d. 30 paźdz. 1861) oznaczyła spoiną wyprawę an-gielsko-francusko-hiszpańską; lecz niebawem po

wylądowaniu sprzymierzeńcy opuścili Francuzów, przyjąwszy ofiarowane sobie wynagrodzenie. Odtąd Napoleon w ciągu 5-u lat, do r. 1867, zużywał siłę wojenną i znaczne fundusze na projekt utworzenia w Ameryce monarchii, ce-

Bismarcka. Fatalnym był mianowicie rok 1866: pobita pod Sadową Austrya oddała Wenecyę Napoleonowi, lecz Wiktor Emmanuel nie powstrzymał pochodu wojsk swoich, powołując się na przymierze, zawarte z Prusami. Osamotnio-

Lâo'pp*'

f/ v ^ .-' . jŚwiemorrt

=5^»    \ 1$“ M    Ur&

* ^^Æâ2rot%Vr J!

•    fe^vr

-Vannes »<j*>/ ■ ■■■'■ ^-■«S.i/v'V¹ /v 0 ' ^ ' £ rly'^T^vL R ^. ..!-> °\i! N S|(| îtanÆres fv^H ®AOn e) V Jflulliou fïJLr-' ^ JT A * U------,-'V-₁Bloie V^-.^VX V‘-x /-'\^’s f ij \Q -'-\ f-* J.Ve®oul ' •} Hunin^ua

•-a/ ‘•?.>f|‘-iKl|'&^ ’ÂItC

*₀ Gitma% 5    ( ^ jchitsaurouxf^.-^ 'fV ^ f/ tr-Jiï7& ^'Wf^    \-

iispè*% l^^rr^v <->.

Cs'irip, > i '-'-( .Aj i^moées * 7 iimaŚ7* v \l ^0NE

'r

'-⁼mV>r>str^ •

°*

^^SfBrieuc

trùz*^⁰* °

V;

ara

=J»vonn

Ö«

Che

ro«x

, sA^t?

//- £ .?•■•■■•......

k, forage ₀ R N E

-Zou*

Cl

’•de/dji^

.eauA

ot^-

r\^° V

wir—, o. \

I è»    Baza s"

K^ret^û&

^landes , L >

?•<

'îs

averne

rKehl

SB

X"VV

O T - Er

. Va/jij

T* !    * V

.    U R P- /

acoiH    A

r^t,-'\yA

Presse a i N

a?rTontJv^

⁻--y 'Çb °⁰^,'-,l'xW '--. (»"'

"i^èm

O,° T VjîJ \fc»V«MfcS' . ;^riv4? -₀ * cV’ ^ źyftT~\ V 0 2L*èXfi~*JS«%0 J, ^Gap^hrun

—7 «* Rpdez'-^    • * '-    ' *x ° '—r‘"‘ *    *

LYO

Vienn

le

0/.S

Valence/cf

*-■ / •

> /7 5k    ^ / * ⁰    lAviêrvpn /V ^<»k

,    fjv ^    Vp^Albr! fv- ^' Nîmes» J^^tVusĄ. _A‘\.V ........ {%£

Ijr^tV-ch V V ^ ' * * * W « «ontpéllî.r J.    "'■' \ 1

- ÄssLS-pvRrNrEs% E R S ÄoÜövse Ł f* a u i VJL< r'e3^ ^*d 0    ^

INNf

'À

I»

Carcasson

fiO D E

.Nfcg

’erpi^nan-

JT>JB

“7

eille

-A

Toulon

Fig. 4. Porównawczy podział Francyi na dawne prowincye i dzisiejsze departamenty (podług Schradera).

Uwaga. Prowincye przed r. 1789 są oznaczone tłnstemi napisami i łańcuchowemi granicami, departamenty zaś cieûszemi napisami i kropkowanemi granicami, o ile te nie zbiegają się z dawnemi.

('Mapa niniejsza należy do str. 50.

sarstwa Meksykańskiego, zupełnie chybiony. W sprawie polskiej życzliwa interwencya Napoleona udaremnioną została przez odmowę skutecznego poparcia ze strony Anglii (1863). Polityka zagraniczna jego popadła w większe jeszcze powikłania, gdy się rozwinęła działalność

ny Napoleon poprzestał na wtrąceniu do traktatu praskiego artykułów o głosowaniu powszech-nem w Szlezwigu i Holsztynii nad pytaniem: czy mają te księstwa dostać się pod pruskie panowanie, tudzież o zakreśleniu dla związku Północno-Niemieckiego granicy na rzece Menie.

Obu artykułów Bismarck nie wykonał; przeciwnie, posłużył się nimi, żeby znaglić południowe Niemcy do oddania wojsk swoich pod naczelną komendę króla pruskiego. Dokonało się tedy zjednoczenie Rzeszy Niemieckiej militarne w imię zasady narodowości, chociaż bez form plebiscytu, i F. ujrzała na granicy swojej potężnego wroga. Napoleon III, widząc wzrasta jący wpływ oppozycyi, której przejednać nie mogły „liberalne reformy”, czyli raczej przywrócenie parlamentaryzmu, i zatrwożony o przyszłość dynastyi, czyli o dziedzictwo swTego nieletniego syna wśród gromadzących się upokorzeń, przybrał wobec Prus postawę wyzywającą i wydał im wojnę bez sprzymierzeńców, z armią nie dość liczną, źle zorganizowaną, gorzej jeszcze komenderowaną. Następstwa były straszne: 4 sierpnia zniesioną została dywizya Abla Douay pod Wissemburgiem, 6-go dał się pobić na głowę marszałek Mac-Mahon pod Wörth, marszałek Bazaine po zaciętych walkach 14, 16, 18-go sierpnia schronił się pod osłonę fortyfikacyj Metzu, a 1 — 2 września pod Sedanem otoczona i pobita armia druga dostała się do niewoli razem ze swym cesarzem. Gdy się o tem dowiedziano w Paryżu, Jules Favre wniósł na nocnem posiedzeniu Ciała Prawodawczego (3 września) odsądzenie Napoleona i jego dynastyi od tronu, a zrana 4 września lud wtargnął do Izby i zażądał ogłoszenia Rzeczypospolitej. Cesarzowa Eugenia, regentka, odjechała bez oporu do Anglii, ex-cesarz Napoleon, uwolniony po ukończeniu wojny, osiadł także pod Londynem, w Chislehurst, i tu umarł (1873); ich syn, Ludwik Napoleon Eugeniusz, znany pod pieszczo-tliwem imieniem Lulu, zginął w roku 1879 w Afryce, jako ochotnik na wyprawie angielskiej do kraju Zulu. Obecnie reprezentują bo-napartyzm dwaj synowie księcia Hieronima i Klotyldy Sabaudzkiej; z nich jeden jest pułkownikiem rossyjskim.—Trzecia Rzeczpospolita od 4 września 1870 do dziś dnia. Zniweczoną przez nieprzyjaciela władzę najwyższą podjął i wskrzesił Rząd Obrony Narodowej, utworzony przez 11-tu członków Ciała Prawodawczego, deputowanych m. Paryża, którzy przybrali sobie gubernatora stolicy generała Trochu na prezydenta i wysłali dwóch ze swego grona delegatów, Crémieux i Glais-Bizoin, z dodaniem admirała Fourichon, do m. Tours na stałą rezydencję dla kierowania uzbrojeniem prowincyj; d. 9 października przyłączył się do nich Gambetta, wyleciawszy z Paryża balonem (6 paźdz.). Wszyscy inni pozostali w Paryżu, zdecydowani przetrzymać oblężenie, które się zaczęło d. 18 września. Chwilowo, d. 31 października członkowie Rządu byli aresztowani przez zwolenników Rady Miejskiej (Commune): lecz odzyskali władzę dzięki licznym batalionom gwardyi narodowej i plebiscytowi z d. 3 listopada, który dał im większość 350 000 głosów przeciwko 60 000.

Wtedy usunął się jeden z członków, Rochefort. Godność yice-prezydenta sprawował J. Favre. Gdy jednak prezydent Trochu nie 'umiał przerwać najeżonych fortyfikacyami linij oblężniczych niemieckich, rządowi paryskiemu przypadła w udziale tylko bierna rola obrony fortów swoich i miasta, dopóki nie nadejdzie odsiecz, lub nie wyczerpią się zapasy żywności. Akcyę zaczepną podjął rząd turoneński, a duszą jego stał się Gambetta, który potrafił zgromadzić milion ludzi pod sztandarami, nie poddając się rozpaczy wśród klęsk nieustannych. Najstraszniejszą była kapitulacja marszałka Bazaine’a w d. 27 października, wydała bowiem nieprzyjacielowi 173 000 żołnierzy, 6 000 oficerów z trzema marszałkami, 13 000 koni i 1 665 dział wraz z potężną twierdzą Metz. Wysławszy tylu jeńców do Niemiec, wódz pruski, książę Fryderyk Karol, przyszedł nad Loarę pierwej, nim się wyćwiczyły nowe wojska francuskie, pobił je (1—3 grudnia) i zajął m. Orléans. Gen. Bourbaki, wysłany na czele 100 000 ku Renowi, przegrał bitwę pod Montbéliard (15—18 stycznia 1871), próbował strzelić sobie w łeb, a jego armia schronić się musiała do Szwajcaryi. Szlachetny Garibaldi, uformowawszy z partyzantów „armię Wogezów”, dzielnie i z lepszem powodzeniem walczył pod Dijon, lecz wysilenia jego nie przemogły liczebnej przewagi Prusaków. Podobnie Chanzy na czele armii Loary i Faid-herbe z armią północną ocalili tylko cześć chorągwi francuskiej, staczając odważnie bitwy, mimo braku jazdy i artylleryi. Nie doczekawszy się odsieczy, a wyczerpawszy zasoby opału i jadła, Paryż musiał poddać się na kapitulacyę 28 stycznia 1871 w 10 dni po ogłoszeniu Wilhelma cesarzem Niemiec w sali pałacu wersalskiego. J. Favre wyjednał wtedy rozejm, niezbędny dla odbycia sejmików wyborczych. Zgromadzenie Narodowe (Assembleé Nationale), otwarte już 13 lutego w Bordeaux, zamianowało Thiersa Naczelnikiem Władzy Wykonawczej i upoważniło go do traktowania o pokój. Sędziwy ten mąż stanu podjął trudne i gorzkie zadanie układów z Bismarckiem. Musiał przyjąć jego warunki: odstąpienie Niemcom Aizacyi i części Lotaryn gii ze Strasburgiem i Metzem, 5 miliardów kon-trybucyi z procentami, liczonemi do terminów wypłat, i utrzymaniem wojsk niemieckich w kilkunastu departamentach F-i do takichże terminów, wreszcie wydanie połowy Paryża na dni kilka Niemcom dla stwierdzenia ich tryumfu. Preliminarya otrzymały w d. 3 marca ratyfika-cyę Zgromadzenia Narodowego, które przeniosło się do Wersalu po ustąpieniu wojsk niemieckich z fortyfikacyi lewego brzegu Sekwany (20 marca). Ale tymczasem w Paryżu wybuchł rokosz „skonfederowanych” batalionów gwardyi narodowej (18 marca), znalazł się Komitet Centralny, wreszcie z wyborów, zarządzonych d. 26 marca, wyszła Rada Miejska, czyli Kommuna,

T. K.

jako władza najwyższa, gotowa do walki ze Zgromadzeniem Narodowem, i jako wzór dla 40 000 gmin całej P-i, które miały utworzyć federacyę zamiast jedynego scentralizowanego państwa. Walka trwała przeszło dwa miesiące, do 28 maja, pod okiem Prusaków, którzy zajmowali forty północne, i zrządziła niezmierne szkody Paryżowi, szczególnie w ostatnich 7-u dniach, kiedy wojska wersalskie znajdowały się już w ulicach, a kommuniści (communards) i „nafciarki” (pétroleuses) podpalali najwspanialsze gmachy, zamierzając zniszczyć miasto całe do szczętu. Spłonęły wtedy Tuileries, ratusz, pałac sprawiedliwości, biblioteka Luwru etc. Po zwycięstwie rządu wersalskiego 11 000 jeńców oddano sądom wojennym, które skazywały ich na rozstrzelanie, galery lub deportacyę do Nowej Kaledonii. W ciągu tej okropnej wojny domowej został jednakże spisany i ratyfikowany (10 maja) pokój z Niemcami we Frankfurcie, a Thiers, mianowany prezydentem Rzpltej Francuskiej (13 sierpnia 1871), zajął się gorliwie przyśpieszeniem wypłaty kcntrybucyi dla. rychlejszego wyzwolenia departamentów, obsadzonych wojskiem pruskiem. Pierwsza pożyczka na ten cel, 2-mi-liardowa, ogłoszoną została na 28 czerwca i świat się zdumiał bogactwem F-i po takich ciosach i stratach, gdy zapisy w ciągu sześciu godzin wynlosłły z górą cztery miliardy. Odtąd specyalne pociągi przewoziły złoto do Berlina, a po odliczeniu pierwszego pół-miliarda (28 lip-ca) rozpoczęło się wyprowadzanie załóg pruskich. Druga pożyczka, 3-miliardowa, d. 15 lipca 1872

r., miała jeszcze świetniejsze powodzenie, albowiem zapisy dosięgły 42 miliardów, a więc każdy zapisujący się dostał w papierach pożyczkowych tylko yi4 żądanej sumy. Ostatnia forteca, Verdun, pozbyła się Prusaków d. 13 września; ostatni żołnierz pruski ustąpił za granicę d. 16 września 1873. Zgromadzenie Narodowe uczciło Thiersa dekretem, że „dobrze się zasłużył ojczyźnie”. Nie mniejszą, a zapewne trudniejszą do osiągnienia zasługą jego była ofia-. ra z osobistych przekonań politycznych, gdy, będąc przez -całe życie monarchistą, zwolennikiem domu Bourbonów, przyznał, że w owocze-snych warunkach należy uznać Rzeczpospolitą i służyć jej dla dobra kraju. Tymczasem znaczna większość Zgromadzenia (:i/₄) składała się z monarchistów, ale podzielonych na trzy stronnictwa: legitymistyczne hrabiego Chambord, czyli Henryka V, orleańskie hrabiego Paryża, i bona-partystów. Żadne z nich pojedyńczo nie miało dość siły do wprowadzenia swego kandydata na tron; zjednoczonemi wszakże głosami (360 przeciwko 344) potrafiły Thiersa zmusić do dymissyi (24 maja 1873). Wybrańcem ich był Mac-Ma-hon, atoli wśród trwającej rozterki republikanie porozumieli się z orleanistami i przeprowadzili konstytucyę z d. 25 lutego 1875 republikańską z prezydenturą 7-letnią, izbą deputowanych

i senatem. Potem w r. 1876 połączyli się znów monarchiści, obalili ministeryum J. Simona i rozwiązali izbę deputowanych; lecz nowe wybory dały większość republikanom, na których czele stali Gambetta i Juliusz Ferry, zwani oppor-tunistami. Mac-Mahon podał się do dymissyi d. 30 stycznia 1879 i trzecim prezydentem został obrany przez kongres, czyli przez obie izby połączone, Juliusz Grévy, republikanin niewątpliwy. On też ugruntował republikańską formę rządu podczas pierwszego siedmiolecia. Zaszczycono go powtórnym obiorem, lecz w r. 1887 skompromitowała go sprawa zięcia (Wilsona) i zmusiła do dymissyi (2 grudnia). Ustąpił on miejsca niemniej wybitnemu republikaninowi, Sadi Carnotowi, wnukowi sławnego konwencyonisty Łazarza Carnot (obrany 3 grudnia 1887, śmiertelnie raniony przez anarchistę Włocha 24-go, zmarł 25 czerwca 1894); następni prezydenci: Casimir Périer, obrany 27 czerw. 1894, (zrzekł się 16 stycznia 1895), Feliks Faure (obrany 17 stycznia 1895—f 17 lutego 1899) byli popierani przez tak silną większość republikańską w izbach i w narodzie, że monarchiści musieli ograniczyć swoją działalność tajemnemi knowaniami. Ukazało się w Izbie Deputowanych nowe stronnictwo socyalistów od r. 1881, które przysporzyło trudności ministeryom, lecz zachwiać konstytucyi nie zdołało. Zamachy anarchistów, nie wyłączając zamordowania Carnota, przewrotu politycznego nie zrządziły. Pomimo burz parlamentarnych i częstych zmian osób w składzie rządu, obecna Rzeczpospolita stworzyła armię potężniejszą od cesarskiej i flotę największą po angielskiej; nie wydała wprawdzie Niemcom wojny odwetowej i nie odzyskała Alzacyi, ale zdobyła Tunis (1881), Madagaskar (1883), Tonkin i Anam (1884—45), rozszerzyła oświatę w dolnych warstwach narodu przez reformę szkolną, a w najwyższych sferach nauki i sztuki otaczała opieką i czcią twórczość wielkich umysłów; podniosła dobrobyt ekonomiczny, chociaż wymagała od narodu nieznanych dawniej podatków na potrzeby budżetu, który dochodzi obecnie do 3.4 miliardów; zadziwiała Europę wystawami powszechnemi z 1878 i 1889 r., współzawodniczy z innemi rządami w Afryce i Azyi; utrzymuje F-ę na stopie wielkiego mocarstwa i przodującego ludzkości narodu. — Literatura. Wymienimy tu dzieła obejmujące prawie całkowitą historyę F-i, a więc: Michelet „Histoire de France” (tomów 18, wydania pierwsze 1833 — 1866); Henri Martin „Histoire de France” (tomów 17, wydanie 4-te 1855—1860); Dareste „Histoire de France” (9 tomów 1865— 1879). Wskazówki co do dzieł szczegółowych znajdują się w świeżo wychodzącej „Histoire Generale par Lavisse et Rambaud”.

Francya pod względem politycznym, ekonomicznym i społecznym. —Administracya państwowa. Pod względem politycznym Francya dzieli

Pawniejsza Flandrya, to dziś. depart. Nord „    Artois (Artezya)

„    Pikardya

,,    Normandya

Bretania

Anj ou

Ile de France

Maine

Champagne

Franche Comté

Provence

Languedoc

Hrabstwo Nicei „ Roussillon    „

Foix    „

Guyennes et Gascogne

Béarn Angoumois Auuis et Saintonge Poitou

Touraine

Orléannais

ii

Berry

Marche

Limousin

Auvergne

Bourbonnais

Nivernais

się na 87 departamentów, Wliczając w to Korsykę i terrytoryum Belfortu. Podział ten pochodzi z r. 1790 i zastąpił dawny podział na prowin-cye i dzielnice historyczne.—Departamenty biorą nazwę albo od przerzynających je rzek lub gór (Meuse, Seine, Basses Alpes i t. p.), albo od położenia (Nord, Manche, Pas de Calais), albo wyjątkowo i od dzielnic historycznych (Vendée, Savoie). Na czele departamentu stoi prefekt, jako przedstawiciel władzy wykonawczej, oraz rada generalna o charakterze prawodawczym. Departamenty dzielą się na okręgi (arrondissement), zarządzane przez podprefektów i rady okręgowe (conseil d’arrondissement), okręgi dzielą się na kantony, a te wreszcie na gminy. Na czele kantonów i gmin stoją merowie oraz rady municypalne.—Załączona osobna tablica obejmuje wykaz wszystkich departamentów Francyi właściwej, ich rozległość, ludność, gęstość zaludnienia, podział na okręgi, kantony i gminy, wreszcie miasta główne (ob. tablicę statystyczną).

Co się tyczy dawnego podziału historycznego, który podziśdzień nie utracił swego znaczenia w życiu potocznem, a nawet publicznem, zauważyć należy, że dawne prowincye odpowiadają, mniej więcej obszarowi jednego lub kilku departamentów dzisiejszych.

Pas de Calais.

„ Somme.

„ Seine Inférieure, Eure, Calvados, Gr-„ ne, Manche.

„ llle et Vilaine, Côtes du Nord, Finistère, Morbihan. Loire Infer.

„ Maine, Loire.

„ Seine et Oise, Seine, et Marne, Oise, Aisne. „ Mayenne et Sarthe. „ Ardennes, Marne, Aube, H-te Marne. Lorraine (Lotaryngia) „ Meuse, Vosges,

Meurthe et Moselle. Haute Sâone, Doubs, Jura.

Ain, Sâone et Loire, Côte d’Or, Yonne. Loire, Rhône-Isère, Drôme, Hautes Alpes.

Savoie, H-te Savoie. Vaucluse.

Bouches du Rhône. Var, Basses Alpes. Haute Loire, Ardèche, Lozère, Gard, Hérault, Aude, Tarn, H-te Garonne. Alpes Maritimes. Pyrénées orientales. Ariège.

H-tes Pyrénées, Gers, Tarn et Garonne, A-veyron, Lot, Dordogne, Lot et Ga-tonné, Gironde. Landes.

Basses Pyrénées. Charente.

Charente Inférieure Vendée, Deux Sèvres^ Vienne.

Indre et Loire.

Loir et Cher; Loiret, Eure et Loir.

Cher, Indre.

Creuse.

H-te Vienne, Corrèze. Cantal, Puy de Dôme. Allier Nièvre.

Po wojnie francusko-niemieckiej z dawnej pro-wincyi Alzacyi (rozdzielonej na dwa depart.: Haut Rhin i Bas Rhin) pozostało przy Francyi tylko terrytoryum Belfortu; z Lotaryngii zaś utracono cały prawie dawny depart. Mozeli, część dep. Meurthe i półtora kantonu z dep. Wogezów.

Administracya drogi mostów spoczywa w ręku 16 inspekcyj generalnych, i ośmiu specyal-nycli inspekcyj do prac i studyów nad drogami żeiaznemi i wodami spławnemi. Każdy department ma swego naczelnego inżyniera, któremu do pomocy służą inżynierowie zwyczajni, po jed nym na każdy okrąg; inżynierowie ci kierują sprawami żeglugi, dróg bitych i żelazuych, mostów, kanałów, portów, i zostają pod władzą wspomnianych inspekcyj generalnych. Paryż posiada sam dla siebie oddzielną służbę inżynierską i specyalną inspekcyę. Pod względem górniczym państwo dzieli się na 17 okręgów, zostających pod zwierzchnictwem naczelnych inżynierów, z odpowiednią liczbą dodanych im do pomocy inżynierów zwyczajnych; te 17 okręgów zgrupowane są w pięć dywizyj, każda pod wła dzą inspektora generalnego. Opiekę nad lasami, podzielonemi na 35 okręgów czyli konserwacyj (conservations), wykonywa tyluż konserwatorów generalnych, którym podwładni są inspektorowie leśni, starsi dozorcy i t. p. Niezależnie od tego istnieje oddzielna służba, mająca za zadanie za drzewianie okolic, upiększanie ulic, parków, dróg i t. p. Sprawy poczt i telegrafów zostają w każdym departamencie pod kierunkiem dyrektora, któremu podlegają inspektorowie okręgowi; w stolicy departamentu znajduje się główny urząd pocztowy, w stolicy okręgu—urząd okręgowy, po kantonach i gminach zwyczajne biura przyjmujące i wydające korespondencyę wrszelkiego rodzaju. Wszystkie departamenty zgrupowane są na 15 obwodów (régions); na czele każdego stoi dy-rektor-inżynier, czuwający głównie nad techniczną stroną telegrafu.—Rolnictwo i przemysł, traktowane jako zajęcia wolne, nie mają we Francyi żadnego podziału administracyjnego: z tern wszystkiem istnieją tam inspektorowie rolnictwa, zwiedzający wsie i folwarki, urządzający wystawy prowincyonalne i t. p., są też doradcze izby rolnicze i stacye doświadczalne, zorga-

f

!

i

' 4.

•;

i

i

: t.

:

mm

‘

i

■:

i

*

;

i

i

?

r

ïi

&

i

?

\

i

.

!

f.

!

;

?

'■

-

.

i

»

i

*

;f

i

K

:

;

!

Przyrost (-f-)

MIASTA GŁÓWNE

DEPARTAMENTU

Bourg.

Laon.

Mou'ins Digne.

Gap.

Nicea.

Privas.

Mézières.

Foix.

Troyes.

Carcassonne.

Rodez.

Belfort.

Marsylia.

Caen.

Aurillac

Angoulême.

La Rochelle. Bourges.

Tulle.

Ajaccio.

Dijon.

St. Brieuc. Guéret Péri gueux. Besançon. Valence.

Evreux.

Chartres.

Quimper.

Nîmes.

Tuluza.

Auch.

Bordeaux.

Montpellier.

Rennes

Châteauroux.

Tours.

Grenobla.

Lon le-Saunier.

Mont-de-Marsan.

Blois.

St. Etienne.

Le Puy

Nantes

Orlean.

Cahors.

Agen

Mende

Angers.

St Lô.

Châlons s. M. Chaumont.

Laval

Nancy.

Bar-le-Duc.

Vannes.

Nevers.

Lille.

Beauvais.

Alençon.

Arras.

Clermont-Ferrand.

Pau.

Tarbes

Perpignan.

Lyon.

Vesoul.

M acon.

Le Mans.

Chambéry.

Annecy.

Paryż.

Rouen.

Melun.

Wersal.

Niort.

Amiens.

Albi.

Montauban.

Draguignan.

Avignon.

La Roche s. Yon. Poitiers.

Limoges.

Epinal.

Auxerre.

lub

ubytek (—) w °/₀ od r. 1886

— 2,06

—    1,87

—    0,05

—    4,02

—    6,02 4- 3,61 — 1,12

—    2 35

—    4,26

—    0.71

—    4,43

—    3,69 4- 4,90 + 4,26

—    1,90

—    0.88

— 1,68

—    1,43

4- 1,10

4- 0,50 4- 3,62

—    1,23

—    1,53

—    0,10

—    2,79

—    2.53

— 2,61 — 2,61 4- 0,34 + 2,71 4- 0,55 — 1.82

—    4,84 4- 2,28 4- 5,15 4- 0,88

-    1,H — 1,06

—    1,64

—    2,93

—    1,46 4- 0,41 4- 2,13

—    1,04 4- 0,21 4- 0,76

—    6,49

—    3,93

—    4,06

—    1,72

—    1 *35

4- 1,21

—    1,71

—    2,26 4- 2,88 4- 0,10 4- 1,72

—    1,17 4- 3,96

—    0.32

—    3,50 + 2,44

— 1,17

^wOr^NNco^coosa-tOTiOioaeo^cocoNLOO CC^ 00 CO Tt o Tf lO    Tf r^rH TT co    co^ oo^ o

—r co o Tł^ oo «-T t-T *-T oT o*o o —~ cT o co co ^ <>f o' <*T o co

I I H- I I 1 I I+++++I I I + I+++I I

4- 0,32 -|-32 depar.

r>

—55

Na

1 km.Q

głów.

S£82gSS8§5S?S38!2:;ggS'S£?!gSS£$'g$§;:;2:32:;*8S,gSS83:88§8$?i88;:8Sg§}gS$;fc85gSSg!g8SSSSS3S88S;:8So$i§?§§§$g§ £

^    ^    ^    CO    —<    <M    iß ^

co

Tablica statystyczna do art. Francya (str. 64).

Ludność

w r. 1891

356,907

545,493

424.382 124,285 115,522 258,571 371,269 324,923 227,491 255,548 317,372 400,467

83,670

630,622

428,945

239,601

360,259

456,202

359,256

328,119

288.596 376.866 618,652 284,660

478.471 303,081 306,419

349.471 284,683 727,012 419,388

472.383 261,084 793,528 461,651

626.875 292,868 337,298 572,145 273,028 297,842 280,358 616,227 316,735

V 645,263 *    377,718

253,885 295,365 135,527

518.589 513,815 434,692 243,533

332.387 444,150 292,253 544,470 343,581

1,736,341

401,835

354.387 874.364

564.266 425,027 225,861 210,125

806.737 280,856 619,523

429.737 263.297

268.267 3,141,595

839.876 356,709

628.590 354,282 546,495 346,739

206.596 288,336 235,411 442,355 -344,355 372,878 410,196 344,688

38,343,192

Rozległość

5,825

7,427

7,380

6,987

5,642

3,738

5,555

5,252

4,903

6,025

6,341

8,770

609

5,247

5,692

5.775

5,972

7,230

7,302

5.887 8.722 8,786 7,217 5,605

9.223 5,315 6,560 6,037 5,938 7,070 5,880 6,365 6,290

10.726

6.223 6,990 6,905 6,157 8,235 5,054 9,363 6,420 4,798 5,006 6.979 6,811 5,226 5,384 5,170 7,283 6,411 8,204 6,258 5,1+6 5,275 6,239 7,093

6.887 5,773 5,885 6,143 6,750 8,004 7.712

4,533

4,141

2,859

5,374

8,626

6,244

6,187

4,597

479

6,341 5,888 5,658 6,055 6,276 5,780 3,730 6,044 3.578 6,971 7,023 5,490 5,969 7 494

536,408

uiuio

S8£§8ä$5 3£SSSg£8SSSS5$$Si5$ä-S38£53£SSS£S3ggg§S82S52gSgg5SgS!ggi:!:;t8g8i§sg23:!?88gS8-8

'tXTOM'-''-'COlOCO't^,CO’-''<f'NTf'^,NN«r'CONiOCDC,3NTi<MCOiO^,l(3POCONNiOiOCONKlNiM(CCOC,3^C>5'CCDiONiOiONM'ONi005^'in'î'NIMiOiOCOÎOn t^-IOCOCCOOCO^-^-^CCCOOJiO^f

vO

36,121

-to

-)

MOU

-o;ub>!

SSo?8gSSS«8§«5®§§§S§Ç§SSS5îSiïSîSSS?$gS5S5SSî?SSSSgS§5gSS;SÇS§gîSgS;SSS?g^§$§î:Sg§SSaSgS§S5S58S§g8S&§S5

2871

moSojjjo

lO.ra^uîcococoiCcoio^o^cocD^iCcDeocoio^iO^uî^^in^io^^iO'O^CJ^co^^oocccoooio^co^oovO'Oiococo^Tfrfxf't^Ti-TfcDireiococoMeoiC'^^-'^-coioincDTt'iO'^-coco'^coiO'^-iCio

362

Nazwa departamentu

RAZEM .

Ain .

Aisne

Allier

Alpes Basses .

Alpes Hautes .

Alpes Maritimes Ardèche .

Ardennes .

Arège

Aube

Aude

Aveyron .

Belfort (terrytoryum) Bouches du Rhône . Calvados .

Cantal Charente .

Charente Inférieure . Cher

Corrèze .

Corse (Korsyka)

Côte d’Or Côtes du Nord Creuze Dordogne .

Doubs

Drôme

Eure

Eure et Loir Finistère .

Gard

Gar nne (Haute)

Gers

Gironde .

Hérault .

Ille et Vilaine .

Indre

Indre et Loire .

Isère

Jura

Landes

Loir et Cher .

Loire

Loire (Haute) .

Loire Inférieure/. Loiret .

Lot .    .    .    .

Lot et Garonne Lozère

Maine et Loire Manche .

Marne

Marne (Haute) . Mayenne .

Meurthe et Moselle .

Meuse

Morbihan .

Nièvre Nord Oise.

Orne

Pas de Calais .

Puy de Dôme . Pyrénées Basses . Pyrénées Hautes Pyrénées Orientales . Rhône

Saône (Haute) .

Saône et Loire

Sarthe

Savoie

Savoie (Haute)

Seine

Seine Inférieure Seine et Marne Seine et Oise . Sèvres (Deux) . Somme Tarn

Tarn et Garonne Var .... Vaucluse .

Vendée

Vienne

Vienne (Haute)

Vosges

Yonne

Enc. powsz. Ilustr. Tom XXIII z. 177.

r-NC0^i0ONM03

.

■f

f

i

i

:

t

'■«

■

•X

-

x

Î

:

i-

r

i

;

i

:

V

\

\

i*

;

i

4

ł

nizowane w każdym okręgu. Podobne izby istnieją i dla spraw przemysłu, który nadto, celem czuwania nad pracą dzieci i kobiet w fabrykach podzielony został na 21 inspekcyj.— Pod względem wojskowym Francya dzieli się na 18 okręgów, z których każdy ma w swych granicach jeden korpus armii, zaopatrzony we wszystkie potrzeby; korpus składa się z dwóch dywizyj piechoty (po dwie brygady, albo po cztery pułki), z jednej brygady jazdy, jednego batalionu artyleryi, jednego inżynieryi, jednego szwadronu pociągów wojskowych, jednego legionu żandar-meryi i t. p. Na czele korpusu stoi generał dy-wizyi, kommenderujący całym korpusem. Okręgi wojskowe, z których każdy dzieli się na osiem subdywizyj, są, według rozmieszczenia kwatery głównej, następujące: korpus 1. kwatera Lille, 2. Amiens, 3. Rouen, 4. Le Mans,] 5. Orlean, 0. Chàlons s. Marne, 7. Besançon, 8. Bourges, 9. Tours, 10. Renues, 11. Nantes, 12, Limoges, 13. Clermont, 14. Grenobla, 15. Marsylia, 16. Montpellier, 17. Tuluza. 18. Bordeaux. W Algierze rozlokowauy jest korpus 19-y a w Tunisie osobna brygada. Niezależnie od tego Paryż i Lyon mają oddzielnych gubernatorów wojskowych. Siły Francyi na stopie pokoju składają się z 340 800 ludzi piechoty (w r. 1892: 145 pułków piechoty, 18 pułków okręgowych, przeznaczonych dla obsadzania twierdz, 13 batalionów strzelców pieszych, 17 batalionów strzelców górskich, 4 pułki żuawów, 5 batalionów strzelców afrykańskich, 4 kompanie karne), z 76 300 ludzi kawaleryi (37 brygad, 67 200 koni), z 57 900 ludzi artyleryi (484 bateryj, 2800 dział), z 20 500 ludzi artyleryi fortecznej (96 bateryj), wreszcie z 23 700 ludzi korpusu inżynierskiego; ogółem w r. 1899 armia francuska na stopie pokoju liczyć była powinna 574 300 oficerów i żołnierzy, nie licząc w to 30 000 ludzi, oddanych w służbę administracyi celnej i leśnej. W razie wojny, liczba osób, które mogłyby być powołane do obrony kraju dosięga 4'/₃ milionów, lecz zdolnych do użycia najwyżej 2'/₂ mil.—Marynarka wojskowa Francyi dzieli się na 5 okręgów: Cherbourg, Brest, L’Orient, Rochefort, Toulon, na czele okręgu stoi prefekt marynarki. Ogólny skład floty wojennej, licząc w to oficerów wyższych i niższych, inżynierów, mechaników, lekarzy i majtków, wynosił w r. 1893—88 000 osób. Liczba statków wojennych wszelkiego rodzaju wynosiła w r. 1898—457, dział 3 706; objętość statków 602 000 ton o sile 674 000 koni. (Ob. F. Wojsko, str. 80 i 81).—A dministracya finansowa Francyi jest skomplikowaną, lecz ścisłą, czujną i bardzo fiskalną. Każdy departament, okrąg, kanton i gmina zaopatrzone są w odpowiednie organa poborcze, zostające pod baczną kontrolą oddzielnych urzędów. Na czele całego systemu finansowego stoi najwyższa izba obrachunkowa, sprawdzająca i prostująca wszelkie pozyeye dochodów i wydatków państwowych. Pod względem

Rncykl. Poważ, riuatr. Zeaz. 178. T. XXILL

opodatkowania oraz wysokości długu państwowego (licząc jedno i drugie nietylko w liczbach absolutnych, ale i na każdą głowę ludności) Frań cyà zajmuje pierwsze miejsce w rzędzie wszystkich państw całego świata. Publiczny dług państwowy dosięga 30 miliardów fr., a płacony od niego procent wynosi rocznie przeszło l'/₄ miliarda fr. tj. 33 franki na głowę; porównawczo każdy mieszkaniec płaci rocznie procentu od długu państwowego: w Niemczech 10 fr., w Anglii 16, w Austryi 12 ‘/₂, w Rossyi 6, we Włoszech 18y₂, w Belgii 16y.₂, w Niderlandach 14, w Danii 5¹/₂, w Szwajcaryi 1. fr. Budżet państwa na r. 1899 bilansował się liczbą 3.51 miliardów franków w przychodzie i 3.48 w rozchodzie, czyli, że przewidywaną jest przewyżka pierwszych nad drugiemi w ilości 30 000 000 fr. Uznana ogólnie zdolność płatnicza ludu francuskiego świadczy o zamożności kraju i pracowitości oraz oszczędności jego mieszkańców. Szczegółowe pozyeye dochodu z budżetu za r. 1892 wykazują, że podatki bezpośrednie wynosiły 463 921 000 fr. (w tem: podatek od drzwi i okien 53.8 mil., od patentów 113.7 mil.); podatki pośrednie 1 991 750 000 fr. (w tem: cła 450 mil., stemple 168.7 mil.) monopole państwowe 612 864 000 fr. (w tem poczty i telegraf 193.2 mil., tytoń 373.2 mil.); domeny państwowe 47 527 000 fr. inne dochody 9133 4 mil. fr. Co się tyczy rozchodów, te rozpadały się jak następuje: ministeryum skarbu 1 509 562 000 (w tem same procenty od długu państwowego 1 287 000 000 fr,), sprawiedliwość i wyznania 78 567 000 fr., sprawy zagraniczne 15 625 000 fr.; sprawy wewnętrzne 67 439 000 fr.; ministeryum wojny 645 754 000 franków; ministeryum kolonij i marynarki 289 556 000 fr., oświata publiczna 176 650 000 fr. (w tem: szkoły wyższe 18 mil., średnie 19 mil., niższe 122 mil., sztuki piękne 8 mil.); handel i przemysł 167 661 000 fr. (w tem poczty i telegraf 147.8 mil.); rolnictwo i lasy 39 453 000 fr., roboty publiczne 200 857 000. Zupełnie niezależnie od państwowych dochodów i wydatków istnieją budżety departamentalne i gminne. Dochody departamentów wynoszą około 260 mil. fr. rocznie i obracane są na budowę i utrzymanie dróg departamentalnych, oświatę, przytułki, zdrowie publiczne, spłatę długów i t/ p. Gminy mają szerszą niż departamenty autonomię finansową; ich dochody wynoszą rocznie 675 mil. franków (w tej liczbie sam Paryż 264 mil.), a długi 3 224 000 000 (w tej liczbie dług Paryża 1 352 000 000 fr.)—Organizacya sądownictwa obejmuje trzy jurysdykeye: administracyjną, kryminalną i cywilną; do tej ostatniej należy i handlowa. Jurysdykcyą administracyjną stanowią: rady prefekturalne (po jednej na każdy departament), rady rewizyjne wojskowe, rady uniwersyteckie, najwyższa izba obrachunkowa i rada stanu, która pod względem administracyjnym jest najwyższą magistraturą. Właściwe sądownictwo cywilne urządzone jest w spo-

1890 tylko 9.3%; podobnież

w r.

sób następujący: w każdym kantonie, a w Paryżu w każdym okręgu, istnieje sąd pokoju, z ju-rysdykcyą policyi prostej; w każdej stolicy okręgu znajduje się trybunał cywilny, albo trybunał pierwszej instancyi; ponad trybunałami są izby apellacyjne, albo sądy drugiej instancyi; takich izb ma Francya 26, a mianowicie: Douai, Amiens, Paryż, Rouen, Caen, Rennes, Angers, Dijon, Nancy, Besançon, Lyon, Chambéry, Grenobla, Aix, Nîmes, Montpellier, Bastia, Tuluza, Agen, Pau, Bordeaux, Poitiers, Limoges, Riom, Bourges, Orlean. Jurysdykcyę kryminalną wykonywa w każdym departamencie sąd kryminalny, zbierający się zazwyczaj co kwartał w stolicy departamentu. W niektórych miejscowościach istnieją trybunały specyalne, tak zwane rady biegłych (conseil des prud’ hommes), rozsądzające sprawy między robotnikami a przedsiębiorcami, oraz trybunały handlowe dla rozstrzygania spraw, między stronami handlującemi wynikłych. Ponad wszystkie-mi instytucyami sądowemi jest sąd kasacyjny w Paryżu, stanowiący trzecią i ostatnią instan-cyę apellacyi.—Sprawy oświaty spoczywały zarówno w Wiekach Średnich, jak i w dobie najnowszej w ręku zakonów i kościoła. Dopiero przez prawa, ogłaszane w latach 1833, 1850, 1854 i 1867, szkolnictwo poczęło zwolna przechodzić pod władzę świecką, a po wojnie z r. 1870—71 zostało z gruntu zreorganizowane. Na początku trzeciej rzeczypospolitej 28 000 szkół nie miało własnych pomieszczeń: wyjednano więc u izb 60 mil. fr. na budowę gmachów szkolnych; następnie przyznano gminom, zwłaszcza uboższym, znaczne zasiłki na potrzeby szkolnictwa; przeobrażono dawne rady szkolne; dano państwu władzę udzielania godności akademickich, co przedtem służyło tylko katolickim uniwersytetom; zniesiono wreszcie tak zwane „lettres d’ obédience, na podstawie których każdy zakonnik miał prawo nauczania; zakonom, nieuznanym przez państwo zabroniono utrzymywać jakiekolwiek szkoły lub w nich nauczać^ Celem prawidłowego dostarczenia i zapewnienia krajowi odpowiednich sił nauczycielskich założono w każdym departamencie seminaryuin z kursem trzechletnim; nauka odbywa się w niem bezpłatnie, z bezpłatnem również utrzymaniem, lecz wychowańcy po opuszczeniu seminaryum obowiązani są przez lat 10 zajmować nauczycielskie posady w zakładach rządowych. Niezależnie od tych seminaryów, których liczba wynosi obecnie w całej Francyi 171, istnieją jeszcze dwa wyższe seminarya dla przygotowywania nauczycieli do seminaryów niższych, a mianowicie w St. Cloud dla mężczyzn i w Fontenay aux Roses dla kobiet. Prawo z r. 1882 zaprowadza w szkole zupełną swobodę religijną i przymus obowiązkowego uczęszczania do szkoły dla dzieci w wieku od 6 do 18 lat; przyczem wykład religii może się odbywać tylko poza szkołą. Nauczycielem w szkołach państwowych może być tylko obywatel francuski.

Pod względem administracyjnym oświecenie publiczne we Francyi podzielono na 16 okręgów, czyli akademij: Douai, Caen, Rennes, Paryż, Nancy, Besançon, Dijon, Lyon, Chambary, Grenobla, Aix, Montpellier, Tuluza, Bordeéux, Poitiers,, Clermont. Algier tworzy siedemnastą akademię. Na czele każdej akademii czyli okręgu stoi rektor (w Paryżu wicerektor, gdyż minister oświaty jest z urzędu rektorem), oraz dodana mu do pomocy rada akademicka. Rektorowi akademii podlegają inspektorowie akademii, po jednym dla każdego departamentu,-—tym zaś inspektorowie szkół ludowych, po jednym zazwyczaj dla każdego okręgu,—lecz właściwie inspektorów takich jest więcej niż okręgów. Pod względem zakresu nauk szkoły francuskie dzielą się na trzy stopnie: elementarne, średnie i wyższe; wszystkie te szkoły są albo publiczne, albo prywatne; można je także podzielić na świeckie i zakonne. Nauczanie początkowe, czyli elementarne, udzielane bywa w szkołach ludowych już-to wyłącznie męskich, już żeńskich, już też mieszanych; w szkole żeńskiej lub mieszanej może wykładać nauczycielka,—w męskiej zaś tylko wówczas, jeśli jest żoną, siostrą lub bliską krewną nauczyciela. W r. 1889 — 90 liczba wszystkich szkół ludowych różnych stopni wynosiła w całej Francyi 81 857, tj. 21.3 na każde 10 000 m-ców; w tej liczbie było mieszanych i męskich 67 628, żeńskich 14 229; szkół publicznych 67 359, prywatnych 14 498; szkół świeckich 63 228, zakonnych 18 629. W tymże roku liczba uczniów wynosiła 5 601 567, tj. 1 400 na 10 000 m-ców; w tej liczbie chłopców 3 087 505, dziewcząt 2 514 062; w szkołach publicznych 4 405 543, w prywatnych 1196 024; w szkołach świeckich 3 896 700, w zakonnych 1 704 867. W powyższych szkołach mieszczą się także szkoły ludowe wyższe (203 męskich i 77 żeńskich), oraz szkoły uzupełniające. Te ostatnie w liczbie 468 ze 40 600 uczniami mają kurs najmniej dwuletni i uczą wiadomości niezbędnych dla potrzeb rolnictwa, rzemiosł, przemysłu i gospodarstwa domowego. Usiłowania rządu i społeczeństwa francuskiego, skierowane do podniesienia oświaty kraju, miały ten skutek, że liczba analfabetów z 58°/₀ w r. 1827 spadła do 9°/₀ w r. 1890. Świetny ten rezultat potwierdzają i inne liczby, tak np.: liczba nieumie-jących czytać rekrutów wynosiła w r. 1827 prawie 55°/₀,

liczba osób nieumiejących podpisać aktu ślubnego wynosiła w r. 1820 45.7°/₀ mężczyzn i 65.3°/₀ kobiet, przy wielkim postępie stosunek ten w r. 1890 wyraził się liczbami 10.1% i 16.2%. Drugi stopień nauczania stanowią szkoły średnie (instruction secondaire); są to licea, tj. zakłady państwowe lub kollegia, tj. zakłady utrzymywane przez gminy,—wreszcie szkoły wolne (établissements libres), kierowane przez osoby prywatne lub zakony. Kończący szkołę średnią

dostępuje bakalaureatu. W r. 1891 liczba szkół średnich męskich wynosiła 1004 ze 152 855 uczniami, w tej liczbie liceów 107, uczniów 50 746; kollegiów 246, ucz. 33 968; szkół wolnych zakonnych 345, ucz. 52 287; szkół wolnych świeckich 306, uczniów 15 854. W tymże roku liczba średnich szkół żeńskicli wynosiła: 24 licea z 3 956 i 27 kollegiów z 3 088 uczennicami. Nauczanie wyższe we Francyi należy do najstarszych w Europie. Uniwersytet paryski jest, co do czasu założenia, drugim po bolońskim i aż do końca Wieków Średnich był ogniskiem oświaty dla całej Europy; sława ta od XVI w. poczęła upadać z chwilą, gdy jezuici jęli zakładać szkoły wyższe w Paryżu i na prowincyi. W chwili wydania edyktu w Blois, 1579 r., było we Francyi 21 uniwersytetów i szkół wyższych. Ulegały one z biegiem czasu różnym reformom, za Henryka IV, za Colberta, wreszcie za Napoleona I i w ostatniem ćwierćwieczu. Obecnie nauczania wyższego udzielają w imieniu państwa fakultety, które w zasadzie mają siedlisko swe w stolicy okręg u szkolnego (akademii). Jest dziś we Francyi 15 fakultetów literackich (fa cultes des lettres), 15 naukowych (f. des sciences), 12 prawnych (f. de droit), 4 lekarskie (f. de médecine), 2 teologii protestanckiej, dalej wyższe szkoły farmaceutyczne, szkoły przygotowawcze i t. p. Istnieją też i wolne fakultety, utrzymywane przez osoby prywatne. W r. 1891 wszystkich studentów w powyższych zokładach liczono 21716, a mianowicie: 8 499 w Paryżu i 12 217 na prowincyi; wolne fakultety miały tylko 931 studentów, państwowe zaś 20 785. Oprócz wymienionych wyżej szkół wyższych istnieją we Francyi liczne inne, pierwszorzędnego znaczenia i sławy zakłady naukowe, pozostające pod władzą bądź ministeryum oświaty, bądź też innych ministeryów. Tu należą: słynne kol-legium francuskie, muzeum historyi naturalnej, szkoła wyższa normalna, szkoła wyższych study ów, szkoła języków wschodnich, szkoła sztuk pięknych, konserwatoryum muzyczne ze szkołą deklamacyi; szkoła politechniczna, szkoła dróg i mostów, szkoła górnicza, wyższa szkoła wojskowa, szkoła artylleryi i inżynieryi (Fontainebleau), szkoła kawaleryi (Saumur), szkoła leśnictwa (Nancy), instytut agronomiczny, specyalna szkoła wojskowa (Saint Cyr), szkoła marynarki (Brest), szkoła inżynieryi morskiej, szkoły wyższe rolnicze (Grignon, Grand Jouan i Montpellier).— Dla pełności obrazu duchowego życia Francyi wspomnieć należy o licznych towarzystwach naukowych, istniejących w każdym niemal departamencie i przyczyniających się skutecznie do rozwoju sztuk i nauk. W Paryżu oprócz wielu towarzystw tego rodzaju znajdują się wielkie instytucye publiczne, jak: obser-watoryum, biuro pomiarów, akademia umiejętności lekarskich, wreszcie instytut francuski, złożony z pięciu akademij. Każde niemal większe

miasto posiada nadto własną, niekiedy bardzo cenną, bibliotekę publiczną, a niektóre z nich galerye obrazów, zbiory osobliwości, gabinety przyrodnicze, muzea starożytności i t. p.—D o-broczynność publiczna we Francyi, jej organizacya i zakres działania, może służyć za wzór wielu państwom. Wprawdzie statystyka francuska jest pod tym względem niedokładna i nie daje miary natężenia pauperyzmu przez wykazanie stosunku osób potrzebujących pomocy do ogólnej liczby mieszkańców; stosunek ten bowiem zależy nietyle od potrzeb tych, co biorą, ile raczej od dobrej woli tych, co dają; skutkiem tego zwiększenie pomocy udzielanej prowadzi za sobą zwiększenie pomocy żądanej. Faktem jest tylko, że wielkie miasta, będące zarazem ogniskami wielkiego przemysłu i handlu, a co za tern idzie, i zamożności, mają więcej środków dla ulżenia nędzy ludzkiej, która też skupia się tu najbardziej. Ogólny wzrost bogactwa kraju nie wpłynął zgoła na zmniejszenie pauperyzmu, raczej go podniecił i tern jaskrawsze wytworzył kontrasty. Dobroczynność publiczna w r. 1833 rozporządzała summą 61 mil. fr.—zaś w r. 1887 summa ta wzrosła do 170 mil fr. czyli powiększyła się o 278%, gdy ludność w tym czasie powiększyła się zaledwie o 15Y₂%.—Wszystkich szpitali w r. 1889 było we,Francyi 1639, a w nich 180 473 łóżek; wydatkowano na nie blizko 115 mil. fr. Na dzieci opuszczone, znalezione i sieroty wyłożono 17.2 mil. fr.—Domów dla obłąkanych było 110.—Dla ulżenia nędzy istnieją po miastach i gminach wiejskich biura dobroczynne (bureau de bienfaisance); na początku roku 1888 biur takich było w całym kraju 15 250, które wspierały 1 647 720 osób.—Jedną z form dobroczynności są lombardy (monts de piété), zorganizowane na podstawie prawa z r. 1851; takich lombardów dobroczynnych w r. 1889 było 42 i te udzieliły pożyczek na 60 mil. fr. pod zastaw ruchomości. Do tej samej kategoryi należą towarzystwa wzajemnej pomocy i kasy narodowe dla zabezpieczenia starości; pierwsze z nich w liczbie 8 689 (1888) miały członków 1 143 000 i posiadały fundusz 150 mil. fr.—drugie zaś, utworzone na podstawie prawa z r, 1850, zostają w administracyi państwa i w r. 1890 wypłacały 31.7 mil. fr. 173388 pensyonarzom. — Wyznania religijne, uznane i utrzymywane przez państwo są:katolickie, protestanckie i mojżeszowe. W kościele katolickim jednostką przynależytości religijnej jest parafia,—każda gmina administracyjna ma swoją parafię; gminy większe mają ich dwie lub więcej.—Parafie tworzą dyecezye, których jest dziś 84, tj. 17 pod zwierzchnictwem arcybiskupów, i 67 pod zwierzchnictwem biskupów.—W zasadzie każdy departament ma biskupstwo.—Stolice arcybiskupie są: Paryż, Rouen, Tours, Cambrai, Rennes, Reims, Besançon, Lyon, Chambéry, Avignon, Aix, Tuluza, Bordeaux, Auch, Albi, Bourges, i Sens.—Kościół ewangelicki, tak luterań-

zmalała:

20

CD    CO

34

29

55

1881—2.67%,w r. 1891—

w r.

ski, jak i kalwiński, używa w sprawach wewnętrznych zupełnego samorządu.—Na czele stoi synod generalny, któremu podlegają synody prowineyo-nalne, tym konsystorze okręgowe, które wreszcie mają zwierzchni dozór nad zborami. — Luteranie mają fakultet teologiczny w Paryżu, a kalwini w Paryżu i w Montąuban.

Ludność Francyi, demografia. Francya już od r. 1821 posiada dokładne i pewne dane co do ludności, której spis dokonywa się odtąd stale co lat pięć.—Ostatni spis z r. 1896 wykazał w całem państwie 38 517 975 m-ców, co w porównaniu z poprzednim spisem z r. 1891 daje przyrost 174 783 głów, to jest średnio po 35000 czyli 0.1% rocznie.—Tak mały stosunkowo' przyrost naturalny, zmniejszający się nadto coraz bardziej i stawiający Francyę na ostatniem miejscu w rzędzie państw cywilizowanych, trwa już od-dawna i gorąco zajmuje wybitniejsze umysły francuskie.—Bertillon mówi: „Tendencya względnego' cofania się zaludnienia Francyi, istniejąca od lat stu i przejawiająca się coraz ostrzej, jest tego rodzaju, że Francya, która niegdyś co do liczby ludności zajmowała pierwsze miejsce śród.naro-dów cywilizowanych, która to miejsce utrzymała jeszcze na początku tego wieku, obecnie znalazła się na miejscu trzeciem, a niedługo nac zwarte zepchniętą zostanie. W przyszłości nieprzeparta konieczność obsunie nas jeszcze niżej, jeśli śmieszny dotychczasowy przyrost roczny 2‘/₂ na rok i tysiąc nie powiększy się wcale; nasi rywale Niemcy i Anglicy mają w tych warunkach przyrost 12—15 na rok i tysiąc”. Przyczynę takich stosunków badacze francuscy upatrują między in-nemi w systemie dwudzietuych małżeństw, albowiem liczba zawieranych małżeństw jest normalną w porównaniu z innemi krajami, nienormalną natomiast jest liczba urodzeń. Tak np. na 10000 ludzi przypada małżeństw we Francyi, Niemczech i Anglii mniej więcej 75,—gdy tymczasem na tęż samą ilość mieszkańców rodzi się w Niemczech 350, w Anglii 305, we Francyi tylko 229.—Bliższy rozbiór sprawy ruchu ludności poucza, że niektóre okolice Francyi statecznie się wyludniają, inne zaś, mianowicie przemysłowe i handlowe, rosną w ludność, lecz i tu stosunek nie jest zadawalniający i psuje się coraz bardziej. Wykazuje to poniższe zestawienie:

W peryodzie: Ilość departamentów, w których ludność wzrosła: 1872—1876

1876—1881

1881—1886

1886—1891

Zatem w ostatniem pięcioleciu prawie ²/₃ całej F-i uległo mniej łub więcej znacznej redukcyi zaludnienia. Jest to tern godniejsze uwagi, że emigracya Francuzów do innych krajów jest stosunkowo nieznaczna,—przeciwnie zaś imigracya do F-i rośnie z każdem pięcioleciem.— W r. 1891 wszystkich obywateli Francuskich poza granicami F-i przebywających liczono 517 000, natomiast cudzoziemcy stanowili we Francyi w r. 1851—1.05%, w r. 1876—2.01%,

2.95% ogółu ludności. Między cudzoziemcami najwięcej jest poddanych belgijskich, następnie włoskich i niemieckich; departament Nord liczy procentowo najwięcej cudzoziemców (belgijscy robotnicy fabryczni), po nim idzie Paryż (turyści, ren-tyerzy), wreszcie południowe departamenty (włoscy robotnicy portowi).—Zastanawiając się nad departamentami ze zmniejszającem się zaludnieniem, widzimy, że są to okolice wogóle ubogie, skąpo od natury uposażone lub czysto rolne; takiemi są okolice górzyste Alp i Pirenejów, bezpłodna równina Landów, centralna wyżyna Owernii, Bretania i rolne równiny nadloarskie. —Stąd odpływa ludność do miejscowości z kwitnącym handlem, przemysłem, winnicami, a więc przedewszystkiem do Paryża, Bordeaux, Reims, Rouen, Hawru, Lyonu, Marsylii i na całe pobrzeże M. Śródziemnego. Tern też objaśnia się znaczny wzrost ludności miast. Paryż w r. 1801 liczył 547 756 mców, w r. 1891 —2 447 957, Lyon 109 500 i 416 029; Marsylia 111130 i 403 749; Bordeaux 90 992 i 252 415; Lille 54 756 i 201211; Saint-Etienne 16 259 i 133443; Roubaix 8000 i 114917; Calais 2600 i 56867. W r. 1891 liczba zawartych we Frań cyi małżeństw wynosiła 285 458, liczba urodzeń 866 367, liczba zgonów 834 410, przyrost naturalny 31 957. Na 100 mężczyzn przypada 100.49 kobiet; liczba kobiet stale się zmniejsza; w r. 1801 na 100 mężczyzn było ich 107.5, w r. 1821 —106; w r. 1831 — 103.6, w r. 1851 — 101.1; w r, 1872—100.8. Liczba urodzeń zmniejsza się również stale; w 1811—20 przychodziło na świat średnio 316 dzieci na każde 10 000 mców, w roku 1891 tylko 230; z drugiej jednak strony zmniejsza się i śmiertelność, dzięki dobrym warunkom sanitarnym; w roku 1861 wynosiła ona prawie 240 na 10 000 mców; w roku zaś 1888 tylko 222.—Liczba samobójstw wzrasta z przerażającą szybkością i od roku 1827 zwiększyła się o 400%; gdy bowiem w r. 1827 na każdy milion mieszkańców było samobójstw 54, to w r. 1886 liczono ich 210.—Wzrasta też ilość dzieci nieślubnych, zwłaszcza w Paryżu, gdzie każde piąte dziecko rodzi się z nieprawnych związków. W całej zaś Francyi na 866 377 urodzeń w r. 1891 było dzieci nieślubnych 73 936, tj. 8.5%. Wzrasta też i liczba rozwodów, zwłaszcza od chwili zaprowadzenia ślubów cywilnych; było ich w r. 1891—5 750; najwięcej w Paryżu (282 rozwody na 10 000 małżeństw), najmniej w departamencie Wyższej Loary (1 na 10 000). Płodność niewielka, a i ta maleje. Z 1000 rodzin 200 jest bezdzietnych, 244 ma po jednem dziecku, 218 po 2, 252 po 3, 52 po 5 i t. d. W r. 1881 na jedną rodzinę przypadało średnio 3.09 dzieci, w r. 1887 tylko 2.97.—Pod wzglę-

dnienia całej Francyi wynosi 73 głowy na 1. km. □ ; z 87 departamentów (łącznie z Belfortem), jeden departament Sekwany—(Paryż) liczy 6 558 głów na 1. km. %], dwa departamenty — od 250 do 301, 7 departamentów—od 100 do 250, 8 departamentów od 75 do 100, 45 od 50 do 75, 22 dep. od 30 do 50, dwa poniżej 20 głów na 1. km.[% Wogóle zaś gęstość zaludnienia Francyi ustępuje zaludnieniu Wielkiej Brytanii, Cesarstwa Niemieckiego, Belgii, Niderlandów, Włoch i Szwaj-caryi.

dem religii Prancya należy do krajów jak najbardziej jednolity eh,—gdyż na 10 000 mców przypada 9 800 katolików,—160 protestantów wszelkich obrządków, 14 żydów, 26 innych lub nieokreślonych wyznań.—Od r. 1861 liczba katolików zwiększyła się kosztem protestantów i żydów; wzrosła także liczba innych i nieokreślonych wyznań. — Stwierdzić tu należy, że indyferentyzm religijny szerzy się silnie we Francyi; sfery rządzące niejednokrotnie podsycały go świadomie wydawaniem praw i rozporządzeń, przeciw duchowieństwu katolickiemu i kościołowi skierowanym, jak zaprowadzenie ślubów cywilnych, usunięcie nauki religii ze szkoły i t. p. I pod względem narodowości Francya wykazuje znaczną jednolitość. Na każdych bowiem 100 mieszkańców przypada Francuzów, wraz z pokrewnymi im Wallo-nami 95, Bretonowie stanowią 3%, Włosi 0.9, Baskowie i Katalończycy 0.4, inne narodowości, jak Żydzi i Cyganie 0.2%, Flamandczyoy 0.5°/₀.— Pod względem stanu cywilnego na 100 osób w r. 1886 było: kawalerów 27.46, panien 25.30, mężów 19.70, mężatek 19.74 wdowców 2.64, wdów 5.13, rozwiedzionych 0.03. W porównaniu z r. 1806 zwiększyła się liczba osób zamężnych, owdowiałych i rozwiedzionych, zmniejszyła się natomiast liczba osób wolnych.— Pod względem zajęcia ludność Francyi jest dotąd przeważnie rolnictwu oddaną, gdyż ta gałąź pracy żywi 48°/0 ogółu ludności; z przemysłu żyje 25°/₀, z handlu 11.5°/₀, z żeglugi 2.8°/₀, z urzędów państwowych 1.9°/₀, z zajęć wolnych (lekarze, adwokaci, duchowieństwo, architekci, uczeni, literaci, artyści) 3°/₀, z renty 6.2°/₀; w wojsku służy 1.6⁰/⁰, bez zajęcia określonego 0.6°/₀. W porównaniu z poprzed-niemi latami, a zwłaszcza z r. 1856, zaszły znaczne zmiany pod względem procentowego stosunku osób różnym zajęciom poświęconych, mianowicie zaś zmniejszyła się liczba rolników z 5 294 na 4 782 i przemysłowców z 2 907 na 2 517, wzrosła natomiast liczba handlowców z 453 na 1150 w każdych 10000 mców.—Pod względem gęstości zaludnienia Francya nie przedstawia zbyt wielkich kontrastów; jeśli bowiem z rachunku wysuniemy olbrzymie zbiorowisko ludzi w Paryżu, które skupia 6 558 głów na 1. km. □, to cały kraj ukaże nam dosyć równomierne usadowienie się ludności, która tylko w kilku punktach mieszka w bardziej zwartej masie.—Są to mianowicie departamenty z zaludnieniem wyż-szem od 100 głów na 1. km. □, jak: dep. Pas de Calais i du.Nord, z wysoko rozwiniętym przemysłem, dep. Niższej Sekwany oraz dep, Seine et Oise, gdzie obok przemysłu rozwinął się obszerny handel (Hawr); dep. Finistère, gdzie kwitnie handel i rybołóstwo; dep. Loary, gdzie istnieje przemysł górniczy i metalurgiczny; dep. Rodanu, gdzie skupił się przemysł jedwabny; wreszcie dep. Uść Rodanu, gdzie znowu handel m. Śródziemnego znalazł swej wyraz w największym porcie Francyi—Marsylii. — Średnia gęstość zalu

Stan ekonomiczny Francyi. 1). Rolni c-wo. Dzięki łagodnemu klimatowi i glebie wogóle urodzajnej, wspartej przy tern nader umiejętną i staranną uprawą, kultura fizyczna Francyi należy do najbardziej rozwiniętych na świecie. Ściąga się to zarówno do uprawy pól ornych, jak i do łąk, winnic, sadów owocowych i ogrodów warzywnych. Działoją tu współrzędnie i pracowitość ludności, i ulepszanie gruntu, i stosowanie najnowszych systemów gospodarstwa, i wreszcie opieka, jakiej udzielają rolnictwu—państwo i liczne stowarzyszenia.—Do najżyzniejszych i najlepiej zagospodarowanych okolic należy północny pas wzdłuż granicy belgijskiej aż do wyłomu Mozy w Ardennacli, dalej Wandea, część Norman-dyi, środkowe i dolne dorzecza Sekwany i Ga-ronny, a po części i Loary.--Bezpłodne natomiast są górzyste okolice Alp i Pirenejów, Landy, część Szampanii (Champagne pouilleuse), centralna wyżyna, a zwłaszcza Owernia, kamienista równina Crau w' Prowancyi, błotnista Solonia (między Loarą i Cherem).—Wszakże należytemu rozwojowi i stanowisku rolnictwa stoi na przeszkodzie zbyt wielkie rozdrobnienie ziemi, które wynikło z istniejącej zasady dzielenia schedy na równe części. W r. 1882 ilość gospodarstw rolnych, mających rozległość od 1 do 5 hektarów, wynosiła 1866 000; od 5 do 10 ha. 769 000; od 10 do 20 ha. 431000; od 20 do 40 ha, 296 000 wyżej 40 ha. 142 000, z tego widoczna, że drobne gospodarstwa od 1 do 10 ha. stanowią przeszło 76°/₀ ogółu gospodarstw. Potwierdza ten fakt i dokonany w r. 1884 podział własności rolnej na małą, średnią i wielką; okazuje się z niego, że w ręku małych posiadaczy było 12 755 000 ha.; średnia własność od 6 do 50 ha. miała 19 218 000 lia.,—wielka zaś, powyżej 50 ha. posiadała 17 415 000. Z ogólnej przestrzeni całego kraju było pod pługiem 49%, pod winnicami 4,1%, pod łąkami naturalnemi 7.8%, pod pastwiskami 3 2%, pod lasami 17.9%, pod sadami owocoweini i warzywnemi 1.6%, pod przestrzeniami zdolnemi do uprawy, lecz nieuprawianemi, 11.8% (przestrzenie zabudowane, gościńce bite, drogi zwyczajne i żelazne, parki), pod przestrzeniami niezdolnemi do uprawy 4.6% (wody, bagna, skały, piaski). Największą stosunkowo ilość gruntów ornych mają departamenty Eure & Loir, Pas de Calais i Somme; największą przestrzeń pod winnicami de-

partamenty: Aude, Hérault, Gers, Gironde i Pyrénées Orientales; najwięcej łąk dep. Cantal, Loire inférieure, Haute Vienne, najwięcej pastwisk Calvados i Cantal; najwięcej lasów dep. Landes, Var, Vosges, Ariège, Gironde, Jura i Haute Saône; najwięcej sadów owocowych i warzywnych dep. Gard, Ardèche i Calvados. Brak lasów daje się uczuwać w wielu okolicach Francyi; dosé powiedzieć, że w 20 departamentach przestrzenie leśne nie stanowią nawet 10°/0 ogólnej powierzchni, a w pięciu spadają nawet poniżej 5°/₀. Pomimo wysokiego poziomu kultury ziemi Francya zaspokoić może swe potrzeby tylko w razie wyjątkowego urodzaju zboża i obecnie należy ona niemal stale do krajów importujących, zwłaszcza zaś pszenicę, której zresztą wysiewa i zbiera najwięcej w całej Europie. Godnein jest uwagi, że uprawa niektórych zbóż statecznie się zmniejsza; tak np. pod pszenicą było w r. 1884 przeszło 7 mil. ha. a w r. 1891 tylko 5 760 000; podobnież pod mieszanką pszenicy z żytem (méteil), w r. 1815— 916 000, w r. 1860—567 000, a w r. 1891 zaledwie 271 000 ha. I żyto, którego uprawa w r. 1831 zajmowała 2 701 000 ha., obecnie uprawiane jest na przestrzeni 1 498 000 ha. Na takie obniżenie wpłynąć musiała niezawodnie silna konkurencya krajów, produkujących zboże taniej i obfińej, jak Ameryka Północna, Argentyna, Indye, a po części Rossya i Węgry. Uprawa jęczmienia i kukurydzy nie ulega wielkim wahaniom; natomiast uprawa owsa i kartofli znacznie się wzmogła; owies, uprawiany w r. 1844 na 3 mil. ha., uprawiano w roku 1891 na 4 243 000, kartofle zaś, które w r. 1821 zajmowały zaledwie 620 000 ha., doszły w r. 1891 prawie do iy₂ mil. ha. Z drugiej jednak strony intensywnie prowadzone gospodarstwo wzmogło znacznie wydajność z hektara. Tak więc hektar pszenicy wydawał w r. 1815—8.6 hl., a w r. 1888—14.15 hl., owies 14.58 i 22.75 hl., jęczmień 12.12 i 17.68, żyto 7.65 i 13.62 hl. W r. 1891, zebrano pszenicy (z mieszanką) 81 mil. hl. wartości 1 660 000 000 fr. żyta 21.6 mil. hl., wartości 292 mil. fr., jęczmienia 25.4 mil. hl., wartości 296 mil. fr., tatarki 10.3 mil. hl., wartości 110 mil. fr., kukurydzy 9.9 mil. lii., wartości 127 mil. fr., owsa 106 mil. hl., wartości 916 mil. fr., ogółem zboża 344 mil. hl., wartości 3.4 miliardów franków. Kartofli zebrano w rzeczonym roku 112 mil. kwintalów; sadzą je w całej Francyi, lecz najwięcej w dep. Ain, oraz w okolicach przylegających do Niemiec i Belgii. Co się tyczy roślin pastewnych Francya w r. 1891 wyprodukowała 84.9 mil. kwintalów buraków pastewnych, 43.3 mil. q. koniczyny, 36.29 lucerny, 22 mil. q. siana łąkowego, 189.9 mil. q. potrawu i wszelkich innych traw. Pierwszorzędne znaczenie dla kraju ma hodowla latorośli winnej. Żaden kraj na święcie nie posiada tak rozległych i zyskownych winnic; przeszło 2 mil. ludzi oddaje się tej gałęzi pracy. Z 87 departamentów tylko 8 najbardziej północnych i dwa centralne nie mają winnic. W pozostałych pierwsze miejsce trzyma depart. Hérault, który w roku 1891 dostarczył 5.2 hl. wina, następnie dep. Gironde 2.4 mil. hl., Gard 1.53 mil. hl., Gers. 1.48 mil. hl., Puy de Dôme 1.17 mil. Pyreriées Orientales 1.06 mil. hl. Ogółem produkcya wina wyniosła przeszło 30 mil. hl. i pomimo spustoszeń poczynionych przez filokserę, a co za tern idzie, i zmniejszenia się przestrzeni winogradowych, stanowi dziś jedno z najważniejszych źródeł bogactwa narodowego. Maximum produkcyi, mianowicie 85 mil. hl., było w r. 1875, produkcya więc z r. 1891 jest zaledwie trzecią częścią ówczesnej. Co się tyczy gatunków wina, to Francya posiada ich kilka wszechświatowej sławy i dobroci. Tak źwane wina szampańskie pochodzą z dep. Marne, Haute Marne, Aube i Ardennes; najlepszy ich gatunek rośnie na zboczach wzgórzy pod Reims, które to miasto jest zarazem środkowym punktem handlu winami francuskiemi. Wina Bordeaux, znane w Anglii pod nazwą Claret, pochodzą nietylko z okolic tego miasta, ale z całego departamentu Ży-rondy i z departamentów, tworzących Gwiennę (Guyenne). Wywóz ich za granicę ustępuje co do wartości tylko szampańskiemu; używają ich także i do wyrobu koniaku. Wina burgundzkie pochodzą z departamentów Côtes d’Or, Yonne, Saône i Loire; ogniskiem handlu niemi jest dzielnica Beaune, a najlepsze gatunki udają się między Dijon a Châlons sur Saône. Wartość wszystkiego wina w całej Francyi, przy najlepszym urodzaju, tak co do ilości jak i co do jakości, szacują na 500—600 mil. fr. Wspomniany wyżej ubytek w produkcyi wina, spowodowany filokserą, potrafili Francuzi powetować sobie importem win hiszpańskich i włoskich, które następnie ulegają w Bordeaux odpowiedniej przeróbce i pod nazwą prawdziwych win Bordoskich wychodzą za granicę. Dla tegoż samego celu sprowadzano również rodzynki z Grecyi i winogrona ze Wschodu.—Wspomnieć także należy o wyrobie jabłeczniku (cidre), którego najwięcej produkuje Normandya, a zwłaszcza departamenty: Manche i Ille et Vilaine; roczny wyrób jabłeczniku dochodzi do 8 mil. hl.—Z pomiędzy roślin przemysłowych pierwsze miejsce należy się burakom cukrowym, których uprawa znacznie wzrosła ostatniemi czasy. Udają się one głównie w departamentach północnych, gdzie też rozwinęło się na wielką skalę cukrowarstwo; najwięcej buraków produkuje dep. Nord, a następnie Aisne, Pas de Calais, Oise, Somme, Seine et Marne, Seine et Oise, Ardennes, Eure i Deux Sèvres. W r. 1891 zebrano w całej Francyi 65.4 mil. centn. metr. buraków; wydajność z hektara, która w r. 1880 wynosiła 19 cnt., wzrosła w r. 1889 do 26‘/₂ cnt.—Tytoń

wspaniałą jej sieć wodną, godnem jest pożałowania. Zdaje się bowiem nie ulegać wątpliwości, że rabunkowe zniszczenie lasów w wielu okolicach Francyi powoduje dziś gwałtowne wylewy rzek, jak np. Garonny i Loary—gdyż woda opadów atmosferycznych, nie zatrzymywana przez liście i korzenie drzew, spływa szybko w niższe miejsca i nagle przepełnia koryta. Wprawdzie od lat blizko 40 rząd francuski zajął się pilnie zadrzewianiem wielu bezleśnych okolic (Landy, Alpy), lecz nawet przybytek 300 000 ha., jaki tą drogą osiągnięto, niewiele waży na szali ogólnej,—na którejby dziesięć razy większą przestrzeń położyć należało. Do największych lasów należą: Orleański (370 km. Q), Fontainebleau (170 km. Q) i Compiègne; bezle-śnemi nazwać można departamenty Bretanii, Normandyi i Langwedocyi nadmorskiej. Z ogólnej liczby 9,4 mil. ha. lasów przypada na własność prywatną 6.5 mil., na rządową 1.1 mil., na własność gmin i osób zbiorowych 1.8 mil. ha.—Roczna produkcya drzewa, wynosząca 25 mil. m. kub. nie wystarcza na potrzeby kraju, który sprowadzać je musi z Norwegii, Rossyi, Szwajcaryi, Austryi i Niemiec. Do osobliwszych drzew lasów francuskich należy: sosna nadmorska (pinus pinaster) na diunach południowo-zachodnich, dąb korkowy pod Pirenejami i kasztan jadalny, tworzący na wyżynie centralnej całe lasy.

jest monopolem państwowym i hodują go przeważnie w dep. Dordogne, Lot, Lot et Garonne, Ule et Vilaine, Pas de Calais. Dobrocią tytoń francuski nie odznacza się zgoła, dla tego Fran-cya wyższe gatunki sprowadzać musi z zagranicy. W r. 1891 na 15 409 ha. wyprodukowano tytoniu 21.96 mil. kg.,—konsumcya roczna tymczasem dochodzi do 36 mil. kg. Uprawa lnu upada coraz bardziej: gdy bowiem w r. 1875 zajmowała 78 840 hektarów, w r. 1891 już zaledwie 29 097; za to len ten jest pierwszorzędnej dobroci, zwłaszcza w północnych departamentach. Ogólna produkcya lnu wyniosła w r. 1890 22 mil. kg., że jednak na potrzeby kraju nie wystarcza, przeto zachodzi potrzeba znacznego dowozu, zwłaszcza z Belgii i Rossyi. Podobnież upada i uprawa konopi, które w r. 1885 zajmowały 84187 ha., gdy w r. 1891 tylko 51602 ha., przy produkcyi ogólnej 32.8 mil. kg.—Upada też i uprawa roślin farblerskich, zwłaszcza krapu (marzanny), wyparta przez rozpowszechnienie się farb anilinowych. Wzrosła natomiast uprawa chmielu w departamentach wschodnich, a rzepaku, nasienia buraczanego i maku w departamentach północnych.—Hodowla drzew owocowych, warzyw i kwiatów prowadzona jest bardzo umiejętnie, zyskownie i na wielką skalę. Prócz zwykłych drzew owocowych, właściwych wszystkim strefom Francyi, znajdują się nadto gatunki, należące do tak zwanych owoców południowych. W departamentach nad m. Śródziemnem położonych udają się wyborne cytryny, pomarańcze, figi, migdały, a miejscami (Cannes) nawet daktyle; w dolinie Rodanu i jego dopływów rośnie kasztan jadalny i morwa; orzech włoski właściwy jest środkowej Francyi; wiśnie i brzoskwinie udają się najlepiej w dorzeczu środkowej Sekwany, ze śliwek słynie dep. Var, Indre et Loire i Lot et Garonne, a z jabłek i gruszek Nor-unandya i Bretania. Hodowlę drzew oliwnych w najlepszym gatunku prowadzą głównie w Pro-wancyi; sięga ona w dolinę Rodanu aż do Mon-telimart; zajmuje ogółem] przestrzeń przeszło 150 000 ha. i dostarcza oliwy 320 000 cnt. metr. rocznie. Wywóz owoców wszelkiego rodzaju z Francyi, licząc w to i owoce smażone, jest b. znaczny, i w latach urodzaju dochodzi do 50 mil. franków rocznie. Hodowla kwiatów znana jest powszechnie i równej sobie w całym świecie niema. Szczególnie odznaczają się pod tym względem Prowancya i Langwedocya,— z północnych zaś dzielnic okolice miasta Lille. Wspomnieć także należy o bardzo zyskownej i racyonalnie prowadzonej hodowli trufli, zwłaszcza w dep. Alp. Niższych i środkowej Francyi; roczny wywóz za granicę dosięga 80 000 cnt. metr. Co się tyczy lasów, te, jak się rzekło wyżej, nie są ani rozległe, ani w dobrym stanie. Francya należy pod tym względem do uboższych krajów w Europie, co zwłaszcza z uwagi na

2) Chów zwierząt domowych. Hodowla zwierząt domowych nie stoi na wysokości innych gałęzi gospodarstwa narodowego, jest wogóle nieco zaniedbaną i potrzeb miejscowych 'nie pokrywa. Pola orne coraz bardziej zmniejszają obszar łąk i pastwisk, których ubytek w części tylko wynagradza się sianiem roślin pastewnych. Pomimo to niektóre okolice wyróżniają się od innych jużto wyjątkową dobrocią rasy zwierząt, już też ilością ich lub szczególnie staranną hodowlą. Wogóle jednakże powiedzieć należy, że północna, a zwłaszcza północno-zachodnia, Francya stoi daleko wyżej od pozostałej,—Konie należą do wielu ras, z których słynną jest normandzka (krzyżowana z angielską), bretońska i perszerońska. Liczba koni w r. 1891 wynosiła 2 883 460 i w porównaniu z r. 1875 zwiększyła się o 136 000 sztuk; najwięcej ma ich Bretania, Normandya i Pikardya z Artezyą, najmniej departamenty górskie.—Pod tym względem zachodzą nieraz rażące kontrasty; tak np.: z jednej strony departament Finistère liczył 107 000 koni, z drugiej zaś dep. Sabau-dyi zaledwie 3 000. Prócz wykazanej wyżej liczby koni rolniczych ma Francya około 600 000 koni poza rolnictwem używanych, tak, iż ogólna ich ilość dochodzi do 3T/₂ mil. sztuk. Rządowe stadniny w Normandyi i Lotaryngii wpływają dodatnio na ulepszenie rasy,—nie mówiąc już o wielu pierwszorzędnych stadninach prywatnych. Dzięki tym usiłowaniom Francya, któ-

Francya—bogactwo mineralne.

ra dawniej musiała sprowadzać z zagranicy konie zbytkowe i wojskowe, obecnie sama wywozi je zagranicę.—Hodowla mułów i osłów rozwinięta jest głównie na południu i w okolicach górzystych,—upada jednak powoli; gdy bowiem w r. 1875 liczono zwierząt tych 707 000. to w r. 1891 zaledwie 596 000—lecz i z tej liczby wywieziono jeszcze za granicę około 14 000 sztuk mułów wartości 9.7 mil. fr.—Bydło rogate, podobnie jak i konie, hodowane jest szczególnie w północno-zachodniej Francyi, od dolnej Sekwany do dolnej Loary. Sprzyja temu obfitość łąk naturalnych i pastwisk, oraz zamiłowanie samej ludności. Hodowlę prowadzą wogóle dla jednego z trzech celów: dla pracy w rolnictwie, dla mleka i masła, wreszcie dla mięsa. Zamożne folwarki Bretanii i Normandyi trzymają bydło na rzeź lub dla mleka,—inne de-partamenta głównie dla pracy w polu, choć w końcu idzie i ono pod nóż. Rasy bydła francuskiego nie mają tej sławy co tyrolskie, liollender-skie lub szwajcarskie, zasługują jednak na uwagę: silne osobniki rasy burgundzkiej (Charolais), chłopskie bydło Owernii, rasa limuzeńska, rasa Comtoise (Franche Comté) i krzepka rasa gas-końska. W r. 1891 liczono 13 66] 500 sztuk bydła rogatego, co w porównaniu z r. 1875 daje przyrost przeszło 2 mil. sztuk. Nie wystarcza to jednak na potrzeby kraju, który po strąceniu wywozu potrzebuje rocznie około 40 000 sztuk z za granicy. Natomiast ogromne ma znaczenie produkcya masła, mleka i sera. W r. 1891 otrzymano 81.3 mil. hektol. mleka; za masło wywiezione do Anglii otrzymała Francya 81 mil. fr., za ser przeszło 16 mil. fr.— Hodowla owiec od dłuższego lat szeregu upada coraz bardziej. W r. 1897 było owiec 22 941 900 sztuk, zaś w r. 1875 blizko 24 mil., co w ciągu lat 22-ch daje ubytek 1.1 mil. sztuk. Jeżeli jednak cofniemy się do r. 1852, kiedy we Francyi liczono owiec 33.2 mil., to różnica na niekorzyść doby obecnej wyniesie 10.4 mil. A jednak zdawałoby się, że klimat i przyrodzone własności gleby bardzo sprzyjają rozwojowi tej hodowli; widoczna przeto, że stają temu na przeszkodzie czynniki zewnętrzne, mianowicie zaś tania hodowla i produkcya wełny w Argentynie, Kraju Przylądkowym i Australii. Ogniskiem hodowli owiec są przedewszystkiem górzyste okolice środkowej i południowej wyżyny, w szczególności zaś dzielnice: Beauce, Brie, Soissonnais, dep. Cher i Indre, kraina Causses, dep. Creuse, Corrèze, równina Crau nad dolnym Rodanem i Korsyka. Owce cienkowełniste, zwłaszcza merynosy, hodowane są głównie na północy Francyi. Wełny otrzymano w r. 1891 580 000 cut. metr., z których y₅ cienkiej ⁴/3 grubej. W południowej Francyi baranina stanowi główny pokarm mięsny, w przeciwieństwie z północą, która przeważnie używa wołowiny. Ani wełna, ani mięso baranie nie wystarczają na potrzeby kraju i muszą być dowożone z zagranicy (z Algieru, Niemiec i Austryi). W Perpignan i Rambouillet istnieją rządowe owczarnie zarodowe. — Hodowla nierogacizny prowadzona jest bez szczególniejszego starania, głównie w dorzeczu górnej Loary i Saony, na wyżynie centralnej, oraz w dep. Dordogne. W r. 1897 było świń 6.3 mil. sztuk, w r. 1875 tylko 5.5 mil., czyli, że w ciągu lat 22-cli przybyło 800 000. Kozy trzymają się głównie okolic górzystych; najwięcej ma ich Korsyka, a następnie dep. Ardèche i Drôme. W r. 1891 było kóz we Francyi 1¹/.₂ mil.—Hodowla ptactwa domowego prowadzona jest z zamiłowaniem, z wielką znajomością rzeczy i nader zyskownie,—gdyż samą tylko wartość jaj i pierza szacują rocznie na 40 mil. fr., a wywóz jaj do Anglii oceniają na 100 mil. sztuk. Drób hodują głównie w okolicach Paryża, w Normandyi, Maine, Bresse, dolinie Garonny, w dorzeczu środkowej Loary i t. p.—Pszczelnictwo w stanie kwitnącym, zwłaszcza w Sabaudyi, Bretanii, Langwedocyi. Uli pszczelnych liczono 1.63 mil. w r. 1891; miodu otrzymano 6.75 mil. kg. wosku 2.1 mil. kg.—Ważne znaczenie dla kraju ma hodowla jedwabników, rozwinięta głównie na wybrzeżu m. Śródziemnego w dep. Gard, Ardèche, Drôme i Vaucluse. Choroba drzewa morwowego, jako też i samego owadu wpływa niekiedy ujemnie na jakość i ilość otrzymywanych kokonów; pomimo to jednak, co się tyczy pro-dukcyi surowego jedwabiu, Francya zajmuje w Europie drugie miejsce po Włoszech. W r. 1892 otrzymano 7.68 mil. kg. kokonów, a ilość osób, która zajmowała się jedwabnictwem, wyniosła 141 800.—Rybołówstwo stanowi we Francyi jedno z ważniejszych źródeł dochodu dla ludności nadmorskiej i nadrzecznej. Rybołówstwo morskie, tak nadbrzeżne, jak i oceaniczne, zatrudnia blizko 150 000 osób, głównie Go-skończyków, Bretonów i Flamandów, którzy pa-siadają przeszło 25 000 łodzi, objętości 193 000 ton. Mniejsza część rybaków uprawia wielkie rybołówstwo na wodach Islandyi i Newfound-landyi, gdzie odbywa się połów dorszy i raków morskich; rybołówstwo nadbrzeżne zajmuje się połowem sardynek, śledzi, makreli, tuńczyków, raków i t. p. Ogromny też jest połów ostryg, które prócz tego hodują sztucznie; ilość ich, oddawana rocznie na konsumcyę, dosięga 750 mil. sztuk. W r. 1888 wartość produkcyi rybołówstwa oceniano na 87 mil. fr., z których przypadało na Boulogne 12 mil., na Fécamp 14 mil., na Dunkierkę 3 mil., na Trouville 2 mil., na Cette 2 mil., na La Croisic 4.6 mil. i t. d.

3) Bogactwo mineralne Francyi nie jest ani wielkie, ani rozmaite i pod tym względem Francya ustępuje wdelu innym, nawet mniejszym państwom. — Obecność metali i minerałów zawisła jest od budowy geologicznej gruntu, która też warunkuje rozwój przemysłu metalurgicznego

Ph

CSÎ.

CD

Ul

CO

ÎTaricyà—

i górniczego danej okolicy.—Złota prawie nie ma; znajduje się ono w nieznacznych ilościach tylko w dep. Uść Rodanu; srebro w dep. Finistère, Puy de Dôme i Lozère; produkcya ołowiu srebronoś-nego, rud cynkowych i miedzianych nieznaczna.—Za to wybornych kamieni i materyałów budowlanych ma Francya podostatkiem: piękny niebieskawy porfir z Fréjus, granit z Korsyki, marmury w Alpach i Pirenejach, łupek w Arden-nach i Sewennach, oraz na podgórzu Pirenej-skiem i w dorzeczu Maine; wapienie wybornego gatunku są wszędzie niemal; glina do wyrobu cegły w Burguudyi i Szampanii, kreda i gips w dorzeczu Sekwany i Marny, glinka fajansowa i porcelanowa w wielu miejscowościach.—Atoli istotnie ważne znaczenie dlo kraju ma dopiero węgiel kamienny i żelazo.—Z a głębia węglowe Fran-cyi ani pod względem obszaru ani też pod względem wydajności nie dadzą się porównać z zagłębiami Niemiec, a zwłaszcza Anglii i Ameryki,— mają jednak dwie zalety: rozproszone są w wielkiej liczbie po całym kraju, co sprzyja równomiernemu rozwojowi przemysłu—i nie leżą głęboko,—co znowu ułatwia eksploatacyę i nie naraża górników na tak częste nieszczęścia, jak się to dzieje w Anglii lub w Niemczech.—Wszystkie kopalnie węgla dadzą się ułożyć w pięć grup 1) Północna, największa i najobfitsza ze wszystkich, stanowiąca przedłużenie zagłębia belgijskiego; węgiel leży tu pod warstwą wapienia kredowego. 2) Wschodnia, przed 1870 rokiem rozległa, dziś ograniczona do niewielkiej przestrzeni.

3)    Centralna, u stóp Morvanu i dokoła skał archaicznych wyżyny środkowej (Creusot, St. Etienne).

4)    Zachodnia, nieznaczna, w Wandei i Maine.

5)    Alpejska, dostarczająca antracytu i lignitu.— Rozwój kopalni węgla postępuje we Francyi szybkim krokiem,—gdy bowiem w r. 1820 dobyto go zaledwie 1. mil. ton, a w r. 1870 przeszło 13 mil., to w r. 1891 produkcya dosięgała 26 mil. czyli w ciągu lat 70 zwiększyła się 26 razy. — Wszakże ilość to zgoła niewystarczająca na potrzeby kraju i jego wspaniale rozrosłego przemysłu, skutkiem czego Francya dowozi węgiel z Anglii, Belgii i Niemiec w ilości około 11 mil. ton rocznie. — Kopalnie żelaza są również po całym rozrzucone kraju, ale mają tę niedogodność, że leżą zazwyczaj daleko od kopalni węgla; to też Francya pod względem produkcyi tego metalu stoi daleko niżej od Anglii i Niemiec; na domiar złego produkcya rudy żelaznej w samym kraju coraz bardziej upada, i dlatego Francya dowozić musi surową rudę z Belgii, Niemiec, Algieru, Hiszpanii i Włoch, by w swych hutach przetopić ją na metal. Dzięki temu środkowi wyrób żelaza i stali wzrasta stale i nietylko zaspakaja potrzeby kraju, ale pracuje i na wywóz za granicę. W i. 1891 produkcya surowca i żelaza sztabowego wyniosła 1.92 mil. ton, stali zaś 628 000 t. Z ilości tej, po strąceniu przywozu, wywieziono za grani-

Encykl. Powsz. Ilustr. Zobz. 178. XXIII.

cę: surowca 57 OÖU t., żelaza sztabowego 33 000 ton, stali 27 000 t. Ogniskiem wyrobu żelaza jest depart. Meurthe et Moselle i Nord, a stali Loire, Saône et Loire, Nord i Meurthe et Moselle i Pas de Calais.— Sól, tak kamienna, jak i z wody morskiej otrzymywana, zaspakaja miejscowe potrzeby i nawet w części wychodzi za granicę. Sól kamienną wydobywają w Lotaryngii, nad dolnym Rodanem i nad dolną Cha-rentą; jej produkcya wynosi 490 000 ton. Sól z wody morskiej otrzymują w większej ilości tylko w jednej Rossyi; we F-i dobyto jej w r. 1891 blizko 360 000 ton. — W źródła mineralne przyroda hojnie uposażyła Francyę. Znajdują się one przeważnie w formacyach geologicznych starszych lub w ich blizkości i dadzą się zgrupować w cztery wielkie działy: wogeski (Con-trexéville, Plombières i t. p.), jurajsko-alpejski (Salins, Évian i t. d.), centralny (Vichy, Mont Dore, Royat i t. d.) i pirenejski (Barèges, Caute-rets, Bagnères de Luchon i t. d.). W r. 1882 liczono wszystkich źródeł mineralnych 1 027, w tej liczbie 319 siarczanych, 357 alkalicznych, 136 żelaznych, 216 słonych; źródeł zimnych było 386, gorących 641. W r. 1891 rozesłano ze źródeł 55 mil. butelek wody, zaś miejscowości lecznicze odwiedzane były przez 290 000 osób.

4) Przemysł. Przemysł francuski, który już w XVII w. był w stanie kwitnącym, rozwinął się wspaniale w ciągu bieżącego stulecia, dzięki przyjętej przez Wielką rewolucyę zasadzie wolności zajęć przemysłowych i rzemieślniczych przy jednoczesnem zniesieniu starych ustaw cechowych. Ta zasada, przestrzegana przy wszelkich zmianach politycznych, w połączeniu z duchem wynalazczym Francuzów, ich praktyczno-ścią i dobrym smakiem, sprawiła, że Francya obecnie zajmuje jedno z najwybitniejszych stanowisk w przemyśle wszechświatowym, a niezawodnie pierwsze pod względem gustu i ele-gancyi wyrobów. Podnietą przemysłowi były także wystawy, z których pierwsza odbyła się 1834 r. —następne zaś z lat 1855, 1867, 1878 i 1889 miały charakter międzynarodowy. Dla czuwania nad sprawami przemysłu, niezależnie od ministeryum przemysłu i handlu, istnieje kilka instytucyj z oddziałami porozrzucanemi po całym kraju, jak np. Société d’encouragement pour l’industrie nationale, Chambres consultatives des arts et manufactures, Bourse centrale du travail, Conservatoire national des arts et métiers i in. Ogólną wartość przemysłu francuskiego oceniają na 15 milionów fr.; osób żyjących z przemysłu i rzemiosł było w r. 1889 9 289 200, koni parowych przy machinach czynnych liczono w 1891 roku 816 000, z tej liczby na Paryż i okolicę przypadło 83 600 koni, a na dep. Nord 121 300. W szczegółach rozważany przemysł francuski przedstawia nader różnobarwny i pełny obraz działalności narodowej, niema bowiem żadnej prawie gałęzi ludzkich potrzeb,

iO

której by przemysł ten nie zaspakajał. Pod tym względem Franeya nie ustępuje ani Anglii, ani tembardziej Niemcom. Drugim rysem znamiennym jest znany powszechnie fakt, że produkcya rzemieślnicza i fabryczna stanowi najbardziej ożywiony artykuł wywozu za granicę. Trzecia nakoniec cecha zawiera się w tern, że Franeya z największem natężeniem pracuje na polu przemysłu zbytkowego, że wymienimy tylko słynne materye jedwabne, hafty, koronki, cienkie sukna, artykuły mody, szkła kryształowe, wyroby galanteryjne i jubilerskie. Na czele całego ruchu przemysłowego stoi Paryż, przodujący zarówno wielkością jak i różuostronnością produkcyi. Jest to miasto, jak się ktoś wyraził „tysiąca i jednej fabrykacyi”, wyrabiające zabawki dziecinne i bronzy, towary skórzane i koronki, tkaniny wszelkiego rodzaju i buuterye, towary galanteryjne, pasamonicze, introligatorskie, żelazne, stalowe, mosiężne, machiny, mydła, kosmetyki, pachnidła, czapki, kapelusze, obuwie, odzież, gobeliny, przedmioty mody i wiele innych. Owe to „articles de Paris” zjednały stolicy Francyi wszechświatową sławę i dały jej dobrobyt.— Pierwsze miejsce w przemyśle francuskim zajmuje przędzalnictwo i tkactwro z pobocz-nemi fabrykacyami, a tu znowu specyalnie przemysł wyr. jedwabnyc h, którego ogniskiem jest Lyon i okolica—i który zapewnia Francyi pierwsze miejsce na świecie. Produkcya tkanin jedwabnych w r. 1891 przedstawiała wartość 360 mil. fr. —a wywóz za granicę 254 mil. fr. Przemysł wełniany skupia się na północy kraju, w miastach Elbeuf, Sedan (słynne sukna cienkie), Lou-viers, Roubaix, Tourcoing, Rouen, Reims, a po części w Paryżu, Lyonie i Nîmes. Wywóz tkanin wełnianych za granicę dosięgał w 1892 r. 342 mil. fr. Przemysł wyr. bawełnianych rozwija się coraz bardziej, zwłaszcza w departamentach północnych, jak: Nord, Seine inférieure, Eure, Aube. — Len obrabiają w Amiens, Lille, Cambrai i Valenciennes, konopie w Angers, Dunkierce i Mezidon (dep. Calvados), jutę w Dunkierce i Ailly (dep. Somme).—Koronki wyrabia cała niemal Franeya, głównie jednak Paryż, Alençon, Bayeux, Valenciennes, Arras, Chantilly. Ogółem wywóz koronek, piór sztucznych i kwiatów, kapeluszy, wstążek i odzieży wszelkiego rodzaju przedstawiał wartość w 1891 r. 762 mil. fr.—Wielki przemysł me tal urgiczno-li u-t n i c z y rozwinął się w pobliżu kopalni węgla kamiennego i żelaza. Przed niedawnemi laty zależała pod tym względem Franeya od Anglii; atoli obecnie stanęła już o własnych siłach, mając liczne i dobrze prowadzone fabryki stali, szyn, blachy, drutu, machin parowych i t. p. Główne ogniska tego przemysłu są: Paryż, Lille, Lyon, Rouen, St Etienne.—Przemysł c h e-miezny przedstawia wartość wyrobów 108 mil. fr.; pachnidła i kosmetyki 40 mil. fr.; świece 72 mil. fr., szkło wszelkich gatunków 90 mil. fr. (słynne szkła Baccarat i St Gobain), fajans i porcelana 78 mil. fr..—Wyrób pa-piern, towarów księgarskich i tektury przedstawia wartość przeszło 200 mil. fr,, wyrób skór 237 mil. fr., wyrób towarów skórzanych, łącznie z obuwiem 900 mil, fr. (samych tylko rękawiczek wywozi Franeya za granicę za 80 mil. fr.).—Wyrób biżuteryi i towarów jubilerskich jest powszechnie znany,—wywóz ich za granicę w r. 1837 przedstawiał wartość 161 mil. fr.; zegary i zegarki wyrabia głównie Paryż, Besançon i Montbéliard.—Z przemysłu rolniczego pierwsze miejsce zajmuje c u-krownietwo. Niegdyś była Francy a naj-pierwszą pod tym względem w całym świecie; z czasem jednak zdołały ją wyprzedzić Niemcy, Austrya i Rossya. Obecnie znowu nastąpił dodatni zwrot pod wpływem wydanych w drodze prawodawczej ustaw ochronnych, tak, że pro-dukcya, która w r. 1887 wynosiła 490 mil. kg. wzrosła w r. 1890 do 784 mil. kg., a wywóz cukru za granicę przewyższył dowóz o 40 mil. fr.—Pi wo warst wo, wobec taniości i obfitości wina nie zdołało się zaaklimatyzować we Fran-cyi; produkcya roczna wynosi około 8'/₂ mil. hl. i na potrzeby nie wystarcza. Za to wyrób spirytusu, likierów, wódki i koniaku jest bardzo znaczny, i pozwala Francyi wywozić te trunki za granicę w wartości 66 mil. fr.—Z zaznaczonych wyżej 15-u m. fr., przedstawiających ogólną wartość produkcyi przemysłu francuskiego, przypada na sam Paryż 3*/₂ miliarda.

5) Handel. Wewnętrzny handel Francyi jest nader ożywiony, zwłaszcza zaś w większych miastach i w tych okolicach, które obok bogatej produkcyi posiadają liczne i wyborowe środki kommu-nikacyi. Atoli ten rodzaj handlu w liczby, choćby przybliżone, ująć się nie da. Natomiast co do handlu zewnętrznego, rozpadającego się na lądowy i znacznie odeń rozleglejszy morski, istnieją dane pewne i liczne. Obok Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych i Niemiec, Franeya staje, jako państwo najbardziej handlowe. Sprzyja temu i bogactwo przyrodzone kraju, i obfitość różnorodnych wyrobów, i wyborne położenie geograficzne prawie w sercu cywilizowanego świata, nad brzegami najbardziej ożywionych mórz, i wyborne środki kommunikacyi wewnętrznej, tak lądowej jak wodnej, i racyonalny system pieniężny, i ułatwienia kredytowe, i rozrzucone po całej ziemi kolonie zamorskie. Jan Baptysta Colbert, wielki minister skarbu za Ludwika XIV, słusznie nazywany bywa twórcą stanu ekonomicznego dzisiejszej Francyi, on - to bowiem zakres działalności swego narodu rozszerzył daleko poza granice ojczyzny. Przed nim Franeya nie posiadała żadnej zgoła floty, handel wewnętrzny miał lokalne znaczenie, a zamorski ograniczał się do nieznacznych obrotów z Indya-mi Zachodniemi i Ameryką Północną. Hollen-derskie okręty panowały na oceanach a nawet

na morza Śródziemnem,—one załatwiały cały handel Marsylii i łącznie z angielskiemi zabierały stamtąd jedwabie, wino, zboże, skóry, by je na inne towary wymienić, brali żadnego w tern udziału. Colbert zrozumiał, że przemysł i handel są w nierozerwanym do siebie stosunku i że pomyślność pierwszego warunkuje się poparciem drugiego. Jego plan ekonomiczny polegał nietylko na czynieniu ułatwień wewnętrznej produkcyi i kommunikacyi, ale głównie na zawarciu nowych stosunków zewnętrznych i pozyskaniu nowych rynków zbytu w Afryce, Ameryce, Indyach i na Wschodzie.

izbę założono w Marsylii w 1650 r. drugą w Dunkierce w 1700 i obecnie izb takich jest blizko 100; oprócz tego istnieją biura informacyjne przy ministeryum handlu i przemysłu, oraz liczne towarzystwa dla popierania wywozu.—Nowa doba dla handlu francuskiego nastała w r. 1892 przez zaprowadzenie systemu protekcyo-nizmu; lecz jego wyników dotąd ocenić nie można. Handel zewnętrzny Francyi z innemi państwami przedstawia się, jak następuje: Pierwsze miejsce przypada W. Brytanii, z którą obrót ogólny, licząc przywóz i wywóz, wykazywał w r. 1891 wartość 1 978 200 000 fr.; drugie z kolei miejsce zajmuje Belgia (1 180 700 000 fr.), dalej następują: Niemcy (926.2 mil. fr.). Stany Zjednoczone (926.1 mil. fr.), Hiszpania (743.7 mil. fr.), Szwajcarya (731.5 mil. fr.), Algier (411.9 mil. fr.), Włochy (409.7 mil.), In-dye Angielskie (309.9 mil.), Rossya (294.3 mil.), Chiny, Kocliinchina, Japonia i Oceania (270.1 mil.), Argentyna (265.7 mil.), Państwo Tureckie (254.1 mil.), Brazylia (251 mil.), Austro-Węgry (159.7 mil.), Niderlandy (115.1 mil. fr.).—Co się tyczy przywozu, to głównemi jego artykułami są przedewszystkiem włókna: jedwab przywożą z Włoch i Wschodu, bawełnę ze Stanów Zjednoczonych, Egiptu i Indyj, wełnę z Australii, Kraju Przylądkowego i Argentyny, len z prowin-cyj nadbałtyckich Rossyi; skór surowych i skórek kuśmierskich dostarczają Argentyna i Niemcy; kawy kraje międzyzwrotnikowe, cukru Antylle, tytoniu Stany Zjednoczone i Antylle, korzeni Azya Wschodnia; minerały i różne substancye mineralne przychodzą z Chile, Belgii, Prus itp., węgiel kamienny z Anglii, zboże z portów m. Czarnego, Węgier i Stanów Zjednoczonych, tkaniny, przędza i machiny z Anglii, Belgii i Niemiec; prócz tego Francya sprowadza: drzewo budulcowe, nasiona oleiste, bydło, kokony, nawozy, nasiona, łój, różne substancye pożywienia, materyały surowe i t. d. Wartość przywiezionego do kraju zboża i mąki w r. 1891 wynosiła 532 mil. fr., skór surowych i wyprawnycli 215 mil., jedwabiu surowego i kokonów 249 mil., wełny 340 mil., naflon oleistych 200 mil., kawy 149 mil., drzewa 251 mil., bawełny 204 mil.; węgla i koksu 190 mil., wina 401 mil., tkanin wszelkiego rodzaju 196 mil.—W rzędzie artykułów wywozu pierwsze miejsce zajmują tkaniny (zwłaszcza jedwabne), przeznaczone do Anglii, Stanów Zjednoczonych, Belgii i innych krajów, cukier do krain Wschodu, przybory toaletowe i wyroby galanteryjne do Ameryki, Anglii, Egiptu i całego prawie świata, przetwory chemiczne, bronzy, wyroby jubilerskie, machiny, narzędzia, zegarki, papier, porcelana, szkło, fajans, wina, niektóre artykuły spożywcze. Wartość wywiezionego w r. 1891 za granicę masła, sera i jaj dosięgała 113 mil. fr., tkanin jedwabnych 246 mil. tkanin wełnianych, bawełnianych

Francuzi nie

By dojść do tego celu, położył naprzód trwały fundament pod marynarkę narodową i popierał sztukę żeglarską wszelkiemi środkami. Nie było to zadanie łatwe. Wszystkie większe miasta leżały wewnątrz kraju, nad brzegami mórz brakło portów, ludność nadmorska nie przywykła do odległych podróży i nie zahartowała się w walce z żywiołem wody; trzeba było z żołnierzy i przywiązanych do ogniska domowego wieśniaków robić marynarzy i kupców.—A jednak genialny ten człowiek pokonał wszelkie przeszkody. Założył cztery towarzystwa handlowe: zachodnio - indyjskie, wschodnio - indyjskie, północno-amerykańskie i lewantyńskie,—wyjednał hojne dla nich zasiłki od Ludwika XIV, przeprowadził przymusowe pożyczki celem wzięcia w nich udziału, i skłonił króla do kategorycznego oświadczenia, że uczestnictwo w przedsięwzięciach handlowych nie ubliża powadze i godności stanu szlacheckiego. Pod jego sterem kompania zachodnio-indyjska była w posiadaniu Kanady, Nowej Szkocyi, Kajenny, wysp Antyl-skich i całego wybrzeża Afryki od przylądka Zielonego do przylądka Dobrej Nadziei, a francuski cukier z Antyllów wypierać począł pro-dukcyę Brazylii. Jeszcze świetniejsze rezultaty osiągnęła kompania wschodnio-indyjska,—a jednocześnie Francya rozpoczęła handel na własną rękę z innemi krajami Europy i zbudowała flotę, która nawet połączonej flocie anglo-hollen-derskiej opierać się mogła.—Jakkolwiek Francya zmuszoną była najlepsze swe kolonie zamorskie ustąpić Anglii w zeszłem stuleciu, to jeduak posiadanie ich w XVII wieku uczyniło ją wielką; nie byłaby ona dziś ani tak bogatą, ani pod względem kultury tak wysoko stojącą, gdyby energiczna polityka kolonialna Colberta nie dała jej handlowego bodźca.—Pod koniec panowania Ludwika XIV handel ogólny Francyi wyrażał się liczbą 1 miliarda fr. Wojny Rewolucyi i pierwszego Cesarstwa zredukowały tę liczbę prawie do połowy: Restauracya podniosła ją znowu do miliarda (1827), obecnie zaś (1898) ogólny handel w przywozie i wywozie dosięga 9 miliardów (W. Brytania 17, Stany Zjednoczone 10'/₂,

Niemcy 11 ,/₂ miliardów fr.). Dla spraw handlu istnieje od r. 1827 urzędowa i nader szczegółowa statystyka,—oraz izby handlowe. Pierwszą i lnianych 439 mil., skór i wyrobów skórzanych 242 mil., wełny 109 mil., jedwabiu surowego w Europie jednej tylko Rossyi; przychodzi mu i kokonów 109 mil., cukru 108 mil., wina 246 z pomocą rozległa sieć kanałów. Najważniejsze mil., odzieży męskiej i damskiej 133 mil., ga- rzeki żeglowne, i zarazem najbardziej ożywione są: lanteryi wszelkiego rodzaju, mebli, i towarów Sekwana z Yonną, Aisne z Marną, Rodan z Sao-

krótkich 152 mil., wódek i likierów 75 mil., narzędzi i wyrobów metalowych 90 mil. fr.— Sprawom handlu służy znaczna ilość instytucyj finansowych i kredytowych, na których czele stoi Bank francuski, mający przywilej wypuszczania biletów kredytowych: jego obroty w roku 1890 wyniosły 9.6 miliardów fr., z których na sam Paryż przypada więcej niż połowa.

6) Kommunikacya, p o cz ty, tel egr af y. F. posiada wielkie bogactwo środków, ułatwiających kommunikacyę. Naturze przyszła tu z energiczną pomocą sztuka i zarówno na lądzie jak na morzu i rzekach zdziałała bardzo wiele.

Dziś stosunki kraju ze wszystkiemi państwami całego świata znajdują potężną dźwignię w należycie zorganizowanej, tak nadbrzeżnej jak i oceanicznej żegludze, w rozległym systemie rzek spławnyeh, kanałów, dróg żelaznych i licznych a wybornie utrzymanych gościńców bitych, w obfitości telegraficznych linij lądowych i podmorskich, w d-óskonałym systemie pocztowym, wreszcie w odpowiedniej ilości statków, tworzących flotę handlową Francyi, chociaż flota ta nie doszła jeszcze do właściwego poziomu. Ustępuje ona np. flocie niemieckiej, choć Niemcy położeniem geograficznem stoją daleko niżej od Francyi. Przyczynę tego upatrują zarówno w większej sprawności i dzielności marynarzy niemieckich, jak i w tej okoliczności, że ogromny rozwój francuskiej floty wojennej odciągnął ku niej wiele cennych sił. Obecnie flota handlowa składa się z 15 564 statków, objętości 920 871 ton (1897), w tej liczbie 1212 parowców, objętości 499 409 ton. — Prawodawstwo francuskie otaczało zawsze szczególną pieczołowitością żeglugę narodową. Statki francuskie we wszystkich portach kraju wolne były od wszelkich opłat, które jednak wnosić były obowiązane statki obce stosownie do swej objętości. Wprawdzie ta „surtaxe de pavillon” została zniesioną w r. 1873, lecz tylko dla tych statków, które wiozły towary, dla Francyi przeznaczone.—Drogi żelazne pod koniec r. 1897 miały długości 41 568 km.; w Europie ustępuje Francya pod tym względem jednym tylko Niemcom, a równa się prawie Rossyi; w powyższej liczbie drogi państwowe mają długości 2.735 km., a drogi z charakterem lokalnym 4 202 km.; dodać tu jeszcze należy 3 600 km. tramwaju parowego, tak pasażerskiego jak i towmrowego. Co się tyczy dróg bitych, te dzielą się na trzy kate-gorye a) narodowe, utrzymywane kosztem państwa: długość ich wynosi około 39 000 km.; b) departamentalne, utrzymywane kosztem właściwych departamentów, długości około 32 000 km. Francya posiada nadto wspaniały system rzeczny, który rozmiarami i doniosłością ustępuje

ną, Mozella, Loara z Sarthe, Garonna i Charente. — Długość rzek podatnych do spławu wynosi 2 900 km., z których 900 km. jest użytkowanych; długość rzek żeglownych wynosi 8 950 km., z których 6 700 użytkowanych; długość kanałów i rzek skanalizowanych 5 200 km.— W r. 1891, ze wszystkich dróg wodnych Fran-cyi wyładowano w przystaniach 25.2 mil. ton; statków wszelkiego rodzaju krążyłło 16 616, objętości 3 040 000 ton, z obsługą 41 000 ludzi, w tej liczbie było parowców 691 o sile 64 000 koni, objętości 43 900 ton. — Wszystkich urzędów pocztowych w r. 1897 było 8 882, które przesłały 2*/₄ miliarda listów i pakietów; pocztowe kasy oszczędności w r. 1896 miały wkładów 785 mil. fr.—złożonych przez 2 682 908 osób, czyli po 293 fr. na osobę. Długość linij telegraficznych w r. 1897 wynosiła 125 713 km., długość drutów 365 878 km., ilość stacyj telegraficznych 11 904; ilość przesłanych depesz 44 mil. Na 100 mieszkańców w r. 1897 przypada przesłanych egzemplarzy gazet rocznie 1 630, listów 2 425, depesz 106. Liczby te dla Niemiec wynoszą: 2 301,—3 836—69, dla W. Brytanii: 2 197—5 612—201—dla Austryi: 398 — 3203—49, dla Rossyi 151—286—12, dla Włoch 568—848—31.

7). Kolonie. Francuzom, jak wogóle rasie romańskiej, odmawiają zwykle kolonizacyjnych zdolności,—co zdaje się potwierdzać zarówno utrata w zeszłym wieku obszernych, niegdyś posidaa-nych kolonij, jak i ten fakt ,że np. Algier, od lat blizko 70 pozostający w posiadaniu Francyi, nie jest dotąd ściśle ze swą metropolą związany i całkowicie oddany kulturze.— Przed rewolucyą francuską 1789 kolonie Francyi zajmowały niemal połowę lądu północno-amerykańskiego; n* leżały do niej żyzne niwy nad rzeką św. Wawrzyńca, Mississipi i Ohio, liczne grupy wysp w In-dyach Zachodnich, znaczne przestrzenie w In-dyach Wschodnich i t. p.—Około 1880 r. wszystkie zaeuropejskie posiadłości Francyi wynosiły zaledwie około 650 000 km. co w porównaniu z dawniejszemi obszarami, dochodzącemi do 5 mil. km, Q stanowiło zaledwie drobną cząstkę, tern mniej ważną, że i pod względem wartości niemającą donioślejszego znaczenia.— Dopiero kolonialna polityka ostatnich lat kilkunastu zdołała, jeśli nie przywrócić Francyi dawne jej stanowisko, to 'przynajmniej postawić ją w drugim zaraz rzędzie po W. Brytanii.— Obecnie Francya posiada w Azyi: w Indyach Przednich: Pondichéry, Karikal, Yanaon, Chandernagor i Mahé; w Indyach Tylnych: Kambodżę, Ko-chinchinę, Annam i Tonkin; razem 705 619 km. [[] oraz 24 828 605 inców,—w Afryce: Algier, Senegal, Sudan francuski, część Gwinei, Benin, Wy-

And. s.

brzeże Kości Słoniowej, Kongo francuskie, Obok i Tunis; razem 2 381476 km, Q i 15 642 886 mców.; w Ameryce: wyspy St Pierre, Miquelon Martynika, Gwadelupa z przyległościami, oraz Guayana (Kajenna); razem 81 993 km. Q i 416 203 mców. ;—na oceanie Indyjskim i Wielkim: Madagaskar, Réunion, Mayotte, Diego Suarez, Komor-skie, Kerguelen, St Paul, Nowy Amsterdam, Nowa Kaledonia, Tahiti, Wallis, Futuna, Loyalty i inne; razem 623 599 km. Q i 3 846 898 mców.—

Ogółem wszystkie kolonie obejmują przestrzeń 3792687 km. □ i 44 734 592 mców.

Francuski ustrój państwowy. Jakkolwiek dzisiejsza organizacya państw europejskich jest odmienna w porównaniu z niedaleką przeszłością, to jednak spotykamy się wszędzie z całym szeregiem uprawnień, mających podstawę -w statutach i tradycyi odległych stuleci. Mimo różnic w poglądach na cele społeczne dawniej i dziś,—teoretyk i praktyk łatwo zgodzić zdoła współczesne pod] wielu nazwami ustawy „organizacyjne,” „zasadnicze” i tak zwane „kon-stytucye” z nabytkami historycznemu Jedna Francya, oprócz trzydziestokilkoletniej Restau-racyi Burbonów starszej i młodszej linii, stanowi typowy przykład zerwania z przeszłością, bądź co bądź niezasługującą na tak stanowczą klątwę. Porównywając zresztą normy rozmaitych kart konstytucyjnych z rzeczywistym przebiegiem życia ogólnego, niema powodu do zbytniego zachwytu: z jednej strony „prawa człowieka” i w ich rozwinięciu polityczno - obywatelskie, wypowiedziane w sposób bardzo ogólnikowy, abstrakcyjny, a z drugiej central ¹'zm biurokratyczny i mnóstwo szczegółowych ustaw, wprost przeciwnych idealnym normom ustrojowym. Trzeba jednak Francyi przyznać dobrą inicyatywę w formułowaniu idei, które gdzieindziej umiano lepiej i umiejętniej zastosować, nadać im praktyczniejszy kierunek, umiejąc harmonizować dawne kształty z nowemi potrzebami.

We Francyi też jest najwięcej materyału do nagłych przewrotów i smutnej chwiej ności w stosunkach wewnętrznych państwowych. Najpierwsza po 1789 r. konstytucya z 1791 roku, uwzględniając jeszcze monarchizm, wypowiedzią ła jednak zasadę nową o „wszechwładztwie”

(Souveraineté) ludu, gdy przedtem attrybut ten złączony był z osobą króla. Owo wszechwładz-two ma być, jak zapewniają redaktorowie ustawy, „niepodzielne, niezbywalne, nieprzedawnial-ne;” z niego wypływają wszelkie władze, a sprawowane będzie przez delegacyę. Wprawdzie cesarstwo Napoleona I i Restauracya Burbonów usunęły na bok owo mniemane źródło organiza-cyi państwowej; ale twórcy późniejszych norm ustrojowych naśladują pierwotnych odkrywców źródła życia społecznego francuskiego. Konstytucya z 14 września 1791 r. wygłasza dalej, że wszyscy ludzie są równi w obliczu prawa i stosownie do zalet osobistych mogą osiągaąć wszelkie stanowiska i dostojeństwa. Naturaluemi prawami są: własność, bezpieczeństwo, opór przeciw gwałtowi, swoboda: myśli i opinii, przesiedlania się i zgromadzania; nikt wreszcie nie będzie aresztowany, tylko w wypadkach, przewidzianych przez ustawy. Terroryzm, jaki wkrótce zapanował, przekonać mógł¹ czem są idee bez pozytywnych podstaw. Teoryę Monteskiusza o podziale władz pierwsza konstytucya stosuje z całą konsekwencyą. Władzę wykonawczą sprawować miał król nieodpowiedzialny i z tego tytułu mianuje naczelników urzędów wojskowych i cywilnych, ale każdy jego akt winien mieć kontrasygnatę odpowiedzialnego ministra. Królowi nie służy prawo łaski, ani sankcyi ustaw, lecz tylko dwukrotne „veto,” gdyż trzeci raz przyjęte przez reprezcntacyę ludu prawo musi być „ratyfikowane” i promulgowane. Władza ustawodawcza wyłącznie należy do zgromadzenia narodowego z 745 osób, wybranych na lat dwa. Tylko reprezentacya narodu wchodzi w stosunki z państwami zagranicznemi przez zatwierdzanie traktatów, ona uchwala budżet, kontroluje dochody i wydatki, posiada więc wiele dawnych i dzisiejszych przywilejów naczelnika państwa. Jeszcze dalej zaszła w tym kierunku konstytucya z 1793 roku, znosząc monarchię, ale dziwaczne jej normy nie weszły w życie, i dopiero następna konstytucya z 22 września 1795 (5 fructidora III r.) utworzyła „dyrektoryat” z pięciu członków, z których corok jeden ustępuje. Każdy dyrektor z kolei przez trzy miesiące podpisujo potrzebne papiery i jest strażnikiem głównej pieczęci; — wszyscy baczą nad wykonaniem praw, mianują ministrów, wyższych urzędników; wolno im tylko proponować nowe środki, ale nie same projekty ustaw. Tu attry-bucya należy do dwu izb: „rady pięciuset”, obradującej nad zmianami, i „rady starszych” (z 250 osób), mogącej przyjąć lub odrzucić projekt i wybierającej dyrektorów. Obie izby miały się odnawiać w jednej trzeciej części corocznie. Zanim jednak zdółano zyskać pewne zmiany osobiste, generał Bonaparte po^powrocie z Egiptu wykonywa przy pomocy wojska zamach stanu i wprowadza konstytucyę konsularną (22 frimaire’a VIII r.) sam tytułuje się „pierwszym konsulem”, a obok siebie ma dwu innych z głosem doradczym i posiada wszelkie przywileje naczelnika państwa,, wzmocnione przez de-cyzyę senatu z d. 14 września 1802 r. (senatus-consulte) o dożywotniej władzy i przywileju mianowania następców, aż wreszcie 18 maja 1804 roku zwycięzca z pod Piramid ogłasza siebie „cesarzem”. Bonaparte tworzy nową zasadę, zwaną „plebiscytem”, na wzór uchwał rzymskich comitia tributa. Lud więc zatwierdza pierwszego konsula, potem dożywotniego, a następnie cesarza. W owe czasy do mody należało naśladować Rzymian w kostiumach urzędowych i ubiorach prywatnych, a tembardziej w tytu-

tnią bezpośrednią uchwałę narodu w 1870 roku. Dzisiejszy ustrój Francyi datuje się od bitwy pod Sedanem i ogłoszenia Trzeciej Rzeczypospolitej. Źródłem organizacyi są następne ustawy: z 30 i 31 sierpnia 1871 znana pod nazwą „konstytucyi Rivet’a”, wyłącznie utworzona dla Thiers’a, pierwszego prezydenta, dalej z 17 lutego,

4 maja i 31 grudnia 3, z 24 i 25 lutego, i 30 listopada 1875,

00

os

cs "B

łach. Tak za konsulatu jak i pierwszego cesarstwa izby, odtąd zwane „trybunatem”, „senatem” i „ciałem prawodawczem”, są powołane do drugorzędnej roli wobec absolutyzmu największego z wojowników końca XVIII i początku XIX wieku. W roku 1814 koalicya mocarstw europejskich, z Rossyą i Anglią na czele, uchyla porządek narzucony orężem Napoleona I Francyi i Europie i przywraca monarchię legitymi-styczną w Paryżu. Panuje więc, wedle Karty z 4 czerwca tegoż roku, król Ludwik XVIII, a potem Karol X, którzy mianują dziedzicznych członków „izby parów”, mają prawo łaski, sank-cyi, wydawania ordonansów koniecznych do egze-kucyi ustaw i „bezpieczeństwa państwa”, i wyłączną inicyatywę prawodawczą. Izba deputowanych obraduje nad projektami rządowemi i może tylko razem z izbą parów prosić monarchę o przedstawienie nowego środka ustawowego. Liberalniejszą z kolei jest karta z 1830 roku, przelewająca królewskość w ręce młodszej linii Burbonów. Ludwik Filip nie mógł tworzyć nowych sukcessyjnych parów, uległ ograniczeniom co do rozkazów gabinetowych, census wyborczy obniżono. W 1848 roku powstaje we Francyi Druga Rzeczpospolita z czteroletnim prezydentem, ks. Ludwfikiem Napoleonem Bonaparte, który tak samo, jak dyrektorowie z końca XVIII wieku, miał tylko rozporządzać siłą zbrojną, ale bez osobistej komendy, wolno mu było ułaskawiać, lecz amnestya ogólna służy jedynej izbie reprezentantów „ludu”, z 750 osób. Prezydent nie posiada prawa sankcyi uchwał zgromadzenia narodowego, lecz tylko jednorazowe veto, nie może odraczać i rozwiązywać izby. Książę Ludwik Napoleon, naśladując swego stryja przez zamach stanu z d. 2 grudnia 1851 r., a konstytucyą z d. 14 styczuia 1852, ogłosił siebie na lat dziesięć prezydentem, w r. zaś 1852 przyjąć raczył, zgodnie z decyzyą senatu (senatus consulte) i plebiscytem, godność cesarską. Powstaje więc powtórna serya plebiscytów, a właściwie tłumnych głosowań, potakujących dokonanym gwałtom. Odtąd w osobie cesarskiej przez lat 18 skupione są wszystkie najobszerniejsze przywileje każdego monarchy, przed którym jedynie ministrowie są odpowiedzialni. Dwie izby, „senat” z nominacyi i „ciało prawodawcze” z wyboru, mają zaledwie słaby udział w tworzeniu ustaw, gdyż inicyatywa ich należy do rządu, a nawet poprawki mogą być przedmiotem rozpraw o tyle jedynie, o ile są approbowrane przez radę stanu urzędniczą. Tylko senat, jako „stróż fundamentów umowy społecznej” i „wolności publicznej”, „reguluje” kwestye konstytucyjne i wszystkie stosunki dotąd nieprzewidziane, oraz przedsięwziąć może nadzwyczajne środki dla „bezpieczeństwa ogółu”. Napoleon III, ulegając opinii, dozwolił przy końcu panowania na pewne liberalniejsze zmiany w prerogatywach obywateli i ciała prawodawczego, zatwierdzone przez osta-

1, z 13 mar lipca, 2 sier-4 lipca, 13 i 14 sierpnia 1884 i 16 czerwca 1885 roku. Dla dokładnego streszczenia norm zestawimy po kolei władzę prawodawczą i wykonawczą. Co do pierwszej jest ona attrybucyą dwu izb: „senatu” i „izby deputowanych”. Obie razem połączone tworzą „zgromadzenie narodowe” (assemblée nationale), nieobradnjąee, lecz tylko elekcyjne do wyboru prezydenta i powzięcia przez proste głosowanie uchwały względem zmian w konstytucyi, pronowanych bądź przez senat, bądź przez izbę, bądź przez rząd. Nigdy jednak przedmiotem rozpraw nie może być forma republikańska. Normalnie senatorowie i deputowani obradują oddzielnie. Debaty są publiczne. Członkowie obu izb są nieodpowiedzialni za opinie wygłaszane przy spełnianiu swych obowiązków, i podczas sesyi nie mogą być aresztowani, chyba w razie gorącego uczynku przestępstwa. Zamknięcie podczas śledztwa ulega przerwie w okresie kadencyi parlamentarnej. Inicyatywa prawa służy obu izbom i rządowi, a tylko kwéstye finansowe wpierw winny być przedstawione deputowanym. Każdy projekt musi zyskać uchwałę obu izb. Senat, pierwotnie złożony z 300 członków, z których 225 wybranych na lat 9 i 75 mianowanych dożywotnio przez zgromadzenie narodowe. Od 1884 roku wszyscy senatorowie, z wyjątkiem mających dośmiertne prawa nabyte, są wybieralni przez specyalne kollegia w każdym departamencie, złożone z miejscowych deputowanych, radzców generalnych i okręgowych, oraz z delegatów gmin. Senat w ¹/;! części co lat trzy ulega odnowieniu. Izba deputowanych powstaje z głosowania powszechnego. Każdy obywatel lat 21 w pełni praw, sądownie poprawczo nie karany, zamieszkały od 6 miesięcy stale, jest wyborcą, a wybieralnym, jeśli skończy 25 lat. Elektem nie może być urzędnik cywilny lub woj -skowy, z pensyą skarbową. Ograniczenie to nie istnieje dla ministrów, ambasadorów, podsekretarzy stanu, profesorów, prezesów i prokuratorów przy sądzie apellacyjnym, prezydujących w konsyst. ewangelickich, biskupów i wielkiego rabina. Zwykły urzędnik wybrany winien zrzec się posady, a deputowany traci mandat z chwilą nominacyi na płatne stanowisko publiczne. Senatorowie i deputowani mają prawo interpelacyi w przedmiocie polityki wewnętrznej i zagranicznej. Do specyalnych przywilejów senatu należy to, że jest on „najwyższym sądem” w sprawach, gdzie obwinionym został prezydent rze-

czypospolitej z powodu „wyższej zdrady”, ministrowie za swe czynności służbowe, lub zwykli obywatele o zbrodnię przeciw „bezpieczeństwu państwa”. Do specyalnych praw izby deputowanych należy, oprócz inicyatywy obrad w kwe-styach skarbowych, możność oskarżenia prezydenta, lub ministrów. Władzę wykonawczą sprawuje „prezydent rzeczypospolitej”, wybrany większością absolutną głosów na lat 7 przez zgromadzenie narodowe, to jest połączoną sessyę elekcyjną senatorów i deputowanych. Na miesiąc przed upływem legalnego terminu godności naczelnika państwa obie izby zbierają się razem, a gdyby nie było dekretu zwołującego, to zjednoczenie „następuje siłą samego prawa” na 15 dni przed końcem siedmiolecia; w przypadku śmierci lub dymissyi natychmiast odbywać się ma wspólna sessya dla wyboru nowego prezydenta.

wypełnia swe obowiązki za pośrednictwem mianowanych przez siebie z większości parlamentarnej ministrów, solidarnie odpowiedzialnych przed izbami, indywidualnie za czyny osobiste. Co się tyczy owej odpowiedzialności w historycznym zarysie od 1789 r., bywała ona rozmaitą. Pierwsza konstytucya z 1791 r, mówi o niej. Konwencya zniosła tytuły, tworząc „radę wykonawczą”, zależną od „komitetu bezpieczeństwa pu blicznego”. Za czasów dyrektoryatu nazwę ministrów przywrócono, ale wybór ich był ścieśniony listą z góry ustanowioną. Cesarz Napoleon I zniósł odpowiedzialność parlamentarną, którą znów przywracają Restauracya w 1814 roku, Ludwik Filip w 1830 i Druga Rzeczpospolita w 1848 r. Cesarz Napoleon III postawił zasadę, że on sam tylko odpowiada wobec „całego” narodu, a ministrowie jedynie przed nim, wreszcie od konstytucyi Rivet’a z 1871 obowiązują normy dzisiejsze. — Do naczelnych władz w ustroju państwowym należy „Rada stanu”, jako stała instytucya urzędnicza, niezależna na równi z sądownictwem od zmiennych prądów parlamentarnych. W skład jej wchodzą czynni ministrowie, 32 radzców stanu zwyczajnych, 18 nadzwyczajnych, 30 referendarzy (maîtres des requêtes), i 30 audytorów; przewodniczy strażnik pieczęci (minister sprawiedliwości) lub stały vi-ce-prezes. Rada dzieli się na pięć wydziałów, sądzi sprawy administracyjne i obraduje nad projektami do prawa, które bądź izby, bądź rząd odeśle do zaopiniowania. Obecnie są następne ministerya: sprawiedliwości, spraw wewnętrznych, zagranicznych, skarbu, wojny, marynarki i kolo-nij, oświaty, wyznań i sztuk pięknych, robót publicznych, rolnictwa, przemysłu i handlu, poczt

1    telegrafów. W 1789 roku, aby zniszczyć różnice prowincyonalne, historycznie powstałe, wprowadzono we Francyi szachownicę „departamentów”, których od 1884 roku jest 86, rozdzielonych na 360 okręgów (arrondissements),

2    868 kantonów i 36 105 gmin. Każdy departa-mein stanowi podstawę dla wszystkich gałęzi służby publicznej i tylko ze względów wojsko-

W każdej przerwie władzę wykonawczą tymczasowo dzierży rada ministrów. Powtórny wybór jest możliwy. Nie mogą ubiegać się o najwyższą godność] członkowie rodzin panujących niegdyś we Francy i. Prezydent ma inicyatywę prawodawczą na równi z członkami obu izb, które zwołuje, odracza, ale rozwiązać mandaty depu-putowanych przed upływem terminu może tylko za zgodą senatu, kommunikuje się z nimi przez orędzia piśmienne (messages), promulguje ustawy, w.ciągu jednego miesiąca po zapadłej uchwale, a w ciągu trzech dni. gdy nowe prawo uznanem zostało za nagłe, władny udzielać kredytów nadzwyczajnych i dodatkowych podczas przerwy w kadencyi parlamentarnej, ma prawo łaski, z wyjątkiem pod sądem będących lub zawyrokowanych ministrów i równych im w randze dostojników, amnestya zaś musi być postanowiona przez izby,—mianuje wszystkich dygnitarzy cywilnych i wojskowych, oraz rozporządza siłą zbrojną. Obcy ambasadorowie są przy nim uwierzytelnieni. Prezydent wydaje celem wykonania ustaw dekrety i postanowienia administracyjne, jedne w radzie ministrów, inne po wysłuchaniu opinii rady stanu; w czasokresie wyznaczonym do promulgacyi może przez orędzie motywowane

partainentalna” i „rada generalna” z wyboru, jako organy samorządu. W okręgach są „pod-prefekci” i „rady okręgowe”, w gminach „merowie” i „rady municypalne”, w koloniach zamorskich gubernatorowie. Atrybucye rad niegdyś bardzo ograniczone, dziś są rozszerzone. Zasadniczym kierunkiem jest centralizm administracyjny, z którego wielu pisarzy jest dumnych, oraz norma panująca w formie aforyzmu, wypowiedzianego ongi przez Roederer’a: „délibérer est le fait de plusieurs, administrer est le fait d’un seul”. Szczegółowy ustrój organów administracyi należy do prawa administracyjnego (obacz właściwe artykuły w Encyklopedyi).

¥. O.

żądać od izb powtórnych obrad, ale ponowna wycli lub sądowych mogą być łączone z so-uchwała musi być ogłoszoną w formie ustawy. | bą w samoistne jednostki. Na czele depar-Prezydent przewodniczy na uroczystościach na- ; camentu stoi „prefekt”, obok niego „komissya de-rodowych, przedstawia Francyę nazewnątrz, układa się, zawiera i ratyfikuje traktaty międzynarodowe, a o tyle obowiązany jest o nich zawiadomić władzę prawodawczą, o ile to zgadza się z bezpieczeństwem państwa. Jednak traktaty pokoju, handlowe i takie, w których zainteresowanym jest skarb publiczny, własność i prawa osobiste Francuzów za granicą, nie będą stanowczemi, dopóki nie są zawotowane przez izby. Każda ce-sya, zamiana, lub przyłączenie terrytoryalne musi nastąpić w drodze ustawodawczej. Wojnę uchwalić mogą tylko izby. Prezydent rzeczypospolitej jest nietykalny, odpowiada jedynie za „wyższą zdradę” (dans le cas de haute trahison) kraju,

Francya. Wojsko. I. Ustawa poborowa. Powszechny obowiązek służby wojskowej, istniejący w Prusiech od 1814, zaprowadzony został we Francyi dopiero w 1872; dawniej można się było wykupić od wojska lub dać zastępcę. Według ustawy z 27 lipca 1872 każdy Francuz zdolny do broni, należał do wojska przez lat 20; ulga ze względów rodzinnych polegała na zwolnieniu od służby czynnej (pięcioletniej); oprócz tego istniała instytucya ochotników jednorocznych. Kontyngens roczny rekrutów wynosił przeciętnie 140 tysięcy; po dwudziestu latach stosowania ustawy Francya posiadałaby 2Y₂ miliona wyćwiczonych żołnierzy, pięć razy więcej, niż w 1870. Liczbę tę wszakże uznano z czasem za niedostateczną, a służbę czynną za zbyt długą. Według nowej ustawy, z 15 lipca 1889, zmodyfikowanej w kwestyi podziału lat służby w r. 1892, każdy Francuz zdatny do broni obowiązany jest przesłużyć conajmniej jeden rok pod chorągwią i należeć do wojska przez lat 25. Niema żadnych wyjątków: instytucya ochotników jednorocznych nie istnieje; jedyna ulga polega na służbie jednorocznej, do której mają jedynie prawo jednostki, stanowiące podporę swych rodzin. Służba czynna wynosi lat trzy, ze względów jednak budżetowych znaczną część żołnierzy puszczają do domu już po dwu latach. Minimum wzrostu 154 cm. Dzięki tym surowym przepisom kontyngens roczny rekrutów wynosi od 220 do 240 tysięcy, tak, iż ok. 1910 r. Francya posiadać będzie przeszło 4 miliony wyćwiczonych żołnierzy w wieku od lat 21 do 45, Podział lat służby jest następujący: wojsko stałe 3 lata, jego rezerwa 10; wojsko terrytoryalne i jego rezerwa po 6.—II. Wojsko stałe: 1. Liczebność. Stopa pokojowa według etatów dosięgała w 1898 liczby 598 000 oficerów i żołnierzy (łącznie z 25-tysięcznyin korpusem żandarmeryi, zaliczonym we Francyi do wojska); stale pod chorągwią znajdowało się w 1898 r. 574 000, gdy w 1872 tylko 351000. Powiększenie stopy pokojowej spowodowało zmiany w organizacyi wojska stałego i wzmocnienie etatów pokojowych. 2. Organizacya a) rok 1870 368 batalionów, 252 szwadrony, 164 baterye, b) rok 1875 (właściwie po wprowadzeniu w życie pierwszej ustawy o organizacyi wojska z 13 marca 1875): 641 batalionów, 392 szwadrony, 399 bateryj, 57 kompanij artylleryi fortecznej i 84 kompanie inżynieryi, c) rok 1899: Piechota: 163 pułki liniowe, 4 pułki żuawów i 4 pułki tyralierów algierskich (turcos) po cztery bataliony, 2 pułki cudzoziemskie po pięć batalionów, 30 batalionów strzelców i 5 batalionów lekkiej piechoty afrykańskiej, ogółem 729 batalionów. Bataliony samoistne liczą po sześć, inne po cztery kompanie. Kawalerya: 13 pułków kirasyerów, 31 dragonów, 21 strzelców konnych, 14 huzarów, 6 strzelców afrykańskich i 4 spahów, ogółem 89 pułków z 447 szwadronami, po pięć na pułk, i dwa szwadrony spahów w Su* danie i Senegalu. Artyllerya połowa i górska: 434 baterye piesze, 52 konne i 22 górskie, ogółem 508 bateryi sześciodziałowych, które, z wyjątkiem 12-u algierskich i tunetańskicli, ściągnięte są w 40 pułków. Artyllerya for-teczna: i6 batalionów rozmaitej siły, liczących razem 103 kompanie, i 4 kompanie samoistne w Afryce. Inżynierya: 6 pułków saperów, liczących razem 20 batalionów z 80 kompaniami, i 1 pułk kolejowy o 3-ch batalionach, ogółem 92 kompanie. Utworzenie 2-cli batalionów strzelców, 1 pułku kirasyerów, 1 dragonów, 2-ch sztabów batalionowych i 5 kompanij artylleryi fortecznej jest uchwalone, ale dotąd niewykonane. Piechota europejska z wyjątkiem kilku pułków i kilkunastu batalionów strzelców, ściągnięta jest w 40 dywizyj (nr 1—36 i 39—42) i jedną brygadę samoistną (lugduńską). Dywi-zye wchodzą w skład 19-u korpusów (I—XVIII i XX), z których dwa (VI i XX) liczą po trzy, inne po dwie dywizye. Kawalerya europejska ściągnięta jest w 39 brygad dwupułkowych, z których 19 przy korpusach, 20 zaś w 7-u dy-wizyach samoistnych sześciopułkowych, z wyjątkiem 7-ej, tymczasowo pięciopułkowej. Każda dywizya kawaleryi posiada po dwie baterye konne, każdy korpus po jednej brygadzie dwu-pułkowej. Wojsko afrykańskie ściągnięte jest w cztery dywizye skombinowane, z których trzy stanowią korpus XIX, czwarta zaś (tunetańska) jest samoistna.—3. D ys lok acya. Francya jest podzielona na 19 okręgów; w każdym konsystu-je jeden korpus. Do granicy niemieckiej przytykają trzy okręgi: VI, VII i XX; ostatni, utworzony w 1898, stanowi połowę dawnego VI. W 1875 w dawnym VI-ym okręgu konsystowało: 8 pułków piechoty, 2 bataliony strzelców, 11 pułków kawaleryi i 21 bateryi, w 1899 zaś na tej samej przestrzeni: 22 pułki piechoty, 15 batalionów strzelców, 22 pułki kawaleryi i 55 ba-terje. Siły te wraz z załogą Belfortu (3 pułki piechoty i 1 kawaleryi) nazywają Francuzi: armée de couverture.—III. Siły w razie wojny. Wolno powołać w razie wojny młodzież, która stawałaby do poboru dopiero w roku no-stępnym, skutkiem czego jest rozporządzalnych 26 powołań rocznych. Z 14-u najmłodszych powstaje wojsko czynne, wojsko zapasowe i wojsko rezerwowe pierwszej linii, z 6-u następnych—wojsko terrytoryalne czyli rezerwowe drugiej linii; 6 najstarszych stanowi rezerwę, która prawdopodobnie pozostanie nietknięta. Organizacya nie jest dokładnie wiadoma. 1. Wojsko czynne. Część korpusu XIX uda się do Europy; zastąpi ją w Afryce wojsko rezerwowe. Jeden pułk piechoty i parę bateryj pozostanie na Korsyce. Czwarte bataliony pójdą do twierdz. Piechota marynarki (patrz niżej) wejdzie w skład wojska lądowego operacyjnego. Mają być utworzone 4 armie, w skład ich wejdzie prawdopodobnie 20

korpusów po trzy dywizye piechoty (trzecia zwykle rezerwowa) i 8 dywizyj kawaleryi. Nor-■ inalny skład dywizyi piechoty: 12 batalionów, 1 szwadron, 6 bateryj i 1 kompania inżynieryi, a tak zw. wojska korpusowego: 6 szwadronów, 8 bateryj i jedna kompania inżynieryi; całego korpusu: 36 batalionów, osiem szwadronów, 20 bateryj i 1 batalion saperów. Przeznaczenie bateryj nadliczbowych (w każdej brygadzie artylleryi po kilka) jest niewiadome. 2. Wojsko zapasowe: uzupełnia luki w szeregach wojska czynnego. 3. Wojsko rezerwowe: każdy z tak zwanych pułków okręgowych (czynnych) w liczbie 145 (jeden korsykański), każdy batalion strzelców i każdy pułk kawaleryi korpusowej podwaja się, każdy zaś pułk artylleryi formuje 6 bateryj. W ten sposób powstaje przy mobilizacyi: 145 pułków piechoty, 30 batalionów strzelców, 38 pułków kawaleryi i 216 bateryj. Z piechoty i artylleryi można utworzyć 36 dywizyj po 12 batalionów i 6 bateryj, których część wejdzie pewnie w charakterze trzecich w skład korpusów czynnych (patrz wyżej). W ostatnich kilku latach wojsko rezerwowe zostało podobnie zreorganizowane, lecz w jaki sposób, dotąd niewiadomo. 4. Wojsko terrytoryalne. Każdy dawny okrąg korpusowy wystawia 8 pułków piechoty, 4 szwadrony, 1 pułk artylleryi i 1 batalion saperów, co razem z pułkiem korsykańskim daje 145 pułków piechoty, 72 szwadrony, 18 pułków artylleryi i 18 batalionów saperów, do których przybywa 7 batalionów strzelców (alpejskich) i 10 batalionów żuawów, straż celna i leśna. Liczba bateryj niewiadoma. Wątpliwem jest nadto czy Francya, przy braku zdatnych koni, zdoła wystawić 72 szwadrony terrytoryalne.—IV. Uzbrojenie. Piechota: karabin Lebel’a wzoru 1886 lub 1886/96, magazynowy, przestarzałej kon-strukcyi (osiem ładunków pojedyńczo wzdłuż lufy); na żołnierzu 120 ładunków. Kawalerya: karabinki W. 1890 i szable, nadto: kirasyerz-y— kirysy, pierwsze zaś szeregi pułków dragońskich, wchodzących w skład dywizyj samoistnych kawaleryi, lance. Artyllerya: działa de Bange W. 1877, o kalibrze 9 cm. (piesze) i 8 cm. (konne i górskie); artyllerzyści konni i powożący—szable i rewolwery, piesi — karabinki W. 1892.— V. Twierdze. Pokój frankfurcki pozbawił Fran-cyę Renu, Wogezów, Mozelli i dwu najważniejszych twierdz: Strasburga i Metzu, zmuszając ją do utworzenia nowej linii obronnej od strony Niemiec. Zadanie to w ciągu lat kilkunastu zostało spełnionone. Obecnie od granicy belgijskiej do szwajcarskiej ciągnie się szereg twierdz i fortów tak założonych, że obejście ich zdaje się niepodobnem. Tak samo obwarowana jest Francya od strony Włoch. Najważniejsze twierdze: 1. granica belgijska: Dunkierka, Lille i Mau-beuge; 2. granica niemiecka: a) pierwsza linia: Mezières, Verdun, Toul, Epinal i Belfort; b) dru-

Enc. Powsz. LLastr. Zeiz. 178. T. XXIIi.

ga linia: La Fère, Laon, Reims, Vitry- le -Français, Langres, Besançon i Dijon (poza dwiema ostatniemi). 3. granica włoska: a) pierwsza linia: Albertville, Briançon i Nicea; b) druga linia: Lngdun i Grenobla. Fortyfikacye Paryża mają 160 km. obwodu, na osaczenie go porzeba co-najmniej 500 000 żołnierzy.—VI. Budżet. W 1898 ogółem wydatków: 3 433 miliony franków, z tego na wojsko (bez emerytur, natomiast łącznie z wydatkami na żandarmeryę) 640 czyli 18°/₀. Wydatki zwyczajne ministeryum wojny wyniosły w 1873 r. 431 mil., w 1883 r. 596, w 1893 r. 582, 1898 r. 615.

Marynarka. I. Personel. Osady okrętów składają się z tak zwanych inscrits maritimes czyli przedstawicieli ludności nadmorskiej w wieku od lat 18 do 50, obowiązanych do 3-letniej służby czynnej. Nadto istnieje piechota i artyllerya lądowa marynarki. Pierwsza składa się: a) z 8-u pułków ściągniętych w 2 dywizye; pułki liczą po czternaście (dwa po 16) kom-panij i z wyjątkiem czterech batalionów kon-systują w fortach wojennych; b) z 90-u kom-panij, które pełnią służbę w koloniach. Artyllerya składa się z 2-ch pułków, liczących razem 6 pieszych i 4 górskie baterye, i 14 kom-panij fortecznycli.—II. Materyał. W 1899 było gotowych do boju: 1)    24 pancerników bojo

wych, przeznaczonych do bitew i bombardowania, 11 pancerników strażniczych oceanowych, przeznaczonych głównie do obrony brzegów, zdatnych wszakże i do dalszych wypraw, 11 krążowników opancerzonych, stanowiących przejście od pancerników do lekkiej floty krążowni-czej—ogółem: 46 okrętów liniowych czyli ustawianych do bitwy w linii; 2) 4 krążowniki zabezpieczone (z pokładem pancernym) pierwszej klasy, 18 drugiej i 17 trzeciej, tudzież 14 krążowników niezabezpieczonych,—ogółem 53 krążowniki, przeznaczone głównie do obrony floty handlowej; 3) 8 kanonierek opancerzonych, przeznaczonych do obrony brzegów; 4) 15 torpedowców, 2 pościgowce torpedowe i przeszło 250 torpedówek, w tej liczbie 3 podwodne. Skład floty wskazuje, że Francya ma głównie obronę swych brzegów na celu. Artyllerya nie posiada tak potężnych armat, jak angielska, a nawet niemiecka. Flota krążownicza jest o połowę słabsza od angielskiej. Na punkcie torpedówek flota francuska jest najliczniejszą, ogółem wszakże statków torpedowych Anglia posiada więcej niż Francya, ma bowiem dwa razy więcej torpedowców i 50 razy więcej pościgowców torpedowych (przeznaczonych do niszczenia torpedówek). — III. Porty toojenne. Najważniejsze: Cherbourg, Brest, Lorient i Toulon. IV. Budżet marynarki wynosi przeszło 500 milionów (w 1894 r. 267 mil. franków).—Ważniejsze źródła: Exner „Die Französische Armee im Krieg und Frieden” (2 wyd. Berlin 1894); von Löbell „Jahresberichte Uber die Veränderengen

11

und Fortschritte im Militärwesen, 25 Jahrgang”

rzymskiego; wraz z cywilizacją rzymską przeniesiono na grunt Galji i jęz. łaciński, wszakże, jak się już rzekło, nie w formie książkowej, klasycznej, z którą obeznana była zaledwie cząstka narodu—inteligiencjai arystokracja, lecz w postaci łaciny ludowej, którą wniosły do Galji rzymskie legjony i rzymska kolonizacja kraju. Wobec wielkiej różnorodności etnograficznej i językowej Galji (dość wspomnieć tu o celtyckich dja-lektach Belgów na północy i właściwych Gallów w środkowej Galji, o djalektach liguryjskich i iberyjskich na południu) — względna jedno-stajność ludowej łaciny już sama przez się dawała jej wielką przewagę, prócz względów kulturalnych i politycznych, nad innemi językami Galji. Był to właśnie jeden z głównych czynników stopniowego wyparcia miejscowych narzeczy przez mowę zwycięzców. Nie bez znaczenia mogło być i blizkie pokrewieństwo narzeczy celtyckich z łaciną, wspólność pierwiastków i form gramatycznych, udowodniona i uznawana dziś powszechnie w lingwistyce, co znacznie ułatwiło Celtom nauczenie się języka Rzymian. Stopniowe wymieranie djalektów miejscowych jest faktem bli-

(Berlin 1899) i roczniki poprzednie; „The Naval Pocket-Book by Laid Clowes” (Londyn 1899).

Francuski język należy do grupy języków romańskich, powstałych z ludowej łaciny między II a VII wiekiem po Chr. naterytorjum dawnego państwa rzymskiego.— Terytorjalne rozprzestrzenienie francuszczyzny i liczebny stosunek mówiących obecnie po francusku jako językiem ojczystym, przedstawia się w sposób następujący:

1)    w granicach właściwej Francji 25 miljonów, naturalnie w okrągłych cyfrach, już po odtrąceniu: y₂ mil. cudzoziemców oraz 2‘/₂ m. krajowców, mówiących innemi językami, jako to: baskijskim (140 tysięcy), bretońskim (1 400 t.), flamandzkim (w depart, du Nord, 180 t.), kataloń-skim (w dep. Pyrénées orientales, 200 t.), wreszcie 10 mil. ludności południowej Francji, która prócz francuszczyzny używa blizko spokrewnionych z nią narzeczy prow a nsals kich, w tej liczbie i narzecza gaskońskiego (djalekt gaskoń-ski uchodził dawniej za język odrębny, ob.).

2)    poza obrębem Rzpltej francuskiej należą tu: mieszkańcy wysp normandzkich (Jersey, Guerne-sey i in. 90 t.), Francuzi w Belgji (2*/₂ mil.), ! żej nam nieznanym; świadectwa bowiem ówczes-Szwajcarji (900 1), Włoszech (w okręgu Aosta nycli pisarzy należy przyjmować z wielką ostroż-i in. 140 t.), w zabranej części Lotaryngji i Al- nością. Pewnym jest tylko, że djalekt celtycki, zacji (250 t.), wreszcie w Prusach nadreńskich który zachował się do naszych czasów w Bre-(okolica Malmćdy 10 t.) — ogółem około 4 mi- tanji, nie jest bynajmniej szczątkiem pierwotnej ljonów. Obliczenia te nie są wszakże dość ści- mowy Gallów, lecz językiem Celtów, którzy

słe: liczba 29 mil. (25    4) jest zarazem zbyt

wysoka i zbyt nizka: zbyt wysoka, ponieważ nie potrącono z niej spornych djalektów franko-pro-wansalskich (w Sabaudji, części Frapche-Comté i-Szwajcarji); zbyt nizka, ponieważ nie włączono do niej niedającej się bliżej określić liczby używających mowy francuskiej mieszkańców francuskich kolonji, zarówno obecnych, jak i dawniejszych, gdzie narodowość francuska się utrwaliła (np. w Kanadzie, Luizjanie, na w. Haiti, Guadalupie, Martynice, wyspie św. Maurycego) i gdzie, jak np. na tej ostatniej wyspie, wytworzyły się mieszane, t. zw. kreolskie. o rozpowszechnieniu jęz. francuskiego, nie należy zapominać o jego znaczeniu wszechświatowym, o nauczaniu francuszczyzny we wszystkich szkołach krajów ucywilizowanych, o znajomości francuszczyzny wpośród warstw wykształconych wielu narodów na równi niemal z rodowitymi Francuzami, czym wyróżniają się szczególnie: pośród Giermanów Szwedzi i Norwegczycy, u Słowian — Polacy i Rosjanie, z ludów romańskich—Rumuni.

Historji języka. Ściśle rzecz biorąc, francuszczyzna jest tylko jedną z dalszych faz rozwoju łaciny żywej, jaka istniała w ustach ludu, w przeciwstawieniu do jęz. książkowego. Romanizacja Galji, rozpoczęta jeszcze przed podbojem tego kraju przez Cezara (58 — 51 przed Chr.), ciągnęła się długo po upadku państwa

przybyli tu w VII w. po Chr. z Wielkiej Bry tanji, ustępując przed najazdem Anglosaksonów. W podobny sposób niektórzy uczeni tłumaczą sobie zachowanie się mowy Basków u podnóża Pirenejów późniejszym powrotem plemienia iberyjskiego do dawnych siedzib. W każdym razie najścia Giermanów w V w. zastały już Galję zromanizowaną i ludność miejscową mówiącą po łacinie, jeżeli nie wyłącznie, to przynajmniej obok i narówni ze swoją mową rodzinną. Otóż ta właśnie łacina w ustach Gallów, lingua gallo-romana, uległa wpływowi giermańskich najezdni-nawet odrębne djalekty ków. Wchodzą tu głównie w grę narzecza West-Wreszcie, mówiąc gotów, Burgundów nieznane bliżej, i Franków salickich, spokrewnione z dzisiejszym jęz. holenderskim; osiedlenie się Normannów w prowincji, która nosi nazwę Normandji, należy do innej zupełnie, znacznie późniejszej epoki (910 r.). Wpływ giermański dotyczy głównie leksycz-nej strony języka: zapożyczone wyrazy oznaczają stosunki wojenne (garde, guerre, guetter; maréchal, blesser, épier; éperon, étrier, fourreau, gant, haubert, heaume), śtosunki polityczne, społeczne i sądowe (alleu, échevin, gage, harangue, fief), przedmioty z dziedziny przyrody (bois, gazon, gerbe, hêtre, mousse, hareng, renard), niekiedy stosunki moralne (honte, orgueil). Bardzo wiele w tej liczbie jest imion własnych, mianowicie nazw osób (Augier, Béranger, Ferry, Garnier, Gautier, Léger). Liczba wyrazów giermańskich w jęz. staro-francuskim była znacznię

h łacińskiego pochodze-

potion, sevrer — séparer),

większa niż dzisiaj (w stosunku 3 000 : 800). Poza obrębem słownika wpływ giermański ujawnił się w jęz. francuskim w wymawianiu h aspirée (hardi, hameau) nia jest zawsze h muette — w dawniejszym wymawianiu wyrazów, zaczynających się od gu (guise, guère, guerre, gdzie u było dźwiękiem, nie literą, jak obecnie), w pochodnikach z przyrostkiem -aid, -hart, -ing. st. fran. enc, dzisiaj -eng, an, and (hareng, merlan, flamand, héraut, lourdaud, richard, vieillard), wreszcie w deklinacji staro - francuskiej. Trudniej jest doszukać się śladów wpływu celtyckiego na język fran.: przedmiot to sporny jeszcze w nauce. Liczba wyrazów pochodzenia niewątpliwie celtyckiego jest bardzo ograniczona, nie przechodzi 30, nie masz pomiędzy niemi ani słów, ani przymiotników, tylko same rzeczowniki, co jest bardzo charakterystyczne: prawie wszystkie te wyrazy używane były już w łacinie, jako przyswojone (np. leuca u Cezara, fr. lieue). Natomiast wiele jest imion własnych, mianowicie nazw miejscowości we Francji celtyckiego pochodzenia, zwłaszcza złożonych z rzeczownikami : dunos (góra), duros (forteca), magos (opole), np. Châteaudun, Verdun, Auxerre (Antessiodurum), Rouen (Rotomagus); z przyrostkami -(i)acum, -ogilum np. Cambrai (Cameracum), Chantilly (Cantiliacum), Argenteuil (Argentogilum). Próby objaśnienia zmian wyma-wania łaciny przy powstaniu języka franc, wpływem celtyckim, jak dotąd, należy uważać za nieudowodnione naukowo w szczegółach; wogó-le jednak teoretycznie, wpływ taki jest możliwy i zrozumiały. Bądź co bądź, niewątpliwa, że różnice miejscowe (djalektyczne) w ludowej łacinie Galji, w t. zw. lingua gallo-romana, już istniały i w epoce, z której pochodzą najdawniejsze pomniki (teksty) jęz. francuskiego — w połowie IX w. (Les serments de Strassbourg, r. 843) — odnajdujemy cechy, które wyróżniły później dwie grupy djalektów Francji: grupę północną, właściwie francuską, t. zw. langue d'oïl i grupę południową, prowansalską, t. zw. langue d’oc [obie nazwy od przysłówka „tak:” łać. ludowe: hoc, ille — to, on]. Grupa północna obejmuje na wschodzie djalekty burgundzkie, lotaryńskie i szampańskie oraz prowincji Franche-comté; północno - wschodnia: pikardyjskie i walońskie; północno-zachodnia: normandzki; zachodnia djalekty: Poitou, Anjou, Saintonge, w środku — dja-lekt Ile de France, właściwy francuski, le francien czyli le franęois. Ten - to djalekt, dzięki politjmznym warunkom prowincji, wpływowi stolicy (Paryża) i dworu, a po części może i geograficznemu swemu położeniu i właściwościom fonetycznym, uzyskał stopniowo, począwszy od w. 12-go, przewagę nad innemi djalektami, które w wiekach średnich miały również swoją literaturę, i stał się wreszcie w 15-ym wieku językiem ogólno - francuskim. Jednocześnie inne djalekty zeszły do roli gwar ludowych, patois, zostawiając

mniej liczne ślady swojego wpływu na języku ogólnym. Zresztą stopień i rodzaj tego wpływu należy również dokwestji spornych filologji francuskiej. Wiek XVI, epoka odrodzenia literatury francuskiej, jest również epoką wielkiej doniosłości w rozwoju języka francuskiego. Charakterystyczne cechy starej francuszczyzny — odrębne wymawianie, zbliżone więcej do pisowni, szczątki dawnej deklinacji łacińskiej, pewma swoboda zwrotów składniowych — wszystko to znikało pomału w ciągu w. 14 i 15-go. Natomiast w w. 16-ym wytwarzają się co raz to nowe właściwości i język zmienia się z szybkością, która nie uszła uwagi ówczesnych pisarzy (Geoffroy Tory, Montaigne, Vauquelin de la Fresnoye). Szczególnie pod względem leksycznym język 16-go w. znacznie wzbogaca się nowemi nabytkami, przeważnie zapożyczonemi z łaciny książkowej: zapożyczenia te miały stale miejsce w wiekach średnich i to nawet w epoce samego tworzenia się języka franc, między 8—ll-m w., lecz nigdy nie dosięgły tych rozmiarów, co w epoce Odrodzenia. Wiele wyrazów, które istniały już od-dawna w postaci ludowej, zmienionej często do niepoznania, wprowadzono ponownie w użycie w postaci książkowej, mało co skażonej, z pewnym odcieniem znaczenia (mots savants). Stąd też powstał cały szereg dwoistych form w języku, tak zw. „doublets” (verre — vitre, droit — direct, poison zjawisko bardzo ciekawe w historji języka, któremu poświęcono nawet kilka specjalnych prac lingwistycznych. Jednocześnie z tym wpływem łaciny klasycznej daje się zauważyć wpływ cudzoziemszczyzny, mianowicie włoski, zwłaszcza na dworze Katarzyny de Medici, a w następnym wieku (za panowania Ludwika XIII) wpływ hiszpański. Bardzo wiele wyrazów zapożyczono podówczas z obudwu tych pokrewnych języków i część ich dotąd pozostała w użyciu. Wpływ pojedyńczych pisarzy i szkół poetycznych na ustalenie jęz. literackiego, mianowicie Ronsarda i jego plejady w 16-m w., reakcja Malherba przeciw tej szkole na początku w. 17-go i literackich salonów (précieuses) należą raczej do historji stylu i literatury niż do historji języka. Wogóle da się zauważyć, że wiek 16-y w historji języka franc, jest epoką bujnego jego rozrostu, pewnej hiperprodukcji w tej sferze, podczas gdy rozwój francuszczyzny w 17-m w. polega na procesie eliminacji w walce o byt zanadto obfitej różnorodności elementów języka, na pewnym unormowaniu użycia języka pod wpływem wielkich pisarzy klasycznych, akademji i gramatyków (Vau-gelas). Z końcem 18 w. (J. J. Rousseau, Ber-' nardin de Saint Pierre), zwłaszcza zaś w wieku bieżącym w szkole pisarzy romantycznych i na-turalistycznych bogactwo, barwność i swoboda jęz. ponownie zdobywa sobie prawa, dosięga szczytu rozwoju. — Mniej lub więcej dokładny obraz historji języka fran. można znaleźć w pod-

ct ••

d-

►’i-

Ul

S3

fr

ręcznikach historycznej gramatyki języka fr.-go A. Bracket: „Grammaire historique de la langue française” (str. 1 — 86; 35 wyd. od r. 1867); A. Darmesteter „Cours de gram. hist, de la langue fr.” część I, str. 1—55; 1891 r. i F. Bru-not „Précis de gram. hist, de la langue franç.” (3-e wyd., 1895, str. 1 — 48), zwłaszcza w najnowszej pracy duńskiego uczonego K. Nyrop: „Gram. hist, de la langue franc. (Copenhague 1899, t. I, str. 1 —92, z dokładną bibljografią na str. 408 — 454). W sposób wyczerpujący przedmiot ten po raz pierwszy traktowany jest przez prof. Brunot w odnośnych rozdziałach wydawnictwa zbiorowego: „Histoire de la langue et de la littérature française” pod redakcją prof. Petit de -lulleville (w 8 tomach, 1896—99), gdzie na hi-storję jęz. wypadnie około 700 str. większej 8-ki. — Najlepszą charakterystykę języka franc, na tle historyczno - porównawczym daje niemiecki prof. H. Suchier „Le français et le provençal, traduction Monet” (Paris 1891), tłumaczenie rozdziału encyklopedji „Grundriss der romanischen Philologie” Gröbera (t. I. str. 561 — 714). Z średniowieczną francuszczyzną można zapoznać się bliżej z gramatyk: Etienne „Essai de gram. de l’ancien français” (uwzględnia składnię! Paris

1895) ; E. Schwan „Grammatik des Altfranzösi-. sehen”, 3-e wyd. w opracowaniu prof. Behrens’a (Lipsk 1898, obejmie także składnię); tudzież z licznych wydawnictw tekstów staro-francuskich. Nadają się do tego najlepiej wypisy „Chrestomathie de 1’ancien français” Bartscha (1884), Bartscha i Horninga (1887), oraz Constans’a, (1890), lub L. Clédat „Morceaux choisis des auteurs français du moyen-âge.” (1887). Doskonały obraz jęz. w. 16-go z próbkami pisarzy według oryginalnych wydań znajdziemy w książce A. Darmestetera i Hatzfelda „Le XVI siècle en France. Tableau de la littérature et de la langue” (wyd. 5-e 1893). —Nieskończenie bogata literatura przedmiotu, traktująca pojedyńcze kwestje historji jęz. fran., wpływ gierinański, celtycki, wogóle rolę pojedyńczych czynników, rozwój pojedyńczych epok lub djalektów i t. p., zawarta w szeregu monografji specjalnych i artykułów czasopism naukowych, naturalnie, nie może tu być uwzględniona. Początkujących odsyłamy do dzieła prof. G. Körtinga „Handbuch der romanischen Philologie mit besonderer Berücksichtigung des Französischen” (Heilbronn

1896) , lub E. Koschwitza „Anleitung zum Studium der Französischen Philologie” (Marburg 1897 r.).

Pisownia francuska przedstawia bardzo znaczne różnice, w porównaniu z wymawianiem. Złożyły się na to liczne przyczyny: 1) Zastoso-wując alfabet łaciński do języka franc, w pierwszych wiekacli jego istnienia, bardzo nieśmiało i chwiejnie próbowano oddać odrębne dźwięki swojej mowy, obce łacinie. Stopniowo, lecz trwale dążność do ustalenia pisowni fonetycznej da-

je się jednak zauważyć już w najdawniejszych pomnikach języku franc. (9—11 w.).    2) Wsku

tek zaszłych w ciągu 12—13 w. znacznych zmian w wymawianiu pisownia pozostała poza wymawianiem. Tu należy np. zmiana ai na e (maître), ei na oi (roi), wymawianie en jak an, opuszczenie spółgł. s przed spółgł., jak w isle (île), est, niedomawianie niektórych końcowych spółgłosek i wiele in. 3) Począwszy od 14-go w. sprzeczność pisowni z wymawianiem powiększa się wskutek sztucznego przystosowywania pisowni wyrazów franc, do łacińskich pierwotników Dążność ta dosięgła szczytu w epoce Odrodzenia w wieku 16-ym. Wpływ ten ujawnił się w restytucji liter etymologicznych, które dawno już były znikły z wyrazów, np. pied, nid, étangr, sein^, viogt, sept, compter (ze względu na łać. pes—pedis, nidus, stagnum, signum, viginti, septem, compu-tare). W wypadkach takich nieraz obok franc, głoski zmienionej, powstałej z łać., oznaczano nadto i łać. głoskę pierwotną, jak np. w zarzuconej później pisowni de/woir zam. devoir, gdzie fr. v = łać. b, debëre); fruict, faict zam. fruit, fait, froi^d zam. froid przez wzgląd na łać. fructus, factum, frigidus, w zachowanej po dziś dzień pisowni doiyt (digitus) i t. p. Niekiedy te rzekome poprawki pisowni oparte były na mylnych wywodach etymologicznych, np. dawniejsza pisownia sfavoir, dzisiejsze poids, przez wzgląd na scire, pondus, wbrew prawdziwemu pochodzeniu tych wyrazów od sapere (sapiens), pensum (pendo) i t. p. Przesada, do jakiej doszli zwolennicy tego kierunku pisowni, wywołała wprawdzie reakcję ze strony niektórych ówczesnych gramatyków, w tej liczbie Louis Meigret, Pelletier, Baîf; lecz projektowane przez nich reformy w kierunku fonetycznym, zbyt radykalne i niezgodne ze sobą, nie znalazły stronników, a stąd pisownia etymologiczna otrzymała przewagę nad fonetyczną zwłaszcza, że lepiej odpowiadała ówczesnemu nastrojowi umysłów, upodobaniu do erudycji klasycznej. — Zresztą pisownia francuska ustaliła się nie odrazu, lecz stopniowo, wciągu ostatnich trzech wieków, w drodze częściowych ustępstw na korzyść wymawiania i zdrowego rozsądku, przez usunięcie błędnych, często dziwacznych, sposobów pisania. W walce tej między chwiejną lecz uciążliwą tradycją i mniej lub więcej racjonalnemi i praktycznemi poprawkami konserwatywną rolę odgrywała aka-demja francuska (od r. 1635) i pochop do reform (zmian i uproszczeń) dawali wybitni pisarze, np. kółko literackie Hôtel Rambouillet, P. Corneille, Bossuet w w. 17-ym, Voltaire w 18-ym i (t. d. Ciekawą rzeczą pod tym względem jest śledzić główne fazy przyjętych przez akademję reform pisowni w kolejnych wydaniach jej słownika (r. 1694, 1718, 40, 62, 95, 1835, 77). Dość jest w tym celu przeczytać uważnie przedmowy do wszystkich poprzednich wydań, powtórzone według oryginału w 7-ym i ostatnim

Guide théorique et pratique”

wydaniu „Dictionnaire de l’Académie française.” —Obecnie kwestja reformy pisowni franc, również żywo zajmuje umysły we Francji, zwłaszcza w sferze nauczycieli i badaczy języka. Najwybitniejsze osobistości na tych polach przyjęły udział w dyskussji o pisowni, za lub przeciw reformie. Dość wspomnieć dla przykładu o L. Havet, L. Clédat, P. Passy z jednej strony, o M. Bréal’u z drugiej. Najwszechstronniej kwestję tę traktuje praca prof. Renard’a „La nouvelle orthographe.

(Paryż 1893).

Gramatyka. Teoretyczna znajomość języka francuskiego powstała na gruncie obcym, w An-glji. Djalekt francusko - normandzki, przeniesiony do Anglji przez zdobywców (Wilhelma Z.), utrwalił się tam i był w użyciu klas wykształconych i sfer rządowych; w Anglji też najpierw odczuwano potrzebę teoretycznego poznania francuszczyzny; tu właśnie powstał najdawniejszy znany traktat o pisowni francuskiej i wymawianiu, oraz próby djalogów „Manières de langage”, podręcznik rozmówek dla podróżników. [Wydane przez Stiirzingera p. t. „Ortographia gallica”, 1884, w 8 t. „Altfranzösiche Bibliothek”]. Pierwszy systematyczny traktat o gramatyce fr. jest również dziełem Angliką: Palsgrave „L’ Eclarcissement de la langue fran-ęoyse” (Londyn 1530, nowe wyd., Génin, 1852). We Francji, w w. 16-jn główniejsze dzieła o gramatyce pojawiły się między 1531—84 r. (J. Sylvius inaczej Dubois, Pillot, R. Etienne, Ramus czyli Ramée, Th. de Bèze, L. Meigret). Wiele z nich w naszych czasach wydano ponownie, jako osobliwości bibljograficzne, np. L. Meigret „Le tretté de la grammere franę.oeze” 1550), wyd. W. Forstera („Französische Neudrucke” von Vollmöller, 1888 t. 7). Historję gramatyki we Francji w 16-m w. specjalnie i źródłowo napisał Ch. Livet „La grammaire française et les grammairiens du 16-e siècle”, (Paris 1859).— Gramatycy 17-go w. pracowali głównie nad ustaleniem czystości i poprawności jęz.; największy wpływ w tym kierunku miał Vaugelas, autor słynnych „Remarques sur la langue française”, 1647, (nowsze wyd. krytyczne Chassang, 2 t. 1879). Wiek 18 jest wiekiem rozkwitu t. z w. gramatyki rozumowej (grammaire générale raisonnée), a głównymi mistrzami tej nauki we Francji są dwaj słynni współpracownicy „Encyklopedji” w zakresie gramatyki, Du Marsais (f 1759), i Beauzée, oraz filozof Condillac. Osnuta na tej metodzie rozumowej gramatyka franc, zajmowała się głównie dyskusją rzekomej poprawności języka, stawiając wyżej teorję gramatyczną nad powagę pierwszorzędnych pisarzy, a Voltaire, który tyle zwalczał przesądów, pozostał jałowym rutynistą w tej dziedzinie. (L. Vernier „Etude sur Voltaire grammairien et la gram, au 18-e siècle”,Paris 1888). Długo jeszcze zastarzała rutyna panowała wszechwładnie we Fran

cji w zakresie gramatyki i gramatycznego nauczania, a nawet i dotąd znajduje zatwardziałych zwolenników. Odżywczy duch historyczno-porównawczej nauki o języku wpłynął dopiero w drugiej połowie 19-go w. na zmianę kierunku w tym względzie. Odtąd historja badań naukowych nad językiem fran. staje się nieodłączną częścią historji filologji romańskiej i tylko w związku z nią może być należycie przedstawioną i zrozumianą. [Ob. „Geschichte der rom. Philologie” prof. Gröbera w tegoż wydawnictwie zbiorowym „Grundriss der rom. Philologie” 1888 (t. I str. 1 — 140, zwłaszcza od str. 60]. Słynna praca F. Dieza „Gram. der romanischen Sprachen”, stanowiąca podwalinę językoznawstwa romańskiego (1833 — 73, późniejsze wyd. bez zmian, przekł. fr. 1874 — 76). naturalnie, dziś już nie reprezentuje obecnego stanu nauki; usługę tę, obok wspomnianej już Encyklopedji Gröbera, najlepiej oddaje dzieło prof. Meyer-Lübke „Gram. der rom. Sprachen” (Leipzig, t. 1 i 2, 1890—94, t. III pod prasą; tłum. fr. 1890 — 95). Wszechstronnej, wyczerpującej naukowo przedmiot gram. języka fran. dotąd nie posiadamy. Do pojedyńczych jej działów natomiast możemy polecić książki następujące: a) do fonetyki (głosowni): Właściwości współczesnego wymawiania franc, ze strony fizjologiczno-aku-stycznej, a po części i ze strony poprawności wymawiania (ortoepji), z uwzględnieniem odnośnej literatatury, najlepiej przedstawiają: Vietor „Elemente der Phonetik des... Französischen” (wyd. 3-e 1894). Bayer „Französische Phonetik für Lehrer” (wyd. 2-e    1897); w przystępnej

formie: P. Passy „Les sons du français” (4 wyd. 1895). Nieocenioną pomocą do studjów w tym kierunku będzie specjalny słownik tegoż autora „Dictionnaire phonétique de la langue franç.” (1897), oraz zbiór tekstów w transkrypcji prof. Kosch-witza „Les purlers parisiens” (wyd. 2-e 1897). —Historję wymawiania franc., przynajmniej nieoceniony inaterjał do niej, znajdujemy w pomnikowej pracy Ch. Thurot „De la prononciation française depuis le commencement du XVI siècle” (Paris, 1881—83, 2 t. po 600 str.). Niemiecki uczony, prof. E. Koschwitz, próbował streścić i zestawić rezultaty tej pracy z wynikami badań etymologicznych w „Grammatik der neufranzösischen Schriftsprache (16 — 19 Jahrhundert) I. Lautlehre” (1889). Rodowód głosek franc, ich stosunek do łaciny, według najnowszych badań, wyłożył K. Nyrop w „Grammaire hist, de la langue fr. t. I. Phonétique” (Copenhague, 1899, 8-0, XV, 488). Z popularnych prac w tej materji zaleca się Bourciez, „Précis de phonétique française”, (Paris, 1889). —b) do nauki o formach (morfologji): G. Körting „Formenlehre der französischen Sprache.” I Bd. Verbum, II, Nomen. (Paderborn 1893—98). Do nauki o tworzeniu wyrazów (słoworodu): A, Darmesteter „De la création actuelle des mots dans la langue française” (Paris 1877). Tegoż „Traité de. la formation des mots composés” (Paris 1875). — c) do nauki o znaczeniu wyrazów (semazjologji, semantyki): A. Darmesteter „La vie des mots étudiée dans leurs significations” (Paris 1887). —d) do składni, w braku prac wyczerpujących mater] ał zdobyty w drodze specjalnych poszukiwań (monografji); polecić można: A. Darmesteter „Syntaxe. Cours de grammaire hist. IVpartie” (Paris 1899, 12-o, IX 237), tudzież składnię w gramatyce Lückinga i Platt-nera(ob. niżej). Dojęz. klasyków 17-go w.: A. Haase „Französische Syntax des 17 Jahrhunderts” (Leipzig 1888, wyd. 2-e w tłumaczeniu franc, z uzupełnieniami autora, 1899). — Wogóle o rozmiarach ruchu naukowego w zakresie filologji francuskiej dać mogą wyobrażenie liczne czasopisma specjalne i wydawnictwa zbiorowe, jak np. „Romania” (pod red. Gastona Paris i P. Mayera), Revue de philologie française (L. Clédat) — we Francji; Zeitschrift für romanische Philologie, (Gröbera), Zeitschift für (neu)französische Sprache u. Litteratur, Neuere Sprachen, Littera-turblatt für germ, und romanische Philologie, Kritisches Jahresbericht über Fortschritte der romanischen Philologie (Vollmöllera) — w Niemczech itp. Stosunkowo najwięcej przyczynili się do naukowego zbadania francuszczyzny — już to pracami swemi, już też wykładami, następujący uczeni: Arbois de Joubainville, G. Ascoli,

D. Behrens, E. Bourciez. A. Brächet, F. Brunot, Chabaneau, L. Clédat, J. Cornu, A. Darmesteter, F. Diez, Etienne, W. Förster, L. Gautier, Godefroy, Gröber, Horning, C. Joret, G. Körting, Koschwitz, Littré, Paul Meyer, Meyer-Lübke, Mussafia, F. Neumann, K. Nyrop, Gaston Paris, Raynouard M. Fr., Scheler, Schuchardt, H. Su-chier, A. Thomas, Ch. Thurot, A. Tobler, (Ob. te nazw. w Enc.).—Obok badaczy samodzielnych, cały zastęp pracowników skromniejszych usiłuje zastosować zdobycze wiedzy do nauczania średniego, do potrzeb szkoły. Pierwszy krok na tej drodze postawił zasłużony pedagog szwajcarski Ayer w r. 1851. Społeczeństwo, niedojrzałe jeszcze do reformy, przyjęło obojętnie tę pierwszą próbę i dopiero w następnych wydaniach książka Ayera osiągnęła zasłużone powodzenie („Grammaire comparée de la langue française”, wyd. 4-e, nowy przedruk, Paryż i Genewa 1896). Natomiast w zupełności powiodła się inna, późniejsza próba uprzystępnienia zdobyczy filologji romańskiej w kompilacji A. Bracket „Gram. hist, de la langue fr.” (od r. 1867, 36 wydań, przekłady rosyjski i angielski). Obecnie posiadamy juz lepiej przystosowane do dzisiejszych potrzeb podręczniki F. Brunot, A. Darmestetera (ob. wyżej), oraz wzajemnie uzupełniające się książki Clédat „Nouvelle gram. hist, du français”, Paris 1889; „Gram. raisonnée de la langue fr.” 3 ed., 1894. W Niemczech oddawna już daje się zauważyć pewna hiperprodukcja gramatyk (szkolnych) języka franc.; pośród tej powodzi, zasługują tu na wyróżnienie prace dwucli wytrawnych pedagogów: Luckinga „Französische Grammatik” (Berlin, od r. 1880 4 wydania; (wzorowe opracowanie składni), Plattuera „Ausführliche Gram. der französ. Spr.”(Karlsruhe 1899).— Wartościowa niegdyś praca Mätznera „Gram. d. fr. Spr.” Berlin, 1885, 3 wyd., już się przestarzała. Wszystkie wymienione tu dzieła mają na widoku raczej potrzeby nauczycieli, niż uczniów. Nie są to więc podręczniki szkolne w ścisłym znaczeniu. —W ostatnich czasach w pedagogice coraz więcej uznania i przewagę zyskuje'praktyczne, bezpośrednie nauczanie obcych jęz. nad teoretycznym. Wobec tego nowe metody do nauki jęz. fr. nie mogą tu być pominięte: „Methode Berlitz pour l’enseignement des langues modernes. Partie française par M. D. Berlitz,” 1897; Fr. Gouin „L’art d’enseigner et d’étudier les langues”, Paris, 1894 nst. W nauczaniu tym żywa potoczna mowa z ścisłym zachowaniem niewymuszonego wymawiania naturalnie wysuwa się na pierwszy plan. Stąd wielka doniosłość tekstów z transkrypcją fonetyczną oraz gramatyk, formułujących prawidła, nie według tradycyjnej pisowni, lecz zgodnie z wymawianiem rzeczywistym. Tu polecić można: Paul Passy u. Franz Beyer „Elementarbuch des gesprochenen Französisch”, Göthen 1893. Tegoż „Le Français parlé. Morceaux choisis à l’usage des étrangers avec prononciation figurée.” Leipzig 1897. L. Clédat „Précis d’orthographe et de grammaire phonétiques pour l’enseignement du français à l’étranger, Paris 1890. Do nauki „konwersacji” podręcznik wzorowy: J. Storm „Dialogues français enseignant la gram, et la phraséologie du français parlé.” Bielefeld et Leipsic, 1888 i nst.— Słownik języka fr. przedstawia niezrównane bogactwo i różnorodność odcieni do dyspozycji piszącego. Słynny słownik akademii franc, (w ostatnim, 7-m wyd. z 1878 r. 2 t. po 900 str.) nie daje wyobrażenia o tej obfitości nawet w przybliżeniu, zawiera bowiem więcej znaną i powszechnie używaną część zasobu leksycznego i frazeologji. Najobszerniejszy słownik jęz. fr. ułożył znany le-karz-filozof Littré; autor objął w nim w 4-ch t. in 4-0 historję 120 tysięcy wyrazów jęz. fr. „Dictionnaire de la langue fr.” Paris, Hachette, 1863—78—dzieło pomnikowe w rodzaju Lindego w Polsce. Littrému ustępuje pod względem rozmiarów, lecz przewyższa go ścisłością i dokładnością informacji słownik A. Darmestetera, wychodzący obecnie (od 1885 r.) „Diction, général de la langue fr. du commencement du 17-e siècle”, t. I, A — F 1136 str. 8-o, Paris Dela-grave. Z niezliczonej ilości słowników fr. w obcych jęz. wyróżnia się prawdziwą znajomością rzeczy wzorowo opracowany słownik Sachs - Villate „Volständiges encyklopaedisches franz.-deutsches u. d. - fr. Wörterbuch” od r. 1881 w licznych wydaniach. Istnieją także specjalne wy-

czerpujące słowniki: 1) do pojedynczych epok I skim, które wtargnęły do Gallii w epoce wiel-hist. jęz., np, do średniowiecznej francuszczyzny kiej wędrówki narodów, przynosząc z sobą olbrzymi słownik Godefroy, wychodzący od r. ogromny zasób żywotnej energii i zdolności 1879 w 10-ciu t., obecnie na ukończeniu (dodat- organizacyinych, umożliwiających wytworzenie ki): „Dictionnaire de l’ancienne langue fr. et de silnych i spoistych związków politycznych, tous ses dialectes.” (Wyd. skrócone w 1-ym t. W obrębie tych związków nastąpiło zlanie „Lexique del’ancien franęąis)”. 2) do pojedynczych się pierwiastków celtyckich, łacińskich i ger-pisarzy, przeważnie klasyków, bądź przy zbio- mańskich w jednolitą narodowość francuską, rowych wydaniach ich dzieł („Les grands écri- w której życiu duchowem odbiły się następnie vains de la France”, ed. Hachette), bądź też osob- w rożnem ustosunkowaniu zasadnicze ich wła-

ściwośei psychiczne. Stosunek ich wzajemny niełatwy jest do określenia we wszystkich swych szczegółach, ale w ogólnym zarysie dość wyraźnie się uwydatnia. W każdym razie pewną jest rzeczą, iż naród francuski charakterem swym i usposobieniem umysłowem najbardziej przypomina swych przodków celtyckich,, o ile ich znamy z opisów pisarzy rzymskich, Cezara i Strabona, choć bardzo się różni od Celtów obecnych, jak ich poznajemy w Irlandyi i w niektórych okolicach W. Bretonii. Te różnice wytworzyły się przez ciąg rozwoju historycznego przy współudziale dwóch innych pierwiastków etnicznych: łacińskiego i germańskiego, z których pierwszy nierównie potężniejszy wpływ wywarł, gdy drugi działał więcej jako ferment, ułatwiający zespolenie się żywiołów łacińsko -celtyckich w jednolitym typie francuskim. Typ ten, jako wytwór właściwości psychicznych trzech ras, które w cywilizacyi nowożytnej najdonioślejszą odegrały rolę, szczególnie musiał być uzdolniony do wydania płodów umysłowych powszechnego znaczenia. Wszelako umysłowość francuska nie odrazu ukazuje się nam w pełnym, jednolitym swym charakterze. W Średnich Wiekach południowa Francya żyje odrębnem życiem narodowem i cywilizacyjnem, posiada własny swój język i własną literaturę, która oddziałała wprawdzie silnie na rozwój literatury ogólno-francuskiej, ale powstała i rozwinęła się w zupełnem od niej odosobnieniu i dlatego oddzielnie też musi być rozpatrywana (ob. Pro-wansalska literatura). Dopiero gdy wskutek krucyaty przeciw Albigensom upadła samodzielność Prowancyi, język francuski rozszerzył się aż do Pirenejów, a literatura francuska z umysłowego życia południa poczęła czerpać również swe soki żywotne, pochłaniając je tak dalece, że nic z nich nie pozostało dla podtrzymania samodzielnego życia umysłowego starej Prowancyi, której język zeszedł do znaczenia prowincyonalnego dyalektu. a literatura, jakkolwiek po wielu wiekach wskrzeszona za dni naszych, nigdy już nie mogła odzyskać dawnej swej siły żywotnej. Czasowa

no.    Tak np. do dzieł Molière’a posiadamy 3 specjalne słowniki, z tych najnowszy, z r. 1897,

Ch. Livet w 3 t. 8-o, 3) Są wreszcie słowniki uwzględniające pewną grupę (szkołę) literacką,

np.    słownik do plejady,lub do „précieuses”. 4)Bardzo też wiele słowników we Francji poświęcono skrzętnemu zbieraniu djalektycznych właściwości jęz. (t. z. patois). 5) W innym kierunku specjalizacja słów. dotyczy już to wyłącznie znaczenia wyrazów, synonimiki [Najlepszym dotąd źródłem w tej dziedzinie pozostaje słownik Lafaye „Dictionnaire des synonymes de la langue fr.”, 6 wyd. str. 1525 8-o (Hachette)], —już też wyłącznie wymawiania, albo wreszcie pochodzenia wyrazów, etymologji. W tej ostatmej dziedzinie, jako prace istotnie kompetentne, wskazać można słownik Schelera „Diction, d’étymologie franc.” Bruxelles 1888, 3 éd., tudzież słownik etymol. języków romańs. Dieza (ob.) i Körtinga „Lateinisch-romanisches Wörterbuch”, Paderborn 1891, in 4-0, 1000 str., kompilacja sumienna, najlepiej informuje o dzisiejszym stanie wiedzy.

Ze słowników fran., przeznaczonych dla Polaków, wyróżniają się, t. z w. emigracyjny (Kazimierskie-

go), oraz Dahlmana i Janusza.

K. A.

Francuska literatura ze wszystkich literatur nowożytnych największy wpływ wywarła na rozwój życia umysłowego całej ucywilizowanej Europy. Wpływ ten w różnym stopniu dawał się uczuć: kolejno wzmagał się i słabnął, lecz od najpierwszych prawie zaczątków twórczości literackiej we Francyi aż do obecnej doby nigdy całkowicie nie ustał. To wyjątkowe znaczenie literatury francuskiej przypisać należy różnym pomyślnym warunkom, wśród których ona powstała, rozwijała się i wzrosła:—przedewszyst-kiem nader wczesuemu wyrobieniu, służącej jej za podstawę, kultury społecznej, następnie zaś zespoleniu szczęśliwemu w tej kulturze zasadniczych żywiołów duchowych, które złożyły się na rozwój całej cywilizacyi nowożytnej. Wiadomo, że przodkowie dzisiejszych Francuzów, starożytni Gallowie, najwcześniej ze wszystkich ludów europejskich ulegli cywilizacyjnym wpływom Ezymu. Wprawdzie opłacili osiągnięte stąd korzyści utratą swej samoistności narodowej j odrębność cywilizacyjna Prowancyi wyszła na i plemiennej, ale dzięki rozpościerającej się korzyść literatury francuskiej, dzięki temu bo-szybko po powierzchni ich życia romanizacyi, wiem na południu Francyi wyrobiły się pewne stali się żywiołem etnicznym, szczególnie podat- uzdolnienia i właściwości psychiczne, które na-nym do przyswojenia sobie kultury łacińskiej stępnie po dokonanem zjednoczeniu wzbogaciły i przekazania jej barbarzyńskim ludom german- ogólny zasób kultury umysłowej narodu i w je-

go twórczości literackiej odezwały się bardzo donośuem echem. Zjednoczenie umysłowe Fran-cyi było następstwem politycznego jej zjednoczenia, które, od schyłku Średnich Wieków postępując z wzrastającą szybkością, doprowadziło do wytworzenia jednolitego państwa, wywierającego przeważny wpływ na wszystkie objawy życia narodu w duchu absolutnej centralizacyi. Objawy twórczości literackiej rozwijały się pod te-mi samemi wpływami. To też literatura francuska od początków ery nowożytnej okazuje w swym rozwoju szczególną jednolitość i w różnych swych epokach pozostaje pod bezpośredniem oddziaływaniem współczesnych stosunków politycznych. Przez te stosunki uwarunkowany jest przede wszy stkiem podział jej na dwie wielkie epoki: średniowieczną i nowożytną, które, po-stając w związku z ogólnemi prądami kultury europejskiej, niemniej przeto rozgraniczone są przez zasadnicze przeobrażenie państwa francuskiego, dokonane na samym schyłku Wieków Średnich. Każda z tych epok posiada właściwe sobie cechy, które, oczywiście, w poszczególnych okresach czasu ulegają rozlicznym zmianom i mo-dyfikacyom.

Wieki Średnie. Okres pierwszy (od zaczątków życia umysłowego do r. 1050).—W tym pierwotnym okresie nie może być jeszcze mowy o właściwej literaturze francuskiej; naród, który miał ją wytworzyć, i język, którym ona miała się posługiwać, kształtowały się wówczas zaledwie z różnych obcych sobie dotąd żywiołów. Najdawniejsze zabytki piśmiennicze tego okresu, jak: słynne Przysięgi sztrasburskie z r. 842, są to więcej dokumenty historyczne i filologiczne, aniżeli pomniki literackie. Więcej już literacki posiadają charakter: Poemat o męce Pańskiej i Poemat o życiu św. Leger’a, oba pisane w ośiniosylabowycli, rymowanych wierszach, językiem zbliżonym wielce (szczególnie w poemacie o męce) do prowansalskiego. Na schyłku już tego okresu (około r. 1040) powstał poemat o św. Alexym, który może być uważany za pierwszy utwór w jęz. francuskim, posiadający pewną wartość literacką. Niezależnie wszakże od tych zabytków piśmienniczych krążyły wówczas między ludem pieśni epickie, sławiące czyny znamienitych królów: Klodoweusza, Dagoberta, a potem Pipina, Karola Martela i Karola Wielkiego. Świadczą o tern wyraźnie współcześni kronikarze łacińscy, którzy wspominają często o takich pieśniach, a czasem nawet podają jakby ich parafrazy czy przekłady. Zresztą cała historya pierwotna Merowingów, jak nam ją podają kronikarze, jest nawskroś poetyczna, pełna ubarwień fantazyjnych, i stanowi widocznie pozostałość jakiejś epopei merowiń-skiej, która przez długie lata zapewne żyła w ustach ludu w postaci podań, opowieści i pieśni bohaterskich. Szczególnie dokoła osoby Dagoberta, najpotężniejszego z potomków Klodoweusza, skupiła się bardzo ożywiona twórczość epicka, której echa odzywały się później wielokrotnie w poezyi i w tradycyi ludu francuskiego. Dowiedzionem dzisiaj jest (M. Darmesteter: „De Floovante vetustioregaliicopoemate”, Paryż 1877), że jeden z najdawniejszych poematów rycerskich, „Floovant” (pochodzący z w. XlI-go), opiewa czyny Dagoberta, którego nazwa została tu uformowana od „Clodovinc” (czyli potomek Klodoweusza) z przemianą na „Flodovine” i „Floo-vent”. Ale cała ta pierwotna epika ludowa, jakkolwiek rozwinęła się we Francyi, wzięła swe początki w tradycyach i podaniach staro-germańskich, wyniesionych przez Franków z ojczystej ich dziedziny. Wykazali to dowodnie współcześni badacze francuscy, a osobliwie Gaston Paris („La Literature fran. au moyen âge”, wyd. 2 Paryż 1890, oraz „La Poésie au moyen âge”, 2 t. 1887—95), który utrzymuje, iż „epopeja francuska jest płodem zlania się ducha germańskiego z kulturą chrześciańską w formie romańsko - francuskiej”. Mamy dowody, że w bardzo wczesnej dobie pieśni epickie śpiewane były w mowie romańskiej, rodzicielce późniejszej francuzczyzny. Autor Życia św. Chilian a (pochodzący z VIII w., lecz znany tylko z przytoczenia w życiu św. Farona przez Hildegair’a, biskupa z Meaux zm. 875 r.) świadczy, iż po zwycięstwie Dagoberta nad Sasami śpiewano o nim pieśni w języku ludowym romańskim: „Carmen publicum juxta rusticitatem per omnium volitabat ora.” Oczywiście nie możemy sądzić, w jakim stopniu ówczesna romańszczyzna wyodrębniła się na ziemi francuskiej, ale w każdym razie proces tego wyodrębnienia musiał się już na dobre odbywać w ciągu VIII-go i IX-go w., skoro w połowie ostatniego z tych stuleci język francuski osiągnął już byt samoistny, jak o tern świadczą wspomniane wyżej jego zabytki. Niebawem też stał on się organem samoistnej literatury, która w następnym już swym okresie do bardzo bujnego doszła rozkwitu.

Okres drugi (od 1050 do 1235) może być poczytywany za złoty wiek średniowiecznej poezyi francuskiej. Najważniejszym jej działem jest epika bohaterska, która w tym okresie przechodzi z ust ludu do literatury i dostarcza tematów licznym poematom rycerskim. Jednocześnie ulega ona zasadniczemu przeobrażeniu. Naiwna bezpośredniość i świeżość pieśni ludowych znika z niej stopniowo, ustępując miejsca konwencyonalnym wyobrażeniom świata rycerskiego. Rycerstwo średniowieczne, które we Francyi naprzód powstało i rozwinęło się, było wielką, międzynarodową instytucyą, odznaczającą się podniosłością swych dążeń, ale pozbawioną organicznej łączności z ogółem życia narodowego. Realną jego podstawę stanowił system feodalny, a idealną treść dała mu religia chrześciańska, skojarzona z wygórowanem poczuciem honoru, Z tego skojarzenia, oraz usto-

sunkowania ideału do rzeczywistości w obrębie wolą fantazyi i zawiera wiele żywiołu mytycz-życia rycerskiego wynikły liczne, tak ujemne, nego, pochodzącego z podań staroceltyckich, jak i dodatnie jego właściwości: z jednej strony przechowanych głównie w Bretanii. Nieznane wysoki polot aspiracyj moralno-religijnych, z drugiej - liczne sprzeciwieństwa, prowadzące do różnych kompromisów między pospolitością żądz i wzniosłością dążeń, przyczem pierwsze aż nadto często osiągały rzeczywiste panowanie, gdy drugie musiały się zadawalać konwencyonalneini formułkami, zastępującemi treść ich istotną.—

są dokładnie drogi, jakiemi te podania przedostały się do literatury francuskiej. Wedle przypuszczenia Gastona Paris, w Anglii miało się dokonać pierwsze ich zetkuięcie z poezyą rycerską, uprawianą w języku francuskim na dworze Plantagenetów. Tam po raz pierwszy główne mytyczno-heroiczne tematy podań celtyckich — o królu Arturze i bohaterach okrągłego stołu, oraz o Graalu, naczyniu cudownych własności — przekształcone zostały w duchu wyobrażeń c.hrze-ściańsko-rycerskich. Następnie tematy owe, przeniesione do Francyi, pobudziły tutaj niezmiernie ożywioną twórczość truwerów, między którymi odznaczył się szczególnie Chrystyan z Troyes (z drugiej połowy XII-go wieku), autor licznych poematów, których przedmioty bez końca były potem rozwijane i przerabiane przez późniejszych truwerów. We wszystkich tych utworach daje się widzieć osobliwe pomieszanie grubej zmysłowości, przejętej zapewne częściowo z pogaństwa celtyckiego, z najwznioślejszym polotem chrześciańskiego uduchowienia. Pierwszy z tych motywów występuje w cyklu poematów odnoszących się do grona rycerzy okrągłego stołu, oddanych wyłącznie miłostkom, ucz-towanin i awanturniczym przygodom; drugi przenika pełne głębi mistycznej podanie o św. Graalu, który, jako naczynie z krwią Chrystusa, przechowywaną i strzeżoną przez najdoskonalszych rycerzy, staje się symbolem łaski Bo żej, spływającej na wybranych wojowników chrześciaństwa i dającej im nadludzką siłę do walki za wiarę, cnotę i prawdę. Głównym przedstawicielem światowej strony rycerstwa jest Lancelot, najdoskonalszem uosobieniem duchowych jego aspiracyj — Perceval, obaj opiewani wielokrotnie przez wspomnianego wyżej Chrystyana i licznych jego naśladowców. Łącznikiem między temi dwoma przeciwstawne-mi motywami życia rycerskiego jest miłość, ukazująca się wprawdzie nieraz w grubo-ziny-słowej postaci, ale często też przeniknięta ogromną siłą idealnej uczuciowości. Pomieszanie obu jej żywiołów składowych znajdujemy w podaniu o Try stanie i Izoldzie, stanowiącem temat wielu poematów cyklu bretońskiego. Miłość jest feż głównym motywem przez pół lirycznych utworów, zwanych lais i skupionych w różnych zbiorach, między któremi najważniejszy przypisywany jest poetce, znanej pod nazwą Marie de France. Wszelako wszystkie tematy cyklu bretońskiego szybkiemu uległy zwyrodnieniu w późniejszych poematach. Wyuzdana fantastyka, bezmyślna awanturniczość i pusta dekoracyjność, naczelne w nich zajęły miejsce, przytłumiając wszelkie głębsze i poważniejsze motywy, przyczem proza zastąpiła miejsce poezyi, dając przewagę materyalnej osnowie tre-

Poezya, rozwijająca się na takim gruncie nie mogła posiadać wewnętrznej żywotności, chociaż nazewnątrz bardzo bujnie zakwitła i odznaczała się ogromnem bogactwem fantazyi i uczucia.

Ale pierwsza w swym szalonym rozpędzie mijała się nieraz z najelementarniejszemi warunkami prawdy życiowej, a drugie w swej egzal-tacyi marzycielskiej częściej z głowy aniżeli z serca wynikało. W ogóle cała ta epika rycerska była to jedynie pozostałość samorodnej twórczości ludowej, której płody, przejęte przez poetów, z życiem ludu nic uiemających wspólnego dziwnemu uległy przekształceniu, a niekiedy wykrzywieniu. Ci poeci byli to zawodowi śpiewacy, zwani tr u ver a mi (od słowa trouver, wynajdywać, wymyślać), przeważnie ludzie należący do klasy rycerskiej lub też blizko z nią zestosunkowani. Brali oni zazwyczaj przekazane przez tradycyę ludową tematy heroiczne, które przetwarzali w swych poematach w niezliczonych waryantach. Osoby ich i nazwiska po większej części nieznane: utwory ich w wielkiej zachowały się liczbie. Odpowiednio do źródeł, z których poczerpnięte zostały tematy epiki francuskiej, rozróżniają kilka głównych jej cyklów. Najdawniejszym z nich jest cykl kari owi ńs ki, do którego należą poematy, wysnute z podań Franków i przystosowane do wyobrażeń i stosunków francusko - romańskich.

Głównym utworem tego cyklu jest znamienita Pieśń o Rolandzie (powstała ok. 1080), wyróżniająca się swym surowym, poważnym charakterem i zbliżona więcej do pierwotnych źródeł epiki ludowej. Z wcześniejszej jeszcze doby, pochodzi poemat opiewający pielgrzymkę Karola W-go do Jerozolimy (z r. 1060).

Wszystkie inne poematy tego cyklu należą już do następnego stulecia i stanowią coraz to nowe uzupełnienia i przeróbki podań karlowiń-skich. Ważniejsze z nich są: „Les quatre tils d’Aymon”; „Régnault de Montauban”; „Guerin de Monglaive”; „Maugit d’Aigremont”; „Huon de Bordeaux”; „Raoul de Cambrai”. Nadano im ogólną nazwę Chansons de geste (od łacińskiego gęsta, czyny pamiętne) w znaczeniu pieśni historycznych, mających upamiętniać znamienite czyny i fakty dziejowe, gdyż istotnie treść ich wysnuta jest głównie z dziejów narodowych, ogromnie jednak przekształconych przez fantazyę. Drugi cykl epiki, zwany b ret o liski m, przeniknięty jest jeszcze większą samo-

12

Eno. Powsz. 1 lustr. Zesa. 178 T. XXIII.

ści nad idealnemi warunkami formy. Nierównie dwie jej córki, wydane za hrabiów Szampanii mniejsze znaczenie od obu powyższych cyklów i Blois, epiki rycerskiej posiada trzeci jej cykl starożytny, wysnuty z podań i dziejów grecko-rzymskich, w najdziwaczniejszy sposób przekształconych i przystosowanych do wyobrażeń rycerstwa średniowiecznego. Na pomysł takich przeróbek wpadli zapewne jacyś poeci uczeni, którzy, wyczytawszy to i owo w książkach o sławnych bohaterach starożytności, jęli ich opiewać w tonie współczesnej poezyi, nadając im charakter rycerzy średniowiecznych. Takim sposobem powstały poematy o Aleksandrze Macedońskim, o wojnie Trój ańskiej, o Eneaszu, Edypie, Cezarze i innych postaciach dziejowych i mytycznycli, Wszystkie podobne utwory pozbawione są zupełnie trwalszego znaczenia, jako niezawierające nawet tej trocliy żywotnej treści, którą płody dwóch poprzednich cyklów czerpały ze świeżych zdrojów twórczości ludowej. Od epiki rycerskiej jeden krok tylko do hi story i ówczesnej, traktowanej też z wielką dowolnością fantastyczną w sposób przez pół poetycki. Pierwotnie nawet posługiwano się w niej formą wierszowaną. Poematy:

Truwerowie północno-francuscy stali się gorliwymi naśladowcami wzorów prowansalskich i, oczywiście, jeszcze bardziej spotęgowali ich wymuszony konwencyonalizm, czyniąc z poezyi lirycznej sztukę bardzo wytworną, ale próżną prawdy i szczerości. Niedługo jednak kwitła ona w północnej Francyi. Pozbawiona zupełnie treści żywotnej, szybszemu jeszcze aniżeli współczesna epika uległa zwyrodnieniu i zarzuconą została przez poetów rycerskich, choć uprawianą jeszcze była aż do schyłku XlII-go wieku w sferach mieszczańskich, szczególnie w Arras, gdzie znalazła wielu przedstawicieli, jak: Bodel, Moniot i Adam de la Halle. W stuleciach XII-ym i Xlll-ym mieszczaństwo francuskie coraz gorliwiej uprawia niwę literatury. Naprzód wzoruje się na klasie rycerskiej, od której przejmuje różne tematy epickie i liryczne, stopniowo jednak wyzwala się z pod wszelkich obcych wpływów, poczyna występować zupełnie samodzielnie i wytwarza nawet nowe rodzaje poezyi, odpowiadające warunkom i usposobieniom życia miejskiego. Główne znaczenia osiąga w nich trzeźwy, praktyczny rozum, który zastępuje wybujałą fantazyę i egzaltacyę uczuciową poezyi rycerskiej, i ubjawia się najeżę ściej w dążności satyrycznej, zwracającej ostrze swej złośliwej ironii przeciw różnym zboczeniem średniowiecznej epoki, a niekiedy przeciw najwznioślejszym nawet jej ideałom, pozostającym w przeciwieństwie z praktyką mieszczańskiego życia. Głównym objawem tej dążności jest Romans o lisie („Le Roman de Renart”) dowcipna parodya stosunków średniowiecznych, będąca zarazem apoteozą rozważnej przebiegłości, jako cnoty czysto mieszczańskiej w przeciwieństwie do heroizmu rycerskiego. Jeszcze jaskrawiej występuje ta tendency a w tak zwanych fabliaux, krótkich opowieściach, osnutych ua tle powszedniego życia w rysach bardzo realistycznych, zaprawnych mocno żartobliwym, niekiedy bardzo trywialnym, humorem. Wpośród mnóstwa tego rodzaju utworów, ułożonych w bardzo rozwlekłej i niezdarnej formie, znaleźć można kilkanaście odznaczających się niepospolitą jasnością, ożywieniem i malowniczą plastyką stylu. Oprócz tej lekkiej, ironicznej satyry, jaką napotykamy w Romansie o lisie i w różnych „fabliaux”, nie brakło też literaturze zajmującego nas tu okresu satyry poważniejszej, przenikniętej dydaktyzmem, oraz dzieł moralno -nauczających, układanych głównie przez pisarzy stanu duchownego, oczywiście, na tle religijnem i ściśle kościelnem. Do pierwszej kategoryi należy, zaprawna mocno sceptycyzmem, tak zwana Biblia Guyot’a de Provins, do drugiej można zaliczyć cały szereg utworów, pełnych allegoryi i symbolów, jak: „Le Songe d’Enfer et la Voie de Paradis”; „Le Tournoiement d’Anteclirist”; „Les Miracles de la Vierge” i t. d.—Religijny

„Chanson d’Antioche” i „Chanson de Jerusalem”

(z pierwszej połowy XII-go wieku) zawierają historyę pierwszej krucynty. „Roman de Brut” albo „Geste des Bretons” i „Romans de Rou” albo „Geste des Normands” są to wierszowane dzieje W. Bretanii i jej normandzkich zdobywców, ułożone przez kanonika z Bayeux, nazwiskiem Wace (między 1100—1175). Kilka innych jeszcze powstało w tej epoce podobnych utworów history czno-poetyckich. Wszelako na schyłku jej pojawia się już historya prawdziwa, zawierająca jeszcze wiele żywiołu fantastyczno-poetyckiego, ale oparta silniej na gruncie faktów realnych. Najznakomitszym jej przedstawicielem jest Villehardouin (między 1150—1213) dziejopis czwartej krucyaty, w której sam brał udział i którą z wielkim talentem opisał w dziele p. t „Conquête de Constantinople.” — Obok twórczości epickiej rozwinęła się też bujnie w poezyi rycerstwa francuskiego twórczość liryczna; ale ta mniej była oryginalna. Wprawdzie nie brakło pierwotnie w wieku N-ym i XI-ym samodzielnych objawów lirycznego natchnienia, w życiu ludowem biorącego swój początek i znajdującego wyraz zewnętrzny w pieśniach, osnutych głównie na tematach miłosnych i różne noszących nazwy, jak: rond et s, b ailettes, virelis, aube, pastourelle. Niebawem wszakże ta samorodna liryka ustąpiła miejsca liryce kunsztownej, wzorowanej na wyrafinowanej poezyi prowansalskich trubadurów, którzy w wieku XII-ym tłumnie napłynęli do północnej Francyi, znajdując gościnne przyjęcie na dworach królów i książąt, głównie za sprawą ich małżonek, rodem z południa, jak: Eleonora Akwitańska, żona Ludwika VII-go, oraz

początek miała też we Francyi, jak wszędzie, sztuka teatralna i związana z nią literatura dramatyczna. Atoli ta ostatnia, jako powstała z liturgii kościelnej, w najpierwszych swych wytworach posługiwała się przeważnie łaciną, do której stopniowo zaczęto mieszać wyrazy i zwroty francuskie, jak to widzimy w najdawniejszych sztukach teatralnych, grywanych we Francyi; — dopiero na schyłku XII-go wieku pojawiają się sztuki układane całkowicie w języku narodowym, jak: „Jeu de saint Nicolas” przez Jana BodeFa (ok. 1170 r.).

Okres trzeci (od 1235 do 1337, czyli do początku wojny Stuletniej) stanowi pod wieloma względami uzupełnienie okresu poprzedniego, choć różni się od niego dość znacznie stanowczą przewagą literatury mieszczańskiej z jej realizmem racyonalistycznyin i dydaktyczną dążnością, która w tym okresie coraz częściej posługuje się kunsztownemi, niekiedy mocno zawiłe-mi allegoryami. Poezya rycerska posiada wprawdzie i teraz swych przedstawicieli. W dalszym ciągu powstają chansons de geste, jak: „Ogier”, „Berte”. „Beuve de Commarcis” (autor: Adenet le Roi), „Charlemagne” przez Girarda z Amiens, oraz bezimiennie: „Aye d’Avignon”, „Beuve de Haustone”, „Anséis de Carthage”, „Tristan de Nanteuil, l’Entrée d’Espagne; — romanse cyklu bretońskiego: „Table ronde”, „Me-liadus”, „Guiron le Courtois” (autor: Rusticien de Pisę); nadto romanse z motywów starożytnych. bizantyjskich i zupełnie fantastycznych. Ale wszystkie wymienione utwory to tylko pozostałości dawnej epiki rycerskiej, która, utraciwszy resztę swej żywotności, staje się tylko zbiorem materyału literackiego, eksploatowanego zawzięcie przez tłumy zupełnie prozaicznych romansopisarzy, mających jedynie na celu dostarczenie nienasyconej ciekawości swych czytelników coraz to nowych i coraz bardziej awanturniczych opowieści. Natomiast mieszczańskie „fabliaux” kwitną w tym okresie bardzo buj-nem życiem, a mieszczańska liryka znajduje w osobie poety Rutebeuf’a (druga połowa XIII-go wieku) znakomitego przedstawiciela, który może być uważany za pierwszą wybitną indywidualność twórczą w literaturze francuskiej. Wszelako ponad wszystkiemi płodami mieszczańskiej poezyi XIII-go wieku wznosi się znamienity Romans o róży, główne dzieło tej epoki, utwór olbrzymi, rozpoczęty w początkach tego stulecia przez Wilhelma z Lorris, a skończony na jego schyłku (ok. 1277) przez Jana z Meung. Jest to bardzo znamienny płód dążeń racyonalistyeznych, rozwijających się tu w niezliczonych allegoryach, których centralnym punktem jest róża, allegoryczne wyobrażenie miłości. Bardzo charakterystyczna jest przemiana, jakiej uległa zasadnicza dążność poematu. W pierwszej swej części opiewa on miłość wedle konwencyonalnych zasad dawnej tradycyi rycerskiej; w drugiej pod piórem Jana z Meung staje się bardzo ostrą i ciężko uczoną satyrą, która w swoim sceptycyźmie racyonalistycznyin zmierza do negacyi wszelkich ideałów średniowiecznych. Równocześnie z tym kolosalnym wytworem dydaktyzmu poetyckiego pojawia się mnóstwo dzieł dydaktycznych w prozie, jak: „Quatre Ages d’homme” przez Filipa z Novare „Puissance d’amour” i „Bestiaire d’amour” przez Ryszarda z Fournival, „Trésor” przez Brunetto Latino i t. d.—I literatura naukowa poczyna w tych czasach przemawiać coraz częściej językiem narodowym, chociaż przeważnie jeszcze posługuje się łaciną. Niektóre pisma łacińskie, (szczególnie treści prawodawczej) tłómaczone bywają na język francuski; pojawiają się też rzeczy oryginalne, po francusku napisane,—głównie dzieła historyczne, a także pamiętniki, biografie i podróże. Najznakomitszym historykiem z końca XIlI-go wieku jest Joinville (1224— 1319) autor doskonałej Historyi Ludwika św., jeden z ostatnich przedstawicieli rycersko-religijnej tradycyi wojen Krzyżowych. Trafiają się jeszcze w tym okresie kroniki wierszowane, jak: Kronika francuska Filipa Monsket’a, Kronika paryska przez Godefroi z Paryża, Kronika Piotra z Langtoft. Na ogół jednak proza przemaga w ówczesnych pracach historycznych, z których wymieniamy jeszcze: Pamiętniki Filipa z Novare, Kronika Wene-cyan Marcina da Canal i Kwiaty historyi Wschodu przez Haitona. Dodać należy, że po francusku napisane też zostały w tej epoce słynne Podróże Marka Polo, które tak bardzo przyczyniły się do rozpowszechnienia wiadomości geograficznych w Średnich Wickach. Go-dnem jest uwagi, iż w ciągu XIIl-go i XIV-go stuleci literatura francuska poza obrębem swej ojczyzny ulega przemieszczeniu: traci kredyt w Anglii, gdzie popierający ją dawniej francu-sko-normandzcy książęta i rycerze przyswajają sobie stopniowo język miejscowy, a natomiast śladem pochodów krzyżowych rozpowszechnia się we Włoszech i na Wschodzie, jak o tern świadczą pisząjy po francusku autorowie z tych krajów, a osobliwie dwaj wymienieni wyżej znamienici Włosi: Brunetto Latino i Marco Polo.

Okres czwarty (od 1337 do 1520) obejmuje stulecia XIV i XV, stanowiąc dobę przejściową od Średnich Wieków do Odrodzenia. Okres ten w całej Europie upamiętniony jest stopniowym rozkładem stosunków średniowiecznych i wyni-kającemi stąd zmianami w życiu politycznem, społecznem i umysłowem. We Fraimyi dokonały się one stanowczej i zupełniej, niż gdziekolwiek, powodując nader szybki upadek feuda-lizmu i wytworzenie się monarchii nowożytnej. Literatura francuska doznała przeważnie ujemnych następstw tego przeobrażenia wskutek wyczerpania się i przeżycia dawnych, a niedostatecznego wyrobienia nowych pobudek twór-

Francya—Francuska literatura.

cc

czości. Wprawdzie długotrwała walka przeciw obcemu najazdowi w czasie wojny Stuletniej i następujące potem ściślejsze zjednoczenie państwowe przyczyniły się do wyrobienia uczuć narodowych, ale te w literaturze dość słabein odbiły się echem; natomiast rozstrój ideałów średniowiecznych zaznaczył się w niej dobitnie objawami sceptycyzmu w myślach i zmateryali-zowania uczuć. A obok wyczerpania się treści występuje zwyrodnienie formy artystycznej, widoczne szczególnie w pedantycznej i wymuszonej kunsztowności ówczesnych płodów poetyckich. Głównym jej sprawcą i mistrzem był Guillaume de Machault (* 1290—j 1377), który natworzył bez liku różnych reguł i formułek wersy fi tacyi. Uczeń jego, Eustachy Deschamps (między 1338—1415), naśladował go w tym formalizmie, chociaż przewyższył znacznie szczerością i prawdą swych utworów, świadczących jednak o talencie więcej pisarskim aniżeli poetyckim. Wiek XV przedstawia się korzystniej od swego poprzednika pod względem zasobu uzdolnień poetyckich, ale równy mu jest pod względem ubóstwa uczuć i dążeń. Z dwóch głównych poetów tego stulecia Karol książę Orleański (1391 — 1465) opiewa w pięknym stylu banalne miłostki i epikurejskie rozkosze życia; Franciszek Villon (* 1431 — i ok. 1463) z wielką silą natchnienia lirycznego, ale z większym jeszcze cynizmem, ujawnia bezdenne swe zepsucie moralne. Z innych poetów tego okresu wyróżnili się jeszcze: K i y-styna Pisan, Alain Cartier (wyżej ceniony dla swych prozaicznych utworów), Guillaume Coquillart, Henryk Baude, Jan Castel, Antoni de la Salle, Jan Mol in et. Literatura dramatyczna, której początki słabe zaznaczyliśmy przy schyłku okresu drugiego, w ciągu trzeciego okresu żadnego prawie nie uczyniła postępu; za to #w okresie czwartym, szczególniej w drugiej jego połowie, wraz z rozpowszechnieniem sztuki teatralnej, szybko bardzo się rozwija. W pierwszych latach XV wieku powstają w Paryżu specyalne stowarzyszenia w celu wystawiania sztuk duchownych czyli misteryj, czerpiących swe przedmioty z Pisma św., lub też świeckich, przeważnie komicznych (sotties, moralités, farces), osnutych na tematach z życia powszedniego. Ale cały ten rozwój twórczości dramatycznej należy raczej do historyi teatru aniżeli do dziejów literatury, która żadnych prawie stąd nie osiągnęła zdobyczy. Sztuki wystawiane przez różne towarzystwa mieszczańskie, jak: Confrérie de la Passion, la Basoche, les Enfants sans souci pozbawione są zazwyczaj literackiego znaczenia i mają na celu wyłącznie dostarczenie ludowi budujących lub zabawnych widowisk. Jedna tylko farsa, a właściwie komedya obyczajowa, p. t. Patelin (wydana bezimiennie w Paryżu w r. 1490) przez swą ożywioną i charakterystyczną komikę zwiastuje już przyszłych mistrzów francuskich w tym rodzaju dramatycznym. W literaturze prozaicznej schyłkowego okresu Wieków Średnich mamy przedewszystkiem dwóch znamienitych historyków, rozdzielonych znaczną przestrzenią czasn i przedstawiających bardzo charakterystycznie oba te ostatnie stulecia średniowieczne: Froissart (* 1337 —f ok. 1410), poetycki kronikarz wojny Stuletniej, o bardzo żywym, malowniczym stylu, ale zupełnie pozbawiony idealnych dążeń i wyższych uczuć moralnych, i Filip de Com-mynes (* ok. 1447 — f 1511), głębokomyślny historyk Ludwika XI, czciciel interesu politycznego i bezwzględnej racyi stanu w duchu czysto nowoczesnym. Obok historyi i inne też działy literatury prozaicznej rozwijają się w tym okresie po części pod wpływem starożytnych, łacińskich wzorów. Już w ciągu wieku XIV daje się widzieć we Francyi jakby próba Odrodzenia klasycznego, bardzo zresztą wątła i krótkotrwała. Znajduje ona gorliwe poparcie na dworze Karola V-go, który, sam wykształcony bardzo i zamiłowany w naukach, otaczał się chętnie uczonymi i nie skąpił im swej protekcyi. Korzystając z niej, wzięli się oni do studyów nad pisarzami starorzymskimi, a pośrednio i greckimi w przekładach łacińskich, i poczęli ich dzieła tlómaczyć na język francuski. Występuje wtedy cały zastęp tłómaczów, którzy przyczynili się do rozpowszechnienia oświaty wśród swego społeczeństwa, a także do wyrobienia języka i stylu francuskiego. Naczelne miejsce zajmuje między nimi Mikołaj Ore sine (zm. 1382), tłómacz dzieł Arystotelesa (z łacińskiego) i autor wielu pism oryginalnych, przenikniętych widocznym wpływem kultury starożytnej. Również doniosłe posiadają znaczenie przekłady Liwiusza przez Bersuire’a, Seneki przez Ja-kóba Bauchant, św. Augustyna przez Raula de Presles i t. d. Wszyscy ci tłómacze dodawali zazwyczaj kommentarze do swych autorów, a niektórzy pisywali i dzieła lub traktaty oryginalne. Równocześnie zakwitła sztuka krasomówcza, szczególniej w zakresie kaznodziejstwa. Z pośród mnóstwa kaznodziejów XIV-go wieku wyróżnia się potęgą natchnionej swej wymowy Jan Gerson (1363—1429), jeden z najwięk-kszych mężów Kościoła francuskiego, domniemany (bezzasadnie zdaje się) autor znamienitego dzieła „O naśladowaniu Chrystusa”. Atoli odzywające się u Gersona odgłosy podniosłej religijności średniowiecznej, podobnie jak wytry-skujące u Oresme’a słabe przebłyski oświaty renesansowej, znikają zupełnie prawie z literatury francuskiej w ciągu XV wieku, ustępując miejsca najjaskrawszym wynikom umysłowego zwyrodnienia Wieków Średnich, objawiającym się bezgraniczną przesadą pustobrzmiącej, niedorzecznej frazeologii. Tak poezya, jak i proza, toną całkowicie w retoryce, która, znajdując poparcie na dworach: burgundzkim, bretońskim i królewsko - francuskim za rządów Anny i Karola VIII, uprawiana jest gorliwie przez cały szer.jg pedantycznych krasomówców i rymotwór-ców (jak: Georges Chastellain, Olivier de la Marche, Jean Meschinot, Jean Le Maire de Belges, Jeaii Marot i t. d.), którzy nieraz do najdalszych krańców niedorzeczności posuwają na-puszystą pompę swego stylu. Tego rodzaju zwyrodniałe objawy kunsztownej liryki średniowiecznej, jako też liczne pozostałości epiki rycerskiej, w postaci prozaicznych romansów, bardzo rozpowszechnionych we Francyi XV-go w. i jeszcze w wieku XVI-ym na dworze Franciszka I gorliwych znajdujące czytelników—są to ostatnie w literaturze francuskiej odgłosy średniowiec-czyzny, ustępującej miejsca nowym prądom i nowym dążeniom umysłowym. Cała ta epoka średniowieczna upamiętniła się bardzo bujnym rozkwitem poetyckiej i literackiej twórczości we Francyi i niezmiernie szerokim swym wpływem na wszystkie prawie ucywilizowane kraje Europy. Widzieliśmy jak język francuski poza obrębem swej ojczyzny kwitnął najprzód w Anglii, następnie we Włoszech, używany przez licznych poetów i pisarzy tych krajów; obecnie należy jeszcze zwrócić uwagę na pośredni wpływ płodów literatury francuskiej, rozpowszechnionych w przekładach i w naśladownictwach. Najwięcej wielbicieli i naśladowców znalazła zrodzona we Francyi epika rycerska, bądź to w pierwotnej swej czysto-poetyckiej postaci, bądź też w późniejszych przeróbkach na romanse prozaiczne. W jednej i w drugiej formie osiągnęła ona ogólno europejskie znaczenie, dostarczając tematów i natchnień największym nawet mistrzom poezyi z bliższych i dalszych krajów. —W Anglii już od schyłku XI-go wieku tłómaczono gorliwie epopeje karlowińskie. Z jednej z nich (Huon de Bordeaux) Szekspir wziął pełną poezyi postać Oberona wraz z całym orszakiem jego duchów w „Śnie nocy letniej”. W Niemczech obok mnóstwa przekładów więcej jeszcze pojawiło się naśladownictw poematów francuskich: niektóre ź nich przewyższyły ogromnie pierwowzory, tak głębią idei, jak i polotem poetyckim : np. Tristan i Izolda Gott-frieda ze Strassburga i Perceval Wolframa z E-schenbachu.—We Włoszech wedle wzorów francuskich rozwinęła się bardzo bujna twórczość epicka, która niebawem na zupełnie samodzielne wkroczyła tory, sięgając najznakomitszemi swemi płodami w czasy pełnego Odrodzenia.— Wreszcie w Hiszpanii epika francuska znalazła gościnne przyjęcie na dworach monarszych, ale nie mogła się rozpowszechnić wśród narodu, który wytworzył własną swą samorodną epikę.— Wpływ poezyi francuskiej stopniowo zmniejsza się ku schyłkowi Wieków Średnich, poezya włoska zajmuje jej miejsce na świeczniku europejskim i z kolei potężnie oddziaływa na twórczość poetycką we Francyi. Ale straty, jakie literatura francuska ponosi w swoim wpływie wszech -europejskim powetowane są przez zdobycze, osiągnięte we własnej ojczyźnie. W ciągu XIV-go i XV-go wieku południe Francyi jednoczy się z jej północą, nietylko w centralizacyi politycznej i dążeniach nąrodowych, ale- także w objawach życia umysłowego. Coraz więcej spotykamy pisarzy i poetów, rodem z południa, posługujących się wyłącznie językiem francuskim. Na schyłku Wieków Średnich dokonywa się ostateczne skupienie różnych składowych żywiołów narodowości francuskiej, która w następnej epoce, zasilona nowemi pierwiastkami, jednolita w sobie i doskonale zorganizowana, zabłysnąć miała w klasycznym okresie swej kultury bujniejszą jeszcze twórczością literacką i potężniejszym jej wpływem na całą Europę.

Czasy nowożytne. Wiek XVI rozpoczyna się we Francyi, jak i w innych krajach europejskich, wielkim ruchem umysłowym i religijnym, znanym p. n. Odrodzenia i Reformacyi.— Ale te dwa prądy duchowe, wszczęte we Włoszech i w Niemczech, inne zupełnie we Francyi wywołały następstwa, aniżeli w ojczystych swych krajach. Kiedy we Włoszech, objawiający się w huma-nistycznem Odrodzeniu, duch nowożytny znalazł odbicie li tylko w działalności umysłowo-ar-tystycznej i szedł w parze z wielkim politycznym rozstrojem, a reformacya protestancka stała się główną przyczyną podobnegoż rozstroju w krajach niemieckich; we Francyi prąd dążeń nowożytnych obrócił się przedewszystkiem na rzecz idei państwowej i skutecznie dopomógł do ustalenia silnych rządów monarchicznych. Rozkwit literatury i sztuki poszedł dopiero w ślad za tern wznowieniem się potęgi politycznej i w ścisłym z nią pozostawał związku.— Nowożytni królowie francuscy popierali poetów i artystów nietylko dla zwiększenia blasku swego tronu, lecz także w celu tern silniejszego ugruntowania swej władzy. Jakoż kapłani muz odpowiedzieli w bardzo szerokiej mierze tym widokom swych ukoronowanych protektorów; stali się wymownymi rzecznikami idei monarchicznej i przyczynili się niemało do pociągnięcia ku niej serc i umysłów ludzkich. Dążenia polityczne były też najpierw-szą przyczyną przeniknięcia z Włoch do Francyi prądów Odrodzenia klasycznego.—Słabość i rozdarcie wewnętrzne Italii pobudzały zaborcze skłonności potężnych królów zachodnich, a bogactwa jej artystyczne czyniły ją prawdziwą ziemią obiecaną dla ludów spragnionych wyższej kultury.— Długoletnie wojny, toczone na ziemi włoskiej między Hiszpanią a Francyą, miały więc niewątpliwie znaczenie cywilizacyjne, osobliwie dla Francyi, która, jak wiadomo, nie wyniosła z nich żadnych korzyści politycznych i ostatecznie musiała ustąpić z pola walki przed światowładczą potęgą hiszpańską. Ale za to kultura francuska wiele zawdzięcza wyprawom zaalpejskim Karola VIII, Ludwika XII i Franciszka i —Za rządów

ostatniego z tych królów wpływ włoski coraz | siostra Franciszka I, Małgorzata królowa silniej zaznacza się we Francyi i Ourodzenie j Nawarry (1492—1549), która pisała również zdobywa sobie jedno z najgłówniejszych swych pieśni liryczne, ale więcej się odznaczyła przez ognisk. Sam król, pomimo swych romantyczno- swoje nowelle, naśladowane z Bokacyusza—K. rycerskich upodobań, powodowany wyrachowa- Marot i królowa Nawarry wyobrażają głównie niem politycznem i chęcią błyszczenia, staje się - pogodną stronę Odrodzenia, zaprawnego z lekka gorliwym propagatorem klasycyzmu. Całe za- wolnomyślnością religijną.—Znakomity satyryk tej stępy mistrzów włoskich znajdują gościnne przy- epoki, Franciszek Rabelais (1495—-1553) jęcie na dworze francuskim. Ich działalność przedstawia się nam jako jedna z tych nadmier-wywarła wielki i korzystny wpływ na rozwój nie wybujałych natur renesansowych, jakich wie-sztuki francuskiej, ale literatura niewielkie stąd le spotykamy wówczas w całej Europie, a oso-osiągnęła pożytki, a nawet zagrożona była nie- bliwie w krajach romańskich. I wolnomyślność bezpieczeństwem wpadnięcia w ślepe naślado- jego wybujała jest również, sięga niekiedy naj-wnictwo przejętych z Włoch wzorów klasycz- dalszych krańców sceptycyzmu, tylko umiarko-nych.—Na szczęście jednak umysłowość fran- wana jest w zewnętrznym swym wyrazie wzglę-cuska zbyt silnie była wyrobiona przez wielo- darni ostrożności wobec prześladowania, zagra-wiekową kulturę, aby mogła biernie ulegać ze- żającego ze strony władzy, tak duchownej, jak wnętrznym wpływom; przyswoiła sobie nanie- i świeckiej. Główne dzieło Rabelais’go, prozaicz-sione przez nie obce żywioły, ale w więk- uy romans z dwóch części p. t. „Gargantua” szej części swych płodów pomieszała je z wy- i „Pantagruel”, zajmuje dosyć odosobnione sta-tworami własnej swej gleby i nadała jm swój- nowisko w literaturze francuskiej, jako genialne skie zabarwienie. — Tern łatwiej zaś było jej dziwactwo satyryczne, naśladowane nieraz przez uniknąć tyranii prądów humanistycznych, że późniejszych pisarzy. W pośród prozaików fran-równocześnie prawie uległa silnemu działaniu cuskich z początku wieku niemałe znaczenie po-wprost im przeciwnej reformacyi religijnej, któ- siadali tłómacze autorów starożytnych: J. Amyot ra na gruncie francuskim przybrała odrazu cha- (1513—1593), tłómacz Plutarcha, i Stefan de rakter narodowy i w osobie Kalwina znalazła la Boétie (1530 —1503), tłómacz Ksenofona jednego z najznamienitszych swych przedstawi- (znany zresztą i z oryginalnych pism treści pocięli. Głoszona przezeń religia nie pociągnęła litycznej). Przyczynili się oni nietylko do wy-wprawdzie za sobą całego narodu, znalazła je- robienia języka i stylu francuskiego, lecz także dnak wśród niego wielu wpływowych wyznaw- do rozpowszechnienia idei i dążności humani-ców i na rozwój jego literatury oddziałała bar- stycznych. W drugiej połowie XVI wieku wzo-dzo silnie.—-Sam reformator, Jan Kalwin ry starożytne przemożny wpływ we Francyi poczęły wywierać, szczególniej na rozwój ówczesnej poezyi. Występuje wtedy pod nazwą plejady ściśle zjednoczona grupa poetów, usiłujących przyswoić ojczystej mowie i ojczystej literaturze wszystkie zalety grecko-rzymskiego klasycyzmu. Naczelne miejsce zajmuje między nimi sławiony bez miary przez współczesnych, a rychło zapomniany przez potomność, Piotr Ronsard (1524 — 1585), poeta-liryk z dużym temperamentem, ale przytem uczony pedant, niewolniczy naśladowca mistrzów klasycznych, usiłujący gwałtem nagiąć język ojczysty do właściwości stalowych autorów starożytnych. Pozostali członkowie „plejady”: Joachim du Bellay (1524—1560), Jan Antoni de B aï f (ur. 1530), P ont us de Thiard Remy B elle au, Jan D aur at, Stefan Jodelle (1532— 1573) kroczyli śladami Ronsarda. Wyróżnili się między nimi du Bellay przez swoją znamienitą „Obronę języka francuskiego” (r. 1549) i Jo-delle przez swoje tragedye, zwiastujące przyszły rozwój klasycznej dramaturgii francuskiej.

(1509—1564), odznaczał się niepospolitą zdolnością literacką, której dowody złożył w swem słynnem dziele : Instytucye Religii Chrześciań-skiej, zawierającem niezmiernie jasne i logiczne sformułowanie zasad nowej wiary, wyłożonych we wzorowej francuzczyznie. Wpływ idei kalwińskich daje się widzieć u wielu przedstawicieli literatury francuskiej z pierwszej połowy XVI wieku, a osobliwie u naczelnego poety tej doby, Klemensa Marot (1495— 1544), choć z usposobienia i talentu wrodzonego ten liryk, miły i wdzięczny, a przytem bardzo powierzchowny, dalekim był od surowej powagi i bezwzględności prawowiernego kalwinizmu. Zasłużył mu się swoim przekładem psalmów Dawidowych, ale nigdy otwarcie do niego nie przystał. Był on więcej przedstawicielem Odrodzenia, aniżeli Reformacyi.— Przez piękną i pełną naturalności formę swych utworów lirycznych oddziałał silnie na rozwój poezyi francuskiej i stworzył w niej szkołę, dość licznych posiadającą przedstawicieli, którzy wszakże zbliżają się do mistrza więcej płytkością pomysłów i uczuć, aniżeli wdziękiem Wpływ „plejady” krótkotrwały był bardzo.— formy.—Mellin de Saint-Gelais, Teodor de Bèze Dążności jej z jednej strony uległy skrzywieniu (znany też jako teolog i gorliwy wyznawca Kai- przez oschłą wytworność wzorującego się na wina), Brodeau, Karol Fontaine należą do naj- lirykach włoskich Filipa Des portes (1546— wybitniejszych między nimi. Do szkoły Marota 1606), lub wymuszoną manierę Jana Bertaut może być też zaliczona jego można protektorka, (1552—1611) i Jana Vauquelin de la Fres-

naye (1536—1608)—z drugiej strony, o ile wpływ na życie umysłowe i cywilizacyjne Frań zwracały się z bałwochwalczą czcią ku wzorom cyi, iż cały ten klasyczny okres jej literatury klasyczno - pogańskim, wywołały reakcyę suro- nazwany został od jego imienia wiekiem Ludwi-wego ducha chrześciańskiego u poetów prote- ka XIV-go. Pierwsza połowa tego pamiętnego stanckich: Wilhelma du Bartas (1544—1570) stulecia stanowi niejako wstęp i przygotowanie i Agrippy d’Aubigné (1560 — 1630). Ten do pełnego rozkwitu klasycyzmu francuskiego, ostatni ogłaszał swe utwory na schyłku życia Żywioły ducha narodowego, zarówno w politycz-w wieku XVII, ale duchem i nastrojem swej nej, jak iw umysłowej dziedzinie, nie ułożyły poezyi należy całkowicie do wieku XVI-go. Na się jeszcze wtedy do stałej równowagi, lecz wy-samej granicy wieku XVII-go, jako zwiastuni stępują w dość zamąconej postaci i ulegają klasycznej jego literatury, stoją: wyborny saty- przemożnemu oddziaływaniu obcych wzorów, ryk, Mathurin Regnier (1573—1613), i zna- mianowicie włoskich i hiszpańskich. Osobliwie mienity mistrz stylu poetyckiego, Franciszek te ostatnie za czasów Henryka IV silnie zazna-Malherbe (1555—1628), który przez wydo- czyły się w życiu francuskiem.— Pomimo poli-skonalenie artystycznej formy poezyi przysposo- tycznych i orężnych tryumfów, odniesionych nad bił drogi wielkim klasykom francuskim następnej zapirenejską monarchią przez tego, na wskroś doby.—Walki religijne w drugiej połowie XVI narodowego, króla—jej obyczaje, stroje i wyo-wieku wywołały bardzo ożywioną literaturę pro- brażenia zapanowały przemożnie na jego dwo-zaiezną. Z jednej strony zawikłania wojenne rze i wśród wyższego towarzystwa stolicy. I li-i polityczne odbiły się w licznych pamiętnikach teratura nie mogła się oprzeć idącym z tej stro-ówczesnych, z których najważniejsze są dziełem ny wpływom. Pomimo, że Ronsard już w XVI oficera armii królewskiej, nazwiskiem Biaise de wieku zwracał ją ku wzorom starożytnym, Monluc (1502 — 1577); z drugiej pojawiły się a Malherbe dał jej język wyrobiony w duchu różnorodne pisma polemiczne, pochodzące tak klasycznej surowości i prostoty, poczęła ona te-od protestantów, jak i od katolików. Szcze- raz z wielkiem upodobaniem stroić się w jaskra-gólnie czynni byli kaznodzieje ligi kato- we, romantyczno - sentymentalne blaski, bijące lickiej: Jan Roucher, Launay, Prévôt, Rose, bądź to z za Pirenejów, bądź też z za Alp, Pelletier i t. d., odznaczający się więcej fana- i przyswajać sobie panującą tam przesadną ma-tyzmem, aniżeli wymową. Z niemniejszą żarli- nierę stylową. Hiszpański gongoryzm i kultyzm, wością występowali rzecznicy protestantyzmu, włoski konceptyzm i marynizm — wszystkie te Pośrednie stanowisko, jako poskramiacze zajadło- cudactwa zwyrodniałego i rozkładającego się Re-ści walczących stronnictw religijnych, zajęli pi- nesansu znalazły teraz przystęp do Francyi; sarze i krasomówcy, bądź z natury usposobieni ale nie mogły tutaj wszechwładnie zapanować bardziej tolerancyjnie, bądź obojętni i sceptycz- ani trwałych wywrzeć wpływów. Zarówno silni w rzeczach wiary. Do pierwszej kategoryi nie wyrobiona tradycya kulturalna, jako też zdro-należą: kanclerz Michał de l’Hôpital (1505— wy rozsądek narodu stały temu na przeszkodzie. 1573) i biskup Wilhelm du Vair (1556— To też objawy przesadnie wyrafinowanej kultury 1621), do drugiej może być zaliczony znakomity obcej uległy odrazu we Francyi znacznej mo-myśliciel i statysta, Jan Bodin (1530—1596). dyfikacyi, a z biegiem czasu zostały zupełnie Z obozu moderantów wyszła też słynna Satire pochłonięte przez kulturę miejscową, która w dru-Menipée (1596), dzieło zbiorowe kilku wybi- giej połowie stulecia najwyższe osiągnęła wyro-tnych pisarzy ówczesnych. Najznakomitszym bienie i rozszerzyła swe wpływy wszechładne przedstawicielem w literaturze francuskiej XVI-go na całą Europę. Na razie wszakże kultura wieku toleraneyi, umiarkowania i sceptycyzmu francuska skorzystała niemało od przerafinowa-jest Michał Montaigne (1533—1592), głębo- nych Włochów i pompatycznie wymuszonych komyślny filozof życia praktycznego i świetny Hiszpanów. W drugiej połowie XVI stulecia, stylista, który w swoich słynnych Essais po- wskutek wyuzdania namiętności w długoletnich zostawił jeden z najdoskonalszych wzorów kia- wojnach domowych, cywilizacya we Francyi sycznej prozy francuskiej.—Historyografia bar- ogromnemu uległa obniżeniu; nawet w najwyż-dzo ubogo się przedstawia we Francyi XVI-go szych warstwach społeczeństwa francuskiego wieku i nie posiada wcale wybitniejszych talen- daje się widzieć wówczas zdziczenie obyczajów tów; oprócz wspomnianych wyżej, poety Agrippy i upadek życia umysłowego. Owóż wpływy wło-d’Aubigné (autora Historyi powszechnej) i agita- skie i hiszpańskie przeciwdziałały takim obja-tora protestanckiego, Teodora Bezy (autora Dzie- worn i pobudziły wrodzone uzdolnienia kultural-jów kościoła reformowanego) na wzmiankę za- ne narodu, które, po krótkim okresie naślado-sługuje tylko Jakób de Thou (1553—1617), wnictwa, tak w dziedzinie czysto-literackiej, jak który pozostawił obszerną historyę swoich cza- i ogólnie cywilizacyjnej,¹ wkroczyły na tory zupełnie sów.—Wiek XVII upamiętniony jest najświe- samoistnego rozwoju. W literaturze czasów tniejszym rozkwitem literatury francuskiej, przy- Henryka IV głównym przedstawicielem nowego padającym w drugiej jego połowie za rządów zwrotu jest Honoryusz d’Urfé (1568—1625), Ludwika XIV, który tak przemożny wywarł | autor romansu pasterskiego Astrea (1610 r.), odznaczającego się niezmiernie wytworną formą nia rozwinęła się klasyczna dramaturgia, stan o-i nadzwyczajnem wydelikaceniem uczuć. Równocześnie z tern mi styczno-religijne pisma św.

wiąca najbardziej znamienny wytwór tego okresu i najściślej przystosowana do ustalonych w nim reguł estetycznych i formuł stylowych. Przejściową jej fazę widzimy w licznych utworach niesłychanie płodnego dramaturga, Aleksandra Hardy (między 1569—1632), u którego reguły niedokładne jeszcze znalazły zastosowanie, a forma artystyczna mało była wyrobiona. Równocześnie pojawia się cały zastęp miernych dramaturgów (jak wspomniany wyżej Jerzy Scudery), rozpościerających się wszechwładnie po niwach literatury francuskiej, dopóki nicość ich talentów nie ujawniła się dobitnie w blasku sławy jednego z największych mistrzów teatru francuskiego, Piotra Corneille’a (1606— 1684). Wystawienie w Paryżu w r. 1635 pierwszej jego tragedyi Cid, wywołane przez nią zacięte spory i ostateczny jej tryumf epokowe posiadają znaczenie w rozwoju sztuki dramatycznej we Francyi, stanowią bowiem zwycięstwo wielkiego talentu nad martwą rutyną, talentu przystosowującego się jaknajściślej do formuł tej rutyny, ale wnoszącego w nie ogromny zasób energii żywotnej, wysnutej z samorodnych porywów natchnienia twórczego. Piotr Corneille siłą swego talentu stworzył i niejako uprawnił w literaturze powszechnej typ tragedyi francuskiej, która ze wszystkiemi swemi zaletami i wadami jest jednym z najwybitniejszych i najbardziej jednolitych objawów dramaturgii wszechświatowej i w tym charakterze swoim posiada niezmiernie doniosłe znaczenie w ogólnym jej rozwoju. Za główną podstawę posłużyła jej przejęta z Estetyki Arystotelesa reguła trzech jedności: akcyi, czasu i miejsca; owładnęła ona przemożnie teatrem francuskim i na dalszy jego rozwój wpływ wywarła ogromny, po części ujemny, po części dodatni. Pierwszy niejednokrotnie i zazwyczaj bardzo przesadnie bywał podnoszony — drugi aż nadto często ulegał zapoznaniu. Prawda, reguła trzech jedności krępowała dramaturgię francuską nazbyt ścisłą i sztywną symmetryą kształtów, ale w zamian za to dawała jej wytworom doskonalą spoistość układu i była źródłem nadzwyczajnej konsekwencyi w rozwinięciu jej form artystycznych: a te ostatnie przymioty nie są bez znaczenia we wszelkiej twórczości poetyckiej, osobliwie zaś w dramatycznym jej rodzaju. Przy rozważaniu poe-zyi francuskiej XVII-go wieku trzeba zawsze pamiętać, że była ona przedewszystkiem sztuką piękną, płodem refleksyi i gustu, a zatem tylko z artystycznego stanowiska właściwie może być ocenioną; — ponieważ zaś piękne i harmonijne jej dzieła są zarazem tworami prawdziwych talentów i zawierają bogatą treść życiową, więc tern samem już zdobyły sobie w literaturze wszechlirdzkiej niezaprzeczone prawo do bytu i trwałego znaczenia. Wszelako niezależnie od roli, jaką w tym względzie ode-

Franciszka Salezego (1567—1622) swoją podniosłą, czysto chrześciańską łagodnością wpływają na uśmierzenie rozsrożonego w wojnach hugonockicli fanatyzmu katolickiego, a wzmagająca się kultura towarzyska przyczynia się do złagodzenia obyczajów i wyrobienia szlachetniejszych form bytu. Wszelako ta ostatnia przybiera niebawem cechy wyrafinowanej i przesadnej, aż do niedorzeczności, elegancyi słynnego hotelu Rambouillet, w którym między r, 162U i 1650 gromadzi się najwytworniejsze towarzystwo Paryża i powstaje charakterystyczny typ zmanierowanych wytwornisiów obojej płci, tak zwanych précieux i précieuses, ośmieszonych pod tą nazwą przez wielkich pisarzy klasycznej doby. I literatura stała się wtedy wymanierowaną i przesadnie wykwintną. Ton „précieux” panuje w listach Wincentego Voiture (1598—

1648), w poezyach lirycznych Teofila de Viau (1596—1626), w romansach panny de Scudery, w tragedyach jej brata, Jerzego, w niezliczonych poematach, idyllach, madrygałach, sonetach, w całym steku różnorodnych płodów literackich, układanych prozą i wierszem w pretensyonalnie wymuszonym stylu przez uczestników i uczestniczki wykwintnych zebrań w salonach margrabiny Rambouillet. Niebawem wszakże pojawia się reakcya przeciw tej powodzi wyperfumowa-nej frazeologii stylu „précieux”. Występuje ona z jednej strony w imię swobodnego, nieco trywialnego nawet, humoru, w komicznych romansach Pawła Scarrona (1610—1660), z drugiej strony zaś w imię ścisłych reguł i racyonalnych wymagali czystego klasycyzmu. Pierwsi przedstawiciele tego ostatniego zwrotu, jak poeta epicki, Jan Chapelain (1595 —1674), i prozaik,

Ludwik de Balsac (1597— 1654), są to też wymuszeni frazeologowie, niewolili od przesadnej wykwintności, ale bardziej w niej umiarkowani, mający więcej naturalnej prawdy w treści i w stylu swych utworów. Założona w r. 1634 Akademia paryska przez swe prace nad udoskonaleniem języka francuskiego przyczyniła się do wyrobienia poczucia stylu literackiego, a racyonalistyczna filozofia Descarte s’a oddziałała na rozjaśnienie pojęć i wyobrażeń. Odtąd zapoczątkowany przez Malherbe’a poprawny i przedziwnie dokładny, lecz przytem bezbarwny, styl klasyczny, wraz z całym stekiem reguł i prawideł estetycznych, zapanował wszechwładnie w formach artystyczny!h literatury francuskiej, a treść jej przeniknięta została nawskroś przypadającym do wrodzonego usposobienia Francuzów, jasnym i oschłym nieco, raeyonalizmem.

Na tern tle rozwinęły się poezya i proza francuska klasycznego wieku Ludwika XIV, którego początki przypadają jeszcze za rządów Ludwika XIII. W ostatnich latach tego panowa-

grała samoistna siła talentu, z natury owej refleksyjnej twórczości wynikła konieczność świadomie przyjętych i racyonalnie uzasadnionych reguł. Jakoż niebawem osiągnęły one wszechwładny wpływ na rozwój poezyi francuskiej i ujęte zostały w pewien rodzaj obowiązującego bezwzględnie kodeksu poetyckiego. Autorem tej osobliwej kodyfikacyi, twórcą doktryny klasycyzmu francuskiego, był Mikołaj Boileau-Des-preaux (1630 —1711), który przez swoją wierszowaną poetykę („Art poétique”) stał się prawodawcą gustu nietylko w ojczystej literaturze, lecz i we wszystkich prawie literaturach europejskich XVII, a w znacznej części i XVIII w. —Był to mierny poeta, ale wielki artysta, umysł jasny, logiczny i subtelny, z przedziwną bystrością umiejący rozpoznać wszystkie zalety i wady literackiej formy. W tym charakterze swoim jest on najdoskonalszym przedstawicielem owej epoki dobrego smaku i racyonalizmu estetycznego: nie dziw więc, że tak potężnie oddziałał na dalszy jej rozwój. Wywarł on bezpośredni wpływ na dwóch wielkich dramaturgów współczesnej doby, Molière’a i Racine’a.— Jan Poquelin (1622 — 1673), znany pod przybranem nazwiskiem Molière, jest najwięksyym poetą komicznym, nietylko we francuskiej, lecz i w całej nowożytnej literaturze europejskiej. — Jego najlepsze komedye (jak: „Skąpiec”, „Świętoszek” „Mizantrop”) przez potężną charakterystykę oraz głębokie ujęcie zasadniczych motywów życiowych, wznoszą się do najwyższych szczytów poezyi, a cała jego twórczość jest wzorem artyzmu, skojarzonego z nieposzlakowaną naturalnością i prawdą natchnienia.—Jeśli współcześni tragicy francuscy nie są wolni od znacznej przymieszki konwencyonalizmu artystycznego—u genialnego komika znajduje się on w bardzo szczupłej mierze i żadnej prawie nie przynosi ujmy ogólnoludzkiemu charakterowi naczelnych jego kreacyj, które obok kreacyi szekspirowskich należą do najwspanialszych wytworów całej dramaturgii nowożytnej.—J an Racine (1639 — 99), godny następca P. Corneille’a na niwie tragedyi francuskiej, stanowi zarazem uzupełnienie i przeciwieństwo swego poprzednika. Podziela jego idealistyczno-moralny pogląd na życie, jego cześć dla heroizmu i niezłomnej cnoty, ale różni się od niego wielce sposobem ujęcia i odtworzenia rozlicznych motywów życiowych. — Jego postacie nie są to wcielenia abstrakcyjnych ideałów bohaterstwa, lecz ludzie żywi, ulegający rozlicznym namiętnościom, błędom i zboczeniom; więcej w nich prawdy psychicznej, a mniej wzniosłości moralnej.—Forma jego tragedyi bardziej artystycznie jest wykończona i lepiej przystosowuje się do panujących reguł, które nieraz krępowały twórczość Corneille’ a.—Z pozostałych dramaturgów XVII wieku wyróżnili się; Tomasz Corneille (1625 —1709), młodszy brat Piotra, Jan Rotrou (1609 — 1650), Filip Quinault (1635—1688).

Encyfel. Powsł. Ilustr. Zahz. 178 T. XXIH.

Ten ostatni od tragedyi zwrócił się do opery, która również gorliwie była uprawiana w tej epoce i dostarczała współczesnym wielu efektownych widowisk, ale do wzbogacenia literatury dramatycznej nie przyczyniła się wcale, owszem, sprawiła poniekąd obniżenie jej poziomu, przyzwyczajając publiczność do bezmyślnych, lub zgoła niedorzecznych, efektów teatralnych. Inne rodzaje poezyi w bardzo niekorzystnych znajdowały się warunkach za czasów Ludwika XIV wobec przemagającego wtedy racyonalizmu estetycznego i wyrafinowanej kunsztowności—Twórczość epicka zaznaczyła się tylko wymuszonemi poematami Chapelaina i Desmareta; twórczość liryczna objawiła się jedynie galanteryą sentymentalną bez prawdziwego uczucia. — Za to satyra kwitła bujnie w tym wieku zdrowego rozsądku, dowcipu i gustu, a jedna jej gałąź, bajka allegoryczna, znalazła wtedy najgenialniejszego swego przedstawiciela w osobie Jana Lafon,-taine’a (1621 —1695), który w swej prostocie i bezpośredniej naiwności stworzył w tym rodzaju niedościgłe arcydzieła, pełne artyzmu, prawdy i bogatej obserwacyi życiowej. Proza wieku Ludwika XIV posiada wielu znakomitych przedstawicieli. Naczelne miejsce zajmują w niej pisarze religijni, wyobrażający w tej epoce re-akcyę ducha chrześciańskiego przeciw wzmacniającym się coraz bardziej dążeniom wolno-myślnego socyalizmu i płochym lub wyuzdanym żądzom zmysłowego używania. Jednym z najważniejszych objawów tej reakcyi była surowa, ascetyczna sekta Jansenistów, która (od r. 1636 do Î 710) wywierała wielki wpływ na najznamienitsze umysły we Francyi (np. na Racine’a) i w gronie swych wyznawców liczyła wielu wysoce uzdolnionych rzeczników.—Najgodniejszy uwagi wśród nich jest Blaise Pascal (1623 —1662), głęboki myśliciel religijny i świetny stylista, natura chorobliwie genialna, zespalająca w sobie najwyższe wzloty ekstazy ascetycznej z potężną intelligencyą uczonego badacza i bystrym dowcipem światowca. Głównym przedstawicielem prawowiernie katolickiej religijności tej epoki jest wielki pisarz i mówca kościelny Jakób Bossuet, biskup z Meaux (1627 —1704), który w swej Rozprawie o historyi powszechnej— rozwinął głębokomyślny pogląd na dzieje wszechświatowe z punktu widzenia idei chrze-ściańsko-religijnej, a w swych kazaniach i mowach pogrzebowych pozostawił wzory najwyższej potęgi słowa, skojarzonej z niezrównanym artyzmem krasomówczym. — Wymową religijną odznaczyli się jeszcze: Ludwik Bourdaloue (1632—1704), Esprit F lec hier (.1632—1710), Jan Massillon (1663 — 1742). Na samym schyłku wieku Ludwika XIV występuje znakomity pisarz religijny, biskup Franciszek Fénelon (1651 —1715), wsławiony przez swoje spory teologiczne z Bossuetem, a więcej jeszcze przez swoją powieść allegoryczno-moralną p. t.

13

„Przygody Telemaka”, w której dla nauki swego wychowańca, wnuka królewskiego i następcy tronu, nakreślił ideał cnotliwego monarchy, rozwijając jednocześnie ukrytą krytykę absolutnych rządów Ludwika XIV-go. — Bujny rozkwit życia towarzyskiego i światowego tej epoki otworzył szerokie pole do ohserwacyi charakterów i usposobień ludzkich. Liczni pisarze prozaicy ówcześni, z bystrą intelligencyą i świetnym dowcipem, umieli skorzystać z tej sposobności, zbierając na wszyskie strony wzory i wzorki, aby je następnie zużytkować z niezrówna-nem wirtuozowstwem stylowem w powieściach obyczajowych, pamiętnikach, listach i pismach moralno-psychologicznych. Niemałą rolę odgrywają tu kobiety z wyższego towarzystwa, które wogóle na życie umysłowe i artystyczne tych czasów bardzo doniosły wpływ wywierały. W literaturze nadobnej drugiej połowy stulecia upamiętniły się szczególnie: lir. Magdalena de la Fayette (1634—1696), autorka bardzo wytwornych i bardzo popularnych romansów, i margrabina Mar y a de Se vigne (1626 — 1694), której listy we wzorowo lekkiej formie stylowej zawierają mnóstwo spostrzeżeń z życia współczesnego. Najbardziej interesujące pamiętniki z wieku Ludwika XIV-go są dziełem Pawła Gondi, kardynała Retz(J613—1679), który odegrał wielką rolę w zaburzeniach Frondy, i jest jedną z najbardziej typowych postaci swej epoki. Odrębne stanowisko wśród prozaików francuskich XVII-go wdeku zajmują dwaj intuicyjni psychologowie, streszczający swe bystre spostrzeżenia nad naturą ludzką w zwięzłych aforyzmach, przysłowiową nacechowanych do-sadnością:Franciszek delà Rochefoucauld (1613— 1689), rozgoryczony zawodami życiowe-mi sceptyk-pessymista, który w swych słynnych „Maksimach” przedstawia wszystkie sprawy ludzkie jako nieustanną grę sumolubstwa, interesu i próżności, oraz Jan de la Bruyère (1645—1696), autor znamienitego dzieła p. t. Cli ar akt ery—stanowiącego istną biblię światową, pełną wielkiej mądrości, uczuć szlachetnych i głębokiego smutku. Pisma autorów ze schyłku XVII wieku, przeniknięte pessymistyczną krytyką lub melancholijną ironią, świadczą o wzmagającym się w społeczeństwie francuskiem rozstroju, który, postępując coraz bardziej, miał wywołać gwałtowną fermentacyę dążeń umysłowych, występującą dobitnie w literaturze następnego okresu.

Wiek XVIII. Literatura francaska tego stulecia pod wielu względami stanowiła przeciwieństwo swej poprzedniczki z doby klasycznej, niemniej przeto wzięła po niej bogaty spadek, któremu w znacznej części zawdzięczała swoje wpływy i znaczenie w Europie. Odziedziczyła jej wszechświatowe stanowisko, jej język doskonale wyrobiony, a znany i rozumiany we wszystkich cywilizowanych krajach, jej gust wytworny i niepospolicie piękne formy artystyczne. I pod względem ogólnego usposobienia umysłowego wiek XVIII stanowi poniekąd dalszy ciąg wieku XVII. W obu racyonalizm przemaga nad bezpośredniemi objawami uczucia i fanta-zyi, ale różne znajduje zastosowanie i w różnych zwraca się kierunkach. W poprzedniem stuleciu występuje głównie w zakresie dążeń estetycznych — w następnem rozwija się w sferze ogólno-filozoficznej. Wiek XVII, mimo swego racyonalistycznego usposobienia, był głęboko religijny, — poddawał rozum pod władzę wiary i posługiwał się nim dla udowodnienia prawd chrześciańskich; przeciwnie, w wieku XVIII-ym niereligijność stała się ogólną zasadą filozoficz-. ną i modą towarzyską. Wolnomyślność w rzeczach wiary była wtedy poczytywana nietylko za objaw wyższości umysłowej, lecz także za oznakę dobrego tonu. Rozum uznany został za jedyną powagę we wszystkich teoretycznych i praktycznych zagadnieniach życia ludzkiego. Stąd też nie bez słuszności nazwano to stulecie epoką racyonalizmu. Możnaby je również nazwać epoką krytycyzmu. Nigdy negacya krytyczna nie wystąpiła w literaturze z większą bezwzględnością, a zarazem w powabniejszej formie, i nigdy też nie była podjętą w sposób równie lekkomyślny, nieliczący się ani z odwieczną tradycyą przeszłości, ani z okropnemi skutkami, jakiemi niedaleka przyszłość okupić miała te wybujałe zapędy przeczenia. W literaturze ówczesnej zapanowała wszechwładnie tak zwana filozofia, która z prawdziwą filozofią nic prócz nazwy nie miała wspólnego, a w istocie rzeczy była płytką belletrystyką, ' posługującą się szumnemi frazesami i błyskotliwym dowcipem dla rozstrzygnięcia najistotniejszych zagadnień życia. Gniazdem jej, jak wogóle całego życia umysłowego tej epoki, były salony arystokratyczne, gdzie „filozofowie'’ byli zawsze mile widzianymi gośćmi i wobec najwytworniejszego towarzystwa rozwijali swoje destrukcyjne teorye, znajdujące poklask powszechny. Arysto-kracya francuska XVIII wieku przewodniczyła w ówczesnym ruchu krytyczno-negacyjnym, nie-troszcząc się o jego następstwa; bawiła się ideami rewolucyjnemi, niby pieskiem pokojowym, z którego kiedyś krwiożerczy miał wyrosnąć potwór. Zresztą pod względem swego stosunku do dążeń filozoficzno - krytycznych wiek XVIII dzieli się na dwa dość różne okresy: pierwszy, w którym panuje wszechwładnie Voltaire, odznacza się przewagą lekkiej sarkastycznej werwy; drugi, przeniknięty wpływem Jana Jakóba Rousseau i Voltaire’a z ostatniego okresu jego działalności, nacechowany jest większą powagą, objawiającą się zarówno w patosie uczuciowrym filozofa genewskiego, jak i w praktycznych dążeniach „patryarchy z Fernay”, mających na celu walkę z przeżytemi zabytkami, a często też z najżywotniejszą tradycyą przeszłości. Atoli

Francy a—Francuska literatura.

tD:

tak w pierwszym, jak i w drugim okresie „filozofowie” XV111 wieku ani przypuszczali, jak doniosłe i okropne skutki wyniknąć muszą z ich dążności destrukcyjnych, rozwijanych tak nieopatrznie na tle moralnego i społecznego rozstroju epoki. W dziwnem swem zaślepienia sądzili, że prowadzą ludzkość do jakiejś idylli złotego wieku i wiedli ją ze spokojnem sercem do najokropniejszej katastrofy, jaka kiedykolwiek dokonała się w dziejach powszechnych. Literatura, w której obrębie rozwijały się te dążności filozoficzne, przesiąknięta była na wskroś racyona-lizmem i jako taka stanowiła bardzo niepodatny grunt dla rozwoju twórczości poetyckiej. Trudno też, zaiste, napotkać w dziejach literatury powszechnej epokę mniej poetycką od XVIII-go w. we Francyi. Wprawdzie wierszy pisano wtedy mnóstwo i uprawiano gorliwie wszelkie rodzaje poezyi, ale w tern wszystkiem nie było ani odrobiny prawdziwego natchnienia, ani śladu bezpośrednich objawów fantazyi ni uczucia. Je-śii już w poprzedniej dobie reguły tłumiły swobodny polot twórczych dążeń, to za czasów ra-cyonalizmń panowały one nie mniej przemożnie, a krępujące ich działanie spotęgowane jeszcze zostało w wielu razach przez jednostronną tendencyjność idei i dążności. Z różnych rodzajów poezyi największem uznaniem cieszył się zawsze jeszcze dramatyczny jej rodzaj, liczący wielu przedstawicieli, z których żaden wszakże ani się zbliżył do wielkich mistrzów epoki klasycznej. Oprócz Voltaire’a, uchodzącego za najznakomitszego przedstawiciela poezyi tragicznej, rozgłośną w niej sławę zdobył sobie Prosper de Crebillon (1674 — 1762), autor licznych tragedyj, w których konwencyonalizm formy współzawodniczy z brutalnością treści. Można-by tu jeszcze wymienić wielu innych tragików (jak: Lanoue, Lemierre, La Harpe, De Belloy, Saurin, Józef Chenier), cieszących się mniej lub więcej znacznym rozgłosem u współczesnych, ale żadnego nieposiadających znaczenia w ogólnym rozwoju poezyi francuskiej. Lepiej się przedstawia komedya XVIIT-go wieku, posiadająca w pierwszej jego połowie tak wybitnego przedstawiciela, jak: Piotr de Marivaux (1688 — 1763), który, jakkolwiek nie wolny od wymuszonej maniery, pozostawił szereg utworów odznaczających się wielkiemi zaletami charakterystyki, osobliwie w sposobie przedstawiania wrażeń i nastrojów miłosnych. W wieku XVlII-ym, mimo panującego wtedy przemożnie racyouali-zmu, wyrafinowany sentymentalizm, daleki zresztą od wszelkiej szczerej, samorodnej uczuciowości, ogromną odegrywał rolę i występował dobitnie w pewnym szczególnym rodzaju dramatycznym, określanym wówczas znamienną nazwą comédie larmoyante i uprawianym przez cały szereg autorów, między którymi wyróżnili się: Filip Destouches (1680 — 1754) i Nivelle de la Chaussée (1691 —175-1). Rodzaj ten stanowił przejście od komedyi molierowskiej do realistycznych dramatów i tragedyj mieszczańskich Dy o niże go Diderota, który w innych dziedzinach literatury współczesnej donioślejsze jeszcze zdobył sobie stanowisko.—Komedya satyryczna miała swego przedstawiciela w pełnym subtelnego dowcipu Ludwiku Gresset (1709 — 1777), wsławionym wszakże więcej przez swój żartobliwy i pięknie wystylizowany poemat „Vert Vert”. —Romans prozaiczny bujnie zakwitnął w zajmującym nas tu okresie, zwracając się coraz bardziej w kierunku realistycznym i dążąc do wiernego odtworzenia obyczajów i stosunków współczesnych.—W tym duchu uprawiali go: wymieniony wyżej Marivaux, bliższy nierównie prawdy realnej w swych romansach, aniżeli w swych wymanierowanych komedyach; Alain René L esage (1668—1747), autor słynnego „Gil Blasa”, zaliczanego do najbardziej typowych wytworów realistycznego powieściopisarstwa; wreszcie Prévost d’Exiles (16w7—1763), który w swej „Manon Lescaut”, na realistycznem tle zepsutych obyczajów współczesnych nakreślił wzruszającą historyę niezłomnie wiernej, choć występnej, miłości. Wszystkie te wymieuioue wyżej płody dramatyczne i powieściowe, należące przeważnie do początków XVIII wieku, schodzą na drugi plan wobec wielkiego ruchu popularnej, krańcowo-ra cyonalistycznej filozofii, która tak dla. swej lekkiej treści, jako też formy powabnej, musi być w znacznej części zaliczona do dziedziny belle-trystyki i w tym charakterze swoim wywiera przeważny wpływ na umysły ogółu, zwracając je coraz bardziej w kierunku bezwzględnie negacyjnej krytyki.—Ten ruch racyonalistyczny rozwijał się stopniowo jeszcze od schyłku poprzedniej doby, wzmagał się wciąż na sile w pierwszym okresie XVIII stulecia, aż około jego połowy osiągnął swój punkt kulminacyjny i wywołał reakcyę namiętnie podnieconej uczuciowości, która, zwracając się przeciw jednostronnym zapędom krytycznego racyonalizmu, przejęła jednak jego destrukcyjną dążność i spotęgowała jeszcze siłę swego działania,—Jednym z pierwszych przedstawicieli tego prądu filozofii belletrystycznej był B ernard de Fontenelle (1657 —1757), mierny retoryczny poeta, sławny krasomówca akademicki, zawdzięczający głównie swój wpływ dziełom pseudo - naukowym (jak O wielości światów), w których podawał ludziom światowym wątpliwe zdobycze wiedzy, podkopujące niewątpliwie ich przekonania i wierzenia religijne.—Poważniejszym od niego był Piotr Bayle (1647 —1706), autor rozgłośnego „Słownika historyczno-krytycznego”, z którego wszyscy racyonaliści XVIII wieku czerpali głównie swe argumenty polemiczne przeciw religii i Kościołowi.—Głównym przedstawicielem racyonalistycznej negacyi wieku XVIII, wcielonym geniuszem szyderstwa i przeczenia stał się najbardziej wpływowy pisarz tej epoki, unieśmiertelniony pod przybranem nazwiskiem Vo 11 a i r e ’a,

Francya—Francuska iiteratufä.

I V (A

100

Franciszek Arouet (1694—1778), talent wyjątkowo wszechstronny i płodny: poeta, filozof historyk, popularyzator naukowy, a przedewszyst-kiem genialny publicysta, jakiemu równego świat pono nie widział. — Jego dzieła to pamflety na wielką skalę, ogniste odezwy, pobudzające do walki z przesądami i ciemnotą. Ale tutaj właśnie występuje kolosalny błąd owej epoki, której Voltaire najznakomitszym stał się przedstawicielem. Ciemnotą i przesądem nazywa się u niego to wszystko, co nie może być rozjaśnione światłem jego rozumu, co nie zgadza się z jego usposobieniem umysłowem, czego on pojąć nie zdoła.—A jak wielu rzeczy nie pojmował!.— Przedewszystkiem chrześcijaństwa, będącego głównym celem jego nienawiści i sarkastycznych napaści, a następnie wszelkich objawów duchowych, płynących z tajemnych głębin życia i dostępnych jedynie dla intuicyi uczuciowej, obcej zupełnie temu genialnemu szydercy-racyonaliście, nieuzna-jącemunic zgoła poza obrębem swego rozumu i dowcipu. Wyjątkowo szerokie rozpostarcie się dążeń umysłowych Voltaire’a wynikało w znacznej części z ich płytkości. A ta ostatnia ich właściwość stała się główną przyczyną rozległego ich wpływu nietylko we Francyi, lecz i w całej Europie. Były one tak łatwo dostępne dla najbardziej nawet powierzchownej myśli ludzkiej, a przytem ukazywały się przyodziane w tak ozdobną i błyskotliwą szatę stylową, całe iskrzące od dowcipu i przeniknięte pieprzną zaprawą sarkazmu.. Nie dziw też, że genialny szyderca stał się bożyszczem swej epoki i i przez cały prawie wiek XVIII, a nawet znaczną część XIX-go wszechwładnie panował nad ducliowem życiem Europy, niwecząc w niem najżywotniejsze nawet objawy wiary i miłości chrześciań-skiej. Prawda, tępił on przesądy i zabobony, przeżyte lub zwyrodniałe pozostałości czasów minionych—walczył przeciw nadużyciom, będącym wynikiem rozstroju istniejących stosunków społecznych; ale obok tych zasług bojownika postępu i wolnej myśli, jak wiele szkód zrządził w charakterze niszczyciela duchowej pracy wieków i nagromadzonych w niej skarbów najwznioślejszych tradycyj ludzkości! W tych niszczycielskich zapędach Voltaire licznych znalazł współdziałaczy wśród współczesnych filozo-fów-racyonalistów, choć żaden nie dorównał mu geniuszem, dowcipem ni płochością. Poważniejszym od niego znacznie, ale też nierównie mniej wszechstronnym, był Karol de Montesquieu (1689—1755), gruntowny badacz warunków dziejowego rozwoju ludzkości, autor epokowego dzieła O duchu praw, a także bystry i dowcipny satyryk, z wielką werwą chłoszczący różne zboczenia swego czasu. Obok Montesquieu’go należy tu wymienić kilku jeszcze myślicieli współczesnych, należących w znacznej części do literatury pięknej. Przedewszystkiem genialny natu-ralista, Jerzy Ludwik Buffon (1707—1788),

który w licznych i obszernych swych dziełach rozwinął badania nad przeróżnemi zjawiskami przyrody, ogarniając cały ich ogół potężną myślą filozoficzną w szerokim zarysie obrazowania artystycznego. Dalej Stefan Condillac (1715—1780), którego teorya poznania pozostaje w ścisłym związku z rozwojem literackim epoki. Jego sensualizin, nie wykluczający uznania duchowości, staje się coraz bardziej zdecydowanym materyalizmem u następnych filozofów. jak: Piotr Cabanis, Klaudiusz Helvétius, Paweł Holbach i t. d. (ob. niżej Nauka francuska). Centralnym punktem wszystkich tych dążeń filozoficznych jest słynna En cy klope-dya, której głównym kierownikiem był Dyo-nizy Diderot (1713—1784), wspomniany wyżej jako dramaturg, a będący też autorem kilku powieści, oraz licznych rozpraw i studyów estetycznych, literackich i popularno - naukowych, przenikniętych duchem krańcowego materyali-zmu. .Cała ta racyonalistyczna i materyalistycz-na literatura doczekała się niespodzianie potężnego pogromcy w osobie jednego z najznamienitszych pisarzy francuskich XVIII wieku, Jana Jakóba Rousseau (1712 — 1778), który siłą i rozległością swego wpływu prześcignął nawet Voltaire’a, a także potęgą destrukcyjnej swej działalności, choć z innych zupełnie wynikającej pobudek i w odmiennym zwracającej się kierunku. Rousseau jest jednym z najbardziej samorodnych i żywiołowych geniuszów, jakich napotkać można w dziejach wszecliludz^iego rozwoju umysłowego. Natura w najwyższym stopniu uczuciowa, namiętna, nieskończenie wrażliwa przebija się we wszystkich jego pismach. Wszędzie występuje on jako obrońca i zaciekły bojownik praw przyrody, gwałconych na każdym kroku przez wyrafinowaną kulturę współczesną. Naprzeciw wolteryańskiego wszechwładztwa rozumu i dowcipu stawia z całą bezwzględnością wszechwładztwo serca i instynktu, domagając się bezwarunkowego uznania ich praw zasadniczych. W wygórowanych postulatach swej uczuciowo-naturalistycznej filozofii, okazuje się nie mniej jednostronnym, jak jego wielki antagonista w dziedzinie racyonalizmu, a przewyższa go samowolą i paradoksalnośeią swych wniosków ostatecznych. Stojąc na niewzruszonym gruncie praw przyrodzonych, jest nieskończenie głębszy od Voltaire’a i bliższy naturalnej prawdy życia, ale równie daleki, a może jeszcze dalszy, od moralnej jego prawrdy, polegającej na uznaniu nadziemskich jego zadań i obowiązków. Rousseau nie uznawał ich wcale i w swym zaciekłym naturalizmie okazał się nie mniej krańcowym, jak zwalczani przezeń bojownicy racyonalizmu; ale zarówno w dodatnich, jak i ujemnych właściwościach nieskończenie był od nich wyższy. Oni umieli tylko niszczyć zarówno zwyrodniałe chwasty, jak i pożyczone owoce przeszłości. Rousseau burzył gwałtownip wiekowTe

jej dzieła, które słusznie lub niesłusznie poczy- cze i przewódzcy rewolucyjni: Kamil Des-tywał za wytwory fałszywej sztuki, ale z głębi moulins (1760—1794), bardzo uzdolniony też swego genialnego odczucia przyrody czerpał pło- jako pisarz i dziennikarz; Barnave, Gaudet, Ver-dorodne nasiona, które rzucał -w dal czasu na gniaud, Danton. Robespierre. Niezależnie od posiew przyszłości. Paradoksalne teorye jego wpływów rewolucyi, bezpośrednio przed jej wy-rozpraw filozoficzno-społecznych w zdziczałych du- buchem i podczas jej trwania w literaturze fran-szach rewolucyonistów wywołały najstraszliwsze cuskiej nastał dosyć znaczący i płodny w na-wyuzdanie zwierzęcych instynktów—ale porywającą prawdą i siłą swych objawów uczuciowych jego „Holoiza” pobudziła wiele wysokich natchnień najpotężniejszych geniuszów twórczych naszego wieku: Goethego, Schillera, Byrona,

stępstwa zwrot ku autentycznym wzorom staro-greckiego klasycyzmu, bardzo niedokładnie znanym pisarzom i poetom francuskim XVIII, a nawet i XVII wieku. Najgodniejszym uwagi objawem tego zwrotu jest liryczna poezya Andrzeja Chenier (1762—1794), który był jedną z najszlachetniejszych ofiar terroryzmu rewolucyjnego. Jego pieśni, pełne samorodnego natchnienia i przeniknięte czysto-greckim duchem, ogłoszone zostały poraź pierwszy drukiem w r. 1819 i wtedy dopiero wywarły ogromny wpływ na rozbudzenie nowych prądów w poezyi francuskiej. Przedtem wszakże wielkie prądy klasycyzmu i racyonalizmu, panujące w niej wszechwładnie w ciągu obu upłynionych stuleci, re-zeszły się szeroko po całej Europie, roznosząc do najdalszych nawet jej zakątków wpływy i działania kultury francuskiej. Arcydzieła klasyczne z czasów Ludwika XIV dostarczyły całej Europie wzorów i prawideł literackich, a niezliczone pisma wieku racyonalizmu zalały ją istną powodzią nowych teoryj i doktryn. A jakkolwiek płody obu tych epok różniły się zasa-

Mickiewicza. Rousseau to żywiołowa potęga, w której negacyjny duch wieku objawił się w najwyższej swej mocy, a zarazem w swem przesileniu, gdy, niszcząc wszystkie dzieła ludzkie, stanął w końcu wobec niezniszczalnych dzieł przyrody i w nich musiał uznać pozytywną prawdę bytu; ale zamknięty w ziemskiej dziedzinie, nie umiał jej opanować, sam przez nią został opanowany i w wyuzdaniu swych przyrodzonych instynktów doszedł do katastrofy 93-go roku. Bliz-kość tej katastrofy dawała się odczuwać na schyłku wieku, ale jego najwybitniejsi przedstawiciele w życiu i w literaturze nie przeczuwali wcale groźnego niebezpieczeństwa. Zaślepieni lekkomyślnym dowcipem wolteryańskim, lub rozmarzeni sentymentalną rassowską czułością, zarówno w śmiechu, jak i w płaczu, szukali rozkosznych wrażeń chwili, powtarzając sobie: après nous le deluge. Odbicie tego dwo- dniczo kierunkiem swych dążeń, niemniej prze istego nastroju zuajdujemy u dwóch wysoce to posiadały też bardzo istotne cechy wspólne: uzdolnionych pisarzy z końca stulecia, bezpo- doskonale wyrobioną, jasną i przejrzystą formę, średnich poprzedników rewolucyi. Jeden z nich oraz treść zasobną w idee i uczucia ogólno-ludz-to uczuciowy świadek ostatnich chwil' Rousseau, kie. Nie dziw też, że te dwie fale twórczości Bernardin de St Pierre (1737—1814), autor francuskiej, napływając bezpośrednio po sobie pięknego romansu Paweł i Wirginia; drugi do różnych literatur europejskich, mieszały się to słynny komedyopisarz, Pio tr Beaum arch ais I ze sobą i potęgowały nawzajem w swem dzia-(1732—1799), który w swem Weselu Figara łaniu, dzięki czemu rozeszły się tak szeroko z szaloną werwą wyszydził i ośmieszył różne i tak wielkie osiągnęły znaczenie w rozwoju anomalie istniającego stanu rzeczy. Pierwsze kultury nowoczesnej.

tryczne i rozliczne swe odkrycia i wynalazki zmieniła zupełnie zewnętrzną postać naszej części świata. Te zmiany zewnętrzne wraz z przeobrażeniami wewnętrznemi, wywołanemi przez potężne kataklizmy dziejowe, pozwalają uznać wiek obecny za odrębną epokę historyczną, wyróżniającą się od epok poprzednich stanowczej pono i zupełniej, aniżeli jakakolwiek inna doba nowożytnych dziejów. Odrębność owa naszego wieku musiała się oczywiście zaznaczyć we wszystkich dziedzinach jego rozwoju cywilizacyjnego, a zatem i w dziedzinie jego literatury. Ta ostatnia wyróżnia się istotnie bardzo dobitnie.

przedstawienie tej komedyi w Paryżu r. 1784, Wiek XIX w całej Europie, a szczególnie we entuzyastycznie przyjęte przez publiczność, przy- Francyi oddzielony jest od poprzednich stuleci brało charakter rewolucyjnej manifestacyi, zwia- nietylko wielkiemi przewrotami politycznemi; stującej blizkość wielkiego przewrotu polityczne- lecz także nadzwyczaj szybkim postępem prze-go i społecznego. W czasie samej rewolucyi, i mysłu, handlu, w ogóle kultury materyalnej, któ-stanowiącej taki okropny finał XVIII wieku we ; ra przez swoje koleje żelazne, telegrafy elek-Francyi, literatura nie mogła się rozwijać wobec straszliwego zamętu i grozy wypadków.

Kwitła wtedy tylko poezya okolicznościowa, której najznakomitszym płodem jest słynna Mar-sylianka, utworzona w r. 1792 przez Józefa Rouget de Lisie. Do tego samego rodzaju należą ody chwalcy terroryzmu rewolucyjnego,

Econcharda Lebrun (1729 — 1807), oraz tragedye Józefa Chenier(1764—1811). Okoliczności ówczesne wywołały rozkwit sztuki krasomówczej, w której na samym początku rewolucyi zasłynął znamienity Mirabeau (1749 —

1791), a współcześnie z nim lub w późniejszym nieco okresie, odznaczyli się jeszcze inni działa- różnemi, tak dodatniemi, jak i ujemuemi swemi

1834), Józef de Jouy (1764

Przy tym przewrocie na niwach literatury francuskiej nie obyło się, oczywiście, bez walki zaciekłej między przedstawicielami dwóch sprzecznych kierunków. Doktryna klasyczna niezmiernie silnie była ugruntowana we Francyi i przystosowana do pewnych zasadniczych właściwości narodu, z drugiej strony zwolennicy ideałów romantycznych, przeważnie młodzi i zapalczywi poeci, unoszeni nadmiarem werwy bojowej, zbyt bezwzględne rzucali potępienie na wszelkie pozostałości dawnego klasycyzmu i, gromiąc słusznie różne przeżyte lub z wy-

właściwościami, a osobliwie wielką obfitością i szybkiem po sobie następstwem różnych prądów umysłowych, występujących w niej jako odbicie zmieniających się ciągle kierunków ży cia społecznego. Przy calem bogactwie i urozmaiceniu prądów rozlicznych, literatura francuska XIX-go wieku może być podzielona na trzy główne, dość znacznie między sobą różniące się okresy: okres pierwszy, przejściowy od 1800 do 1820, okres drugi, romantyczny od 182o do 1848 i okres trzeci współczesny od 1848 aż do obecnej chwili

Okres pierwszy (1800—1820) oznaczony jest rozwojem dwóch równoległych prądów twórczości literackiej, z których jeden ukazuje się nam jako dalszy ciąg kierunków panujących w poprzedniej epoce literatury francuskiej, drugi stanowi początek nowego zwrotu, mającego w całej pełni rozwinąć się w następnym jej okresie. Za czasów Konsulatu i Cesarstwa tradycya klasyczna XVII i XVIII wieku przemożnie jeszcze rozpościerała się na Parnasie francuskim, chociaż utraciła już wszelką siłę żywotną i niezdolna była pobudzić wyższych talentów twórczych. — Sławna epoka wojen napoleońskich nie dostarczała wcale podatnego gruntu dla rozwoju samodzielnej poezyi i literatury. Jedynym poetą tej epoki był sam ów wielki wojownik, który mieczem pisał wielką epopeję czynów, grzmiącą odgłosem tylu zwycięstw i tryumfów, Przytem Napoleon nie znosił żadnej wybitniejszej samoistności duchowej; pragnął on poezyę przykuć do tryumfalnego swego rydwanu i zmusić ją do głoszenia idei i dążeń, zgodnych z widokami jego polityki imperyalistycznej.—Oczywiście, w takich warunkach mogły rozwijać się pomyślnie jedynie drugorzędne talenty, pozbawione wybitnej indywidualności i kroczące utartą drogą rutyny.— Tak przedstawiają się też przeważnie poeci epoki Cesarstwa: epik opisowy i dydaktyczny Jakób Delille (1738—1813) i sentymentalny liryk, przesiąknięty wolteryańskim sceptycyzmem, Józef Parny (1753—1814) — obaj należący wiekiem do stulecia poprzedniego, największym wszakże rozgłosem cieszący się w początkach obecnego stulecia; dalej poeci tragiczni: Antoni Wine. Arnault (1766 —1846), Franciszek Reynouard (ur. 1761); komedyopisarze: Collin d’Harleville (1755 —1806), Picard (1769—1828); Andrieux (1739 —1833), wreszcie różni naśladowcy i tłóinacze poetów starożytnych, w tej epoce nieprodukcyjności poetyckiej wyjątkowo liczni i wielkim niekiedy cieszący się rozgłosem. — Drugi, przeciwny tra-dycyom klasycznym kierunek ówczesnej literatury francuskiej rozwinął się wyłącznie prawie w formie prozaicznej, zawierał jednak w sobie wiele prawdziwej poezyi. Główną rolę odegrały w nim dwa znamienite talenty pisarskie, które silnie oddziałały na późniejsze prądy literackiej twórczości we Francyi: Anna Ludwika de

Staël (1766—1817), znamienita powieściopisarka i autorka rozgłośnego dzieła o Niemczech, które roztworzyło nagle przed intelligencyą francuską obce jej dotąd i lekceważone przez nią skarby umysłowej kultury niemieckiej, oraz Franciszek Chateaubriand (1768—1848), poeta, posługujący się formą prozaiczną, obdarzony świetną wyobraźnią i żywą, subtelną, choć dosyć powierzchowną, wrażliwością uczuciową.—W swych poetyckich powieściach „Atala” i „Renne” dał ou pierwsze próby czysto romantycznego nastroju, a przez swe dzieło Geniusz chrześcijaństwa i poemat w prozie. Męczennicy, przyczynił się wielce do rozbudzenia w społeczeństwie francuskiem uczuć religijno - chrześcijańskich,' przytłumionych przez negacyjny racyona-lizm XVIII wieku i krwawe gwałty rewolucyi. Jeszcze silniej oddziałał w tym duchu, głęboki myśliciel i świetny stylista, Józef de Maistre (1754 — 1821), główny przedstawiciel w literaturze reakcyi zachowawczej, w jej dążeniu do przywrócenia zamąconych przez katastrofę rewolucyjną religijnych i politycznych stosunków przeszłości. Oprócz de Maistre’a zasłużyli się w sprawie rozbudzenia uczuć religijnych na początku stulecia: Villèle, Bonald, La Mennais, chociaż ten ostatni rozwijał głównie swą działalność pisarską w okresie następnym. Do okre su Cesarstwa należą jeszcze przez swe główne dzieła dwaj pisarze, którzy, pracując na polu literatury naukowej, politycznej i filozoficznej, przez swoje dwa słynne romanse stali się zwiastunami przyszłego rozwoju tej formy literackiej.—Są to: Et. P. de Senancour (1770 — 1846), autor „Obermanna” (1804), i Benjamin C onstant (1767—1830), autor „Adolfa” (1816). Obie wspomnianne powieści psychologiczne zaliczane bywają do najpierwszych objawów kierunku romantycznego, który po r. 1820 wszechwładnie zapanował w literaturze francuskiej.

Okres drugi, romantyczny (1820 — 1848), stanowi dobę najświetniejszego rozkwitu poezyi francuskiej XIX wieku. Romantyzm przyczynił się do wyzwolenia jej z krępującyh ją reguł i prawideł, otworzył szeroki przestwór działalności fantazyi i uczucia i na miejsce ścisłej formuły klasycznej, która z biegiem czasu stała się oschłą i bezduszną rutyną, postawił zasadę nieograniczonej swobody twórczego natchnienia.

Naczelne

rodniałe jego objawy z epoki upadku, nie odróżniali od nich pewnych zasadniczych żywiołów, które w dobie rozkwitu literatury klasycznej świadczyły o niespożytej jej sile żywotnej. Wszelako, mimo wszelkich swych dziwactw i wybryków, romantyzm francuski w ogólnem swem działaniu wywarł wpływ ożywczy na literaturę narodową i pobudził w niej wiele pierwszorzędnych talentów twórczych, które zaliczone zostały do najświetniejszych jej gwiazd. Źródła romantycznego prądu zawierają się po części w dawnych kierunkach literatury francuskiej, po części we wpływach obcych. Widzieliśmy we Francyi XVIII wieku poza obrębem klasycyzmu i racyonalizmu potężną indywidualność Jana Jakóba Rousseau, rozwijającą się tak samodzielnie na tle wybujałych dążeń uczucia i fantazyi. Znamienity filozof genewski oddziałał silnie nie tylko na wielu wybitnych pisarzy francuskich z końca zeszłego i z początku obecnego stulecia, lecz także na kilka najgenialniejszych umysłów poza obrębem Francyi: Byrona, Goethego, Schillera, Herdera, którzy z kolei wpływ wywarli olbrzymi na dalszy rozwój literatury francuskiej. Pod bezpośredniem działaniem tego wpływu wystąpiły w niej pierwsze objawy kierunku romantycznego, w nim miejsce z kolei czasu zajmuje Alfons Lamartine (1791 — 1869), poeta tęsknych marzeń i melancholijnych uczuć, wznoszących się do najwyższych sfer czystego idealizmu i brzmiących tonami podniosłej religijności. Z usposobienia i talentu jest to liryk o głębokiej, chociaż czasami nazbyt miękkiej i łzawej uczuciowości, jeden z najpierwszych poetów eyropejskich, którzy ulegli wpływom Byrona, widocznym szczególnie w późniejszych utworach Lamartine’a, pełnych wybujałej fantastyczności i opartych na przeciwstawieniu rozlicznych kontrastów życia.—Mistrzem i przewódzcą romantyków francuskich, w ich walce z klasycyzmem i w dążeniu do wszechwładnego opanowania literatury narodowej, stał się Wiktor Hugo (1802 — 1885), talent poetycki, sięgający wyżyn genialności, a przytem wyjątkowo płodny i wszechstronny, rozwijający swą twórczość we wszyst kich prawie główniejszych działach poezyi i prozy poetyckiej.—Zarazem liryk, epik, dramaturg, ro-mansopisarz, przytem przewódzcą wojowniczej wielce szkoły literackiej i zagorzały agitator polityczny, Wiktor Hugo jest jedną z najpotężniejszych. ale też najmniej harmonijnych indywidualności twórczych całej literatury nowożytnej.—Brak harmonii w jego naturze wewnętrznej wynikał z ducha epoki, w której mu przyszło żyć i działać. Był on w całem znaczeniu tego słowa przedstawicielem XIX wieku w poezyi. Urodził się w drugim jego roku, a umarł w przedostatniem dziesięcioleciu, i począwszy od najwcześniejszej młodości, aż do ostatniego nieomal tchnienia nie przestawał tworzyć poetycz

nie, stając się rzecznikiem wszystkich prądów myśli i uczucia, które w tym długim okresie czasu wstrząsały duchową atmosferą naszego wieku. A wiadomo jak rozliczne i różnorodne były owe prądy, jak szybko i gwałtownie pędziły naprzód, przynosząc z sobą coraz to nowe idee, aspiracye i dążenia. Ogrom gromadzącego się w ten sposób materyału niełatwo mógł być ujęty w artystycznie skończone formy. To też bezkształtna chaotyczność zapanowała wszechwładnie w literaturze pięknej obecnego wieku i wystąpiła u wielu nawet poetów współczesnych, obdarzonych żywem poczuciem formy, jak ów genialny romantyk francuski, który obok wysoce artystycznych i stylowo wykończonych pieśni, poematów i tragedyj pozostawił w niektórych swoich romansach nader charakterystyczne przykłady bezładnej kompozycyi poetyckiej, zamąconej przymieszką mnóstwa obcych, często zupełnie prozaicznych żywiołów. .lako naczelny wódz zastępu romantycznego stoczył Wiktor Hugo główną walkę z przedstawicielami dawnego klasycyzmu na polu poezyi dramatycznej. W przedmowie do swego dramatu Cromwell (1827) wyraził z ogromną siłą główne zasady dramaturgii romantycznej, a przedstawienie jego dramatów: „Hernani” (1827), „Marion de Lorme” (1829) i „Król się bawi” (1832) dało powód do prawdziwych rewolucyi teatralnych, zakończonych zupełnym upadkiem sztuki klasycznej. W tych wszystkich i w innych swych utworach ulegał Hugo naprzemian wpływom angielskim, hiszpańskim i niemieckim, ale nigdy nie był naśladowcą, lecz obce żywioły przetwarzał samoistnie w duchu odrębnej swej indywidualności twórczej. Pod względem zasadniczych przekonań przebył Hugo w ciągu swego żywota bardzo długą ewolucyę, począwszy od zdecydowanej zachowawczości lat młodzieńczych aż do czerwonego radykalizmu dojrzałego i sędziwego wieku.—Ewolucya ta stanowiła ogólny rys kierunku romantycznego we Francyi, poczętego jako reakcya przeciw zeszłowiecznemu racyonalizmo-wi, a unoszonego następnie w porywach fantazyi i uczucia ku najdalszym kresom dążeń krańcowo postępowych.—pośród wybitniejszych współdziałaczy i towarzyszy Wiktora Hugo jedni, jak: Karol Nodier (1783—1844), pierwszy ini-cyator i organizator szkoły romantycznej, i T e o f i 1 Gautier (1811 — 72), główny jej teoretyk, pozostali całe życie wiernymi przewodnim jej hasłom; inni wzięli z niemi mniej lubwięcej stanowczy rozbrat, jak Karol August Sainte-Beuve (1804— 1869), który rozpoczął swój zawód jako poeta romantyczny (pod pseudonimem Józefa Delorme) a następnie, poświęciwszy się wyłącznie pracy naukowo-krytycznej, w długim szeregu rozpraw, studyów i recenzyj dziennikarskich rzucił podwaliny nowożytnej krytyki literackiej, znajdującej oparcie 'dla swycli sądów i wniosków w zasadach psychologii doświadczalnej, Nieza-

wisie od Wiktora Hugo wystąpili poeci kierunku romantycznego: Alfred de Vigny (1797—

wanemi z wielką sztuką i umiejętnością, ale bez śladu poetyckiego natchnienia. Scribe jest jednym z pierwszych przedstawicieli przemysłu literackiego, który około połowy stulecia zapanował przemożnie w literaturze francuskiej, dostarczając jej mnóstwa wytworów bez istotnej wartości, obliczonych na schlebianie pospolitym upodobaniom mieszczańskiej publiczności, oraz na zyski materyalne, które stąd dały się wyciągnąć. Szczególniej rozpanoszyła się ta pro-dukcya przemysłowo-literacka w zakresie romansu prozaicznego, który w tym okresie niezmiernie bujny osiągnął rozwój i przez swą luźną, nieartystyczną formę pociągał tłumy pracowników literackich, ci bowiem, przy pewnej łatwości i wprawie pisarskiej, oraz pomysłowej wyobraźni mogli bez końca dostarczać czytelnikom coraz to nowych wyrobów, chciwie zawsze rozchwytywanych i sowicie opłacanych. Wszelako obok mnóstwa pospolitych wyrobników literatura powieściowa francuska posiadała w zajmującym nas tu okresie kilku wysoce uzdolnionych przedstawicieli, którzy nadali jej doniosłe bardzo znaczenie i wpływ rozległy we współczesnem życiu umysłowem, a osobliwie w późniejszej, najnowszej jego dobie. W pierwszej połowie stulecia naczelne miejsce wśród powieściopisa-rzy francuskich zajmują dwa wybitne talenty twórcze, różne bardzo charakterem, a zbliżone do siebie stanowiskiem i wpływem wszechświatowym: George Sand (pseudonim Aurory Du-devant 1804— 1876) najpotężniejsza pono indywidualność niewieścia w dziejach literatury powszechnej, talent bujny, płodny i pełen polotu, przytem nawskroś subjektywny i liryczny, unoszony porywami niezmiernie żywej fantazyi poetyckiej,—oraz Honoryusz Balzac (1799— 1850), głębokomyślny, ociężały i nawskroś prozaiczny epik nowoczesnego życia, jeden z najbardziej typowych jego przedstawicieli, zagorzały czciciel złotego cielca, karyery i powodzenia materyalnego. Zresztą znakomity psycholog, pisarz obdarzony niezmiernie żywą wyobraźnią, okazującą silną skłonność do romantycznej wybujałości i rozległych fantastycznych pomysłów, ale bez cienia prawdziwego idealizmu i szczerej, samorodnej poezyi. Pokrewny mu duchem był Stendhal (pseudonim Henryka Beyle 1783— 1842), również zdecydowany sceptyk - materya-lista, który, w swych powieściach psychologicznych z wielką przenikliwością odtwarzając rozliczne stany i poruszenia duszy ludzkiej, uznaje egoizm i żądzę zmysłowego użycia za jedyne ich pobudki. Na polu powieściopisarstwa rozwijał też głównie swą działalność Aleksander Dumas (1803—1870), najznakomitszy przedstawiciel przemysłowej literatury z pierwszej połowy stulecia, który swą bujną romantyczną wyobraźnię eksploatował w niezmiernie natężonej twórczości, produkując masami niezliczone

1863), talent twórczy, przy całym swym roman-tyźmie pełen poczucia miary artystycznej, wyróżniający się szczególną wzniosłością uczuć i głębią myśii; oraz Prosper Mérimée (1803—

1870), dramaturg i nowellista o żywej nader wyobraźni, ale spokojnym, flegmatycznym nawet temperamencie, ujawniającym się szczególnie w stylu prostym, jasnym, wolnym zupełnie od jaskrawego zabarwienia maniery romantycznej.

Jedynym poetą tego okresu zbliżonym do Wiktora Hugo stopniem geniuszu jest niezmiernie artystyczny i wytworny, lecz zarazem płochy, znie-wieściały i pozbawiony stałego gruntu moralnego, Alfred de Musset (1810—1857). Jest to jeden z największych liryków poezyi nowożytnej, posiadający dar wyśpiewania w pieśni całej treści swej duszy. Zaletą jego główną bezwzględna szczerość, połączona z wielkim artyzmem i ujmującą prostotą. Tylko, niestety, owa szczerość często w tak ujemnem świetle okazuje moralną naturę poety. Poznajemy w nim typowy przykład potężnego talentu, połączonego ze słabym charakterem, i ogromnych skarbów serca i duszy, rozrzucanych z nieo-patrznością zapamiętałego marnotrawstwa. Poe-zya jego przedstawia dziwną mieszaninę rzeczy wielkich i małych, wzniosłych i pospolitych.

Rozbrzmiewa w niej cała symfonia życia, porywająca czarem przecudnych melodyi i wspaniałych liarmonij. Ale obok tego jakie okropne słychać w niej rozdźwięki!—Poeta często potrąca najszlachetniejsze struny serca i wydobywa z nich dziwnie rzewne piosnki lub hymny, pełne natchnień wysokich, a bezpośrednio potem uderza w ton jakiejś dzikiej pieśni bachicznej, zakończonej zwykle dyssonansami rozpaczliwego zwątpienia. Umie on być naprzemian Arielem i Kalibauem, buja w eterach i tarza się w błocie, a przytem zawsze pełen jest werwy młodzieńczej i zawsze roztacza dokoła czary i uroki swego niezrównanego artyzmu. Obok lirycznych poezyj, stanowiących główny objaw jego geniuszu twórczego, pozostawił Musset powieści poetyckie, prozaiczne nowelle, tragedye i kome-dye. Te ostatnie odznaczają się szczególną oryginalnością, oraz wielkiemi zaletami treści i formy.—Odrębne stanowisko w okresie romantycznym zajmują poeci, którzy ulegli w bardzo małym stopniu lub nie ulegli wcale oddziaływaniu panującego kierunku: popularny piosenkarz Piotr Jan Beranger (1780—1857) rzecznik liberalnego mieszczaństwa francuskiego, niesłychaną wśród niego cieszący się wziętością; dramaturg Casimir Dalavigne (1793 — 1843), autor licznych tragedyj w stylu klasycznym; oraz ko-medyopisarz Eugeniusz Scribe (1791—-1861), w ciągu pół wieku prawie, od roku 1811, zasypujący wszystkie teatry różnorodnemi utworami scenicznemi, a raczej fabrykatami, wyproduko- \ romanse, dramaty i komedye, rozchwytywane jednego z romansów Balsacn, powiedział, że widzi w nim oznaki zasadniczego zepsucia, które wciąż szerzyć się będzie w narodzie, jeśli departamenty, nieumiejące dotąd czytać ani pisać, nie przywrócą mu kiedyś zdrowia moralnego.— Owóż, niestety, w późniejszym rozwoju Francyi zdrowe żywioły społeczne, zawierające się niewątpliwie w prowincyonalnem jej życiu, nie zdołały powstrzymać postępującego wciąż w sercu kraju, w Paryżu, rozkładu moralnego; prowincya dostarczała wprawdzie ciągle działaczy cywilizacyjnych i literackich, ale ci jedynie w stolicy zdobywali sobie stanowisko, z którego do narodu mogli przemawiać. A stolica owa nawskroś, przesiąknięta była miazmatami zepsucia, zaraża-jącemi najzdrowsze nawet organizmy duchowne.—Paryż stał się molochem, pochłaniającym coraz to nowe ofiary,—Poszczególne jednostki, które zdołały w nim zachować równowagę moralną, nie były zdolue przemódz kolosalnej masy zepsucia. Za czasów drugiego cesarstwa literatura coraz bardziej poczęła się skupiać w Paryżu i, z życia jego czerpiąc swe tematy i natchnienia twórcze, coraz bardziej nasiąkała panującą w nim zepsutą atmosferą.— W ogóle Paryż wszechwladniej niż kiedykolwiek zapanował w tej epoce nad społecznem życiem Francyi, na dając mu główny ton i kierunek.—Jeden z najznakomitszych autorów ówczesnych, Oktawiusz Feuillet, z gorzkim sarkazmem charakteryzuje ten przemożny a tak zgubny wpływ stolicy nadsekwań-skiej.—„Oto jest Francya dzisiejsza, czterdziesto-milionowy naród, który każdego ranka z Paryża oczekuje hasła, aby wiedzieć, czy dzień świta, czy noc zapada, czy płakać, czy śmiać się należy.— Wielki, niegdyś szlachetny naród, który tego samego dnia i o tej samej godzinie, we wszystkich salonach i zakątkach, powtarza chórem ten sam głupi koncept, zrodzony dnia poprzedniego w błocie bulwarów paryskich”.— Z Paryża rozeszły się nietyko po Francyi, lecz i po całej Europie niezliczone utwory literackie, roznoszące zarodki zepsucia, nagromadzone w nowożytnym Babilonie.—Jeżeli wszakże w znacznej części powodzenie ich przypisać należy wzbudzanym przez nie niższym skłonnościom i upodobaniom, z drugiej strony nie trzeba zapominać, że wśród zwyrodniałych płodów tej twórczości literackiej znajdowały się zawsze rzeczy zawierające mnóstwo zdrowych myśli i podniosłych uczuć, oraz, że ujemne nawet jej objawy nietyl-ko swej treści niemoralnej, ale też i doskonale wyrobionej swej formie zawdzięczały zdobyte w Europie znaczenie.—Pod tym ostatnim względem literatura francuska obecnej doby, we właściwym sobie zakresie, okazała się godną swych dawnych trądycyj. Poczucie stylu nigdy nieopusz-lipcowej, obok wielu wzniosłych idei i szlachet- czało znamienitych jej przedstawicieli, a starannych pragnień wystąpiły w literaturze francus- na i logicznie obmyślana kompozycya stanowiła kiej bardzo jaskrawe i dobitne znamiona moral- zawsze znamienną cechę jej wytworów.—Pod nej zgnilizny.—Sędziwy Goethe, po przeczytaniu ! wpływem samowoli romantycznej ta właściwość

chciwie przez łaknącą nowości publiczność mieszczańską. Z pośród pozostałych powieściopisarzy-przemysłowców dorównali Dumasowi płodnością i rozgłosem nieskończenie niżsi od niego talentem: Eugeniusz Sue (1804 —1857) autor licznych sensacyjnych romansów, wyglądających na gorączkowe hallucynacye rozszalałej wyobraźni, a obliczonych na podniecenie chorobliwej ciekawości i najniższych instynktów czytelnika, oraz Paweł de Kock (1794—1871), którego popularne romanse humorystyczne często wkraczają w dziedzinę najpospolitszej pornografii. Takiemu zwyrodnieniu i upadkowi uległo powieściopisar-stwo francuskie przy schyłku okresu romantycznego i dopiero w następnym, współczesnym nam, okresie miało się podnieść do wyższego znaczenia, choć nigdy nie mogło się wyzwolić od mnóstwa żywiołów pospolitych i trywialnych, wynikających z samej istoty tej formy literackiej. Pozostaje jeszcze wspomnieć o niektórych innych działach literatury prozaicznej z doby romantyzmu. Działy filozoficzno-religijny i historyczny najwybitniejszemi szczycą się talentami. — W pierwszym odrodzenie katolicyzmu, tak świetnie zapoczątkowane przez Chateaubrianda i de Maistre’a, popierane było gorliwie przez cały szereg znamienitych pisarzy, między któremi naczelne miejsce zajmują: Robert de Lamennais (1782—1857), Jan Crzciciel Lacor-daire (1802—1861) i Karol Montalembert (1810—1870). Jako historycy odznaczyli się na schyłku pierwszej i na początku drugiej połowy stulecia: Franciszek Guizot (1787—1874); J. Ch. L. Sismondi (1773—1841), Augustyn Thierry (1795— 1856), Juliusz Michelet (1798-1874), Edgar Quinet (1803—1875), Aleksy Tocqueville (1805—*1859) i Henryk Martin (1810—1883).

Okres trzeci, współczesny (od 1848 r.) W trzeciej ćwierci stulecia, za czasów drugiego cesarstwa, Francya przewodnią jeszcze w Europie odgrywała rolę; po nieszczęśliwej wojnie 1870 r. straciła wprawdzie urok potęgi i chwały, a co gorsza, okazała się z gruntu zepsutą i zwyrodniałą moralnie, ale pozostała zawsze krajem wielkich trądy cyj cywilizacyjnych i odziedziczonych po przeszłości bogatych uzdolnień twórczych.—Wpływ, jakiego literatura francuska nie przestała wywierać w ciągu XIX w., może być przypisany pewnym dodatnim i żywotnym jej zjawiskom, ale te stosunkowo znacznie mniejszą odgrywały rolę aniżeli liczne ujemne, chorobliwe objawy, które, wyniknjąc z różnych zboczeń nowoczesnego życia, we Francyi najpełniej się rozwinęły i w literaturze jej najbardziej charakterystyczne znalazły odbicie.—Już w poprzedniej epoce, za czasów Restauracyi i monarchii

14

Kncykl. Powba. Ilustr. Zosa 178 T. XXIII-

mniej wybitnie występuje u niektórych poetów zmarły młodo Paweł Verlaine (1844—1895), i pisarzy z pierwszej połowy stulecia.—Ale wy- liryk uczuciowy, naiwny, a zarazem refleksyjny bryki romantyzmu wywołały przeciwdziałanie, ob- i wyrafinowany niezmiernie. Obok niego mo-jawiające się w zwrocie do tradycyi klasycznych.

żnaby wymienić cały szereg poetów, dekaden-tów i symbolistów, w liryce lub w dramacie rozwijających swoje mgliste dążności, chorobliwe uczucia i zagadkowe idee. Stefan Mallarmé, Henryk de Regnier, Bodenbach, Maeterlinck, Barrés, Lahor największy zdobyli sobie rozgłos w poezyi francuskiej bieżącej doby.—Wszelako mimo dość znacznej liczby poetów w najnowszej literaturze francuskiej, pisarze prozaicy już od połowy stulecia ogromną mają w niej przewagę. Wszędzie w Europie za dni naszych bel-letrystyka prozaiczna zajęła miejsce poezyi i zapanowała wszechwładnie w obrębie powieści i dramatu. W obu tych rodzajach współczesnej literatury pięknej pisarze francuscy zawsze przewodniczą i dostarczają wzorów całej Europie. W twórczości dramatycznej w ciągu trzeciej ćwierci naszego stulecia największe znaczenie osiągnął Aleksander Dumas, syn (1824— 1895), talent wybitny i samodzielny ale paradoksalny i zmanierowany rozmaitemi dziwaczne-mi wybrykami, a często i sztucznemi pożarni. Współcześnie z Dumasem wielkie powodzenie jako dramaturg pozyskał Oktawiusz Feuillet (1822— 1890), bardziej jednak zasłużony w dziedzinie powieściopisarstwa. W literaturze dramatycznej najnowszej doby największym rozgłosem cieszy się Wiktoryn 8 ar do u (ur. 1831) typowy przedstawiciel rzemieślniczej rutyny pisarskiej naszych czasów, układający swoje dramaty z wielką sztuką i zręcznością sceniczną, ale bez cienia poetyckiego talentu. Podobny do niego rodzajem uzdolnienia dramaturg i powieściopisarz Jerzy O lin et (ur. 1822) krótkotrwałą tylko cieszył się wziętością. Z pisarzy dramatycznych najnowszej doby wyróżniają się Juliusz Lemaître (ur. 1853), więcej znany jako znakomity krytyk literacki; Henryk Becque (ur. 1837); wreszcie najmłodszy z nich, Edmund Rostand, którego sztuki, pełne retorycznej, ale wytwornej bardzo, poezyi, stanowią niejako reakcyę przeciw nadmiernemu rozpanoszeniu się prozy w teatrze współczesnym. Jeszcze większe znaczenie osiągnęła ona w dziedzinie współczesnego powieściopisarstwa. Od czasów Balzaca w ciągu całej drugiej połowy XIX wieku romans prozaiczny coraz bujniej rozwijał się we Francyi, a za jej przykładem i w pozostałej Europie. Kierunek realistyczny stopniowo stanowczą w nim osiągnął przewagę i w o-statniej ćwierci stulecia doszedł do krańcowych swych wyników w tak zwanym naturalizmie. Głównym po Balzaku mistrzem tego kierunku był Gustaw Flaubert (1821 —1880), którego romans Pani Bovary epokowe posiada znaczenie jako wzór realistycznej powieści, wysnutej wprost z otaczającej rzeczywistości życiowej, wypracowanej mozolnie, z drobiazgową ścisłością,

Wystąpiło ono na polu twórczości dramatycznej, w dziełach kilku poetów, obdarzonych naturą trzeźwą, dużym zasobem jasnego rozumu i dobrego smaku, ale bez wyższego polotu i żywszych porywów uczucia.—Najgłośniejszą, ale bardzo krótkotrwałą, sławę zdobył sobie między nimi Franc. Ponsard (1814—67), przez swe tragedy e klasyczne, przyjęte z zapałem w Paryżu, jako przeciwieństwo zmanierowanych romantycznych dramatów Wiktora Hugo, ale rychło zapomniane jako dzieła dość miernego talentu. Trwalsze znaczenie osiągnął komedyopisarz Emil A u gier (1820—1889); niektóre jego sztuki do dziś dnia grywane są we Francyi i za granicą. Niektórzy krytycy obu tych dramaturgów wraz z kilku innymi pisarzami współczesnymi (jak Józef Autran,

Juliusz Sandeau, Emil Sauvestre, Delfina de Gi-rardin) łączą w grupę pod ogólną nazwą „szkoły zdrowego rozsądku”, stanowiącej przeciwieństwo chorobliwie wybujałej fantastyki, właściwej wielu przedstawicielom szkoły romantyczuej. Inna grupa, złożona przeważnie z poetów lirycznych zwań. parnasistami (les parnassiens) z powodu swego wygórowanego kultu doskonałej formy artystycznej, wystąpiła również jako reakcya przeciw romantyzmowi i tak w objektywnej treści swych utworów, jako też w nieposzlakowanym ich artyźmie formalnym, zbliżyła się więcej do klasycyzmu. Mistrzem jej głównym i przewódz-cą jest Karol Leconte de Lisie (1820—

1894) liryk artystyczny i retoryczny, odlewający z niezrównanym spokojem swoje poematy, jak lód zimne i przejrzyste, a pełne przytem niezgłębionego smutku. Wywarł on wpływ doniosły na wszystkich prawie wybitniejszych poetów francuskich współczesnej doby, zbliżonych do siebie, mimo wielkich różnic indywidualnych, wspólnością pessymistycznego nastroju, przenikającego treść ich utworów, i wirtuozowstwem we władaniu artystyczną ich formą. Wyróżniają się między nimi siłą talentu i głębokością myśli: Ludwika Ackermann (1813 — 1890),

Wiktor de Laprade (1812—1883), Teodor de Banville (1823—1891), Karol Baudelaire (1821 —1864). Ten ostatni przez swój chorobliwy pessymizin poczytywany jest powszechnie za ojca dzisiejszego dekadentyzmu. Do grupy „parnasistów” zaliczani też bywają dwaj najznakomitsi żyjący poeci francuscy: Sully Prudhomme (ur. 1839), nawskroś subjektyw-ny liryk, a zarazem poeta-filozof, unoszący się w najwyższych sferach abstrakcyi, i Franciszek Coppće (ur. 1842), celujący głównie w drobnych pieśniach lirycznych, opowieściach poetyckich i dramatycznych obrazkach, pełnych uczucia i prawdy realnej. Wybitnym przedstawicielem dekadentyzmu z poezyi francuskiej był

w stylu poczytywanym również za wzór nowoczesnej prozy powieściowej. Nie mniej realistycznego artyzmu, a daleko więcej niż u Flauberta poezyi, spotykamy w licznych powieściach Alfonsa Daudeta (1840—1897), który brał także swe przedmioty z rzeczywistości życia bieżącego, malował je z najdokładniejszą, niekiedy fotograficzną, wiernością, ale przytem pozostał zawsze prawdziwym poetą i nietylko wypracowywał, lecz także tworzył, swe powieści; obok ścisłej przedmiotowości i doskonałej plastyki obrazowania, odczuwamy w nich też duszę autora. Mistrzem współczesnej powieści naturalistycznej do dziś dnia pozostaje Emil Zola (ur. 1840), wielki talent twórczy, skojarzony z bezprzykładnie prawie ciasnym umysłem i twardą, szorstką naturą demokratyczną, pozbawioną zupełnie delikatniejszych uczuć i wyższych aspiracyj. Przez długi czas wywierał on wpływ olbrzymi na rozwój literatury powieściowej nie tylko we Francyi, lecz i w całej Europie. W najnowszej wszakże dobie, wobec wzmagającej się coraz bardziej reakcyi idealistycznej, ten wpływ przemożny mistrza naturalizmu ogromnie został zachwiany, a nawet w znacznej części zniweczony. Z pośród literackich współwyznawców lub naśladowców Zoli wyróżnili się najbardziej dwaj bracia Gon court: Edmund (1822— 1895) i Juliusz (1830 —1870), którzy, złączeni wspólnością zasad i dążeń, tworzyli nierozdziel-ną parę współpracowników literackich aż do przedwczesnej śmierci młodszego z nich. Z ro-mansopisarzy naturalistycznych młodszego pokolenia zmarły młodo, z wielką szkodą dla literatury, Guy de Maupassant (1850—1894), był talentem pierwszorzędnej mocy i pod koniec życia zdawał się zrywać stopniowo z ciasną doktryną naturalizmu. Czynny dotąd w literaturze francuskiej Karol Huysmans (ur. 1848), doszedłszy do ostatnich nieomal krańców naturali-stycznego i dekadenckiego wyuzdania, zwrócił się stanowczo ku spirytualizmowi religijnemu, o bardzo wyrafinowanym charakterze, ale wątpliwej szczerości.—Jakkolwiek realizm i naturalizm przemożnie zapanowały we współczesnem po-wieściopisarstwie francuskiem, nie owładnęły nim jednak tak wyłącznie, aby miały wykluczyć wszelkie objawy idealistycznego nastroju. Owszem, odnajdujemy je u pisarzy starszego pokolenia bądź zmarłych, bądź żyjących, a w większej mierze jeszcze u pisarzy młodszych, przejętych duchem reakcyi przeciwmateryalistycz-nej. W pośród pierwszych, oprócz wymienionego już wyżej Oktawiusza Feuillet, który w powieściach swoich (podobnie jak i w dramatach) wyraził wiele podniosłych, ale nadto roztkliwio-nych sentymentalnie, uczuć,—wyróżnił się najbardziej Wiktor Cherbuliez (ur. 1829), subtelny i wytworny stylista, łączący w osnowie swych licznych romansów poważną tendencyę moralną z trafną, chociaż powierzchowną, charakterystyką. W dobie bieżącej poza obrębem naturalizmu najwybitniejsze stanowisko w po-wieściopisarstwie francuskiem zdobyli sobie: Paweł Bourget (ur. 1852), najznakomitszy po Stendhalu, romansopisarz - psycholog, w nowszych czasach zakrawający (a więcej jeszcze pono pozujący) na moralistę, co nie wyklucza u niego wcale zmysłowo - lubieżnych skłonności; Piotr Loti (pseudonim Juliusza Viand ar. 1850), powieściopisarz nawskroś subjektywny. a przytem pełen poezyi, niezrównany malarz egzotycznych krajów i charakterów; Anatol France (ur. 1844), wyrafinowany dyletant idealizmu, cyniczny sceptyk, lubujący się w opisach naiwnej wiary, jako w ciekawych osobliwościach: wreszcie Edward Rod (ur. 1857). jeden z przedstawicieli w literaturze współczesnej neo-chry-styanizmu, podobnie jak Bourget, psycholog-mo-ralista, szczerszy pono od niego, ale mniej uzdolniony. Należy nam jeszcze zatrzymać się chwilę nad wybitniejszymi przedstawicielami najnowszej, popularno naukowej, literatury francuskiej, odbijającymi w swych utworach mniej lub więcej wiernie zasadnicze prądy współczesnych dążeń duchowych. I na tern polu widzimy stopniowe przejście od wybujałych zapędów liberalnych i rewolucyjnych do trzeźwego realizmu i pozytywizmu, oraz rozwijający się w najnowszej dobie zwrot w kierunku idealistycznych pragnień i aspiracyj. Za czasów Monarchii Lipcowej i Drugiego Cesarstwa największym rozgłosem cieszyli się namiętni i paradoksalni rzecznicy socyalizmu, bądź to głoszący zasady, wysnute z marzycielsko-romantycznej doktryny S aint-S i mona, jak: Enfantin, Bazard, Rodrigues, bądź też występujący w imieniu nowożytnych partyj radykalnych i anarchicznych, jak: Leroux, Blanc, Proudhon. Około r. 1870 dążenia socyalistyczne straciły kredyt w literaturze i, pozbywając się stopniowo swych nadto wybujałych aspiracyj, zwróciły się ku bardziej praktycznym celom i zadaniom. Pozy tywna filozofia Comte’a zapanowała wtedy wszechwładnie nad umysłami i przemożnym swym wpływem ogarnęła wszystkie dziedziny literatury naukowej. Szczególnie silnie oddziałała na krytykę literacką, która znalazła wtedy we Francyi genialnego przedstawiciela w osobie Hipolita Tai ne’a (1828—1893). obdarzonego umysłem wyjątkowo bogatym i wszechstronnym, w którym zdolność do syntezy i analizy filozoficznej zespoliła się z nadzwyczajną wrażliwością, ogromną siłą wyobraźni konstrukcyjnej i żywem poczuciem realnej prawdy życia. Dzięki tym wszystkim przymiotom wywarł on wpływ olbrzymi na rozwój współczesnej krytyki literackiej i obok Sainte-Beuve’a stał się najznakomitszym jej prawodawcą. Ale jego doktryna pozytywistyczna, wyjaśniająca wszelkie objawy geniuszu twórczego czysto - przyrodniczemi warunkami czasu i miejsca, oraz warunkami otoczenia, chociaż rzuci-

ła dużo światła na umysłowy rozwój ludzkości, i rossyjskich: Dostojewskiego i Leona Tołstoja, stosowana jeduak zbyt bezwzględnie, tak przez samego mistrza, jak i przez licznych jego uczniów, stała się źródłem jednostronnych poglądów, które żadną miarą nie mogą być poczytywane za ostateczny wyraz wiedzy. To też późniejsi krytycy francuscy, przyswoiwszy sobie wiele idei i zasad Taine’a, oddalili się przecież bardzo od wytkniętego przezeń kierunku. Naczelne miejsce zajmuje między nimi Ferdynand Brune tié-re (ur. 1849), zasłużony głównie przez swoje studya nad klasykami francuskimi XVII wieku, bardzo ścisły w swoich wywodach, często nazbyt bezwzględny w sądach. Przeciwieństwem jego jest, wspomniany wyżej jako dramaturg,

którzy niemało się przyczynili do pobudzenia we Francyi uczuć chrześciańskich. Z tych swojskich i obcych źródeł rozwinął się stopniowo w literaturze francuskiej prąd duchowy, zwany niekiedy neochrystyanizmem, a polegający na ponownem obudzeniu uczuć i pragnień religijnych u ludzi, którzy bądź to utracili zupełnie wiarę, bądź też mocno się w niej zachwieli. Jakiekolwiek skutki prąd ten w przyszłości sprowadzi, i jakkolwiek dotąd w większości wypadków bardzo niewyraźnym i płytkim wydawać się może, w każdym razie przyczynił się on do podniecenia nowych pragnjeń i dążeń, które ograniczają lub znoszą przemożne panowanie ciasnych doktryn materyalistyeznych w życiu i w literaturze.—W najnowszej historyografiii francuskiej oprócz Adolfa Thiersa (1797 — 187 7), którego działalność pisarska w znacznej części przypada ua czas po r. 1850, i znanego nam już Hipolita Thaine’a, który w ostatnich latach życia zwrócił się do badań nad dziejami rewolucyi francuskiej—odznaczyli się najwięcej: G. Boissier (ur. 1823), Fr. Aug. Migu et (1796 — 1884), M. A. So rei (ur. 1842). E. Lavisse (ur. 1842), Fustel de Coulanges (1830—-1889).—Przytaczamy tu niektóre dzieła krytyczne, dotyczące literatury francuskiej i jej dziejów, bądź w całości, bądź częściowo opracowanych: „Histoire littéraire de la France”, dzieło rozpoczęte przez Benedyktynów, a prowadzone dalej przez Akademię napisów (ostatni tom, XXXII, wyd. 1895 r.), Sainte-Beuve „Portraits littéraires” (183<>); Nisard „Histoire de la littérature française” (4 tomy, ost. wyd. 1885); Dein o geo t „Histoire de la littérature française depuis ses origines jasqu’a no-s jours” (1 t. ost. wyd. 1884); Ferdynand Brunetière „Histoire de la litt, fr.” (1 t., 1897); Gustave Lanson „Histoire de la litt, fr.” (1 t., 1898). Dzieła dotyczące poszczególnych epok literatury francuskiej. Do epoki średniowiecznej: G. Paris „La litt. fr. au moyen âge” (wyd 2-e 1890); tegoż „La poésie au moyen âge (2 t. 1887—95): Aubertin „Hist, de la langue et de la litt. fr. au moyen âge” (2 t,, 1887).—Do wieku XVI-go: Michelet „Histoire de France au XVI siècle”, Renaissance: Faguet „XVI siècle” (1894); Pellis-son et d’Olivet „Histoire de l’Académie française” (2 t. 1858); Faguet „La tragédie fr. au XVI siècle” (1883)—Do wieku XVII-go: Sainte-Beuve „Port-Royal” (7 tomów); Brunetière „Etudes critiques”; Desmaizeaux „Vie de Boileau” (1712): Brunetière „Histoire de l’évolution de la critique” (1890); G. Lanson „Boileau” (1892). Do wieku XVIII-go: Vinet „Histoire de la litt, fr. au XVIII siècle” (2 t., 1853); Brunetière „La formation de l’idée du progrès” (w tomie V-ym dzieła „Etudes critiques)”; Faguet „XVIII siè-

Juliusz Lemaître w swoich study ach, szkicach i recenzyach literackich, niezmiernie wrażliwy i bystry, ale pozbawiony wszelkich zasad, 1 krytyk-impressyonista. I dwaj inni, wzmiankowani wyżej w dziale powieściopisarstwa, autorowie, odznaczyli się również na polu krytyki literackiej: Paweł Bourget, stosujący tu bardzo szczęśliwie swoją głęboką analizę psychologiczną, i Anatol France, pełen zawsze wyrafinowanego sceptycyzmu. Wśród pozostałych krytyków literackich i artystycznych wyróżnili się jeszcze w ciągu drugiej połowy stulecia: Paweł de Saint-Victor, Schérer, Prévost Pariidol, Jul. Telier, Emil Faguet, Fr. Sarcey,

Henn équin, Boissier, Do umie, obok wielu innych, cieszących się mniej lub więcej rozgłośną sławą w literaturze współczesnej. Poza obrębem literatury twórczej i kommentującej ją krytyki literackiej największy wpływ na współczesny rozwój umysłowy pozyskał Ernest Renan (1823 — 1892), z. zawodu uczony filolog i historyk, z usposobienia literat - belletrysta, o bardzo sceptycznym kierunku myśli, żywej, • lecz powierzchownej, wrażliwości uczuciowej i bardzo wyrafinowanym smaku artystycznym.

Przez swój wytworny dyletancki sceptycyzm przyczynił się on niemało do powiększenia panującego za dni naszych zamętu pojęć moralnych i religijnych, ale przez idealizm swych aspiracyj duchowych przeciwdziałał poniekąd brutalnej negacyi współczesnych materyalistów, a dzięki temu, pośrednio obudził wyższe pragnienia w duszach ludzkich. Skuteczniej jeszcze oddziałali w tym kierunku liczni pisarze moraliści i myśliciele religijni ze schyłku obecnego wieku. Między tymi ostatnimi naczelne miejsce przynależy niewątpliwie Ernestowi,

Hello (1828 — 1885), który, jakkolwiek odda-wna już zmarły, zaledwie w najnowszej dobie poczyna ^ oddziaływać na umysły całą mocą swych wyjątkowych uzdolnień, sięgających granic genialności. Z pozostałych pisarzy dziedziny moralno-religijnej wyróżnili się jeszcze:

Paweł Desjardins i Melchior de Vogüé (ur. 1850). Ten ostatni jeden z pierwszych roz- i cle” (1890).—Do wieku XIX-go: Hugo P. Thie-powszechnił w swej ojczyźnie wielkich pisarzy me „La litt. fr. au XIX siècle, bibliographie”

1877 — 84).

(1898): G. Merlet „Tableau de la litt. fr. de 18(i0 à 1815” (3 t. 1883).—Z dzieł niemieckich. dotyczących literatury francuskiej wymieniamy kilka ważniejszych: Bouterwek „Gesch. d. Poesie und Beredsamkeit” (tomy 5-y i 6-y); Ideler „Gesch. d. altfranz. Nationalliteratur” (1842); Hettner „Literaturgesch. des XVIII Jahrhunderts” (tom 2-gi, 1890); Lotteisen „Gesch. der franz. Literatur im XVII Jahrhundert” (4 t.,

W: Gr.

Francya. Nauka Francuska. Dzięki różnorodnym fizycznym, ekonomicznym, społecznym i politycznym warunkom, w których rozbiór zapuszczać się na tern miejscu niepodobna, umysłowośó każdego narodu nabiera pewnych cech sobie właściwych, wyróżniających ją od umysłowości innych narodów i sprawiających, że wytwór tej umysłowości, jakim jest nauka, nosi pewne piętno narodowe, mniej wyraźne od tego, które nosi na sobie sztuka, ale równie niewątpliwe. Lecz znaczne skomplikowanie warunków twórczości naukowej sprawia, że ujawniające się w niej cechy specyficzne umysłowości danego narodu występują na jaw stosunkowo późno, i że naród, którego twórczość artystyczna zaznaczyła już wyraźnie jego fizyonomię duchową, dopiero znacznie później dochodzi do dania swemu ducho-wi wyrazu naukowego. W zastosowaniu do narodu francuskiego rzec można, że okres filozo-zofii scholastycznej (ob.) nie nastręczył duchowi temu sposobności do wybitnego wyrażenia swoistych cech własnych. Miała Francya w tym okresie wybitnych, a nawet wielkich, myśli cieli, jak Berengar z Tours (oh,), Bernard z Clairvaux (ob.) Abélard (ob.), Wilhelm z Champeaux (ob.), i inni, ale uczeni ci nie doprowadzili nauki francuskiej do wyraźnego wyróżnicowania się, jakkolwiek badanie szczegółowe i w tym okresie wykrywa cechy, lub przynajmniej pierwiastki cech specyficznych, umysłowości francuskiej. Lecz dopiero wielka epoka Odrodzenia, powoławszy ducha ludzkiego do czynuo-ści samoistnej, zerwawszy krępującego w Wiekach Średnich więzy, zmusza go do pracy wytężonej i wielostronnej, a przez to umożliwia mu wyrażanie się pełne i dobitne. Piotr de la Ramée (ob.), Montaigne (ob.) i Charron (ob.), najwybitniejsi przedstawiciele myśli francuskiej w wieku XVI, są też chronologicznie pierwszymi uczonymi, których nazwać można charakterystycznie francuskimi. Uważne rozpatrzenie się w ich dziełach, jako też w pracach późniejszych francuskich pisarzy, pozwala scharakteryzować umysł francuski w ogólnych zarysach jak następuje: Przedewszystkiem jest to umysł przeważnie analityczny (ob. Analityczny, Analiza), umysł, który z natury swojej dąży raczej do rozbioru i usystematyzowania rzeczywistości, niż do konstrukcyi, za punkt wyjścia mającej, nie daną rzeczywistość, lecz jakiś ideał. W pracy naukowej Francuz dąży usilnie i z powodzeniem do osiągnięcia jak największej systematyczności, lecz jest to systematyczność raczej dydaktyczna niż organiczna; celem jej jest jaknajwiększa jasność i przejrzystość nauki, nie zaś wykazanie jednolitości organicznej tego, co stanowi jej przedmiot. Z tą analitycznością ściśle związana jest druga cecha zasadnicza umysłu francuskiego, któr ą nazwać-by można bezstronnością teoretyczną, przy-czem tej nazwy nie należy przyjmować bez zastrzeżeń. Francuska bezstronność teoretyczna polega na tern, że badacza francuskiego nie krępują zwykle na początku badania uprzedzenia, ani przesądy natury metafizycznej; przystępuje on do badania danej mu rzeczywistości bez uprzedzeń i gotówjest przyjąć wszelkie rezultaty, do których przyjęcia zmusić go może to badanie; ale ta niezwykłej wartości cecha neutralizuje się w znaoz-nej części przez również właściwą francuskiemu umysłowi zaciekłość dyalektyczną, z której przypomina on po niekąd starożytnego G ręka. Francuz, o ile bywa bezstronnym i beznamiętnym w wyborze swoich założeń naczelnych, o tyle w wyciąganiu z nich wniosków dochodzi niekiedy do zupełnego zapamiętania się, i wtedy nie zbije go z tropu najprzeciwmejsze jego twierdzeniom świadectwo rzeczywistości.—Jako dalsze cechy umysłu francuskiego, wymienić należy: ścisłość, lotność, pomysłowość i trzeźwość, przyczem zaznaczyć wypada, że pomysłowość nosi przeważnie charakter dyalektyczny, t. j., że polega nie tyle na łatwości wykrywania rzeczy i ich stosunków realnych, ile raczej na łatwości wykrywania związku logicznego pomiędzy pojęciami; trzeźwość zaś, cecha raczej negatywna niż pozytywna umysłu francuskiego, polegająca na pewnej niechęci do rzeczy zawi-kłanych, ciemnych i niezwyczajnych, najdobitniejszy swój wyraz znalazła w stałej tendencyi Francuzów do jasności i przejrzystości nauki, która-to jasność i przejrzystość stanowi zresztą wogóle cechę charakterystyczną stylu francuskiego, nietylko naukowego. Mniej prawowitym wyrazem tej francuskiej trzeźwości jest graniczące niekiedy z przesądem przeświadczenie o zrozumiałości wszystkiego, co istnieje.—Te cechy sprawiają, że umysł francuski jest lepiej przystosowanym do nauk formalnych (do logiki i matematyki), niż do realnych. One również stanowią, że filozofia francuska niemal od początku swego istnienia samodzielnego poszła w najodpowiedniejszym dla niej kierunku racyonalistycz-nyrn (ob. Racyon alizm). Descartes (ob. )był ojcem racyonalizmu nowożytnego, któremu nadał odrazu formę o tyle doskonałą, o ile to jest dla racyonalizmu możliwem. Od czasów Descar-tesa rozpoczyna się rzeczywisty i szeroki wpływ myśli francuskiej na twórczość umysłową ogółu ludzkości. Racyonalizm, przez Descartes’a zaiui-cyowany, staje się jednym z najżywotniejszych i najpłodniejszych systemów filozoficznych i aż

do ostatniej ćwierci wieku XVIILgo dzieli z em-piryzmem panowanie nad myślą ludzką. Największym po Descartes’cie jego przedstawicielem jest we Francyi Malebranche (oh.). Uzupełniają go, rozwijają i stosują do zagadnień teologicznych Bossuet (ob.) i Fénelon (ob.). Ujawnia się w całej robocie racyonalistycznej owa, powyżej wspomniana, właściwa umysłowi francuskiemu, glęb ha wiara w rozum ludzki i zrozumiałość świata, a tę ze świeckimi filozofami podzielają i teologowie, którzy usilnie dążą do uczynienia Boga przedmiotem badania naukowego. Ale i genialny przeciwnik Descar-tes’owskiego racyonalizmu, Gassendi (ob.), ma cechy wybitnie francuskie; jego polemika przeciw racyonalizmowi jest przeważnie dyalektyczną, uderza on, nie na punkt wyjścia racyonalizmu, lecz na to, co w jego założeniach widzi niepoprawnego pod względem formalnym.—Logika formalna, której pełne świetnego talentu i oryginalności opracowanie dał wyżej wspomnianym Piotr de la Ramée, była w dalszym ciągu przedmiotem gorliwych badań, a owocem ich jest znakomite dzieło Antoniego Arnauld’a (ob.) i Piotra Nicole (ob.) pod tyt. „L’art de penser”, bardziej znane pod nazwą „Logique du Port-Royal.” — Obok racyonalizmu rozwinął się też zapoczątkowany przez Montaigne’a i Char-rona sceptycyzm, którego najwybitniejszym przedstawicielem jest Piotr Bayle (ob.), autor „Dic-tionnaire historique et critique”, olbrzymiej pracy, nacechowanej zarówno rzadką erudycyą, jak wielką umiejętnością wykładu i świetnym talentem pisarskim. — Mistycyzm, wogóle mało odpowiedni charakterowi urnysłowości francuskiej znalazł znakomitego przedstawiciela w osobie Błażeja Pascala (ob.), dla którego jednak, jak dla wielu mistyków, punktem wyjścia jest radykalny sceptycyzm, doprowadzający do przeświadczenia o zupełnej nicości poznania naukowego i zmuszający do szukania innej drogi. — Descartes był twórcą nietylko racyonalizmu metafizycznego, ale i zasad filozoficznych fizyki (filozofii natury). Jego m ech a ni styczny (ob. Mechanizm) pogląd na świat, pociągający za sobą bezwzględny determinizm fizyczny, stał się podwaliną ściśle naukowej teoryi zjawisk mechanicznych. Błędy szczegółowe tego poglądu (mylne obrachowanie ilości ruchu we wszechświecie oraz teorya wirów) poprawione zostały przez Leibniza i Newtona, ale zasada traktowania wszelkiego zjawiska mechanicznego jako skutku przyczyn wyłącznie mechanicznych była jedną z największych zdobyczy naukowych wszystkich czasów. Oprócz tego Descartes spowodował niezmierny postęp w matematyce, stworzywszy geometryę analityczną. Oprócz Descartes’a zajęli w tym czasie wybitne stanowisko: w matematyce wyżej wspomniany Pascal, oraz Fermat (ob.), twórca systematycznej teoryi liczb, a w fizyce Mariotte (ob.). — Wiek XVIII jest

okresem najwyższego rozwoju tak właściwej umysłowi francuskiemu pracy naci matematyką, oraz nad teini częściami nauk przyrodniczych, w których myślenie formalne, matematyczne, przeważa nad poszukiwaniem realnem (mechanika, astronomia, części matematyczne fizyki) Trzej Bernouilli (ob.), Lalande (ob.), d’Alembert (ob.) reformują matematykę i na podstawach, założonych przez Descartes’a, Newtona i Leibniza, wznoszą wielki gmach nowoczesnej t. zw. matematyki wyższej. Lagrange (ob.), a po części i Maupertuis (ob.), kładą podstawy nowoczesnej mechaniki analitycznej. Wreszcie Laplace (ob.) reorganizuje mechanikę nieba i tworzy systematyczną teoryę prawdopodobieństw, a obok tego, wkraczając w dziedzinę nauki już całkowicie realnej, daje (niezależnie od Kanta) na tych samych, co Kantow-ska, pomyślaną, ale ściślej od niej sformułowaną, teoryę tworzenia się systemu słonecznego. Z pomiędzy wyżej wymienionych matematyków umysłami najbardziej filozoficznemi odznaczali się d’Alembert i Laplace, autor słynnej, a mającej doniosłe znaczenie filozoficzne, fikcyi umysłu, posiadającego „astronomiczną” znajomość wszechświata, a przeto zdolnego do ułożenia wzoru matematycznego (systemu równań różniczkowych), z któregoby się dały wyznaczyć wszystkie ruchy, jakie gdziekolwiek we wszechświecie zachodziły, zachodzą, lub będą zachodziły (ob. Laplace, Ma-teryalizm, Mechanizm, Przyczyna). — I w mniej właściwościom francuskiego umysłu odpowiadającej dziedzinie nauk przyrodniczych, nieposługujących się metodami matematycznemi, wydała Francya w XVIII wieku wielkiego reformatora chemii, Lavoisier’a (ob.), oraz twórcę podstaw krystalografii, Hu ay e’go (ob.), których prace o tyle noszą francuski charakter, że ich wartość główna polega, nie na doniosłości zaobserwowanych faktów, lecz na pomysłowości tłó-maczących te fakty hypotez. — W życiu filozo-ficznem Fraucyi w wieku XVIII faktem najważniejszym jest bankructwo racyonalizmu, właściwie. narodowego systemu francuskiego. Bystry i przenikliwy umysł francuski przejrzał, że ra-cyonalizm doszedł już do krańców, że nie może się wywikłać z zagadnienia, do którego rozwiązania właściwie był powołanym, z zagadnienia o związku przyczynowym pomiędzy zjawiskami mechanicznemi a psychicznemi (ob. Racy on a-lizm, Problemat poznania, Teorya poznania),—i w tym razie franc, trzeźwość wzięła górę nad francuską zaciekłością dyalektyczną. Za przewodem Vol taire’a (ob.) franc, myśliciele zaczęli się zwracać do empiry zmu (ob.). Ale tu nie byli, jak w kierunku racyonalistycznym, twórcami samodzielnymi, jeno się stali z początku wyznawcami, a potem niezbyt fortunnymi reformatorami, empiryzmu angielskiego. Uderzającą jest stosunkowa jałowość naukowa filozofii francuskiej wieku XVIII w porównaniu do jej potężnej płodności w wieku XVII. Empiryzm angielski utracił u myślicieli francuskich swój charakter przeważnie teoretyczno - poznawczy i stał się tylko punktem wyjścia dla naturalistycz-n e g o (ob. Naturalizm) poglądu na świat. Ta zaś francuska filozofia naturalistyczna jest doktryną raczej negatywną niż pozytywną, skierowaną przeciw wierze we wszelkie wpływy nadprzyrodzone na bieg świata, a zatem przedewszyst-kiem przeciw wszystkim religiom objawionym. Francuska wiara w potęgę rozumu i w zrozumiałość świata, jak była źródłem racyonalizmu, tak też, po Jego upadku, stała się źródłem naturalizmu. Ówcześni myśliciele francuscy żywili, z nielicznemi wyjątkami, głębokie przeświadczenie, że objaśnienie wszystkiego na świecie „na podstawach rozumowych” jest tylko kwestyą czasu. Naturalizm rozwijali: w kierunkn dei-stycznym (ob. Deizm) wyżej wspomniany Voltaire, w kierunku ateistycznym (oh. A teizm) v. Holbach (ob.) i w części de la Mettrie (ob.), który zasadę mechanistyczną chciał stosować do objaśnienia wszystkich bez wyjątku zjawisk, zarówno mechanicznych jak i psychicznych. Sensualizm reprezentowali: Condillac (ob.), Cabanis (ob.), Destutt de Tracy (ob.), Larom iguière (ob.). Filozofia francuska XVIII wieku, mało doniosła pod względem ściśle naukowym, miała wszakże niezmierną doniosłość cywilizacyjną, stanowiąc podstawę rozumową ruchu społecznego i politycznego w tym, poprzedzającym wielką rewolucyę, okresie. To też okres ten jest czasem rozwoju i rozkwitu nauk społecznych i politycznych, w których przodują de Montesquieu (ob.), i J. <1. Rousseau (ob. , a obok nich wybitne stanowiska zajmują: Volnay (ob.), abbé Morély (ob.), Ma-bly (ob.), Quesnai (ob.), Turgot (ob.). Uczeni ci są twórcami doktryny politycznej, na której oparła się wielka rewolucya. Etykę i psychologię etyczną opracowywali: Larochëfoucauld (ob.), Labruyère (ob.), Helvetius (ob.).— Wszyscy niemal powyżej wymienieni uczeni zgrupowali się, jako spółredaktorowie i spółpracow-nicy, wkoło słynnej Eucyklopedyi („Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers”), kierowanej głównie przez Diderot’a (ob.) najoryginalniejszego i najgłębszego, chociaż najmniej jasnego z ówczesnych filozofów francuskich, oraz wspomnianego już wyżej matematyka d’Alembert’a.—Życie filozoficzne Fran-cyi w wieku XIX rozpoczyna się od reakcyi przeciw filozofii wieku XVIII. Reakcyę tę prowadzą w kiernnku teologicznym de Bonald (ob.), de Maistre (ob.) i de Lamennais (ob.). Zaś Maine de Biran (ob.) zakłada t. zw. szkołę psychologiczną, którą znowu cechuje tendencya bardziej naukowa od tendencyi filozofii wieku poprzedniego, i która przeto znowu zwraca się w kierunku teoryi poznania. Wybitniejszymi przedstawicielami tej szkoły psychologicznej są, oprócz jej założyciela, Royer-C o Hard (ob.) i Cousin (ob.), inicyator kierunku eklektycznego (ob. E klęk ty cy zm). Największem zjawiskiem w filozofii franc, tego wieku jest August Comte (oh.), założyciel pozytywizmu (ob.), który, nie będąc już w możności dowieść teoretycznie prawdziwości ulubionego w narodzie francusk. dogmatu o zrozumiałości świata, czyni z niego rodzaj nakazu kategorycznego i chce. aby świadomość nieroz-wiązalności zagadnień metafizycznych skłoniła uczonych do uwzględniania tego tylko, co jest dla ścisłej nauki dostępnem, i do prostego ignorowania wszystkiego innego. Pomimo niezmiernego wpływu, jaki pojawienie się pozytywizmu wywarło na dalszy rozwój filozofii, zarówno we Francyi, jak gdzieindziej, do właściwej szkoły pozytywnej nie należał we Francyi, oprócz Lit-tré’go (ob.), żaden z wybitniejszych filozofów. Natomiast, spółczesna nam filozofia francuska rozwija się przeważnie w dwóch kierunkach: w przeszczepionym, co do swoich podstaw teoretycznych, z Niemiec—krytycznym (Nowo-Kan-towskim). oraz w kierunku wskrzeszenia metafizyki, z uwzględnieniem wszakże wszystkich danych nauki. Ten ostatni kierunek jest bardziej francuskim, odpowiedniejszym francuskiemu typowi umysłu, i okazuje wciąż tendencyę ku zmodyfikowaniu i odnowieniu racyonalizmu. Reprezentują go głównie Paul Janet (ob.), Sécrétai! (ob.), Fouillé (ob.), Guyau (ob.).—Pierwszego zaś, krytycznego kierunku pionierem we Francyi był Renouvier (ob.), a jego najznakomitszymi adeptami: T aine (ob,), Renan (ob.), Vacher ot (ob.). Taine i Renan zasłynęli jeszcze poza filozofią, na polu, pierwszy, krytyki estetycznej, drugi zaś, filologii oryentalnej, zwłaszcza biblijnej. Oni też nadali krytycyzmowi wybitniejsze piętno francuskie, niż to uczynić mogli Renouvier i Vacherot. W matematyce i naukach matematycznych Cauchy (ob.) zreorganizował algebrę wyższą, w której rozwinął rzadką pomysłowość; Le verrier (ob.) udoskonalił metodę obliczania orbit i odkrył za jej pomocą Neptuna, samym tylko rachunkiem, bez obser-wacyi. W fizyce i chemii do postępu nauki przyczynili się Gay-Lussac (ob.), Fresnel (ob.), Dumas (ob.) Bertholet (ob.). Najświetniej wszakże zabłysnął w tym wieku geniusz francuski w dziedzinie biologii, w której Geoffroy-de-St. Hillaire (ob.) zwłaszcza zaś Lamarck (ob.) wytworzyli systematyczną teoryę ewolucyi morfologicznej, stając się przez to wielkimi poprzednikami Darwina. Z odmiennego od nich wychodząc stanowiska, Cuvier (ob.) dał podstawy anatomii porównaczej i embryologii, a Bichât (ob.) uważanym być winien za twórcę histologii. W anatomii układu nerwowego niespożyte zasługi położył Flour en s (ob.), a w fizyologii Claude-Bernard (ob.), największy po Johannesie Müllerze fizyolog nowszych czasów. Psychologia,

Mas.

traktowana jako nauka przyrodnicza, wyszedłszy z Niemiec, wprowadzona do Francyi przez Ri-bota (ob.), znalazła tam odpowiedni dla siebie grunt i szeroki rozwój w pracach Pa ul han’ a (ob.), Piotra Janet’a (oh.); zwłaszcza zaś psychopatologia stanęła we Francyi wyżej niż w jakimkolwiek innym kraju, dzięki znakomitym pracom Charcot’a (ob.), Brouardel’a (ob.), Beaunis’a (ob.), Bernheim a (ob.), Liégeois (ob.). Dokonywa się w tym kierunku ciągle ogromna ilość obserwacyj klinicznych, w których prowadzeniu zasłynęli szczególnie Binet (ob.) i Féré (ob.). Wielki i daleko sięgający wpływ A. Comte’a, lnoże najbardziej francuskiego myśliciela naszego wieku, daje się widzieć w gorliwych usiłowaniach ku zastosowaniu metod przyrodniczych do jaknajwiększej ilości różnorodnych zagadnień. Estetykę, którą jeszcze Sainte-Beuve (ob.), niezależnie od Comte’c, z dobrym skutkiem starał się wydobyć z tumanów metafizycznych i oprzeć na obserwa-cyi, Véron (ob.) usiłował przekształcić na naukę biologiczną. W tym samym kierunku poszli Sully Pr ud homme (ob.) i wspomniany już powyżej Guyau. Socyologia, której Comte pierwszy w szeregu nauk miejsce wyznaczył, jest we Francyi chętnie i gorliwie uprawianą, a na polu tern odznaczają się, oprócz powyżej wspomnianych, Fouillé’go i Guyau, jeszcze Espinasse (ob.) i Tarde (ob.). — Właściwa francuskiemu umysłowi niezrównana umiejętność jasnego i ponętnego wykładu sprawia, że Fraucuzi posiadają znaczną ilość klasycznych i niemających sobie równych podręczników i traktatów szkolnych, zwłaszcza w zakresie nauk matematycznych (oh. Biot, Briot, Bouquet, Lj ou ville, Serré Sonnet), oraz filozoficznych (ob. Boirac, Liard). — Dziś Francya stoi wraz z Anglią i Niemcami na czele życia naukowego świata, a nieocenione zdobycze, jakie duch francuski dla nauki poczynił, składają coraz to nowe świadectwa ścisłości, trzeźwości i potęgi francuskiego umysłu.

Francuska akademia, oh. Akademia.

Francuski Kościół, ob. Gallikański Kościół.

Francuski teatr, ob. Francuska literatura.

Francya. Sztuki piękne.—1) Architektura

Rzecz o architekturze francuskiej znajduje się w tomie IV-tym Encyklopedyi niniejszej pod wyrazem Architektura; tu dodajemy tylko ryciny kilku najcelniejszych jej wzorów (Tabl. I).

2) Rzeźbiarstwo. Z rzeźb celtyckich nie pozostało we Francyi niemal nic. Ołtarze, sarkofagi i t. p. z epoki gallijsko-rzymskiej są wyrobami fabrycznemi, które w rzeźba cli peryodu frankońskiego przedstawiają się zupełnie barbarzyńsko. Rzeźbiarstwo francuskie stylu romańskiego wykazuje dwa zgoła odmienne typy postaci ludzkiej: jeden z nich wydaje się jakby wspomnieniem starożytności, krótki i okrągły; drugi z równoległemi fałdami szat, w kosztownych kostiumach, w zarysowaniu pozycyi nóg wykazuje wpływy bizantyjskie. W dwunastem stuleciu wyrobił się typ, Francyi właściwy, który znamionuje się w figurach nieproporcyonalnie długich; wyraz tych postaci jest poważny, religijny, twarz częstokroć rzadkiej piękności, szaty ułożone w fałdy równoległe. Ten kierunek sztuki utrzymał się w zupełnej surowości, naprzykład w tumach w Bourges, Chartres, Le Mans aż pod koniec stulecia, podczas, gdy w innych miejscowościach, mianowicie w okolicach południowych, wypukłorzeźby bardzo ożywione, przeładowane figurami, przypominają jeszcze starożytne rzeźby na sarkofagach. Do wysokiej doskonałości doszło rzeźbiarstwo francuskie w XIII wieku, w którym w wielkich tumach gotyckich miało wspaniałe zadanie do spełnienia. W katedrach w Amiens (tabl. II, fig. 6) w Reims, Chartres, w Paryżu, widzimy postacie, które, wymierzone kształtnie i trafnie, z fałdami szlachetnie zarzuconemi, z ruchem trafnie narysowanym, wznoszą się do najwyższej siły duchowego wyrazu. Gdy w w. XIV rzeźba, obrabiana po mistrzowsku, skłaniała się jednak do przedelikace-nia i do konwencyonalności, podniosła się szkoła w Tournai, oraz pokrewny jej, z Niderlandów pochodzący, mistrz Claux-Sluter około 1 400 r. do silnego, pokrewnego Hubertowi van Eyckowi, realizmu i do wielkiej pewności siebie w kierowa niu dłótem (tabl. II, fig 1). Wiedzę techniczną rozpoznaje się po zręczności w modelowaniu ciała i odtwarzaniu wyrazu poruszeń umysłu. Ar tyzm mistrzów XV stulecia rozwinął się przy modelowaniu głów i rąk z marmuru i alabastru na grobowcach, tudzież przy formowaniu małych, w podobny sposób z kosztownego materyału wykonywanych, figurek. Mistrzowstwo to nie podupadło i podczas wczesnego Odrodzenia i przejawiało się w owych nieomal zbytkownych cyklach wy-pukłorzeźb, jak naprzykład w stallach w Amiens, w Chartres i t. p.: dalej w grobowcach, wśród których imponują grobowce de Roux. Ulegając wpływowi Włochów, przyswaja sobie rzeźba francuska staranniej formy klasyczne, wraz z odpowiednim stylowi Franciszka I (Style François premier) wdziękiem i szlachetną miarą. Arcy-mistrzami byli Jean Juste z Tours (grobowiec Ludwika XII i małżonki jego Anny bretońskiej w St. Dénis (tabl. II, fig. 4), Bontemps (Grobowiec Franciszka 1 w St. Dénis), Goujon (Fontaine des Innocents w Paryżu, Dyana z Poitiers w Luwrze, tabl. II, fig. 8), Pilon (grobowiec Henryka II w St. Dénis, trzy gracye w Luwrze tabl. Il, fig. 2) Cousin, Prieur; — doprowadzili oni sztukę rzeźbiarską do wysokiego stopnia udoskonalenia, a nawet przerafinowania. Zręczność techniczna, pełne gracyi, intelligentne obchodzenie się z marmurem: oto zalety, które zwłaszcza Goujon i Pilon posiadali w stopniu

(

"

/

/

' • •••

'/•ÜÜg

a '

.H 4»

-0&Ą

F. : " ' - Ą

te ■■

• Jr"-

L,

*8;

a.

¹⁸

Bc

MA

■R** M.S

1

; \y jf'

IliiSP

fêïjBi

<>

fôg&j

ÿ; «h

;Y

V. >

ri.

i³

S*-

M .

hé

ite

>■

W^l

-■

-g~.

; JP

Si

ËS&-

•r,\\

: ‘\ YS

g®

JS

g»

.V ■

ea

fi

ÜM

?■ -

il

■T.v

âd@SH!?T

4.

(S^Snig

XKföä

f:

S-Os

fW

£•

■n

-V>:^

;•}

Fff j

â. y

Si

jjv^

-P

m

L-aV

yy&S

:mmm

J*W

SM*

Vife

te

: 'i_

-,

(j

■fi

Kff6

Eôj

JH

L*]

w ^~ mimmi

WmwmM

S&’sÄfFPl

^ • Tj

v*>

Ml

•V

mm

PI

m.

d\

Xjr

-■

LV

ÿm

ą%.

Mà

A:Jp

VF

mâù

S'

1É&S

--

MW •.

™ltl1 K- - .

rS

ess

5.

8.

la

:i5à!

Si®

¹¹ -'"S

ki,:;'

;■

:.!Ï

tmX

A l AhjA,

<G

WÊÊm

Ę%

tX'X

;■

■ii

*1^ ■ ,;î[*

ï;

mm

- ~ :1ï

fp

*•

'•:{

■i

■, ₍‘ . ' - - —■■£&£.

Wm^m

,ùf%

p* 11

■

WA;l‘y :

?<3r -' .

^kj

Eau

,;-Ui

irü

•]

? WWa

!»

pa

<\y>*

fĄ

l$f

4j

-si

:-C

WW,-,

..

ff

lij

in

9.

10

11.

12

TABLICA IV. 1. Eleonora królowa Francji, Fr. Clouet’a. 2. Krajobraz, Mikołaja Poussin’a. B. Czasy Darynsza, Karola Lebrun’a. 4. Feldmarszałek Tnrenne, Filipa de Champaigne. 5. Zabawa towarzyska, A. Watteau. 6. Ludwik XIY. Jacentego B-igaud. 7. Dyana po kąpieli, Franciszka Boucber. 8. Stłuczony dzbanek, Jana Chrzciciela Greuze’a. 9. Przysięga Horacyuszów, Lud. Davida. 10. Bonaparte na górze św. Bernarda, L. Davida. 11. Cesarzowa Józefina, Fr. Gérard’a. 12. Napoleon I pod Friedllandem, Horacego Yernet’a.

X

J»

~>

ï. '

3.

Ł,

p;

l.

:,y

ÊM

’M

Y;

&■ •> n

SL/I

* -^-***,

5.

ii

{fi

,!X

K!

,r._

Ti MK

ki

•:

:ł '

’i'⁻ ,

)■

Ka

■•'rv

[p?

«il;

k_Ä§

FI

4.

fi.

i¹

i.j

sil

IS

V -T

‘

'’Esn&mem

Esi%äfcMjgg5s

2.

'Ty

Bżij

rÆ

Li

fe&i

IMS

TABLICA Y.

1. Dante i WeTgiliusz, przepływający przez rzekę piekielną. Eug. Delacroix. 2. Napoleon I w d. 31 marca 18D r., Pawła Delacroix. 3. Zdrój, Jana Ingresa. 4. Praczki bretońskie, Juliusza Bretona. 5. Palacz, Ernesta

Meissonier’a. 6. Pasterka, Fr. Millefa.

\]

k.

i w®

Nt

1:1!

klU

Elu

iw

f,'!

"A

;X,, •

»te

MN,*..

I,

if

reifes

1.

3'.®

1

;'..S

»X 4.

2.

kejl

ot

f!

Mr \

HI

i.

Mi

ikj

ïh%\v\

5.

Js

CÀ

ygg

5*2

BANKI STEM

iW

6.

?.

ry

MC?

T-h

agar

f/j

»ifk

»

'H

;;

I

iżM

uV

£3&x>ia

g\

:A7

re

Ł/H7

AA

y:

fet

• jJ

8.

9.

10.

S5S

lunTnumuTyii

11.

T A B LICA III.

1. Voltaire J. A. Houdsona. 2. Corneille Dawida d’ Angers. 3. Dawid, Antonina Mercie. 4. Przysięga Sparta -cusa, Ludwika Ernesta Barrias. 5. Macierz3rńskie wychowanie, Eugeniusza Delaplanclie. 6. Myśl, Henryka Chapu. 7. Taniec, Jana Chrzciciela Carpeaux. 8. Lekka poezya, Jamesa Pradier. 9. Prządka, Mathurina Moreau, 10. Miłość macierzyńska, Pawła Dubois. 11. Improwizator neapolitański, Franciszka Luret.

■

tp*

!!!fe

____

**

Ili

ima

-,

mr

r1

Æ

iW

mm

.0

ęO

mm

■“iMM

CC

■ iii

ZA

Bfc-

V.

mi i

ui

O*

TABLICA II.

1. Chrzcielnica w Dijon, Claux’a Slutera. 2. Trzy Gracye G. Pitou, w Luwrze. 3. Ludwik XIV E. Bouchardona w Muzeum w Dijon. 4. Grobowiec Ludwika XII-go w St. Denis. 5. Królowa Marya Leszczyńska\w postaci Miłosierdzia, Augustyna Pajou w Luwrze. 6. Rzeźby z katedry w Amiens (Zwiastowanie). 7. Perseusz wyzwalający Andromedę, Piotra Puget’a w Luwrze. 8. Dyana, Jana Goujon w Luwrze. 9. Richleieu, Jana Chrzciciela

Pigalle’a w Luwrze.

'i

i.

ill

il

Si

p|

l!

î-

i|4

ïÉtfR -

Kim

m

m>m

fg

ill If

it;

im

m;;

rm

isi

S3

Sk

IL

l-V

If

E£

?»

wm

._' . 7______' ^MïmÊS

■■

'p*

•- • --

.■• ’ ■■ -■ Y^>    . . • "

kap)

iv

- SET!!

ft -v

N

H :

a

: : -È

;ii

Sä

yg

•5

f3|

5Jl!,

k ■:    . ■ .. ÿ‘

i.

fc.

jzk

mStî

fc»l

0.

7.

TABLICA I.

1. Katedra w Amiens. 2. Wieża katedralna w Chartres. 3.. Wnętrze katedry w Amiens. 4. Katedra w Reims. 5. Dom Jakóba Coeur w Bourges 6. Plan katedry w Reims. 7. Kapitel z kościoła N. P. Maryi w Laon.

i

>

;

.

'

!

v

t

\

' •

.

t

najwyższym, łatwo atoli wpadając równocześnie w affektacyę i manierę. Następna epoka zapędziła się w kierunku tym jeszcze dalej: Guillain i Sarrazin wykazują doskonałą technikę, mocno wyrobioną manierę, ale także dar bystrej ob-serwacyi, mianowicie w portretach. Franciszek i Michał Auguier jaśnieli przerafinowanemi postaciami niewieściemi. Puget (tabl. II, fig. 7) ożywił rzeźbę francuską, tchnął w nią szeroki ton włoskiego baroku i przeprowadził ją do nowej świetnej epoki, która przypadła na czas panowania Ludwika XIV. Dzieła rzeźby z tej epoki pojęte są według zasad malarskich i wypracowane z wielkiem technicznem mistrzow-stwem, rażą jednakże w motywach i w wyrazie pretensyonalnością i fałszywym patosem. Naj- jak i za czasów Drugiego Cesarstwa, starano się słynniejszymi mistrzami tej epoki są: Girardou J bardzo o plastyczną dekoracyę gmachów publicz-(grobowiec kardynała Richelieu w kościele Sor- nych; Dawid d’Angers (ściana szczytu Panteonu), bonny w Paryżu; grupa Porwanie Prozerpiny w parku wersalskim), Puget (grupa Milona z Kro-tony, wypukłorzeźba Aleksander i Dyogenes w Luwrze), Coyzevox (grobowiec Mazariniego tamże), bracia Coustou (Apollo i Dafne, Hipomenes i Atalanta w ogrodzie Tuileryjskim, dwie grupy poskramiaczy koni przy wejściu na pola Elizejskie), bracia Baltazar i Gaspard Marsy i t. d. Powoli miejsce patosu zajął wdzięk dworski, wpadający łatwo w pieszczotliwość.

zasadzie życiowej i dalszemu rozwojowi—prąd ów nie uchylał się wcale od wymagań nowego ducha. Pradier (tabl. IV, fig. 8) i Dawid d’Angers (tabl. III, fig. 2) zajęli takie stanowisko środkowe. Kierunek romantyczny znalazł niewielu tylko stanowczych reprezentantów w sztuce rzeźbiarskiej, a między nimi nie było żadnego wybitnego talentu z kierunkiem decydującym. Najdoskonalsze dzieła plastyki francuskiej z epoki Ludwika Filipa należą do rodzaju, który łączył się z poczuciem naturalnem starożytności. Ta-kiemi są mianowicie rzeźby Rude’a, Duret’a (tabl. III, fig. 11), douffroy, Dumonfa (geniusz wolności na kolumnie lipcowej), Guillaume’a, Chapu (tabl. III, fig. 6) i innych. Obok tego, zarówno wtedy,

Rude i Etex (grupy na Arc de 1 ’Etoile), Barye (lwy przy kolumnie lipcowej i przy pałacu Tuileryjskim) Duret (Karyatydy przy tumie inwalidów, roboty w Luwrze), Guillaume, Carrier, Belleuse, Crank, Jules Thomas, Aimé Millet (dekoracya opery)—dostarczyli dzieł, w których można śledzić powolne wyswabadzanie się z formy aka-demicko-klasycznej. Jakkolwiek zręczność w kierowaniu dłótem popychała w dziełach takich znacznych rozmiarów częstokroć do dekoracyjnego traktowania, utrzymała się jednak franc, sztuka rzeźbiarska Drugiego Cesarstwa na znacznej wyżynie i dotąd trzyma się na niej. Dzięki tej okoliczności, że państwo jest niemal wyłącznym protektorem tej sztuki i dzięki istnieniu francuskiej akademii sztuk w Rzymie, posiada współczesna Francya zawsze jeszcze, szkołę rzeźbiarzy, z którą bodajże żadna inna mierzyć się nie może co do gruntownej wiedzy, stylowego pojęcia i dyspozycyi, różnorodności i dzielności sił. I w rzeźbiarstwie wystąpiło na jaw usiłowanie wprowadzenia starszych stylów do sztuki nowoczesnej. Mianowicie renesans wioski i francuski pozyskały wpływ na formy i wyswobodziły je prędzej z bezpłodnego idealizmu, aniżeli sztuka niemiecka. Kierunek ten doprowadził do nowoczesnego realizmu, który usiłuje odtworzyć zarówno pełne życie i miękkość karnacyi, jak przeróżne materyały sukni. Mianowicie zaś wywołał zmianę w przedmiotach rzeźbiarstwa, które od zużytych allegoryi i bóstw klasycznych przeszło do idei współczesnych, starało się uwiecznić w marmurze rzeczywistość' zamiast wyobrażeń ze świata idealnego. Gdy pokonano ponęty czystej zmysłowości, w której celowali Clésinger, Schoene-werk i inni, wystąpił realizm coraz śmielej w dziełach Carpeaux (tabl. IV, fig 7), Frémieta, Cabeta, Cain’a, Cordier’a, do'ktôrych przyłączyli się. jako mistrzowie poważniejsi: Moreau (tab 1. III, fig. 9), Dubois (tabl. III, fig. 10), Delaplanche (tabl. III, fig. 5). Falguière, Bartholdi, Barrias (tabl. III, fig. 4), Mercie (tabl. III, fig. 3).

3) Malarstwo. Z czasów monarchii frankoń-

W niektórych, nadzwyczajnie misternych i powabnych, robotach, zwłaszcza w sztuce miniaturowej, ulegało francuskie rzeźbiarstwo coraz bardziej manierze. Częste niepoprawności, wątłe kształty ciał nagich, przesadna staranność w wykończaniu rzeczy podrzędnych: oto główne wady rzeźbiarzy z epoki Ludwika XV, wady, których odszkodowaniem są zalety wyrafinowanej zmysłowości, staranności w wiernem odtwarzaniu podobieństwa indywidualnego i ogromnej zręczności w obchodzeniu się z marmurem. Do wybitnych rzeźbiarzy tego okresu należą: Bouchardon (figury przy fontannie de Grenelle w Paryżu, biust Ludwika XIV, tabl. II, fig. 3), Pigalle (pomnik marszałka Maurycego Saskiego w kościele św. Tomasza w Strassburgu, pomnik księcia Richelieu, tabl. Iii, fig. 9), Houdon (Wolter, tabl. III, fig. 1), Pejou (królowa Marya Leszczyńska jako miłosierdzie, tabl. II, fig. 5).

W dziełach ostatnich mistrzów występuje na jaw coraz częściej, coraz szczęśliwiej, powaga klasyczna obok realistycznego pojęcia podobieństwa, co wysoką stanowi wartość. — U rzeźbiarzy Pierwszego Cesarstwa spotykamy zimne naśladownictwo starożytnych rzeźb: Cartellier, Cliau-det, Bosio, Cortot, Lemaire i inni reprezentują w dziełach swoich „klasycystyezny” (pseudokla-syczny) kierunek sztuki rzeźbiarskiej, który, wspierany przez Akademię, spotkał się jednakże w końcu okresu Restauracyi z reakcyą, wypływającą z ruchu romantycznego w dziedzinie malarstwa. Nie trzymając się ściśle doktryny estetycznej, która zagrażała jego najgłębszej

Jïneyil. Powsz. Ilustr. Zesa. 178. T XXIlf.

wdzięku i blasku, jakiego wymagano od dzieł sztuki, im bardziej zbliżano się do stylu rokoko. Dlatego po śmierci Colberta (1083) dano pierwszeństwo Mignardowi, którego świeży, kwitnący koloryt bardzo podobał się u dworu. Malował on małe komnaty w Wersalu, a po śmierci Le-brun a zajął zupełnie jego miejsce.—W końcu

skiej mało przechowało się miniatur rękopiśmiennych. Ze wszystkich sztuk Wieków Średnich sztuka malarska najmniej pozostawiła po sobie pomników. Jedyna większa świątynia, posiadająca jeszcze cały cykl malatur ściennych z dawniejszych Wieków Średnich, to kościół St. Savin w Poitiers, w którym znajdują się bardzo uszkodzone, dość pospolite, freski z końca XII wieku. Katedry w Chartres, Reims, Rouen, Tours, Bourges i Le Mans posiadają nadto witraże z XIII w., stojące na takiej wyżynie sztuki, do jakiej sztuka niemiecka doszła dopiero znacznie później. I malarstwo miniaturowe doskonaliło się bezustannie i osiągło w XV stuleciu, dzięki Fouquet'owi z Tours, nadwornemu malarzowi Ludwika XI i szkole jego, stopień doskonałości, jaki podziwiamy w słynnych modlitewnikach Anny bretońskiej i króla René (w wielkiej bibliotece paryskiej). Rzadkie bywają wówczas malatury na murze i na drzewie. — Nawet z XVI wieku, prócz Cousina i GTouet'a (tabl. IV, fig. 1), mało pozostało nazwisk malarzy, a mianowicie też mało obrazów stalugowych. W XVII stuleciu brała francuska sztuka malarska motywy swoje z Włoch. Fréminet, malarz nadworny Henryka IV, z którego polecenia malował w kaplicy zamkowej w Fontainebleau, kształcił się według współczesnej szkoły włoskiej i znalazł wielu naśladowców; Valentin wzorował się na manierze Caravaggia; Blanchard kształcił się na dziełach Tycyana; Vouet hołdował manierze Gwi doua Reniego; Lesuer brał wzory z Rafaela; Poussin i Claude Lorrain kształcili się, reprezentując pierwsi samodzielny kierunek sztuki francuskiej w Rzymie, gdzie przebyli największy okres życia i działalności. W akademii, założonej przez Mazariniego, znaleźli malarze francuscy punkt zborny i oparcie dla swoich poglądów na sztukę, którym w zasadzie pozostali wierni podczas długiego panowania Ludwika XIV. Jedno-tliwość, osiągnięta przez tę centralizacyę, ciągnęła się wkrótce na wszystkie dziedziny sztuki. Lebrun, mianowany pierwszym malarzem nadwornym i naczelnym kierownikiem wszystkich robót dekoracyjnych w budowlach królewskich, zgromadził około siebie formalny dwór rozmaitych artystów, malarzy, rzeźbiarzy, snycerzy, sztukatorów, ślusarzy, pozłotników i t. d., którzy częstokroć byli bardzo samodzielnemi talentami, jednakże pracować musieli mniej lub więcej wiernie według rysunków i wskazówek swego kierownika. Talent Lebruna celuje łatwą inwencyą i w wykonaniu ogromnych, pełnych allegoryi portretów historycznych mógł bez kwestyi wywierać w dziedzinie sztuki długo wpływ przeważny; jednakże jego patetyczny, ale zimny, od Pietra da Cartona zaczerpnięty, sposób malowania, nie mógł tchnąć w niezliczone obrazy, które pod jego kierunkiem malo-

W połowie

XVII    i na początku XVIII wieku wahała się szkoła w naśladownictwie bądź to Mikołaja Poussin’a (tab. IV, fig. 2), bądź też Lebruna lub Mignard’a (de Lahire, Bourdon, Cli. de Lafosse, Noël Coy pel i obydwaj jego synowie, Bon i Ludwik Boulogne, Santerre); żyło jednakże wówczas kilku, zmysłem artystycznym i gruntowną wiedzą przewyższających współczesnych towarzyszów, malarzy historycznych, ulegających wpływom niderlandzkim, jak Jonvenet, Snbley-ras, i kilku wykwintnych, a znakomitych, oraz charakterystycznych dla swej epoki portrecistów, jak Filip de Champaigne (tab. IV, fig. 4), Largil-lière i Rigaud (tab. IV, fig. 6).

XVIII    wieku wyróżnili się malarze z rodziny Vanloo (bracia Jan Baptysta i Karol); przyswoili oni sobie we Włoszech, zapoczątkowaną przez Piotra da Cortona, olśniewającą i ujmującą manierę, która we Francyi zwyrodniała w dziełach Natoira, Bouchera (tablica IV-ta, figura 7), Honorego Fragonarda w teatralno-pieszczony, ckliwy sposób, ale zarazem wchłonęła w siebie wszystkie powaby szczero - dworskiego, wdzięcznego malowania. Równolegle i równocześnie rozwinęło się, oparte o Hołlandyę, malarstwo miniaturowe. Watteau (tablica IV, figura 5) i następcy jego: Laueret i Pater, malowali zgrabne obrazki, ilustrujące życie towarzyskie stanów wyższych, z damami i kawalerami w wytwornych teatralnych kostiumach, zabawiającymi się z galanteryą we wspaniałych ogrodach i sielskich okolicach muzyką, tańcem i t. d. Wszystko to przedstawiało kulminacyjne punkta ślizkiego, ale

roz- pełnego wdzięku życia na dworze Ludwika XV. De Favrey i Leprince zdobyli sobie również popularność jako malarze rodzajowi. Chardin dostarczył scen rodzajowych z niższych stosunków domowego życia, scen z kuchni i tak zwanej martwej natury, a płótna jego wytrzymują porównanie z najlepszemi podobnemi dziełami mistrzów hollenderskicli. Desportes i Oudry malowali z wielkiem powodzeniem sceny myśliwskie i zwierzęta; Lantura i Józef Vernet byli cenionymi pejzażystami i „marynistami”. Greuze rozwinął równocześnie w scenach rodzinnych z życia warstw średnich mieszczańskich i we wdzięcznych postaciach dziewczęcych (tabl. IV, fig. 8) miękkie w tonie i w przedmiocie malarstwo sentymentalne, przypominające wzruszające dramaty Diderota. Duch czasu zwrócił się do nowych, przez klasycistów (pseudoklasyków) (de Lairesse, van der Werft“ i inni), poruszonych idei staroży-wano w Wersalu, w Luwrze i w zamkach Tria- tnych i do poważniejszych, symbolizujących non, Mend; n, Marly i Vincennes—owego miłego przedmiotów, aż przez encyklopedystów zapewnione zostało zupełne panowanie Starożytności, później oddziaływała zbawiennie. Niemiecki, sen-Umysły zajmowały się głównie poważną hi- tymentalny romantyzm reprezentował Hoffender storyą i stosunkami społecznemi; pod wpływem Ary Scheffer.—Naprzeciw romantykom, potężnie tej epoki stoją Vieu i Peyron, przesłannicy i przy-gotowawcy nowej w sztuce, z końcem XVIII wieku nastającej, epoki. —Odpowiednio do stylu Messidora w architekturze i w malarstwie wywołała rewolucya styl pełen prostoty i suchej prawidłowości, klasycyzm, którego największym przedstawicielem był Ludwik David. Studyując usilnie naturę, starał się on w kolorycie i w rysunku zachować najsurowszą prostotę, usuwał w idealny sposób wszystko, co było przypadko-wein. Kierunek był przytem patetyczny. Celem sztuki klasycznej było: wypowiedzieć dużo kilku rysami (tabl. IV, fig. 9 i 10). Wikłała się ona wskutek tego łatwo w allegoryę wyrozu-mowaną, czczą: tylko w portretach (najwybitniejszym potrecistą był uczeń Davida: Gerard—tab. IV, fig. 11) zachowała starą francuską siłę w chwytaniu indywidualności. Inni, zbliżeni stylem do Davida (Guérin, Girodet - Trioson,

pobudzającym narodowy kierunek sztuki, rozwinęła także nowe siły szkoła klasyczna. Na jej czele stał Ingres, mistrz prawdziwy w rysunku, w doskonałym układzie kompozycyi i w prowadzeniu lekką ręką posłusznego pędzla, który nie przeoczył też zdobyczy romantyków, mianowicie ich studyów, dotyczących architektury, kostiumów, oraz dziejów kultury; do jednostronnej zaś, przeważnie posągowej, starożytności, dołączył malowniczą pełnię form Rafaela (tabl. V, fig. 3). Flandriu zaś rozszerzył jeszcze program szkoły, nadając dziełom swoim jakąś głębię wewnętrzną i charakter szczero-kościelny. Za mistrzami tymi szereguje się kwitnąca dziś jeszcze szkoła kla-sycistów, którzy, co prawda, nie są już właściwymi koryfeuszami malarstwa, ale przetrwali ruch romantyczny i przez swą tradycyonąlną wprawę w rysunku i w malowaniu, przez staranne wyszkolenie się w przedstawianiu ludzkiej postaci, nadają sztuce francuskiej charakter stałości, właściwy jej, mimo wszystkich wahań. Za przywódzcę powyższgo kierunku uważać można Cabanela, którego dzieła łączą w sobie doskonałe formy Ingresa, wraz z nęcącym kolorytem i nadzwyczajną techniką malarską. Uczniowie jego: Gervex, Régnault, Cormon i inni udoskonalali- mianowicie koloryt według zdobyczy szkół innych, a co do rysunku wyzwalali się coraz bardziej z więzów klasycyzmu. Ten ostatni utrzymał się silnie w dziełach Bouguereau i Baudrego, który w wielkich freskach Opery ujawnił swe mistrzowstwo w malowniczem traktowaniu mas. — Najwybitniejszymi reprezentantami szkoły romantycznej za czasów Ludwika Filipa byli: Horacy Vernet i Delaroche. Pierwszy był propagatorem energiczniejszego, żywego kolorytu i realizmu w sposobie przedstawiania wydarzeń. Jego wielkie obrazy batalistyczne (tabl. IV, fig. 12), jako też jego religijne, duchem realistycznym owiane, płótna, skierowywały go ku Wschodowi, którego przepych w barwach przyciągał go mocno. Cala szkoła „oryentalistów” podążyła jego śladami i, odtwarzając nowe wrażenia, niemało dopomogła do podkopania kon-wencyonalnego sposobu malowania. Przedstawicielami tego kierunku są: Decamps, Biard, Fromentin, Cormon, Bida i inni. — Niemniej i Ver-net tchnął nowego, żywszego ducha w malarstwo batalistyczne; dotychczas odtwarzało ono walki w pojedynkę: Vernet pokusił się o przedstawienie nowoczesnych mas wojska i stworzył tern samem zupełnie nowy system kompozycyi. Cliar-let, Raffet, a mianowicie Bellangé, postępowali z powodzeniem tą drogą dalej. Prostszemi, ła-godniéjszemi, ale niemniej skutecznemi, środkami działał Delaroche (tabl. V, fig. 2), dając szkole romantycznej w kolorycie i rysunku prawidła, które, rozwijając się potem obok klasycznych,

Gros)., uwieczniali na płótnach swoich przeważnie chwałę Pierwszego Cesarstwa, usiłowali zharmonizować stosunki nowoczesne z prawidłami kla-sycznemi, nie mogąc pozbyć się mroźnej maniery, właściwej tej szkole w surowej kompozy-cyi, a mianowicie w gładkiem nakładaniu farb.

Dopiero Proud’hun wprowadził ich, tak pod względem kolorytu, jak i rysunku, na nowe tory i nowego t.chnął w nich ducha. Przeciwko owej szkole wystąpił pierwszy Géricault ze stanowczą dążnością do naturalizmu, który nie cofał się nawet przed wyobrażeniem okropności, owszem, usiłował odtworzyć ją wiernie z całą siłą. Delacroix rzucił się w tym kierunku z burzliwy mzapałem (tabl. V, fig 1) i stał się założycielem szkoły romantycznej. Romantyzm jaśniał w kolorycie, gdy klasycyzm celował przeważnie w rysunku. Malowidła romantyków mają w przeciwieństwie do dawniejszej przejrzystości i spokoju jakiś rys namiętny, wzburzony, rozpłomieniający. Romantyzm chciał podbijać barwami i w poruszający sposób przedstawiać przedmioty jako zwierciadło wzruszonego serca artysty. Osobistość artysty wydziera się naprzód po-przez opanowujące wszystko prawidło i ujawnia się w zuchwałem, często w zbyt zachwaleni, pochwytywaniu życia ludzkiego, oraz w twardości pędzla. Podnieceni przez Anglików: Boning-tona i Constable’a, zwrócili się Francuzi teraz także ku krajobrazom, które u nich późno pozyskały uznanie: Huet, Isabey, Roqueplan, Marilhat Diaz, zasadzali wartość obrazów swoich, już nie na rysunku, lecz na barwnym i miłym nastroju.

Gudin, pejzażysta morski, kroczył temi sa-memi torami. Co prawda, nie udało się jeszcze mistrzom wyswobodzić się zupełnie z pod starszych, hollenderskich wpły wową jednakże wytworzyli oni z romantycznej ekstazy nad naturą nowy rodzaj głębokiej obserwacyi przyrody, która

wreszcie połączyły się z niemi i większym ta- 1 .lentom dały podstawę do skutecznego postępu. Między romantykami najbliżsi Delarochea byli Robert Fleury, Schnetz, bracia Johannot, Hébert, Lehmann. Byli oni twórcami sielskich obrazków rodzajowych w stylu romantycznym. Malarstwo historyczne, nietylko przedmiotem samym, lecz poza tern, przez nawiązanie go do wypadków bieżących, starało się zwrócić uwagę widzów. Dlatego pod względem naukowym odtwarzało dokładnie minione zdarzenia, które zrozumieć można było, znając doskonale odpowiednio rozdziały liistoryi. Przytem chodziło o to, żeby dać rozpęd potężny do dalszej przędzy myśli, to jest pogłębić treść obrazu ponad to, co malarstwo dać może. Szkoła romantyczna przekształcała się coraz lepiej w malarstwo ideowe, przytem przyswoiła sobie takie malarskie wirtuozowstwo, iż nawet w kolorycie usiłowała wznieść się ponad naturę. „Exagérer la beauté”-—przesadzić w piękności, stało się jej hasłem, mianowicie pod względem kolorystycznym. Za przedstawicieli tego kierunku uznać trzeba: Couture’a, Gleyrea i Co-gniet’a, których świetny, ścisłą obserwacyą kierowany sposób malowania, zapewnił im nadzwyczajny wpływ na szkołę francuską, chociaż własne ich dzieła nie osiągnęły trwałego powodzenia. Wśród uczniów Couture’a wyróżnia się malarz historyczny, Puvis de Chavannes, który wykonał główne malowidła do Panteonu. Wymienić tu także trzeba Niemca, Feuerbacha. Najwybitniejszym uczniem Cogniet’a był Meissonier, który wyróżniał się mistrzowskim, jasnym sposobem malowania, rysunkiem charakterystycznym i pewnością w wyobrażaniu psychicznego momentu w swoich obrazach, mających drobne i najdrobniejsze rozmiary, na których odtwarzał częstokroć tylko pojedyńcze figury (tabl. V, fig. 5). Dalej, do szkoły Cognefa należą Bonnet, odznaczający się silą plastyczną portretów swoich, i blizcy mu, w tej samej dziedzinie czynni, Gaillard, Jacquemart, Feyen-Perrin i inni. — Jeżeli już Delacroix przedstawiał w obrazach swoich przedmioty wstrząsające nerwami, to od początku Drugiego Cesarstwa występowało coraz wyraźniej na jaw usiłowanie malarzy, żeby porywać widzów połączeniem zgrozy z rozkoszą. Gérôme, Régnault, Rochegrosse, Ger-vex, są przedstawicielami tego kierunku, dzięki któremu znacznie podniosła się sztuka malarska wskutek bystrości w obserwacyi i połączonej z nią siły realnego odtwarzania, będącej najważniejszym warunkiem osiągnięcia zamierzonego celu. W malarstwie batalistycznem, mianowicie w dziełach Neuville’a i Detaillea, wykazuje się skuteczność tego kierunku w sposób ogólnie zadawalniający. Staranność studyów, tak pod względem czysto artystycznym, jak i przedmiotowym, łączy się ze zdumiewającem opanowaniem oddziaływania farb i charakterystycznego rysunku, — Przeciwko przerafinownuemu, nerwowemu kierunkowi z romantyzmu rozwiniętej sztuki powstała nowa szkoła, która już pod względem zewnętrznym wyróżniała się tern. że przedstawiciele jej opuścili Paryż i cofnęli się w okolicę wiejską, mianowicie w lasy Fontainebleau (stąd szkoła z Fontainebleau, albo z Barbizon). Stała ona w ostrem przeciwieństwie do „malarzy piękna” i ich wyrafinowanych sztuczek malarskich i usiłowała zbliżyć się szczerzej i serdeczniej do natury, malując jasnemi barwami tak, żeby czar kolorytu wnikał głęboko w każdorazowy nastrój pejzażu. Jej dziedziną twórczą byt krajobraz (paysage intime), który ożywiał się, bądź-to ludźmi, bądź zwierzętami, i który, nie zważając na stare rodzaje malarstwa, starał się odtworzyć ścisłe zjednoczenie istot żywych z naturą. Corot, Daubigny, bracia Rousseau, Juliusz Dupré—jako pejzażyści, Fr. Troyou, van Marcke, Róża Bonheur, Brescassat—jako malarze zwierząt, Breton (tabl. V, fig. 4), Millet (tabl. V, fig. 6), Briou—jako malarze scen włościańskich, tworzą razem szkołę, która początkowo była najzaciętszą przeciwniczką owych „malarzy piękna”. Szukała ona bezpośredniej prawdy przyrodzonej i usiłowała ją odtwarzać, malując wrażenie krajobrazu i istot żywych, wywierane na ich miękkie przeważnie i poetyczne umysły. Wrażenie to malowali Barbi-zończycy jako całość, mato się troszcząc o szczegóły, jednakże z niebywałą dotąd siłą całego nastroju, która, co prawda, u niektórych przedstawia się jako echo starego sposobu malowania; natomiast u Corota, Rousseau, D'Aubigny'ego, a głównie u Milleta, wznosi się do bezpośredniego, porywającego oddania wrażeń natury. Przytem nie szukają oni piękna w artystycznem udoskonaleniu rysunku lub kolorytu, lecz właśnie przez oppozycyę, jaką budziły w nich poglądy artystyczne Couture’a, doprowadzeni zostali do tego, że malują prawdę kosztem piękna. Wojowniczy temperament malarza Courbeta, dążąc do niezawisłości od starego szablonu, zabrał się nawet do obrazów, które do widza przemawiać miały wyraźnym językiem o nędzy społecznej. Rozkosze okropności zastąpił Courbet straszliwą prostą rzeczywistością i tak samo kładł farby twardo i surowo obok siebie, jak je widział- w naturze.—Zasady te rozwija najnowsza szkoła malarzy francuskich. Corot, D’Au-bigny i towarzysze uciekli z Paryża na wieś, ażeby tam spokojnie obserwować przyrodę (jakoż w dziełach ich panuje szlachetny spokój w nastrojach przeważnie wieczornych); młodsi zaś malarze powrócili znowu do Paryża, ażeby malować tylko to, co sami widzieli, nie tak wszakże, jakiem jest, ale jakiem się wydaje pod wpływem światła i refleksów słonecznych (I m-presyonisci). Manet, Monet, Pissaro, Ger-vex, Bastien-Lepage, Lhermitte, Morisot i wielu innych pracowało w tym kierunku. Mianowicie usiłują oni przedstawić działanie jaskrawego światła słonecznego, drżenie rozgrzanego powietrza,

Porównaj: Silvestre „Les arti-

\\

Dla tego też sztukę ich nazywamy w przeciwieństwie do starej, pracującej z pomocą cieni pełnych, głębokich, brunatnych—plein - airem. Pośrednie stanowisko zajmują: bystry obserwator i malarz pełen fantazyi, Henner, dalej Karol Duran, Antigua i inni, którzy prawdzie usiłują osiągnąć impressyę, ale w tonie i w przedmiocie zbliżają się do starej szkoły.—Francuska sztuka malarska znajduje się obecnie w stadyum przejściowem. Usiłowania p lene rzy stó w, mianowicie Bastien - Lepagë'a, spowodowały zupełny przewrót w traktowaniu światła, a zatem i całego tonu obrazów, który z brunatnego przeszedł w niebieskawy. Mimo wielu błędów najmłodszej szkoły rozszerzył się zakres twórczości w sposób zadziwiający. Nadzwyczajna siła w osiąganiu zamierzonego wrażenia jest właściwością szkoły francuskiej; nadto posiada ona ogromną energię w dążności do nowycli ideałów; porusza i rozwiązuje coraz nowe kwestye malarskie. Artyści, jak Dagnau, Bouveret, Roll, Gervex, Bol-dini, Béraud, Carrière, Duez, zadziwiają każdego roku nowemi tematami. Iskrzący się koloryt Besnaida- w najnowszych czasach obudził najżywsze zajęcie. Różnorodność obrazów pomnażają miesz-jący w Paryżu Amerykanie, Hiszpanie, Szwedzi, Polacy, Norwegczycy i Niemcy. Jedną z najnowszych szkół jest szkoła mistykow-symbolistów. Sztuka francuska stanowczo dąży naprzód i pod każdym względem jest dziś najruchliwszą w Europie.

stes français” (Paryż 1878); E. Chesneau „La peinture au XIX siècle. Les chefs d’école” (Paryż wyd. 3-e 1883); tenże „Peintres et statuaires romantiques” (Paryż 1880); Ch. Blanc „Les artistes de mon temps” (Par. 1876); Planche „Etudes sur l’école française” (2 t. Par. 1855); Claretie „L'art et les artistes français contemporains” (Par. 1876); Duret „Les peintres impres-sionistes” (Par. 1878); J. Meyer „Geschichte der modernen franz. Malerei seit 1789” (2 t. Lipsk 1866—67); Rosenberg „Geschichte der modernen Kunst” T. 1, Lipsk 1885); „Gazette des beaux-arts” (Paryż).

Francya. Francuska muzyka. W historyi rozwoju muzyki powszechnej, Francuzi najważniejszą, po Włochach odgrywali rolę aż do XVIII wieku, co świadczy wymownie o ich wrodzonem uzdolnieniu i nadzwyczajnem zamiłowaniu do muzyki. Owo uzdolnienie i zamiłowanie objawiały się już w czasach, gdy Gallia znajdowała się pod panowaniem Rzymian, o czem Cezar i Diodor sycylijski napomykają, acz niewyraźnie, -lak u wszystkich narodów, równie i u dawnych Gallów, mnzyka ich pierwotna w ścisłym pozostawała związku z obrzędami religijnemi i urządzeniami społecznemi. Według historyków francuskich, druidowie, naczelnicy gmin i sędziowie gallijscy nie mieli zwyczaju spisywania swych praw i przepisów — tego im nawet czynić niebyło wolno — lecz układali je w pieśni, któ-rych następnie młodzi Gallowie wyuczali się na pamięć. A było to zadanie nie łatwe, bo, jeśli wierzyć historykom, tych pieśni, obejmujących w sobie wszystkie prawa i przepisy, zebrało się z czasem tak wiele, że niektórym ucz niom niekiedy 20 lat nie wystarczało do wyuczenia się wszystkich na pamięć. Prócz tych śpiewaków istniała jeszcze w Gallii osobna klasa pieśniarzów, zwanych bardami. Ci bardowie, według zapewnień Dyodora, do swych pieśni rycerskich, któremi sławili bohaterów narodowych i zagrzewali rodaków do walki z nieprzyjacielem ojczyzny, towarzyszyli sobie na instrumentach, podobnych do liry. Po zwycięstwie Chlodwiga nad Alemanami (496 r.), które utrwaliło potęgę nowozałożonego przez niego państwa Franków, a następnie po przyjęciu wiary chrze-ściańskiej, otrzymaniu od papieża tytułu kró-

§pvi

Sy

Fig. 5. Arfa barda gallijskiego z.IX-go w.

lewskiego, a od cesarza wschodniego purpury i korony, Chlodwig, urządzając swój dwór według wzorów rzymskich, nie zapomniał też i o kapeli nadwornej. Gdy jednak wśród muzyków rodowitych Frankońskich nie znalazł instrumentalistów odpowiednio udoskonalonych w swej sztuce, udał się do Teodoryka W-go, króla Ostrogotów, z prośbą o pomoc w tym względzie. Teodoryk przysłał mu z Rawenny zdolnych cytrzystów greckich (około 500 r.), którzy niemało przyczynili się do rozbudzenia zamiłowania śród Franków do muzyki. Te jednak wszystkie wiadomości, jako oparte przeważnie na tradycyi, nie-mogą być poczytywane za pewne źródła historyczne, z wyjątkiem bowiem kilku tekstów pieśni druidów i bardów (bez melodyi), oraz kilku piosenek światowych, z pomników dawnej muzyki francuskiej nic nie doszło do naszych czasów. Najstarszym zabytkiem pieśni łacińskiej, poolio-

dzenia francuskiego, która się dochowała wraz ki najwięcej wsławili się: Aurelian z Róome, z tekstem i melodyą, jest pieśń żałosna na śmierć Karola Wielkiego (814): A solis ortu, napisana podobno przez Columbana, w roku śmierci tego cesarza, lecz w nuty, a raczej w ne-unitj, ujęta dopiero w XI w. — jak utrzymuje Lacroix w dziele: „Les Arts au Moyen Age”

Remy d’Auxerre, a głównie Hucbald, mnich benedyktyński, przewodnik szkoły w Rheims. W ciągu wieku XI rozwinęła się we Francyi, głównie w Prowancyi, klasa śpiewaków rycerzów, zwanych trubadurami, krzewicieli muzyki świeckiej, którzy wkrótce dobili się tak wielkiego znaczenia i wziętości, że o godność trubadura ubiegali się najsławniejsi monarchowie i bohaterowie ówcześni. W XIII w. muzyka we Frau-cyi ogromne zrobiła postępy, głównie pod względem teoretycznym, a to za sprawą Franka z Paryża i Adama de la Halle, twórcy sielanek dramatycznych i komedyj ze śpiewem, z których „Robin et Marion”, grana pierwszy raz na dworze frnncuzkim w Neapolu w 1260 f., a posia-

(Paryż, 1869). Drugim zabytkiem jest pieśń o zwycięstwie nad Lotaryuszem w 841 r. pod Eontanetum (Fontenailles), utworzona przez jakiegoś Angleberta, naocznego świadka tego zwycięstwa, która dochowała się w neumach. Z zabytków muzyki kościelnej dochowało się miste-ryum o „Pannach mądrych i głupich”, ze słowami i muzyką, oraz kilka innych. Lubo następcy Chlodwiga dobrze zasłużyli się muzyce fran-

A.

-/*

Sous o K r v

„    *' .S A ' ~

fci it ptxci o cci. a Liai

-r r

£ rrroxa- mari/¹

, ^ ^ £    1 anc m|) ii if \xpeczozL~

V ter%r rnar-in

Ł Wcri^>vmjxL7xrittr* £ tm^jrîÆmo îéffcacû

j, • ‘MÜnrtcf fêntC

,r> r

1 ^ #• # •

O iMiofifjnncip&r

M cCc\ctru^ttox\)\f

C i\mn~r~cxe nirmo

ed mr^dülen Çÿl Anjpy

& ófrimenTumUdroli

Keam tclirrmfero

Fig. 6. Pieśń na śmierć Karola Wielkiego.

W XIV

cuskiej, zwłaszcza Pipin, który założył szkoły dająca kuplety, piosenki i tańce, jest pierwszą, muzyczne w Paryżu i Metzu, sprowadzał śpię- nader udatną, próbą opery komicznej, waków rzymskich i krzewił muzykę kościelną w. teoretycy francuscy udoskonalili kanon i fu-w swem państwie, najwięcej wszakże zasłużył gę, formy muzyczne i wogóle to wszystko, co się Karol Wielki, który, według Eginharda, nie- stanowi główną podstawę dzisiejszej umiejętno-tylko opiekował się muzyką kościelną i świecką, ści muzycznej. Z teoretyków tej doby najbar-ale i sam podobno był dobrym śpiewakiem, dziej wsławił się Jan de Mûris, profesor Fundował organy, sprowadzał uczonych śpiewa- akademii paryskiej; według jego teoryi uczono ków z Rzymu i obsadzał nimi szkoły w Soisson, muzyki w całej prawie Europie. W XVI w. Orleanie, Lyonie, Cambray, Toul, Dijon i innych muzyka francuska wyswobadza się stopniowo, miastach; doglądał nawet osobiście, ażeby roz- pod wpływem Renesansu i walk religijnych, krzewiano czysty śpiew gregoryański według z krępującego ją stosunku do religii. Utwory odpisu z autentycznego antyfonarza Grzegorza wielogłosowe, do owego czasu uważane za formę Wielkiego. Z jego też woli wykładano teoryę obowiązującą muzyków, i za ostatni wyraz sztuki muzyki w akademii paryskiej, jako część umie- prawdziwej, ustąpić musiały pierwszeństwa „majętności matematycznych. Z teoretyków tej epo- j zyce nowej”, monodii, pieśniom na głos poje-

III

il

'i

ah clera façon que len fi pjroit teurer

dyńczy, i wogóle muzyce świeckiej. We Włoszech pierwszymi krzewicielami monodyi byli: Caccini, autor canzonet i madrygałów, wydanych p. t. „Nuove musische”, oraz Peri. Za ich przykładem poszli muzycy francuscy: Klaudyusz Gou-dimel, nauczyciel Palestryny, twórca muzyki do psalmów Marot’a i Beza, Klemens Jannequin, autor słynnych kantat światowych: „Bitwa pod Marignan” i wielu innych. Te pieśni, zwane airs de cour, bądź voix de ville (stąd późniejsza nazwa vaudeville, wodewil), wykonywane przy towarzyszeniu lutni lub całej orkiestry, oraz dramaty treści mitologicznej, bądź allegorycznej, układane na głosy pojedyncze, chóry, balet i orkiestrę, ogromny wpływ wywierały na rozwój muzyki francuskiej, na rozbudzanie zamiłowania do widowisk teatralnych, zarazem przygotowywały grunt operze narodowej, która też w wieku następnym natychmiast po swych narodzinach stanęła o wiele wyżej, jako dramat liryczny, aniżeli włoska, choć ta ostatnia miała już za

«-ft-«---,-»' ■

©Loft ttKJ ÏÇperron coin ale tuer felon qua-i-fÔî

⁸—    %

T.Tin^batvrv u«lc fa fille marv?r<pu

;»« ‘ ■ N.    ■ .

-    - v-. - - v « .

Fig. 7. Pieśń trubadura Thibauta z Nawary, z XIII w.

sobą kilkadziesiąt lat doświadczenia. Twórcą opery francuskiej w wielkim stylu był Jan Baptysta Lully, rodem z Florencyi, w dziecięcych latach przywieziony przez księcia de Guise do Paryża, gdzie się wychował, wykształcił i duchem muzyki francuskiej przejął. W 1669 r. poeta Perrin otrzymał przywilej królewski na dawanie w całej Francyi „sztuk teatralnych z muzyką, na wzór włoskich, zwanych operą.” Zbudował on w Paryżu teatr odpowiednio urządzony, na którym wystawił sielankę „Pomona” z muzyką Camberta. Powodzenie tej sielanki zachęciło Lullego do napisania wielkiej opery, w stylu czysto francuskim. Gdy mu się pierwsza w tym kierunku próba udała, skomponował kilkanaście oper, które przyjmowano^z entuzyaz-mem w ciągu całego wieku. To powodzenie zawdzięcza Lully przedewszystkiem librettom, przerabianym z ówczesnych arcydzieł literatury francuskiej, i nowości formy, urobionej wpraw-

dzie na wzorach włoskich (szkoły toskańskiej), ale przez mego udoskonalonej, a zasadzającej się na dość ścisłem zespoleniu wszystkich czynników operowych: śpiewu solowego, chórów, orkiestry, oraz dekoracyi i maszyneryi scenicznej, w jedną całość, logicznie uporządkowaną. Za przy kładem Lui lego poszli kompozytorowie* Campra, Colasse, Bousset. Batistin, la Lande, Marais, Marchande, Couperin, le Clair (Leclair), oraz Jan Filip Rameau (ur. 1683). Z ich liczby Rameau był najgenialniejszy; on też najwięcej po Lullym wzbogacił muzykę francuską, a i na polu teoryi muzycznej bardzo ważne zasługi położył. Opery Lullego i Rameau dawano na scenach paryskich aż do 1752 r. W tym roku towarzystwo artystów włoskich otrzymało pozwo-leuie na przedstawienia oper komicznych włoskich, w sławnej Académie Royale de musique (Ob. Akademie muzyczne). Ten fakt stał się hasłem zaciętej walki, jaka się wkrótce wywiązała między zwolennikami włoskiej opery komicznej i narodowej muzyki francuskiej. Do przeciwników tej. ostatniej należał nawet J. J. Rousseau, który w zapale do włoszczyzny posunął się aż do tak ryzykownego twierdzenia, że muzyka francuska (opera) istnieć nie może, ponieważ język francuski zgoła nie nadaje się do muzyki. Z chwilą przybycia Glucka do Paryża i wystawienia jego „Ifigenii w Aulidzie” (1774) walka obu stronnictw wzmogła się niesłychanie. Na przeciw Gluckowi partya przeciwna postawiła Picciniego, najlepszego ówczesnego kompozytora włoskiego. Cały Paryż podzielił się na dwie partye: Piccinistów i Glukistów. Na czele pierwszej stanęli Marmontel i Laharpe, po stronie drugiej walczyli Arnaud, Suard i J. J. Rousseau, którego wielkość reformatorskich idei Glucka i tak olśniła, że się wycofał z grona zwolenników włoszczyzny. Ostatecznie, w tej iście „kokoszej wojnie”, Gluck zwyciężył. Opera francuska tryumfowała. Mimo całą śmieszność tych walk na pióra, w której brały udział najtęższe głowy Francyi — poeci, filozofowie, encyklopedyści, sam dwór nawet (Marya Antonina stała po stronie francuskiej), posiadają one niezmiernie ważne znaczenie w historyi muzyki francuskiej, oddziaływały bowiem pobudzająco na kompozytorów francuskich, którzy z nadzwyczajną gorliwością uprawiając wszystkie rodzaje muzyki, a głównie operę komiczną, dla przeciwstawienia jej operze włoskiej, ogromny wpływ wywarli na narodową muzykę ojczystą i rozkwit jej przyśpieszyli. Z tych najzdolniejszymi i najbardziej wpływowymi okazali się: Monsigny, Gretry i Ber-ton. W czasie tych walk dano początek kilku stowarzyszeniom muzycznym w Paryżu, jak np. Concerts des amateurs (1780), później Société de la Loge Olimpique, mieszczącego się w Tuileryach, pod opieką Maryi Antoniny, gdzie wykonywano po raz pierwszy we Francyi symfonie Haydna. Po ukończeniu wojny Glukistów z Piccinistami,

(1815),

pudru i pianki szampańskiej”, oraz Delib,es. Dział operetki miał tak znakomitych przedstawicieli, jak Offenbach, Hervé i Lecoq.—Wiek bieżący dał też Francyi kilku uczonych historyków i teoretyków muzycznych, jak Vincent, autor dzieła o muzyce greckiej, Coussemaker, twórca wspaniałego dzieła o muzyce średniowiecznej, oraz Fétis, autor wielu monografij, hi-storyi muzyki powszechnej, podręczników teoretycznych, biografij i t. d. I na polu muzyki wykonawczej mogą Francuzi poszczycić się wielu znakomitymi artystami. Ze szkoły paryskiej wyszli pianiści: Delaborde, Planté, Ritter, Duvernoy, Jaell; skrzypkowie: Mazas, Alard, Dańca (z obcych: Vieuxtemps, Sarasate, H. Wieniawski) a ostatnio Marteau; wiolonczeliści: Bat-ta, Franchomme. Jacquard; organiści: Baptiste, Franek, Benoit, Nidermeyer, Guilmant, Lefebur-Wély i Widor; śpiewacy: Nourrit (syn), Duprez, Roger, Faure; śpiewaczki: Cinti-Damoreau, Falcon, Stolz, Dorus-Gras, Viardot i Corvalho. Z fabrykantów instrumentów muzycznych wsławili się w świecie: w budowie fortepianów Erardi Pleyel, skrzypiec — Vuillaume i Miremont, instrumentów dętych—Sax, organów— Cavaillé-Coll.

Francuskie prawo. /. Prawo francuskie cywilne. History a prawa cywilnego do końca XVIII stulecia.

w muzyce francuskiej przez pewien czas zalegała cisza, będąca prostem następstwem wyczerpania się kompozytorów, wskutek długoletniej, gorączkowej ich działalności artystycznej, jaką rozwinęli w walce z przeciwnikami ich muzyki ojczystej. Zresztą, z wybuchem rewolucyi, uwaga ogółu zwróciła się w stronę spraw o wiele żywotniejszych dla Fran-cyi, aniżeli teatr i muzyka. Fewolucya nie zajmowała się wogóle sztukami pięknemi, a od muzyków domagała się jedynie hymnów patryotycz-nych, opiewających wolność narodu, i kształcenia muzykantów wojskowych. W tym też celu założyła w 1795 r. konserwatoryum muzyczne, później tak sławne, którego zadaniem głównem miało być: dostarczanie armiom republikańskim dobrze wyćwiczonych orkiestr wojskowych. Później dopiero, gdy do wykładów powołano najlepszych muzyków francuskich, a zakres nauk wykładanych objął cały obszar wiedzy muzycznej, konserwatoryum paryskie odrazu stanęło na czele wszystkich tego rodzaju uczelni europejskich. Wpływowi konserwatoryum zawdzięczają życie prawie wszystkie dzisiejsze stowarzyszenia muzyczne w Paryżu, jak: „Stowarzyszenie kwartetowe”, założone, przez Baillota w 1814 r., „Towarzystwo koncertowe”, utworzone przez Cherubiniego, „Koncerty amatorskie” słynne „Towarzystwo koncertów konserwatoryum” prowadzone przez Habenecka, a „Towarzystwo koncertów popularnych” przez Pasdeloupa. W nie-spełna trzydzieści lat po założeniu konserwatoryum Paryż stał się już głównem ogiskiem, skupiają-cem w sobie życie muzykalne całej niema¹ Europy. W pierwszej ćwierci wieku bieżącego, muzyka francuska uległa znów wpływowi kompozytorów obcych, mianowicie: Rossiniego, Meyer-bora i Webera. Zwłaszcza wpływ Rossiniego silnie oddziałał na twórczość kompozytorów oper francuskich, dramatycznych i komicznych, którzy z dzieł autora „Cyrulika” przeszczepiali na grunt francuski lekkość stylu włoskiego, humor, ele-gancyę, formę koncertową aryi, duetów i t. d., bez względu na wymagania sceny i prawdy dramatycznej. Bardziej dodatnim był wpływ Webera, a głównie Meyerbeera, który swemi operami, tworzonemi dla sceny paryskiej, najskuteczniej przyczynił się do pogłębienia stylu muzyki francuskiej, a głownio opery, do spotęgowania dramatyczności w śpiewie i instrumentacyi, oraz zjednoczenia muzyki ze słowami tekstu. Na tę epokę przypada najświetniejszy okres rozwoju muzyki francuskiej w XIX stuleciu. W dziale muzyki symfonicznej berło pierwszeństwa trzymali: Berlioz, naczelnik szkoły romantycznej, David, później Saint-Saëns; w dziale opery dramatycznej: Halévy, Thomas, a później Gounod, Bizet, Massenet, Delibes i Joncières; w komicznej : Boïeldieu, Herold, Adam, David, Clapisson, Maillart, Massé, Auber, najzdolniejszy ze wszystkich, „świetny przedstawiciel Francyi, jej lekkiego charakteru, cę.chy obyczajowej, z tradycyą

A. Po]

Kodeks Napoleona. — Wiek XIX. Dzieje prawa francuskiego podzielić można na cztery epoki.—-Epoka pierwsza obejmuje czasy panowania i wpływów prawodawstw, z których następnie powstało prawo francuskie. Epoka druga, odpowiadająca „Wiekom Średnim” historyi powszechnej, zna już prawo narodowe francuskie jako rezultat wielowiekowego działania każdego z tych prawodawstw. Epoka trzecia odznacza się charakterystycznem dążeniem do ujednostajnienia prawa obowiązującego w granicach całej ówczesnej Francyi. Dążenie to znajduje swój kres“ w działalności kodyfikacyjnej W. Rewolucyi, uwieńczonej kodeksami Napoleona. Epoka czwarta odpowiada XIX wiekowi. Jest to czas „kommentarzy” do wielkich pomników działalności prawodawczej Napoleona, czas wielkiego rozkwitu jurisprudencyi, która często, pod wpływem poza sferą prawa (w ścisłem znaczeniu tego wyrazu) działających bodźców, otwiera dla prawodawcy przyszłych czasów szerokie widnokręgi, oświetlane ze wszech stron jarzącem światłem ideałów demokratycznych: sprawiedliwości i braterstwa. W tym sensie i literatura prawa francuskiego ostatniego ćwierćwiecza naszego stulecia składa dowody, że wiek instytucyj prawa kodeksowego wymaga reform w kierunku uspołecznienia.— Wiadomo, że prawo cywilne, z pewnemi zmianami, obowiązuje u nas. Z tego powodu należy się obszerniejsza wzmianka jego historyi.

Epoka I. Prawo francuskie powstało z czterech głównych dopływów; tymi były prawa: celtyckie, rzymskie, staro-niemieckie i kanoniez-

niewielka kompilacya wyciągów

lie. O pierwszem wiemy nader niewiele. Jedyne, dotychczas odnalezione jego źródło, to notatki Cezara w jego dziele „De bello gallico”

(I, 4. VI, 13, 15, 19) oraz pomniki (niezmiernie cenne) prawa irlandzkiego (prawo Bretonów).

O ile sądzić można, prawo celtyckie czyli gal-lijskie było podobnem do prawa staroniemieckiego, a prawdopodobnie pod wielu względami przewyższało to drugie: cywilizacya bowiem celtycka była o wiele wyższą od germańskiej. Bardziej widocznym i namacalnym był wpływ prawa rzymskiego. Trzy razy przekroczyło ono granice Gallii: wraz z Cezarem (wtedy, nie jako prawo skodyfikowane, lecz tylko jako podłoże empiryczne stosunków prawnych), jako kodyfikacye Teodozyusza (r. 439) i Justyniana (r. 530)

(ob. niżej pod odpowiedniemi wyrazami, a także pod wyrazem: Prawo rzymskie). Kodeks Teod. wywarł znaczny wpływ na stosunki gallij-skie; panował najzupełniej przez l'/₂ stuleci, przybrawszy szaty t. z. Brewiarza Alaryka (506). Wpływy natomiast istotne kod. Justyniana dają się odszukać dopiero w XIII-m wieku; prawo to bowiem było nazbyt doskonałe (ostatnie słowo dogasającej potęgi Rzymu starożytnego), nazbyt obce napół dzikim stosunkom gallij-skim, nazbyt wreszcie uczone i mądre. Za cały czas sześciu stuleci (od VI do XII) pod jego wpływem powstały tylko następujące bardziej ważne pomniki, nader rozpowszechnione w Gallii: „Epitome Juliani” (stul. IX). której wpływ daje się odszukaę w kapitularzu Benedykta Lewity; „Petri Exceptiones legum Romanarum”,

(XI w.)

z kod. Justyn., która, być może. napisana została, a w każdym razie cieszyła się uznaniem we Francyi; „Brachylogus juris civilis” (XII w.) podręcznik w 4 księgach według planu Instytu-cyj, Wiadomo, że odrodzenie nauki rzymskiego prawa przypada na wiek XII (Irneryusz, pierwszy nauczyciel prawa rzymskiego w Bolonii, zmarł pomiędzy 1125 a 1140) i od tego czasu na ziemię francuską spływa już nieustający potok rzymskich reguł i kontrowersyj prawnych.

Azo (wielki glossator) uczył w Montpellier (f 1240),

Piotr z Belleperche (Petrus de Bellapartica)

— w Tuluzie i w Orleanie (f 1308). Kolosalne znaczenie zdobył sobie B ar to lu s (f w Peru-gii 1356), który stworzył szkołę wolniejszej niż dotąd wykładni tekstu rzymskiego prawa.—W r.

1453 Konstantynopol został zdobyty przez Muzułmanów, a całe liczne jego ciało prawnicze rozpierzchło się po Zachodzie Europejskim, głosząc wszędzie zasady rzymskiego prawa i hojnie siejąc ziarno jego podstaw. We Francyi nie widzimy tak otwartej recepcyi prawa rzymskiego, jaka miała miejsce w Niemczech, ale natomiast pr. rz. przedostało się tam przez liczne, widoczne i ukryte, kanały. Alciatus (1492 — 1550) uczy w Avinionie, Cujacius (Cujas) był profesorem pięciu uniwersytetów francuskich, zmarł

Eac. Powsz. llustr. Zesz. 178 T. XXIUI.

w Paryżu 1590, Hotmail (Hotomanus) — następca Kującyusza, Donellus (Doneau) zmarł w 1591. Cytujemy tylko nazwiska najsłynniejsze. Wpływ tych teoretyków stawał się coraz silniejszym. W XIII wieku słyszymy jeszcze nutę patryotyzinu lokalnego w takich np. słowach: „Li avocat ne soient si hardi d’eus mesler d’alleguier droit romain là où coustumes aient lieu.” Jeszcze w XIV stuleciu toczy się w sądach niejednokrotnie walka o starą zasadę prawa francuskiego, że zwyczaj pobiją prawo pisane (cautume passe droit). Zobaczymy niżej, w jaki sposób jednak zwyciężyli teoretycy - .romanisch Największym, oczywiście, ich tryumfem był Code Civil. Zanim opowiemy o tych zwycięstwach, należy nam wrócić raz jeszcze do punktu wyjścia, do czasów pierwotnych. Pozostaje nam jeszcze zbadać wpływ prawa kanonicznego i staro-giermańskiego.

Literatura. Prawo celtyckie: Niezmiernie liczne publikacye H. d’ArboisdeJubainville, z których wymieniamy tylko najważniejsze: „Etudes sur le droit celtique:” „Le Senchus Mor,” 1881, „Cours de littérature celtique,” tom V, 1892.— „Resume d’un cours de droit islandais, professé au Collège de France”, 1888/1889.—Prawo irlandzkie zostało zebrane w czterech tomach p. t. „Ancient Laws of Ireland”, 1865—1879, Dublin. Doskonałe opracowanie tego bogatego materya-łu w znakomitem dziele Henryka Sumner Mai ne’a „Early History of Institutions” (w przygotowaniu przekład polski).— Prawo rzymskie. „Codex Theodosianus” (ed. Ritteri 1736— 1745, 6 tomów, edycya niezupełna; należy sprostować według Haenela edycyi z r. 1842 —1844. „Corpus juris civilis” (Justyniana) najlepsze wydanie Krugera (Akademia nauk w Berlinie) i Momm-seua. Opracowania: Krüger: „Geschichte der Quellen und Literatur des römischen Rechts”, 1888, str. 285 — 293 i 322 — 358. Tardif „Histoire des sources du droit français. Origine romaine”, (1890) str. 33 — 120, 216 — 220 i nast. Sa vigny „Geschichte des römischen Rechts im Mittelalter”, 2-e wydanie 1834—1851. A Ri vier „Introduction historique au droit romain”, 1881. Max Conrat (Cohn) „Geschichte der Quellen und Litteratur des römischen Rechts im Mittelafter” tom I (1890) Flach: „Etudes critiques” 1890.

Prawo kanoniczne już wcześnie zajęło w ustro ju staro - francuskim nader ważne stanowisko. Jako prawo kościoła rzymsko-katolickiego obowiązywało ono, oczywiście, w trybunałach kościelnych w granicach ich kompetencyi. Poza tern jednak panowało ono i w sądownictwie świec-kiem, a to dlatego, że- l-o Kościół nader wcześnie wziął pod swoją opiekę niektóre instytu-cye prawa cywilnego, te szczególnie, które wjakikol-wiekbądż sposób godziły na „zbawienie duszy.” W taki sposób zakaz pobierania procentów przy pożyczkach wcześnie przyjęło prawo francuskie

z ustaw kościelnych i utrzymało go w mocy do 1 nych, o ile zostały tacito consensu uznane W. Rewolucyi. Tak samo ustawy o testamen- przez władzę królewską i o ile nie zawierają tach pod wielu względami normowane były według zasad kościelnych. Jeżeli nawet ustawy prawa zwyczajowego w drodze powolnego rozwoju własnego dochodziły do tych samych zasad, które rządziły prawem kanonicznem, to jednak ostatnie miały nad niemi tę wyższość, że do nich się zwracać należało po gotową już, obszerną i wszechstronną, wykładnię. — 2-o. Procedura cywilna i karna kanoniczna wywarły znaczny, zasadniczy wpływ na rozwój procedur obowiązujących w sądach świeckich. — Prawo kanoniczne zawdzięczało swój wpływ nietylko powadze Kościoła, ale i powadze nauczania publicznego.

przepisów, godzącycli w wolność kościoła galli-kańskiego. Jakkolwiek bądź, opinie te mają tylko znaczenie drugorzędne; wpływ swój toro-rowało sobie prawo kanoniczne stale i skutecznie, wpływ wewnętrzny, nieznajdujący sobie wyrazu w sądach współczesnych, a uzewnętrzniający się z tern większą siłą w dobie późniejszej. — Należy wspomnieć tutaj przynajmniej o innych źródłach prawa kanonicznego we Francyi. Jako takie wymieniamy: „Reguły Kancella-ryi Apostolskiej” (akta dotyczące stosunku Kościoła do Państwa) „Sankcya Pragmatyczna Ludwika Ś-go” (1268, apokryf sfabrykowany w XV stuleciu), b) „Sankcya Pragmatyczna Karola VII” (1438) c) Konkordat Franciszka I z Leonem X (1516) znosi niektóre ważne przepisy Sankcyj Pragmatycznych, broniące praw władzy świeckiej: odtąd królowi nie wolno mianować wysokich dygnitarzy kościelnych bez zgody papieża; konkordat ten zniosła W. Rewolucya, a natomiast ogłoszono: d) Konstytucyę Cywilną Kleru (Constitution civile du Clergé, 1790) wreszcie e) w r. 1801 wznowiono na innych warunkach konkordat z papieżem Piusem VII.

Literatura. Tardif „Histoire des sources du droit canonique”, 1887; Schulte „Die Geschichte der Quellen u. Litteratur des eanonischen Rechts von Gratian bis auf die Gegenwart” 3 tomy 1875 — 1880; „Corpus iuris canonici” (najnowsze i najlepsze wydanie .Friedberga, w 2 tomach 1879 — 1880). Co do literatury monograficznej ob. art. Prawo kanoniczne.

Prawo giermańskie. W V stuleciu powstają w Gallii trzy państwa „barbarzyńskie”: Burgundów, Wizygotów i Franków. Jaki wpływ wywarły te najazdy na kształtowanie się stosunków prawnych? W kilku słowach starając się zawrzeć wyjaśnienie tej zawiłej kwestyi, odpowiemy, że Gallo-Rzymianie zachowali swą wolność (wyjąwszy w ogólnej liczbie dość znaczną ilość jeńców) i zdobyli równość pod względem posiadanych praw z zaborcami. Kwestya własności jest dość ciemną dotychczas. Najeźdźcy wszędzie, gdzie osiadali, musieli zdobywać ziemię — jedyne na owe czasy bogactwo, jedyny trwały łup przedsięwziętej wyprawy. Wiadomo zaś, iż gdzieniegdzie ludność chętnie oddawała część swej ziemi, w nadziei, że uwolni się w ten sposób od uciążliwych podatków cesarstwa. Poza tern cały szereg praw uregulował ten stosunek w ten sposób, że część własności ruchomej i nieruchomej przeszła w ręce zdobywcy. Wreszcie, co do praw, to należy twierdzić z całą pewnością, że Gallo-Rzymiauie zachowali swoje prawa narodowe. Barbarzyńcy germańscy nie znali żadnych innych praw, prócz zwyczajów; te zaś wypływają z przeszłości każdej rasy, do której ludzie należą; w świetle takiego rozumowania (innego być nie mogło) każ-

We wszystkich uniwersytetach uczono na równi z rzymskiem—prawa kanonicznego. W Paryżu nawet od r. 1220 wykładano tylko prawo kanoniczne (pr. rzymskie wprowadzono na nowo dopiero 1679 r.). Chcąc być prawnikiem, należało zdobyć doktorat juris utriusque, t. j. być biegłym w rzymskiem i w kanonicznem prawie.—Nic dziwnego, że prawo kanoniczne w takich warunkach musiało znaleźć licznych kody-fikatorów. Liczne próby zebrania i ujednostajnienia: przepisów Starego i Nowego testamentu, pism Ojców Kościoła, dekretów synodalnych, nakazów Soborów i dekretalij papieskich, wreszcie zwyczajów kościelnych—(o tych wszystkich źródłach Prawa Kanonicznego ob. niżej Prawo Kanoniczne) zrodziły w poł. w. XII ważny pomnik historyczny „Decretum Gratiani” (ob. „Gra-cyan”), który jednocześnie był częścią pierwszą kodeksu powszechnego („Corpus juris canonici”)

Do tej pierwszej części przybyły później następne: Papież Grzegorz IX uznał za słuszne uporządkować różne i sprzeczne dekretalia papieskie, pod jego pontyfikatem ogłoszone (r. 1234). Deoretales Grzegorza IX stanowią drugą część Kodeksu. Bonifacy VIII nakazał również zebrać nanowo Decretales najważniejsze z pomiędzy ogłoszonych od r. 1234 — w ten sposób powstała część III kodeksu (1298), nazwana oficyalnie „Liber sextus”. Wreszcie Klemens V (1311) dodał szereg dokretalij, noszących miano „Clementina”—do których dopisano w końcu XV stul. dwa zbiory pod nazwą „Extravagantes.” Ostateczna edycya tych wszystkich powiązanych zbiorów ujrzała światło dzienne 1499—1502. Ta edycya odpowiada pomnikowi, znanemu pod tytułem: „Corpus iuris canonici”.

Tak powstały kodeks używał powagi we Francyi, jak i w innych krajach katolickich. Wykładano i objaśniano go w szkołach, powoływano się nań w trybunałach, jednak nie było opinii zgodnej co do jego powagi prawnej. Jedni twierdzili, że w żadnej części nie posiada on mocy prawa, lecz tylko—powagę doktrynalną, nie został bowiem uznany przez władzę królewską. Inni mniemali, że niektóre części, jak Decretales Grzegorza IX, posiadają wartość praw kanonicz-

Hesselssand Kern

dy człowiek ma prawo żyć według zwyczaju swych przodków. 1 dlatego zaborcom nie przychodziło na myśl zarówno to, aby zarzucić swoje własne zwyczaje prawne, jak i to, aby narzucać je siłą zdobytym plemionom gallo-rzyniskim. Z przekonania takiego wypłynęła z jednej strony możność zachowania samodzielności narodowo-prawnej dla mieszkańców Gallii, z drugiej zaś osobliwość nowego prawa : personna-litas iuris (samodzielność „osobista” każdego prawa), na mocy której każdy mieszkaniec danej ziemi podlega prawu swej narodowości. Rzymianie, Burgundowie, Frankowie Saliccy. Wi-zygoci i t. d. w sporach między sobą stosowali się, każdy szczep z osobna, do reguł swego narodowego prawodawstwa (przynajmniej w zasadzie, istnieją liczne wyjątki; cała kwestya w ogóle nader pogmatwana). Z czasem dopiero zamiast zasady narodowościowej zaczęto stosować zasadę terrytoryalności. — Każdy szczep gier-mański przynosił z sobą swoje „prawo” — zbiór zwyczajów. Trzy są najważniejsze kodeksy, „Leges Barbarorum”: Franków (Salickich, Ripuar-skicli, Chamawów), Wizygotów, Burgundów. Najpoważniejszym pomnikiem tego zwyczajowego prawodawstwa szczepów germańskich jest: Prawo Salickie, które obejmuje prawo karne, cywilne i procesualne. Według Hessel sa (ostatni wydawca) posiadamy 8 tekstów prawa salickiego, najstarszy 486 r. (65 tytułów), ostatni z czasów Karola W. liczy 72 tytuły. (Z biegiem czasu dodano do pierwotnego tekstu cały szereg kapitularyuszów (486 — 819), prologów i epilogów). Pra,wo salickie panowało w Hessyi, Fraukonii i Lombardyi. Powagę jego określa So hm następująceini słowy: „Każdy szczep gier-mański posiadał swoje narodowe prawa; wszystkie one jednak ustąpiły przed powagą i wpływem jednego: prawa Franków salickich. Mero-wingowie i pierwsi władzcy z linii Karolingów podbili różne szczepy germańskie Europy środkowej: jedność polityczna sprowadziła za sobą jedność pod względem prawa. Prawo Salickie przyj ętem zostało bez przymusu; inne szczęty germańskie zapomniały poprostu o posiadaniu woich praw specyalnych i uznały prawo Salic-He. A kiedy wreszcie państwo Karolingów, nzpadając się, dało początek istnieniu dwu nowych narodów: „Francyi” i „Niemcom”—narody U zlepione z tylu odmiennych odłamów narodo-wściowycli, posiadały już tylko jedno prawo: pawo Salickie.” — W kilku słowach omówimy znczenie pozostałych „ Leges Barbarorum.” Wîygoci (Hiszpania, Południe Francyi) tworzyli prwa nietylko dla siebie, ale i na użytek pod-bitch plemion. W taki sposób powstaje „Lex Roiana Visigothorum”, czyli „Brewiarz Alaryka” (50), przedstawiający skrócone wydanie Kod. Teoozyusza (ob. wyżej). W pierwszych stule-ciac Średniowiecza cytowano prawo rzymskie wedig tego zbioru. —„Lex Visigothorum” wła

ściwe prawo Wizygotów, ma do zaznaczenia jeden pomnik „Liber judicum” (VII stul.), który liczy 593 przepisy ('/„ zapożyczona z prawa rzymskiego). —Drugiein źródłem poznania prawa germańskiego są kapitularyusze — nakazy (manifesty, edykty) królów dwu pierwszych dy-nastyj. Przeszły do nas w dwu najważniejszych zbiorach: Ansegizyusza (Ansćgise, opat w Fonte-nelle f 834) i Benedykta Lewity (około r. 850). Wreszcie na trzeciem miejscu znajdujemy formuły — wzory akt używane w epoce dwu pierwszych dynastyj, które posiadamy w pięciu głównych zbiorach (od końca VII do końca VIII stulecia). — Więcej szczegółów o prawie szczepów giermańskich znajdzie czytelnik na właści-wem miejscu.

Literatura. „Leges Barbarorum” w Monument a Germ. H i s t o r i c a sub Leges, 5 t. (obecnie wychodzi przedruk p t. „Leges natio-num germanicarum”). Schröder „Lehrbuch der deutschen Rechtsgeschichte” wyd. ll-e 1894. Brunner D. „Rechtsgesch. tom I (1887) str. 254 — 412, oraz tom II (1892). — Pardessus „Loi Salique” 1843.

„Lex Salica” 1880 (wydawnictwa podstawowe). Thonissen „L’organisation judic. le droit pénal etc. de la loi Salique” 1882 (wyd. 2).—Brissaud „La loi Salique et le droit romain” 1891. De Rozière „Recueil général des formules” 3 tomy 1859—71. — Z takich oto źródeł, łączących się wzajem, wzajem na się wpływających, tworzyć się zaczyna prawo narodowe francuskie.

Epoka II. W połowie Średniowiecza przedstawia prawo francuskie—mówimy tylko w znaczeniu terrytoryalnem, jako o prawie (prawach) obowiązującem w granicach państwa — obraz następujący. Działają równocześnie cztery siły: zwyczaje (praktyka życiowa), władza prawodawcza (ordonanse królewskie), władza sądowa (jurisprudencya), nauka (profesorowie i autorzy). Wskutek pomieszania gallo-rzymskiej i germańskiej ludności, utworzyły się we Francyi dwie charakterystycznie odgraniczone narodowości, z których północna zamieszkiwała pro-wincye mówiące langue d’ oil, a południowa — prowincye, mówiące langue d’oc. Temu podziałowi językowemu odpowiadał i podział na pays du droit coutumier i pays du droit écrit, podział istniejący już wyraźnie na pocz. XIII stul. Prawo zwyczajowe prowincyj północnych było pochodzenia germańskiego i późno dopiero zmo-dyfikowanem zostało pod wpływem prawa rzymskiego i kanonicznego. Na południu zaś panowało prawo rzymskie (wulgarne). Pierwotnie było ono „osobistem” prawem ludności rzymskiej, następnie otrzymało powagę prawa terrytoryal-nego, a jako takie zostało oczyszczone z wszelkich naleciałości gallijskich i ludowych pod wpływem prawodawstwa Justyniana i juryspru-dencyi włoskiej. Wiele jednak pojęć prawa germańskiego przedostało się poza granicę języko-

wa umownego.

wą, a w szczególności pod wpływem prawa frankońskiego powstała znaczna ilość praw miejscowych, z pośród których szczególnie prawa miejskie nosiły charakter niekiedy zupełnie uie-rzymski. Zawsze jednak prawo rzymskie znajdowało tutaj zastosowanie w dwu wypadkach: 1) Odrodzenie nauki prawa rzymskiego wywarło wpływ tak głęboki, że począwszy od XIV stulecia na całym obszarze Francyi niektóre działy prawa prywatnego znalazły się pod panowaniem zasad prawa rzymskiego. W szczególności dotyczyło to prawa zobowiązań i umownego (les obligations, les contrats). Prawo francuskie zawierało pierwotnie w tych dziedzinach wiele charakterystycznych szczegółów (por. niezmiernie cenną pracę prof. Esmeina „Etudes sur les contrats dans le très ancien droit français”). W przeciągu XIII wieku prawo rzymskie wyeliminowało je prawie doszczczętnie, tak, iż gdy późniejsze stulecia przystąpiły do urzędowej re-dakcyi zwyczajów ogólnych, te zawierały już niezmiernie mało szczegółów dotyczących pra-2) W materyach skodyfiko-wanych przez prawo zwyczajowe zdarzały się częste luki. Cóż wtedy należało czynić? Jedni byli zdania, że w takich wypadakch należy zapytać rzymskiego prawa (Loyseau), inni znowu, że należało posłuchać wskazówek prawa zwyczajowego sąsiedniej prowincyi, albo zbioru zwyczajów paryskich, ostatecznie zaś zwrócić się do prawa rzymskiego, ale nie jako do jus scriptum, jeno jako do ratio scripta. Niektóre zbiory zawierały, poprostu, wskazówkę, że w razie napotykanych wątpliwości należy czynić ainsi que de droit, co oznaczało, jak wskazuje prawo rzymskie. — I na północy nie widzimy jednolitości w systemie prawa. Każdy kraj (prowincya) posiada swoje Coutumes. Niektóre prowincye dzieliły się według linii demarkacyjnej prawa pisanego i zwyczajowego.—Od XIII wieku zaczynają się tworzyć podstawy powszechnego prawa zwyczajowego, a to pod wpływem władzy królewskiej. Sąd Królewski (Curia regis), z którego wyrośnie z czasem parlament, jako sąd najwyższy państwa, staje odrazu na podstawach dawnego sądu królewskiego frankońskiego; sądzi też według wskazań słuszności (aequitas), i to wywrze wpływ niezmiernie potężny na dalszy rozwój prawa. Że zaś w parlamencie zasiadają nietylko świeccy, ale i duchowni sędziowie, tedy i w ten sposób wpływa na charakter jurysprudencyi prawo rzymskie i kanoniczne (najsilniej w sferze procesu i teoryi władania). Źródła poznania prawa zwyczajowego dzielą się na kilka kategoryj: a) „Zwody prawa zwyczajowego i praktyki XIII, XIV i XV ww. („Coutumiers et livres rie pratique”). Wymieniamy tylko najważniejsze: „Le livre de Jostice et de Piet” fwyd. przez Marniera, 1846; napisany pra wdopodobnie w Orleanie (po r. 1259),. zawiera zwyczaje orleańskie oraz teksty prawa rzymskie

go i kanonicznego. „Les Etablissements de St. Louis” (ed. Paul Viollet 1881 — 1886, 4 tomy) [1272 r.J — zawiera prawa zwyczajowe andegaweńskie (Anjou) i z Maine. Źródło bardzo ważne „Coutume de Beauvoisis”. spisane przez Beauma-noir (1283) — dzieło zupełnie oryginalne, odzwierciedlające prawo zwyczajowe i praktykę sądową XIII wieku. Beaumonoir jest teoretykiem i filozofem. „Grand Coutumier de Normandie” (1270—75) autor przypuszczalnie Mau-cael, dzieło doskonałe, które w szybkim czasie zdobyło powagę tekstu urzędowego. W XIV wieku spisane zostały: „Sommerural” Bouteillera zawiera wykład zasad prawa rzymskiego przyjętych przez sądy świeckie. „Stylus curiae par-lamenti” (1330) dzieło praktyka, który uznaje tylko autorytet ordinationes regiae i arresta curiae, b) Obok tego należy jeszcze wymienić zwody oryginalne praw miejskich i krajowych. „Li Usage de Borgoigne* („Ancien Coutumier de Bourgogne” wyd. Marniera, 1858). „Coutume de Touraine-Anjou” (1246), z których korzystał autor „Etablissements de St. Louis, Ancienes Coutumes d’Orléans”, które weszły w „Livre de Jostice” (ob. wyżej). Takie same pomniki zachowały się dla Amiens, Szampanii, dla miast Lille, Rheims i t. d. c) Jurys prude n-c y a wcześnie znajduje pracowników. Na pierw-szem miejscu należy pomieścić urzędowe spisy akt parlamentu paryskiego. Najstarszy zbiór tych akt został spisany pod redakcyą notaryu-szów Montluęon, Nicolas de Chartres, Pierre dé Bourges, Chalop, i obejmuje lata 1254 — 1318 (Zbiór ten nosi nazwę „Olim”, wyd. przez Beu-gnot 1839, w 4-ch tomach). „Décisions de Jean Desmares”, zbiór 422 wyroków (koniec XIV wieku). Patrz również: Tan on „Registre criminel de la Justice de St.-Martin des Champs” 1877.—„Les Plaids de l’échevinage de Rheims” (1248). d) Ustawodawstwo Królewskie nosiło pierwotnie nazwę „Etablissements”, następnie „Ordonnances”. Najstarszy dokument sięga r. 1155, a wzrostowi władzy królewskiej towarzyszy coraz liczniejszy szereg ordonansów, Prawa otrzymywały moc obowiązującą po zatwierdzeniu przez parlament. Produkcya ordonansôv zwiększa się od czasów Ludwika IX; z pośró. ustaw jego należy się wzmianka specyalm. „Ordonnance pour la reformation des moeurs’ 1254. Ordonanse dotyczyły prawa państwowego i administracyjnego, organizacyi sądowj i procesu (mniej prawa cywilnego i karneg). O wpływie feudalizmu na rozwój prawa b. Feudalizm.

Literatura. Pardessus „Mémoires sur Pagine du droit coutumier en France” 1833; ia-ferrière „Histoire du droit français” tom V i VI (1858); Ad. Tardif 1. c.; Brunner ,/e-schichte der französischen Rechtsquellen” (wEn-cyklopedyi Holtzendorffa”); Tardif „Coutmes de Toulouse” 1884; Jarriand „Histoire e la

do sądu, wreszcie stworzyła cały szereg nowych pomników prawa pisanego. Od tej chwili prawo rzymskie przestaje już być jedynem prawem pisanem, racyonalnem, doskonaleni Otwiera się pole pracy metodycznej w dziedzinie prawa zwyczajowego dla nauki i dla doktorów prawa. Nie w uniwersytetach atoli zaczęto uprawiać tę niwę. Tam panowały bezwzględnie prawo rzymskie i kanoniczne (prawo francuskie wprowadzono do wykładów w Paryżu 1679 r.). Tylko praktycy —adwokaci i sędziowie—zaczęli tworzyć kommen-tarze ’do prawa zwyczajowego. Oni pierwsi stworzyli (XVI w.) teoryę głównych instytucyj prawa zwyczajowego, wyprowadzili z surowych materyałów główne zasady, a wogóle przygotowali materyał dla czasów późniejszych. Byli to:

Nouvelle 1 18 dans les pays de droit écrit” 1889; Tanon „Histoire des justices des anciennes églises” 1883; Tenże „Les justices seigneuriales de Paris au moyen âge 1882”; Guil-hiermoz „Enquêtes et procès”, „Etude sur la procédure et le fonctionnement du Parlement au XIV siècle” (1892); Tardif „Coutumiers de Normandie” 1881; Viollet „Les Etablissements de Saint Louis” 1881 — 1886; Beautemps-Beaupré „Coutumes et Styles de l’Anjou et du Maine”: Beugnot „Les coutumes de Beau -voisis par PhiPppe de Beaumanoir” 1842; Bordier „Philippe de Beaumanoir” 1868—73; Tardif: „Sources du droit français” 396—403; La-boulaye et Dareste „Le grand coutumier de France” 1868.

mniki poważne. Jego interpretacya niektórych praw rzymskich pozostała trwałą, a niektóre jego teorye przeszły do Code Civil [tak np. art. 1217—1233, teorya zobowiązań podzielnych i niepodzielnych, spoczywa na jego „Extricatio labyrinthi dividui et individui”, a teorya sub-rogacyi art. 1249—1252 na jego „Quinque sol-lèmnes lectiones Dolanae]. Wpływ jego był tak wielki, że zażywał powagi prawodawcy: gdy 1580 r. przystąpiono do zreformowania prawa zwyczajowego, oparto się na jego krytyce. Guy-Coquille, niezależnie od rozległej działalności obywatelskiej (był deputowanym do Rad Generalnych od stanu trzeciego trzykrotnie, adwokatem, prokuratorem), rozwinął działalność pisarską i pozostawił: kommentarz do prawa zwyczajowego (Coutume de Nivernais), „Questions, responses, et méditations sur les articles des coutumes” oraz

„Institution au droit des François ou conférence des coutumes de France”, gdzie znajdujemy krótki a doskonały wykład całego prawa zwyczajowego dawnej Francyi. Nowy kierunek zapoczątkował w prawie narodowem Francyi Antoni Loisel (zmarł 1617), który w swoich znakomitych „Institutes coutumières” zebrał najogólniejsze podstawy prawa francuskiego (korzystając z przysłowi) w formie krótkich sentencyj. Obok niego należy wymienić Fleury (Institution au droit fr.), Laurière (kommentarz do Instytucyj Loisel’a), 8 a vary (f 1690 r. zasłużony na polu prawa handlowego; ob. niżej) i Pothier. W osobie tego ostatniego jurysprudencya francuska przedrewolucyjna doszła do zenitu. Pothie r (zm. 1772 r.), profesor prawa w Orleanie, objął myślą i pracą cały obszar prawa prywatnego (Oeuvres 11 tomów), a wpływ jego na redaktorów „Code Civil” był nader znaczny. Specyal-

Epoka III daje się w kilku słowach scha- Argentraeus (Bernard d’Argentré napisał seryę rakteryzować jak następuje: dalszy rozwój pra- kommentarzy do prawa zwyczajowego bretońskie-wa w kierunku ujednostajnienia przez ordonanse go; 1568—1584), a przedewszystkiem i nade-królewskie, redakcya prawa zwyczajowego i na- wszystko Du Moulin i Guy Coquille. Du ukowe formułowanie prawa przez jurysprudencyę. Moulin (Molinaeus) 1500 — 1566, adwokat Kiedy Francy a, przy wielkiem napięciu uczuć przy parlamencie paryskim, był kanonistą, ro-patryotycznych, wypędziła za morze Anglików, manistą i pierwszorzędnym znawcą prawa zwy-rozbudzona samowiedza narodowa wskazała jako czajowego, i w każdej dziedzinie pozostawił po konieczność kodyfikacyę istniejących zwyczajów prawnych. Działalność tę zapoczątkowały niektóre prowincye na własną rękę, a w r. 1453 nakazał Karol VII (ordonans z Montil-les-Tours), aby „usages et coutumes” zebrane zostały i spisane przez „coutumiers practiciens” i „gens de chacun état” i zostały mu przedstawione do zatwierdzenia przez parlament. Nakaz ten powtórzony został 1481,'1493 i 1497. Cały wiek XVI wypełniony jest tą pracą. Spisano zwyczaje prowincyj, które jeszcze nie posiadały swoich zbiorów, a dawne układy zreformowano, uwzględniając nowoczesne stosunki, którym stare zwyczaje już nie odpowiadały (reformation des coutumes). Pod wpływem romanistów (Cujas i jego szkoła) zyskały te zbiory na technicz-nem wydoskonaleniu; uwzględniono w nich też dość silnie wymagania prawa rzymskiego. Proces zbierania i ogłaszania zwodów prawa zwyczajowego odbywał się w ten sposób, że odpowiedni, przez Króla (albo księcia) mianowani, komissarze, zwoływali szlachtę (notablów) i uczonych prawników danej miejscowości i przedstawiali im projekt poporzednio wygotowany. Formalne przyjęcie przez zgromadzenie projektu nazywało się „homologation”. O ile nie było protestu, kommis-sarze natychmiast ogłaszali projekt jako prawo, a następnie przedstawiali go do sankcyi królewskiej. Większość układów prawa zwyczajowego (jak zauważyliśmy już) była zredagowana za panowania Ludwika XII (1506 — 1510).

Redakcya zwodów miała niezmiernie doniosłe znaczenie: unieruchomiła bowiem prawo zwyczajowe, najbardziej odpowiadające potrzebom danej miejscowości, odrzuciwszy wszelkie inne zbiory istniejące, jako niepotrzebne i nieautentyczne, zamknęła raz na zawsze dopływ idei rzymskich

Napoleon. Od-

nie w dziedzinie prawa zobowiązań był ich przewodnikiem, najwyższą powagą. Znaczenie swoje zawdzięcza P. przedewszystkiem przejrzystości i metodyczności układu i równowadze umysłu. Nie był on wcale nowatorem i pod tym względem stoi o wiele niżej od mistrzów XVI stulecia. Z chwilą unieruchomienia prawa zwyczajowego, ujętego w stałe formy redakcyi ostatecznej, punkt ciężkości dla rozwoju prawa przechodzi ku władzy ustawodawczej. Od tej chwili linii postępu szukać należy dla prawa francuskiego w dziejach ordonansów królewskich. Aż do epoki Ludwika XIV nie daje się zauważyć żaden plan, żadna metoda w ogłaszanych ordo-nansach. Ogłaszano je wskutek specyalnych potrzeb: skarg Stanów Generalnych, błędów zauważonych w układzie przewodu sądowego i t. d. większość ich też (Filip Długi, 1318, rozpoczyna szereg) rodzi się z troski o dobry, a prędki wymiar sprawiedliwości, a treść dotyczy głównie procedury sądowej. Bardziej ogólny charakter posiadają ordonanse 1539, 1560, 1576, 1629 (Code Marillac)—wszystkie przypadają na stulecie XVI. Panowanie Ludwika XIV otwiera nową erę w dziejach ordonansów. Są to wszystko kodyfikacye zupełne, systematyczne i szczegółowe, różnych gałęzi prawa. Myśl o ujednostajnieniu prawa, wypowiadana dotychczas luźnie i prywatnie, tutaj znajduje sobie realny wyraz. Znakomity Colbert umiał wmówić w Ludwika XIV, że może i powinien być również wielkim prawodawcą, i ułożył jednocześnie plan tej kodyfikacyi. Powołano do życia specyalną Radę Sprawiedliwości i w ten sposób Francya otrzymała 1667—1695 cały szereg prób kodyfikacyjnych. W roku 1667 ogłoszono „Ordonnance Civile, touchant la Réformation de la Justice” — kodeks procedury cywilnej o 36 tytułach, drobiazgowy, bardzo postępowy, z którego urósł następnie kodeks Procedury Cywilnej z r. 1806. — W r. 1670 skończono pracę przygowawczą nad „Ordonnance Criminelle”, kodyfikacyą prawa i procedury karnej, dziełem wielkiej wagi. Re-dakcya starała się wprowadzić wszelkie możliwe reformy, uprościć przewód sądowy, • ukrócić nadużycia, zmniejszyć koszty. Procedura jednak była bardzo surowa dla oskarżonego (śledztwo tajne, brak obrońcy). Tylko część or-donansu weszła do kodeksu procedury karnej; a mianowicie część dotycząca śledztwa pierwiastkowego. Surowość i monstrualność kar ustąpiła przed duchem W. Rewolucyi.—Rok 1673 przyniósł „Ordonnance de Commerce” — której ojcem duchowym był Savary (autor dzieła „Le parfait négociant”). Trzy księgi Kodeksu Handlowego z r. 1807 dają się sprowadzić do kodyfikacyi ordonansowej. Księga druga (Handel morski) — ma za podstawę „Ordonnance de la marine” (1681), uzupełnioną w r. 1689 przez „Ordonnance pour les armées navales et arcenaux de marine”.—W r. 1669 ułożono Kodeks Leśny

(réglement sur les eaux et forets).—W r. 1685 ogłoszono „Code noir”, kodyfikacyę handlu niewolnikami (ogromnie surowe, nieludzkie przepisy). Czasy Ludwika XV przyniosły nowy szereg kodyfikacyj. Tutaj rolę Colberta odegrał kanclerz d’Aguesseau. Ten zamierzył zreformować całokształt prawa francuskiego i ulepić z niego jeden orgauizm prawodawczy. W tym celu zamianowana rada przyboczna wydała fragmenty kolosalnego przedsięwzięcia, które nie wyszło ze sfery marzeń. Ordonanse „Sur les donations” (1731) „Sur les testaments” (1735), „Sur les substitutions fidéicoinmisaires” (1747) — wszystkie trzy przeszły prawie zupełnie do „Code Civil”. Ordonanse Ludwika XVI owiane są już duchem prawa przyrodzonego; należy je uważać za zwiastuny tych reform, które za sprawą W. Rewolucyi w dziedzinie ustawodawczej dokonane zostały. Konstytucya r. 1791 zawierała obietnicę: U sera fait un code des lois civiles commun à tout le royaume. Słowa te nie zawierały nic nowego, nic przewrotowego: były one rezultatem ostatecznym całego poprzedzającego rozwoju prawa francuskiego, owocem świadomych i nieświadomych dążeń całego narodu. Projekt, przedstawiony przez Cambacerèsa, został odrzucony, jako niedostatecznie zrywający z dawnym ustrojem Francyi (z ancien régime). Po zdławieniu Terroryzmu powtórzono próby, ale bezskutecznie. Dopiero pierwszy konsul (rok VIII) zwołał „Komis-syę czterech” i polecił jej wygotowanie projektu. Tronche t, Portalis, Bigot de Préameneu i Male ville wywiązali się ze swego zadania nader szybko i po upływie czterech miesięcy — projekt był gotowy. Rozesłano go sądom apellacyjnym do oceny, następnie poszedł pod skalpel krytyczny sądu kassacyjnegó, wreszcie do Rady Stanu. Na posiedzeniach tej rady prezydował pierwszy konsul dzielne tytuły kodeksu zostały następnie odesłane do Zgromadzenia Prawodawczego, gdzie trzech mówców, mianowanych przez Konsula, miało poleconą jego obronę (exposé des motifs de la loi). Na przedstawienie Trybunatu Zgjoma-dzenie Prawodawcze (Corps Législatif) odrzuciło pierwszy tytuł, a gdy zamierzano uczynić to samo z drugim — rząd cofnął wszystkie projekty. Dopiero po zreformowaniu Trybunatu i wyeliminowaniu całej oppozycyi, wprowadzono na nowo projekt kodeksu, składający się z 36 oddzielnych ustaw, który został przyjęty w r. 1804 (21 marca; i ogłoszony jako „Code civil des Français”; nazwa ta wraz ze zmianą formy rządu przekształconą została w r. 1807 na „Code Napoléon” Kodeksy powstają same z biegiem czasu, nie tworzy się ich”, powiedział znakomity Portalis, otwierając rozprawy nad projektem kodeksu, Wbrew żądaniom Konstytuanty, która domagała się zerwania z Ancien Régime, wiemy, że kodeks nie zawiera prawie zupełnie nowych praw; „odrzuciwszy archaizmy feudalistyczne, kodeks przejął najzupełniej całokształt dawnego prawa francuskiego ” (V i o 11 e t); „ prawodawcy ówcześni rozłożyli na artykuły prawo obowiązujące, prawo dobrze znane prawnikom, urodzone z doświadczenia i logiki stuleci całych, zakorzenione w świadomości i przyzwyczajeniach narodu” (Valette). Kodeks składa się z trzech ksiąg (des personnes, prawo osobowe, familijne; des biens et des differentes modifications de la propriété—prawo rzeczowe, własność, serwituty; des différentes manières dont on acquiert la propriété — (spadkobranie, darowizny pomiędzy żyjącymi, testamenty, zobowiązania, przedawnienie). Kodeks został wprowadzony tam wszędzie, gdzie dotarły orły zwycięskie a despotyczne Napoleona, a mianowicie w państwie Niemieckiem, wzdłuż lewego brzegu Renu (prowincye nadreńskie, pruskie, w Alzacyi i Lotaryngii—te od r. 1870 odeszły do Niemiec—w Hessyi, Bawaryi, Oldenburgu—w częściach leżących nad brzegiem Renu; w nieco odmiennej formie obowiązywać zaczął w W. ks. Badeńskiem [w krajach niemieckich obowiązywał przez całe stulecie XIX, od 1 stycznia 1900 r. na jego miejsce wprowadzony będzie kodeks prawa cywilnego dla Cesarstwa Niemieckiego: Das Bürgerliche Gesetzbuch für das deutsche Reich]. Poza tern zachował moc obowiązującą: w ks. Luksemburskiem, w Belgii, w kantonie Genewskim, w części kantonu Berneńskiego. W Hollandyi i Włoszech został zniesiony przez późniejsze prawodawstwa, które jednak na nim wzorowane były. U nas po utworzeniu w r. 1807 z części krajów dawnej Rzpli-tej odebranych od Prus, a w r. 1809 od Au-stryi — Księstwa Warszawskiego, kodeks Napoleona zyskał moc obowiązującą (art. 69 konsty-tucyi Księstwa Warszawskiego z d. 22 lipca 1807 r., oraz dekrety z 27 stycznia 1808 r.), w departamentach popruskicli od 1808 r., a w departamentach poaustryackich od 15 sierpnia 1810 r. Kodeks Napoleona, powstały na innym gruncie, nie odpowiadał zupełnie potrzebom naszego kraju. To pobudziło do licznych prób w celu zreformowania go lub usunięcia przepisów nieodpowiednich. Wskutek tego w r. 1818 zaprowadzono Ustawę hypoteczną, uzupełnioną w r. 1825 przez „Prawo o przywilejach i hypotekaeh” (w miejsce tyt. XVIII księgi III kodeksu, art. 2092—2203). W roku 1825 zniesiono również całą księgę I (art. 1 — 575), oraz tyt. V księgi III (art. 1387—1581), zamiast czego obowiązywać zaczął Kodeks cywilny Królestwa Polskiego. Ten zaś, o ile dotyczył związku małżeńskiego, uchylony został (w części) przez prawo o małżeństwie z r. 1836. W^r. 1875 reforma ustaw sądowych wprowa-wadziła pewne zmiany do kodeksu, zwłaszcza odnoszące się do dowodów (art. 1315 — 1369). Twórcy kodeksu byli najzupełniej przekonani o najwyższej doskonałości tego prawa. Ich przekonanie znalazło wyraz swój w słowach Bigot-

Prćameneu, wyrzeczonych w r. 1807, który nazwał „Code Civil” — arką świętą (1’arche sainte). Oczywiście, że się mylił,— przekonanie to jednak było tak rozpowszechnione, że pracy całego stulecia trzeba było, ażeby mniemanie o konieczności reform przyjętem zostało przez opinię publiczną.

Literatura. De mazur e „Antoine Loisel” (1876); Clément „Les reformes des Codes sous Louis XIV” (1869); Bellanger „Jacques Savary” (1857); Thézard „De l’influence des travaux de Pothier et du chancelier d’Aguesseau sur le droit civil moderne” (1866); Fénet „Recueil complet des travaux préparatoires du Code Civil” (15 tomów (1827—1829); Portalis „Discours, rapports et travaux inédits sur le Code Civil” (1844).

Całokształt dziejów prawa francuskiego opracowany został przez: Warnkoenig und Stein „Französische Staats und Rechtsgeschichte” (3 tomy (1846—1848); Schaffner „Geschichte der Rechtsverfassung Frankreichs” (4 t., 1845 — 1850); Glasson „Histoire du droit et des instit. de laF.” (1887 i nast. dotychczas 5 tom.); Viol-let „Histoire du droit civil français” (wyd 2-e 1893); Es mein „Cours élémentaire de l’histoire du droit français” (wyd. 2-e 1895). Wymieniamy tylko dzieła zasadnicze.

Epoka 1 V-ta obejmuje stulecie XIX. Epoka ta rozpoczyna pracę nad kodeksem, przyczem wszystkie usiłowania sprowadzają się do zrozumienia kodeksu i uczynienia go dostępnym dla ogółu. Pracę tę podzielić można na 6 grup, które rozpatrzymy poszczególnie (z możliwą zwięzłością). — 1) Zbiory prac przygotowawczych do kodeksu Napoleona („Recueils des Travaux Préparatoires du Code Napoléon”) miały wielki wpływ w pierwszych dziesięcioleciach, w czasie, kiedy nie było jeszcze kommentarzy. Zbiory te obejmują: Protokóły Rady Stanu, Uwagi Sekcyi Prawodawczej Trybunatu, Motywy i mowy obrońców rządowych. Laurent wyraża się bardzo krytycznie o wartości wspomnianych dokumentów. 2) Komment arze. W dziełach tego rodzaju złożono pracę prawniczą całego niemal stulecia; wpływ ich na jurysprudencyę był wielki; odznaczają się duchem kontrowersyi. Cytujemy tylko najważniejsze. Nauka niemiecka zdobyła się pierwsza na wykład kodeksu w dziele Zacha riae von Linge nth al „Handbuch des französischen Civilrechts” (1808) [przeł. na francuski przez Aubry et Ra u (1842 — 47), oraz przez Massé et Vergé (1854—60). Porządek logiczny, układ systematyczny niekodeksowy. Dwa przekłady polskie (Cukrowicza, Kraków 1842 i Ostapowieża 1867). Dzieło to miało epokowe znaczenie i posiada je do obecnej chwili (oryginał w IX-m, zupełnie przerobionem wydaniu, opracował Crome 1895). Szkoła francuska trzyma się porządku kodeksowego. Trop-long „Le droit civil expliqué suivant l'Ordre du

(1833 — 1843) nie obejmuje całości. | wyszło 24 tom.): Fuzier-Herman (1886, cło

Code”

Marcadé „Elements du droit civil français ou Explication méthodique du Code Civil” (1852, wyd. 3-e 1847—74, w 12-u tomach). Liczne kontro wer sye obecnie wyszły z użycia. Demolom-be „Cours de Code civil” (1845, doprowadzono do art. 1582, autor f 1888, dzieło dokończone przez Guilllouarda „Traités de la vente et de l’échange” 1889—1890, 2 tomy); Laurent „Principes de Droit Civil” (1869—1879, 33 tomy). Kommentarze Demolombe’a i Laurenta są dziełami podstawowemi, najważniejszemi w całej literaturze. Demolombe — kontrowersista z zasady, wykład czyni wrażenie obrony sądowej. Laurent — znakomity stylista, strona krytyczna słaba (napisał również „Cours élémentaire du droit civil” (1878,4 t.). Najnowszym kom-mentarzem jest dzieło Hu c’a „Commentaire théorique et pratique du Code civil” (1892, i n., tomów 14). Dzieło doskonałe, mało miejsca udziela kontrowersyom, odrzuca stare kwestye, rozpatruje prawo cywilne w związku z prawem administra-cyjnem, publicznem i t. p. Miejsce Laurenta zajmie z czasem wielki system Baudry-La-cantinerie „Traité théorique et pratique de droit civil” (dzieło zbiorowe, obliczone na 23 wielkie tomy od r. 1895). W literaturze polskiej: Delsol „Zasady kodeksu Napoleona spolszczone pod red. M. Godlewskiego” (1874); Laube „Krótka nauka z cywilnego statutu Napoleona Wielkiego sposobem słownika publiczności podana” (Wrocław 1808, podobna praca Stawiarskiego 1882); Wołowski „Kurs kodeksu cywilnego” (Tomy I-y i II i, 1868, doprowadzony tylko do art. 810 ks. III); Walewski „Kodeks cywilny objaśniony motywami do prawa i jurysprudencyi” (1872); Okolski „Zasady prawa cywilnego obowiązującego w Królestwie Polskiem” (1885). Należy się również wzmianka ważnym pracom Cr omego „Allgemeiner Theil der modernen französischen Rechtswissenschaft”

wyrazu Concierge, tom 12-y), Labori-Schaff-hauser (1889, do Payement). W Belgii wychodzą „Pandectes Belges” pod red. Picarda (od r. 1878 obejmą tomów 72, obecnie tom 62-i „Mandat - Mariage”. Tutaj należą również tak zwane Codes annotés (najbardziej używane wydania Dalloz, 1873 — 1890, 3 tomy, Sirey, wyd. 3 e przez Gilberta 1882 — 1885 w 2-cli tomach), Fuzier-Herman (1885 i n. dotychczas 2 tomy), w Belgii Beltjens „Encyclopédie du droit civil belge” (1891 — 1893, 4 tomy).—4) Monografie są bardzo liczne. Szczegóły ob. Dramard „Bibliographie raisonnée du Droit Civil” (1878); Marchai et Billard „Bibliographie générale par ordre des matières”. (Dramard podaje tytuły pod każdym artykułem). Picard „Bibliographie du droit belge” (1882— 1890) uwzględnia autorów belgijskich. U nas monografie: Heylmana, Jeziorańskiego, F. Rittnera, Pelczara, Zaborowskiego, Hu-bego, Holewińskiego, Spasowieża i innych: tytuły ob. pod nazwiskami autorów.—5) Jurys-prudeneya wywarła wpływ znakomity, ma do zaznaczenia prawdziwe tryumfy, jej prawo francuskie zawdzięcza wszelkie swoje przeobrażenia w duchu postępowym w ciągu stulecia dokonane. Najważniejsze zbiory: Dalloz „Recueil périodique et critique ee Jurisprudence”, zawiera orzeczenia i wyroki sądów wszystkich stopni (od r. 1845); Sirey „Recueil gen. des lois et des arrêts” (do roku 94 tomów 69). U nas: Karpiński „Pytania prawne” (5 tom.); „Juryspru-deneya Izby Sądowej Warszawskiej” (1876 — 1897, zeszytów 43); „Wyroki kassacyjne” (1876— 1897).    6) Ustawy. Kodeks doznał we Francyi

notion nouvelle du droit privé” (1894); Cornil „Contrat de travail” (1894).

2) Prawo karne. Kodeks karny francuski, ogłoszony 1810 r., zaczął obowiązywać od 1 stycznia 1811 roku. Liczy artykułów 484.— Dawne prawo karne francuskie nie było nigdy kodyfikowanem, składało się z oddzielnych nakazów prawodawczych i dokumentów prawa zwyczajowego—tak licznych, że sądy zostały najzupełniej pozbawione jakichkolwiekbądź jasnych wytycznych wskazówek.

Rozróżniano

nader nielicznych zmian. Laurent napisał projekt reform p. t. „Avant projet de revision du Code Civil” (1882 — 84, ‘ 6 tomów). Dopiero w ostatnich latach (1880 i n.) zauważyć się daje ruch na polu wprowadzenia zasadniczych (1891) i „Grundlehren des franz. Obligationen- zmian do kodeksu, uwzględniających stosunki rechts” (1894).—Repertorya encyklopedycz- społeczne, które w ciągu stulecia uległy karne (»Les Répertoires Encyclopédiques”). W ce- dynalnym przeobrażeniom. Dążenie to ma na lu ułatwienia poszukiwań (a więc dla celów celu uspołecznienie prawa i stworzyło już całą praktycznych) zaczęto wydawać repertorya al- literaturę projektów, których krytyka dotknęła fabetyczne. Morlin de Douai „Repertoire de władzy ojcowskiej, władzy męża (nad małżonką), jurisprudence” (wyd. 5-e, 1827—30 w 36-u to- prawa własności, ' prawa wierzyciela, prawo-macli); Dalloz (Dezyderyusz i brat jego Ar- dawstwa spadkowego—Por. Glasson „Le code mand) „Repertoire alphabétique et méthodique, civil et la question ouvrière” (1886); Baets „La Jurisprudence générale” (repertoryum prawodawstwa, doktryny i jurysprudencyi w zakresie prawa cywilnego, handlowego, karnego, administracyjnego, publicznego i międzynarodowego od r. 1845 —1864, 44 tomy); „Supplément au Répertoire etc” pod red. G ri olet, Vergé etc (w 13-u tomach, 1887—1894). Dzieło bez względu na błędy nader pożyteczne i stale a wszędzie używane. „Pandectes Françaises”, pod tym tytułem wychodzi dzieło treści podobnej w trzech wydaniach pod red. Rivière et Fremont (od 1886,

w ogólnych zarysach zbrodnie przeciwko religii (crimes de lèse-majesté divine), jak bluźnier-stwo, świętokradztwo, magię, herezyę, aposta-zyę, ateizm i t. d., przestępstwa przeciwko obrazie majestatu ludzkiego (crimes de lèse - majesté humaine), przeciwko królowi i t. p., wreszcie zbrodnie przeciwko jednostkom prywatnym (particuliers). Kary nie były zindywidualizowane; wraz z przestępcą karano wstępnych i zstępnych, skazywano ich na banicyę i konfiskatę. Te-orya odpowiedzialności nie istniała zupełnie (niemowlęta stawały pod sądem, a nawet trupy!). Taką samą drobiazgowość widzimy w systemie kar, gdzie inwentarz składał się ze śmierci, galer, banicyi. Pozbawienie ż^cia było też usystema-tyzowanem: inaczej uśmiercano szlachtę, inaczej mieszczan. Wogóle cały systemat był oparty na najwyższej dowolności i nierówności.—Dopiero Rewolucya wprowadziła nowe czynniki postępu. Prawodawca ówczesny uważał, że można karać tylko za przestępstwa szkodliwe dla społeczeństwa i dla bliźnich—i zniósł wszelkie crimes de lèse - majesté divine; a następnie ustanowił dwie kardynalne zasady, które odtąd obowiązują w całym świecie ucywilizowanym: nikt nie może być karanym za zbrodnie nieprzewidziane przez prawo, albo przez prawo nieogłoszone i niestosowane; kary muszą być jednakowe dla wszystkich (bez różnicy stanów).—Napoleon u-znał za potrzebne dokonać nowej kodyfikacyi, i ta obowiązuje aż do obecnej chwili. Redakcya kodeksu wyznawała przekonania szkoły utylitarnej i wychodziła z założeń teoryi odstraszenia (ob. Prawo Karne, Feuerbach). Idea sprawiedliwości została poświęcona interesom realnym albo domniemanym społeczeństwa. Kodeks zawiera skutkiem tego wiele i ciężkich wad; łatwo bowiem zrozumieć, że zamiast interesów społeczeństwa, broni interesów chwilowego rządu napoleońskiego. Kary są niezmiernie surowe. Wogóle nad kodeksem unosi się nowy duch Cesarstwa. Wszakże ma kodeks ten ważne zalety: zredagowano go z wielką prostotą, jasno i z zachowaniem porządku; wprowadzono zasadę okoliczności łagodzących, — których przedtem prawo francuskie pomimo Rewolucyj nie miało wcale. Jednocześnie ogłoszono też kodeks procedury kryminalnej—dzieło przedstawiające wartość o wiele mniejszą, pracę eklektyczną, która w dużej części polega na Ordonansie z r. 1670 (ob. wyżej), a w niektórych ustępach na kodyfi-kacyach z doby Rewolucyi. Śledztwo pierwiastkowe jest tajne i piśmienne, obrady sądowe dopiero jawne i ustne. Zatrzymano — odziedziczone po W. Rewolucyi—sądy przysięgłych, ale tworzenie listy przysięgłych oddano w ręce admi-nistracyi (prefektów).—Nic dziwnego, że w przeciągu stulecia kodeks uległ pewnym reformom. Dadzą się one sprowadzić do. trzech zasad: złagodzenie systemu kar, rozwinięcie teoryi okoliczności łagodzących; wreszcie

Eneykl. Poważ,. Ilustr. Zobz. 179. T. XXIIL

przekonanie, że kara winna poprawie przestępcę. Każda z tych trzech zasad wywołała cały szereg ustaw dodatkowych. W dziedzinie procedury karnej wszystkie niemal projekty reform koniecznych obracały się w sferze śledztwa pierwiastkowego, które z najzupełniej tajnego chciano uczynić jaknaj bardziej publicznem, a więc przedewszystkiem zezwolić obwinionemu na korzystanie z porady obrońcy. Zasada ta zwyciężyła ostatecznie i w r. 1897 przez prawo uświęconą została. Poza tern wprowadzono cały szereg reform specyalnych, dotyczących kolei żelaznych, prasy, przestępstw wojskowych itd.—-Literatura. Dubois „Histoire du droit criminel en France depuis le XVI jusqu’au XIX siècle” (1874); Esmein „Histoire de la Procédure criminelle en France” (1882); Dalloz „Code pénal annoté” (1881 —1882); Chauveau et Hélie „Théorie du Code pénal” (6 torn., wyd. 5-e 1873); Ortolan „Elements de .droit pénal” (wyd. 4-e, 2 tomy, 1875); Garraud „Traité de droit criminel” (4 toiny, 1893 i nast.); tenże „Précis de droit criminel” (1885, wyd. 2-e).

3) Prawo handlowe. Powiedzieliśmy już wyżej, że reformy Ludwika XIV, dokonane dżięki talentom Colberta, dotyczyły również prawa handlowego. W r. 1673 wydano Ordonance du commerce de terre, gdzie podzielono na 12 tytułów pomysły i poglądy kupca paryskiego, Jakóba Sa-vary, autora pracy „Le parfait négociant”. Następnie w r. 1681 wyszła „Ordonnance sur le droit maritime” (w 5-u księgach), dzieło znakomite, przyjęte doskonale przez cudzoziemskich uczonych. Obie ustawy znalazły głębokiego kommentatora w osobie Pothiera (ob. wyżej). Za czasów Konsulatu w r. 1801 kommissya spe-cyalna opracowała projekt „Kodeksu handlowego”. W roku 1806 pod wpływem epidemii bankructwa przyśpieszono nad nim obrady w Trybunacie i Ciele Prawodawczem (1802), kodeks zaczął obowiązywać od 1 stycznia 1808 roku. Wprowadzono go również do nas (1809), do Belgii [1814, obecny kodeks belgijski po reformach 1851—1891 przedstawia postać zupełnie odmienną], do Włoch (nowy kodeks 1883), do Hiszpanii (nowy kodeks 1886), do Hollandyi (reforma 1833, obecnie pracują nad nowym), do ks. Luksemburskiego. Kodeks handlowy, zawierający nader mało zasad nowych, kodyfikujący po największej części tylko dawne prawo francuskie, uważany jest za najsłabsze dzieło prawodawcze epoki Napoleona. Po części dlatego, a po części i z powodów materyi wewnętrznej (handel rozwija się niezmiernie szybko), zestarzał się bardzo prędko i wcześnie też zaczęto go reformować. Od roku 1817 do 1889 nauka francuska wylicza 24 nowelle prawodawcze, które wprowadziły zasadnicze zmiany, nie tylko formalne, ale i materyalne, do organizmu Code de Commerce. W roku 1841 kodeks ogłoszony został w II m, zmienionem, wydaniu. Od tego czasu no-

17

s. p.

funt czyli livre, dzielący się na 2 marki [marcs, grzywny) po 8 uncyj [onces) po 8 gros czyli drachm po 3 skrupuły [deniers), po 24 grany (grains), zatem 9 216 granów. Funt wyrównywał 489.5058 grama, gran — 0.05311478 grama. Quintal (cetnar) obejmował 100 funtów, millier 10 kwintalów. Funt aptekarski miał 12 uncyj czyli 5 760 granów.

Postanowieniem z d. 12 lutego 1812 r. dla ułatwienia ostatecznego wprowadzenia miar metrycznych ustanowione były miary tymczasowe, mesures usuelles, dozwolone do r. 1839, chociaż w praktyce przetrwały do r. 1861. Były to: Miara długości, Toise usuelle o 6 stopach —2 metrom; Aune usuelle (łokieć tymczasowy) m 12 decymetrom czyli 1 '/₅ metra. Miarą do cieczy była pinte usuelle równa litrowi, zatem toż samo, co kwarta warszawska; do zboża służył boisseau usuel — '/₈ hektolitra czyli 12'/₂ litra. Jednostką wag był funt, livre usuelle dzielący się na 16 uncyj.—Dawne wagi używane są dotąd jedynie w handlu jubilerskim (ob. Karat).—W aptekach gram także z trudnością wyrugował wagi dawne; obowiązującym stał się Miary długości: dopiero od 1840 roku.

Frankfurt

Rząd francuski poniósł

welle bywają stale wprowadzane na miejsce dawnych artykułów do wydań nieurzędowych.— Więcej szczegółów znajdzie czytelnik w artykule o Kodeksie handlowym obowiązującym u nas. —Literatura. Bé dar ride „Commentaire du Code de Commerce” (31 torn.); Lyon Caen et Renault „Traité de droit commercial” (2 wydania w 6-u tomach, 1889 i nast.); T h all er „Traité élémentaire de droit Commercial” (1898); tenże „Annales de droit commercial” (1 torn rocznie od r. 1886).'

Francya. Francuskie miary i wagi. Od 10 grudnia 1799 r. (19 frimaire roku VIII) wprowadzony jest układ miar metryczny, poprzednio już uchwalony ustawą z d. 18 germinala r. III (7 kwietnia 1795 r.). Długość metra, oznaczona na 443.295 936 dawnych linij paryskich, ustanowiona została ostatecznie na 443.296 linij, skąd długość metra pozostała zależną od dawnych miar długości. Od tak przyjętej długości metra wyprowadzone zostały wielkości wszystkich innych miar i wag, czem wiążą się w jednolity układ miar metrycznych (Ob. Metryczny układ miar).

Miary i wagi dawne.

Stopa czyli stopa królewska (pied, pied du roi) dzieliła się na 12 cali (pouces) po 12 linij (lignes) po 12 punktów (points); przy pomiarach geometrycznych stopa dzieliła się na 10 lignes po 10 points. Stopa — 0.3248394 metra. Do pomiarów przybliżonycli służył trojaki pas (krok): 1) pas ordinaire — 2'/₂ stopom, 2) pas géométrique czyli brasse — 5 stopom, 3) pas militaire = 2 stopom. Toise (sążeń) obejmował 6 stóp. — Przy pomiarach gruntów używany był perche (pręt) o 18 stopach; perche des eaux et forêts, pręt do pomiaru dóbr państwowych, obejmował 22 stopy. Obok tego używany był aune (łokieć), ustanowiony edyktem 1557 r. w długości 524 linij, który wszakże od początków wieku ośmnastego był nieco większy, 526⁵/₆ linij. Jako miara drogowa służyła lieu (mila zwyczajna), których szło 25 na stopień równika, = 4 451.9 metra, — :,/₅ dawnej mili geograficznej. Obok tego używane były: Lieu moyenne, 22'²/₍₎ na stopień równika, = 5 008.4 metra, — 0.675 mili geograficznej. Lieu marine (mila morska), 20 na stopień równika, = 5 564.9 metra, == :,/4 mili geogr. Lieu de poste — 2 milles de poste, obejmowała jako miara urzędowa 2 000 toises, ale w praktyce wahała] się od dług. 4 287 ‘/₂ do 4 823 '/, metra.— Miarą gruntową był arpent — 100 prętom (perches) kwadratowym, wielkości trojakiej, odpowiednio trojakiej wielkości pręta. Miarą zbożową był boisseau o 16 litronach— 13.0083 litra.—Miary do cieczy: Muid obejmował 2 feuillettes po 2 quartants po 9 setiers czyli veltes po 4 pots po 2 pintes. Queue — 1 '/₂ muids miała 2 barriques (oksefty). Pinta czyniła 0.9313178 litra, ale w handlu en gros była większa, 0,9512055 litra.—Jednostką wag był

kilograma.

s. K.

Francya.—Francusko-Pruska wojna 1870 - i r. była najważniejszym przełomowym wypadkiem polityki europejskiej w drugiej połowie XIX-go stulecia. Była to zarazem ostatnia z wojen, jakie Prusy przedsiębrały, aby pod swojem przewodnictwem zjednoczyć Niemcy i ostatnia wojna, którą przedsiębrał Napoleon III, aby osiągnąć w Europie hegemonię i utrwalić istnienie swej dynastyi. Następstwem jej było zjednoczenie się Niemiec jako cesarstwa dziedzicznego w rodzie królów pruskich, upadek Napoleona III, przyłączenie do Niemiec wbrew woli mieszkańców

Alzacyi i Lotaryngii, wreszcie utrwalenie na nieokreślony jeszcze przeciąg czasu przewagi militaryzmu w świecie cywilizowanym.

Spotkanie się Napoleona III z księciem Bismarckiem w Biarritz (paźdz. 1865 r.) miało ważne znaczenie, a zawarcie przymierza włosko-pruskiego (8 kw. 1866 r.) było faktem decydującym, odtąd bowiem wpływ kierowniczy na politykę międzynarodową wysunął się z rąk Napoleona III. 'Bismarck łudził go obietnicami, ofiarowaniem w przyszłości już to Szwajcaryi francuskiej, już Belgii, to znów krainy pomiędzy Mozelą i Renem. Ostatecznie jednak Bismarck i Napoleon III nie doszli do porozumienia. Po klęsce pod Sadową Prusy usunęły Austryę z liczby państw rzeszy niemieckiej, wcieliły Hanno-wer, Hessyę elektorską, Nassau i oraz uzyskały przewodnictwo w Związku Północno - Niemieckim, porażkę i znaczenie jego zac.ęło się zmniejszać; chciał się więc znów podnieść, i w tem leży rzeczywista przyczyna wojny z r. 1870. Prusy ze swej strony pragnęły dokończyć zjednoczenia Niemiec. Bismarck za pomocą zręcznych ma-chinacyj zdołał przeprowadzić uznanie zaborów pruskich bez żadnych kompensat. Przedtem była mowa o zawarciu traktatu, zapewniającego Francyi Luksemburg i ewentualnie Belgię, a Prusom rozszerzenie ich wpływu na południe od Menu, lecz Prusy zapewniły sobie sojusz z Ros-syą i zaprzestały rokowań z rządem francuskim. Cesarz Aleksander II był siostrzeńcem króla Wilhelma i bardzo go kochał; pragnął też zniweczenia traktatu Paryskiego. W czerwcu 1870 r. ci dwaj monarchowie widzieli się w Ems i tu doszli do ostatecznego porozumienia, lecz bez przymierza zaczepnego. A więc położenie rzeczy w r. 1870 bjdo bardzo jasne: Prusom najbardziej chodziło o to, żeby wojnę wypowiedziała im Francya, inaczej bowiem niepodobna było dokończyć dzieła zjednoczenia Niemiec, gdy parlament związku Północno-Niemieckiego, zaniepokojony deficytem, skąpił funduszów na potrzeby wojenne, autonomiści zaś, mający za sobą większość w Wirtembergu i w Bawaryi domagali się zniesienia traktatów sprzymierzeńczych z r. 1866. Jedynie wojna mogła zbudzić szowinizm niemiecki i przeważyć szalę na korzyść Prus. Wielka zręczność Bismarcka doka-zała tego wszystkiego.

We Francyi w sferach rządzący cli zdania były podzielone: naród był usposobiony pokojowo, republikanie i liberalne stronnictwo byli również spokojni; lecz niektórzy mężowie stanu byli za wojną, sądząc, że jest ona nieunikniona, lub nawet, że pożądana. Przewagę zyskał wpływ cesarzowej Eugenii, Hiszpanki, która pragnęła jedynie zapewnienia tronu dla syna swego; otaczający ją ultramontanie pragnęli wojny, by módz poniżyć protestanckie Prusy. Napoleon III był stary i cierpiący, szło zaś o uświetnienie nowemi zwycięstwami sławy dynastyi Bona-partych i o podniesienie znaczenia stronnictwa wojskowego, oddanego dworowi: trzeba więc było, wobec oczekiwanej wkrótce śmierci cesarza, pośpieszyć się. Dwaj ludzie w tej sprawie odegrali smutną rolę: minister wojny, Leboeuf, i minister spraw zagranicznych, książę de Grammont. Powodem bezpośrednim do wojny była kandydatura księcia Leopolda Hohenzollerna do tronu hiszpańskiego. Tron ten wakował od 30 wrz. 1868 r., lecz rząd tymczasowy długo poszukiwał króla. Domy panujące w Portugalii i we Włoszech odmawiały przyjęcia tej korony. Sa-lazarowi y Mazarredo, deputowanemu, byłemu sekretarzowi ambasady hiszpańskiej w Berlinie, przyszła do głowy możliwość kandydatury księcia Leopolda Hohenzollerna, który był katolikiem, żonatym z księżniczką portugalską, spokr wnio nym z domem Bonapartych i nareszcie ¹ ratem króla rumuńskiego, Karola, któremu w swoim czasie Napoleon 111 wyświadczył pomoc życzliwą. W kwietniu 1869 r. Salazar przybył do Berlina i nakłonił księcia Leopolda oraz ojca jego, księcia Antoniego, do przyjęcia propozycyi.

Napoleon III oświadczył jednak swemu posłowi w Berlinie, że nigdy nie zgodzi się na tę kandydaturę, postawioną wbrew woli narodu hiszpańskiego. Bismarck widział się w maju z Be-nedettim i temu ostatniemu powiedział, że ani król pruski, ani ks. Antoni nie są przychylnie usposobieni dla propozycyi Salazara. Tymczasem Salazar zyskał dla swych planów marszałka Prima, sprawującego naówczas prawie dyktatorską władzę w Hiszpanii, i projekt swój ogłosił (paźdz. 1869 r.), a rokowania tajemne prowadził wciąż z Bismarckiem. Ponieważ król pruski z obawy kompromitacji w razie spełznięcia sprawy na niczern, nie chciał się do niczego mieszać, postanowiono uważać to za rzecz czysto rodzinną. Z początku nie chciano przyjąć wysłańców hiszpańskich, lecz po długiej zwłoce, w maju 1870 r., Bismarck napisał do Prima, że sama przez się kandydatura księcia Hohenzollerna jest doskonałym pomysłem i że może się udać. Wówczas Salazar przyleciał do Berlina, i porozumienie doszło do skutku. Król pruski, który od 20-go czerwca bawił w Ems, zawiadomił księcia Leopolda (28 czerw.), że on, jako głowa rodziny, nie myśli stawać na przeszkodzie jego zamiarom. Postanowiono zachować ścisły sekret aż do czasu zgromadzenia się kor-tezów. Wówczas Hiszpania miała się ułożyć z mocarstwami. Myślą Prima było ominąć króla portugalskiego, kandydata Napoleona III. Tajemnicy nie dochował Salazar, ogłaszając w Madrycie o przychylnej decyzyi króla pruskiego; Kortezy miały być zwołane w sierpniu. Ambasador francuski w Hiszpanii, Mercier de Losten-de, zawiadomił o tem telegraficznie (2 lipca) księcia de Grammont. Nazajutrz wieść o tem rozeszła się po Europie, a ponieważ tajemnica rokowań poprzednich nie ujawniła się: przeto rząd francuski zaskoczony został znienacka i postanowił działać energicznie. Najwłaściwszą drogą było zwrócić się do Hiszpanii; postanowiono jednak udać się do Prus z prośbą „o usunięcie powikłania”. D. 4 lipca pełnomocny minister francuski w Berlinie widział się z podsekretarzem stanu, von Thielem, zastępującym Bismarcka, i otrzymał oświadczenie, że rząd pruski do danej sprawy się nie miesza. Lecz tegoż dnia książę de Grammont widział się z posłem pruskim, Wertherem, wj⁷jeżdżającym na powitanie swego monarchy do Ems, i stanowczo mu oświadczył, że rząd francuski nigdy nie zgodzi się na osadzenie na tronie hiszpańskim jednego z Hohenzollernów. D. 5 lipca dowiedziano się, że Kortezy będą zwołane wcześniej, mianowicie: na dzień 15 lipca, aby obrać króla. Znów dy-plomacya francuska została zaskoczona. Niezręczność jednego deputowanego z lewicy w izbie francuskiej, Cocherego, powikłała i pogorszyła położenie rzeczy. Na porządek dzienny wniósł on interpelacyę w kwestyi „ewentualnej kandydatury w Hiszpanii jednego z pruskich

książąt krwi”. Wszyscy wzięli na seryo wspo- nia sprawy. „Nie możemy przyjąć dwuznacznej mnienia o Karolu V i o monarchii wszechświa- odpowiedzi, za której pomocą pan von Thiele

towej.

Na nieszczęście, książę de Grammont i marszałek Leboeuf, popierani przez koteryę cesarzowej, myśleli, że mają za sobą opinię publiczną, którą miała niby reprezentować prasa, i bynajmniej nie starali się o zachowanie pokoju. Mniemali oni, że kandydatura Hohenzollerna dawała świetny powód do rozpoczęcia zatargu z Prusami, i w tym duchu działali. Z trudną do uwierzenia naiwnością i głęboką nieznajomością rzeczywistych zamiarów innych mocarstw, mniemali, że świat cały stanie po ich stronie. Francya nie porozumiała się ani z Włochami, ani z Austryą, a wszystkie nadzieje księcia de Grammont spoczywały w jego ślepej wierze w wyższość armii francuskiej. Leboeuf zaś znów ślepo ufał zręczności dyplomacyi cesarskiej. Co się tyczy armii, Leboeuf zupełnie nie ukrywał jej liczebnej słabości; ö lipca na radzie ministrów powiedział: „mobilizacya armii czynnej może dojść do 350 000 ludzi, lecz ja odpowiadam jedynie za 300 000. Mam nadzieję, że za dwa tygodnie będziemy mieli gotową zupełnie armię z 250 000 ludzi; żeby zgromadzić 300 000 ludzi myślę, że trzeba najmniej trzech tygodni czasu”. Marszałek nie miał wyobrażenia ani o rzeczywistej liczbie, ani o systemie mobilizacyi armii pruskiej, lecz mniemał, że zdoła ją przewyższyć. To zobopólne zaślepienie Leboeufa i Grammon-ta zgubiło jednego i drugiego. Obydwaj mniemali, że powodzenie będzie zależało od szybkości działania; zdecydowawszy się więc na kroki zaczepne, aby zająć Prusy, zmusić Niemcy Południowe do neutralności i wciągnąć Austryę i Włochy do przymierza z Francją, przyśpieszyli bieg wypadków. Cesarz był za słaby, aby ster rządu ująć w swe ręce, zdał się więc na los; pierwszy minister, Emil Ollivier, był człowiekiem niekompetentnym i ufał zdaniu kolegów. Zresztą Francya nie myślała o podbojach: co najwyżej myślano o przywróceniu granicy z r. 1814 i o neutralizacyi krajów Nadreńskich lub o odstąpieniu ich królowi saskiemu, lub na-koniec o utworzeniu Związku Niemieckiego, do którego weszłaby Austrya. Gabinet zajął jasną pozycyę wobec Ciała Prawodawczego, dzięki deklaracyi księcia de Grammont (6 lipca), mającej charakter ultimatum. Interwencya pokojowa państw zagranicznych została odepchnięta. Thiers zwrócił na to uwagę pokojowo usposobionego Olliviera, radząc mu dla złagodzenia wrażenia zwrócić się do Europy z ustępstwami, aby dać królowi pruskiemu możność wycofania się z sytuacyi. Ale rząd francuski ani myślał o tern, i, aby przeciwnika wyciągnąć z dwuznacznego położenia, wysłał swego ambasadora do Ems. Instrukcye dane Benedettemu były rozsądne, lecz uzupełniał je list księcia de Grammont, niedający możności pokojowego załatwię-

chce rozwiązać postawiony mu dylemat; trzeba koniecznie, żebyś pan otrzymał odpowiedź kategoryczną. To jedynie może nas zadowolnić i przeszkodzić wybuchowi wojny. Rząd pruski ma niepozwolió na przyjęcie korony przez księcia Hohenzollerna i rozkazać temu ostatniemu zrzec się zamiarów, powziętycli bez jego zgody. Chodzi o pośpiech, gdyż w razie uiezadawalnia-jącej odpowiedzi trzeba będzie uprzedzić nieprzyjaciela i od soboty rozpocząć kroki wojenne, aby w przeciągu dwóch tygodni poprowadzić kampanię”. Wogóle w liście tym żądano od króla pruskiego publicznego zaprzeczenia, pewnego rodzaju odwołania, grożąc mu natychmiastową wojną. Było jasnem, że się tego nie otrzyma, Tymczasem Prim umożliwił dojście do porozumienia, oznajmując, że jeżeli tylko książę zawiadomi go o napotkaniu przeszkód w uzyskaniu przyzwolenia od króla Wilhelma, to on mu ułatwi wycofanie się z drażliwej sytuacyi. Anglia, Austrya, Włochy, oraz król Karol rumuński, brat pretendenta, doradzali podobne rozwiązanie kwestyi. Książę de Grammont zawiadomił o tern Benedettego, oznajmując mu, że od księcia Hohenzollerna zależy usunięcie klęsk, które jego kandydatura czyni nieuniknionemu Była to propozycya nader rozsądna i umiarkowana, sprzeczna z listem, napisanym na godzinę przedtem. Na nieszczęście wojownicze głosy prasy i ministra spraw zagranicznych źle usposobiły Europę. Szanse pokojowego załatwienia sprawy były jednak jeszcze niemałe, dzięki charakterowi króla Wilhelma: był to człowiek ostrożny i, mimo ufności do swojej armii, niespokojny o siłę wojsk francuskich; bał się wojny i nie chciał brać za nią na siebie odpowiedzialności. Sam Bismarck doradzał opuścić księcia Leopolda. Rola Benedettego była nader trudna. Wywiązał się on z niej dobrze. D. 9 lipca przybył do Ems i widział się z królem, który go przyjął bardzo przyjaźnie i powiedział, że pisał do Sigmaringen do księcia Antoniego, dając mu do poznania, że nie będzie miał nic przeciwko temu, jeżeli on i jego syn zdecydują się cofnąć przyjęte propozycye. W Hiszpanii regent Serrano miał ten sam cel na widoku i miał wysłać do księcia agenta, z przełożeniem przyczyn, dla których cofnięcie jego kandydatury byłoby pożądane (10 lipca). Zdawało się, że porozumienie stało się teraz rzeczą łatwą, lecz podniecenie paryskiego świata politycznego czyniło je nader ciężkiem. Zbyt pośpieszne działanie rządu francuskiego zniszczyło możność zgody. I). 12 lipca książę Antoni Hohenzollern telegrafował otwarcie do marszałka Prima: „wobec powikłań, jakie podobno napotyka kandydatura do tronu hiszpańskiego syna mego, Leopolda, i ciężkiego położenia, jakie stworzyły dla narodu hiszpańskiego ostatnie wypadki, będąc

przytem przekonany, że wybór jego w podobnych warunkach nie będzie miał charaktern szczerości i dobrowolności, na jakie syn mój liczył, przyjmując kandydaturę, cofam ją w jego imieniu.” O decyzyi tej telegraficznie zawiadomiony został poseł hiszpański w Paryżu,

na przyszłość. Adjutant powrócił, przynosząc natychmiastową zgodę co do 1-go punktu i odmowę zrobienia czegokolwiek więcej. Wówczas Benedetti znów prosił o audyencyę, lecz król tym razem jej odmówił. Poseł miał to przekonanie, że król doszedł do ostatniej granicy ustępstw i że dalej iść nie mógł. Zdaniem tem podzielił się z Grammontem i 13 lipca wieczorem zdawało się, że pokój jest zapewniony. Wszystko tym razem zepsuł książę Bismarck, swoją fałszywą depeszą. W listopadzie r. 1892 pojawił się w wiedeńskiej „Neue Freie Presse” opis pamiętnego tego wieczoru w Berlinie, nadesłany przez samego Bismarcka. „Zaprosiłem Moltkego i Roona do siebie na obiad; mówiliśmy o możliwych ewentualnościach, gdy w tem nadeszła depesza z Ems. Gdy dałem ją do odczytania Moltkemu i Roonowi, jednocześnie rzucili oni noże i widelce na stół i odsunęli krzesła. Zapanowało długie milczenie. Ogarnęło nas wszystkich wielkie przygnębienie. Zwróciłem się wówczas do Moltkego i postawiłem mu to pytanie: „Czy nasza armia jest o tyle do-

Olozaga; zakomunikowano też ją prasie niemieckiej. Jednocześnie kuryer powiózł ją do Ems, tńk, że oficyalnie król Wilhelm dowiedział się o niej jednocześnie z publicznością, co świadczyło o jej dobrowolności. Napoleon i Ollivier mieli kopię depeszy. Ten ostatni natychmiast, uradowany możliwością pokoju, pobiegł donieść o tem, co zaszło, ciału dyplomatycznemu, nie uprzedziwszy ministra spraw zagranicznych. Ale stronnictwo, pragnące wojny, wytłómaczyło sobie depeszę w ten sposób, że król pruski odrzuca żądane zadosyćuczynienie. Ultrabonapar-tyści, korzystając z ogłupienia Olliviera, gwałtownie oskarżyli ministeryum o tchórzostwo.

wne jej powodzenie?” Moltke miał pewność, jak skała, niezachwianą. „Nigdy-śmy lepszego wojska nie mieli” — odpowiedział. „A więc — rzekłem zwracając się do mych współbiesiadników — jedzcie najspokojniej w dalszym ciągu.” Siadłem wówczas przy małym okrągłym stoliku marmurowym, stojącym tuż obok stołu, przy którym jedliśmy: odczytałem depeszę z uwagą, poczerń wziąłem ołówek i najswobodniej wykreśliłem cały ustęp, w którym było mówiono, że Benedetti prosił o nową audyencyę i t. d. Zostawiłem tylko początek i samo zakończenie. Teraz depesza brzmiała zupełnie inaczej. Odczytałem ją Moltkemu i Roonowi w tej nowej, nadanej przeze mnie, redakcyi. Wówczas wykrzyknęli obadwaj: „Doskonale! to wywrze na pewno wrażenie!” Jedliśmy dalej, z coraz większym apetytem. Rozkazałem natychmiast wysłać jak można najprędzej depeszę za pośrednictwem biur telegraficznych do wszystkich pism i do wszystkich missyj dyplomatycznych. Siedzieliśmy jeszcze przy stole, gdyśmy już otrzymali upragnione wieści o wrażeniu, jakie wysłana przed chwilą depesza wywołała w Paryżu. Byłto jakby wybuch bomby. Podczas gdy naszemu królowi stawiono poniżające żądania, depesza doniosła Francuzom, że nasz król obraził ich przedstawiciela. Wszyscy gapie z bulwarów paryskich byli zdania, że tego znieść nie można. Krzykacze z tłumu przebiegali ulice, wrzeszcząc „Na Berlin! na Berlin!” Żądane wrażenie zostało osiągnięte.” Że tak było w istocie, przekonamy się z porównania dwóch tekstów. Oto tekst autentyczny: „Hrabia Benedetti, który miał dziś rano z królem rozmowę, wskutek czego wysłany do niego został adjutant z zawiadomieniem, że książę Hohenzollern na

Wówczas nastąpił manewr, którego rezultatem był wybuch wojny. Klemens Duvernois podał wniosek interpellacyi „czy rząd miał pewne gwarancye i nadzieję zawarcia układów, aby bra, że możemy rozpocząć wojnę, licząc na pe-uniknąć powrotu podobnych zatargów z Prusami?” Thiers robił największe wysiłki dla uspokojenia umysłów i utrzymania pokoju, lecz na bulwarach paryskich krążyły już tłumy z okrzykiem „A Berlin!" Manifestacye te, być może, wywołane za pomocą pieniędzy, przekonały sfery rządzące, że kraj pragnie wojny. Cesarz kazał księciu de Grammont i Benedettemu otrzymać od króla kategoryczną odpowiedź, „która go zobowiąże nie pozwolić księciu Leopoldowi wyruszyć pewnego pięknego poranku do Hiszpanii.” D. 13-go lipca Benedetti otrzymał rozkaz spróbować ostatniego środka z królem pruskim i powiedzieć mu, że Francya ogranicza się wymaganiem, żeby zabronił księciu Hohenzo-lernowi postawić znowu swoją kandydaturę.

Było to ze strony rządu francuskiego dzieciństwo — chodziło bowiem o formę jedynie. Poseł spotkał się z kiólem w jednej z parkowych alei; zapoznał go z treścią depeszy z Sigma-ringen i z poleceniami, jakie od swego rządu otrzymał. Król odpowiedział, że nie może dać nieograniczonego zapewnienia na wszystkie tego rodzaju wypadki, nawet jako głowa rodziny, i wyznaczył Benedettemu spotkanie po południu Tymczasem król otrzymał od barona von Wer-dera telegram, który go źle usposobił, następnie zaś przybył kuryer z Sigmaringen. Naradziwszy się z poufnym doradzcą swym, Abeke-nem, i hrabią Eulenburgiem, król Wilhelm wysłał do Benedettego adjutanta swego, księcia Antoniego Radziwiłła, zawiadamiając go, że otrzymał potwierdzenie wiadomości o usunięciu się księcia Leopolda i zatarg uważa za załatwiony. Benedetti kazał podziękować królowi i prosić go o odpowiedź w kwestyi: l-o) przyjęcia zrzeczenia się księcia Leopolda; 2-o) gwarancyi

pod sztandarami w rezerwie

piśmie oświadczył królowi o rezygnacyi swego syna, oznajmił że po rozmowie z królem otrzymał od księcia de Grammont nową depeszę, która poleciła mu żądać ponownego widzenia się z królem pruskim, aby ten ostatni: l-o) potwierdził zrzeczenie się kandydatury przez ks. Leopolda i 2-ol żeby dał zapewnienie, że kandydatura ta nie będzie znów postawiona w przyszłości. Król raz jeszcze posłał do Benedette-go swego adjutanta, żeby go zawiadomić o na-tychmiastowem potwierdzeniu rezygnacyi; co się tyczy drugiego punktu, król wskazał na to, co powiedział dziś rano Benedettemu. Pomimo to Benedetti zażądał jeszcze rozmowy z królem. W odpowiedzi na to Jego Królewska Mość posłał mnie po raz trzeci do hrabiego Benedette-go, który był wówczas przy stole, z zawiadomieniem, że Jego Królewska mość musi bezwa runkowo odmówić zgody na wejście w nowe układy w sprawie zapewnień na przyszłość, że to, co dziś rano powiedział, to były ostatnie jego słowa w tej kwestyi i że może tylko do nich się poprostu odwołać. Ze swej strony Benedetti oświadczył, że ta deklaracya zadawalnia go.” — Depesza redakcyi księcia Bismarka bzmiała: „Gdy wiadomość o zrzeczeniu się księcia Hoheuzollerna została przesłana oficyal-nie do rządu francuskiego przez rząd hiszpański, poseł francuski zwrócił się do króla, prosząc o upoważnienie go do zatelegrafowania do Paryża, że Jego Królewska Mość zobowiązuje się na zawsze odmówić swego zezwolenia w razie, gdyby Hohenzollernowie chcieli znów postawić swoją kandydaturę. Wówczas Jego Królewska Mość odmówił posłowi francuskiemu posłuchania i kazał mu oznajmić przez swego adjutanta, że mu nie ma nic nadto do zakoinmuni-kowania.” Jednocześnie, gdy dzienniki drukowały grubemi literami ową sfałszowaną depeszę, rozgłaszano wśród publiczności berlińskiej i za pomocą doskonale wyćwiczonej prasy puszczono w obieg fantastyczne opowieści o naradach w Ems; wieści te przeznaczone były do podniecenia niemieckiej próżności, oraz do rozjątrzenia Francuzów. Wieść głosiła mianowicie, że ambasador francuski zaczepił znienacka króla Wilhelma na przechadzce w ogrodzie publicznym, aby mu oznajmić o swojem niewdzięcznem posłannictwie. Król naówczas, znajdując, że żądają od niego rzeczy niepodobnych do spełnienia i przytem w sposób najzupełniej nieodpowiedni, miał pod wpływem obrazy zwrócić się do swego adjutanta i rzec: „Proszę z łaski swojej zawiadomić hrabiego Benedettego, że odpowiedzi niema i że nie mogę go znów przyjąć.” Wszystko to od początku do końca było zmyślone. 14 lipca Benedetti odebrał od króla po krótkiej bez świadków rozmowie na dworcu kolejowym swoje listy uwierzytelniające. Wrażenie, jakie te fałszywe wieści wywołały, było jednak olbrzymie. Dzienniki angielskie, wrogo

usposobione względem Francyi, powtórzyły je i przesadziły. Ugruntowało się przekonanie, że Francuzi przez własne swoje prowokacye ściągnęli na siebie obrazę.

Wypowiedzenie wojny. Cesarz był wzburzony i niezdecydowany, sześciu zaś ministrów było usposobionych pokojowo (Ollivier, Louvet, Segris, Plichon, de Parieu, Chevandier de Valdrome). Zaproponowano zwołanie kongresu; byłoby to bardzo właściwe, lecz już wieczorem monarcha i ministrowie, pod naciskiem stronnictwa pragnącego wojny, zmienili swoje postanowienia. Książę de Grammont skłonił cały prawie gabinet na swoją stronę; 15 lipca doniósł Izbom o obra-źliwej odmowie audyencyi ambasadorowi francuskiemu i oświadczył, że trzeba rozpocząć wojnę. W Ciele Prawodawczem lewica wprost osłupiała. Thiers, przeczuwając jakąś pomyłkę lub też zasadzkę, prosił o zaczekanie na ogłoszenie autentycznych dokumentów. Przyjęto tę propozycyę z oburzeniem. Oppozycya osiągnęła to jednak, że dokumenty dyplomatyczne, motywujące wypowiedzenie wojny, zostały poddane pod rozpatrzenie kommissyi. Tej ostatniej nie przyszło jednak do głowy przesłuchać Benedettego, który tegoż dnia rano powrócił do Paryża; za-dowolniło ją odczytanie listów ministra bez zaznajomienia się z raportami ambasadora; przyjęto bez sprawdzania do wiadomości wersyę Bi-smarckowską o układach w Ems. Wszystkich wojna pociągała. Tegoż wieczora Ciało Prawodawcze zgromadziło się na naradę. Gambetta zażądał dokumentów dyplomatycznych: oburzono się na to. Żądany kredyt na prowadzenie wojny uchwalony został 246 głosami przeciw 10. —W Niemczech również patryotyczne uczucia zostały zelektryzowane. 15 lipca na dworcu w Berlinie przyjmowano z zapałem powracającego króla. Od r. 1813 ani razu uczucie narodowe nie było tak podniecone. W rzeczy samej dopiero 19 lipca nastąpiło formalne wypowiedzenie wojny.

Armia francuska była mniej liczną, niż ogólnie sądzono. Na papierze liczyła około 1 140 000 ludzi, a nawet po wykonaniu planu marszałka Niela, miała dosięgnąć liczby 1 300 000. Lecz projektowana reorganizacya doszła do skutku ostatecznie dopiero w 1875. Raport oficyalny, który głosił, że rzeczywista siła wynosi 1 350 000 był kłamliwy. Gwardya narodowa „ruchoma” w rzeczy samej została zorganizowana zaledwie w trzeciej części kraju. Przeszkody stawiane przez Ciało Prawodawcze nie pozwoliły marszałkowi Leboeuf dokonać całkowitej organiza-cyi. Co się tyczy francuskiej armii czynnej, to, wedle raportów sztabu generalnego niemieckiego, składała się ona z 567 000 wojska, a mianowicie:

.    396 500 ludzi

, . 61 000 „

112 500

w kontyngensie drugiego powołania .......

567 000 ludzi

Ale z tej ogólnej liczby należało odciągnąć 236 500 ludzi: nieczynnych w szyku (t. j. w kompaniach karnych, remontyerów, luzaków etc.); 50 000, żandanneryi 24 000, przy magazynach 28 000, w garnizonach wewnętrznych 78 500, w Algierze 50 000 i korpus okupacyjny w Rzymie 6 000). Do dyspozycyi znajdowało się więc zaledwie 330 000 wojska; lecz i z tych nie wszyscy byli obecni w szeregach. W początkach wojny Francya mogła tylko postawić 270 000 żołnierza. Rząd wiedział o tein wszyst-kiem i był poinformowany o przewadze liczebnej armii niemieckiej nad francuską, lecz nie chciał przyznać się do tego wobec oppozycyi w parlamencie. Wszak niedawno jeszcze, bo 1867 r., Niel starał się jak najusilniej i najgor-liwiej o gruntowną reformę. Był to organizator doskonały. Lecz gdy cesarz zażądał od Izby Deputowanych funduszów niezbędnych na utworzenie armii z 750 000 i 450 000 rezerwy, z łatwością dającej się mobilizować, spotkał zacięty opór, który mogło jedynie zwyciężyć otwarte przyznanie się do rzeczywistej słabości. Przeciwnicy Cesarstwa w dobrej wierze łudzili się, że są w przededniu Stanów Zjednoczonych Europy i końca militaryzmu; do programu ich należał projekt rozbrojenia, albo raczej zastąpienia stałych armij milicyą narodową. Ostatecznie prawem z dnia 1 lutego 1868 r. marszałek Niel zdołał otrzymać środki wystarczające do utworzenia armii czynnej z 640.000 ludzi i gwardyi ruchomej 500 000; wszelako śmierć jego przeszkodziła organizacyi milicyi narodowej. Co również bardzo wpłynęło na illuzye, jakie mieli kierownicy rządu, generałowie, ministrowie i dwór, to przekonanie, poparte przez pamięć wojen Krymskiej i Włoskiej, że francuski żołnierz — to pierwszy żołnierz na świecie. W ogólności zaś Francuzi nie mieli ani karnych i wyćwiczonych szeregowców, ani zdolnych wodzów. Podczas przeglądów cesarz pozwalał oficerom i żołnierzom wychodzić z szeregów i zwracać się do niego wprost z prośbami. System zastępstwa za pieniądze tak się rozpanoszył, że w r. 1869, naprzykład, podano 42 000 próśb o przyjęcie okupu pieniężnego. Po skończeniu wykształcenia wojskowego, żołnierze ci, którym połowa życia upływała pod sztandarem, wiedli żywot próżniaczy. Strój ich był zaniedbany, a moralność bardzo nieosobliwa. Wszędzie zresztą znać było opłakany wpływ kampa-nij w Algieryi, które miano naiwność uważać za rodzaj szkoły do wyćwiczenia się w wojnie. Brak pieniędzy nie pozwalał utrzymywać oddziałów w komplecie: posyłano więc żołnierzy na urlop lub umieszczano w rezerwie.—Również na ostrą krytykę zasługiwał korpus oficerów. Oto jak von der Goltz maluje stan rzeczy: „Francya sama przyczyniła się do swoich klęsk, używając zbyt często swej siły zbrojnej w przeciągu lat piętnastu do wojen z hałastrą w rodzaju Kaby-lów, Chińczyków, ochotników Garibaldego, „gue-rillasów” meksykańskich i t. p. i odnosząc łatwe zwycięstwa, mimo niedołężnego i ślamazarnego prowadzenia operacyj wojennych. Francuscy żołnierze przywykli zbierać sławę bez wielkich wysiłków i niezasłużone laury zakrywały ich niezdarność”. Awansowanie w służbie zależało najzupełniej od protekcyi; nic nie znaczyło wówczas specyalne ukształcenie (dziś otrzymywane w Wyższej Szkole Wojskowej). Wśród znalezionych w Tuileryach papierów były reko-mendacye na korzyść oficerów w tym rodzaju: „Dobry z niego i niezmordowany tancerz.” Oficerowie, będący na służbie u dworu, cieszyli się wszelkiemi względami, pomimo niedbalstwa w pełnieniu obowiązków. Wszelkie wysiłki marszałka Niela, aby wprawić w ruch ciężką machinę wojskową, rozbijały się o bezczynność i złą wolę biur i generałów; nie interesowano się wcale znakomitemi jego podręcznikami. Kawalerya nie chciała przyjąć systemu Bracka, praktykowanego w wojsku pruskiem, i przygotować się do służby w wywiadowczych forpocztach, które, jakby zasłona, przykrywały ruchy armii. Trzymała się ona w tym względzie napoleońskiej tradycyi szarż masowych, niemożliwej przy strzałach dalekonośnych. Piechota nie była wcale prawie ćwiczona na wielkich manewrach, bo manewry na polu Chńlons były niewystarczające. Od czasu wojny włoskiej nie zdarzyło się wojsku przejść więcej nad dwie mile na dobę. Dalekie były czasy forsownych marszów Massćny lub Napoleona. Podczas bitew generałowie trzymali się dawnego zwyczaju pozostawiania piechoty w tyle po-za artyleryą, nie myśląc zupełnie, aby ją osłonić. Najgorzej stała artyllerya. .Była zbyt szczupła i niedostatecznie uzbrojona. Pociski zaopatrzone były w materyały wybuchowe, które źle zupełnie działały. Przypisywano zbyt duże znaczenie kartaczownicom. Choć generałowie zachowywali w ścisłej tajemnicy sposób ich używania, to jednak z powodu słabego wyrzutu, okazały się one nieużytecznemu Przytem, wskutek braku środków, najważniejsze punkta obronne na granicy nie były do obrony przysposobione: Strassburg, Metz i Belfort z trudnością jedynie mogły wytrzymać prawidłowe oblężenie; za to ze strony Belgii, gdzie żadnej obawy nie było, ufortyfikowano się należycie. Całość armii czynnej stanowiło: 368 batalionów, 252 szwadrony i 984 armat. Bagażu było podostatkiemr milion karabinów „Chassepot”, broni znakomitej, lepszej od niemieckiej, 581 dział górskich 4-o strzałowych, gwintowanych i 190 kartaczownic. Personel z ludzi i koni był w komplecie tylko w 164 bateryach armii czynnej (z których 10 pozostało w Cività Yecchia i w Algierze) tak, że w koń-

Związek półn.-niem. .

Bawarya.....

Würtemberg .    .    .    .

Baden ......

cu łipca do dyspozycyi było razem z kartaczownicami dział 924. System La Hitte’a był nie-osobliwy i artyllerya francuska znacznie niżej stała od pruskiej. Co się tyczy zapasowej armii, złożonej z gwardyi ruchomej, to brakowało dla niej zarówno bagażu, jak mundurów i broni, posiadała 342 000 karabinów odtylco-wych i 2 miliony kapiszonówek; ale bez artylle-ryi i kawaleryi. Administracya wojskowa była bardzo wadliwa; zbytnia centralizacya była jej głównein nieszczęściem. Główny korpus armii i pojedyncze dywizye nie miały zorganizowanej intendentury, co szkodziło im wielce. Składy bagażowe były skoncentrowane w niewielu punktach. Wozy były nagromadzone w Vernon i w Châteauroux i tak poskładane ,że wiele czasu stracono na ich wydostanie stamtąd; magazyny z przyborami obozowemi były skoncentrowane w Paryżu i w Wersalu. W razie mo-bilizacyi było bardzo uciążliwie rozdzielić te zapasy pomiędzy różne korpusy wojska. Punkty zborne nie mogły być uprowidowane we właściwym czasie, gdyż na każdorazowe wydawanie zapasów żywności potrzeba było specyal-nego rozporządzenia z ministeryum wojny. Co się tyczy mobilizacyi i przewozu oddziałów, również było źle we Francyi. Pułki oddzielano od ich punktów zbornych, co przedstawiało wielkie niedogodności. W przeciągu 9 dni od czasu uzbrojenia się i wyekwipowania w punktach zbornych żołnierze rezerwy mieli się połączyć ze swym korpusem. Lecz to było wówczas tylko możliwe w praktyce, jeżeli pułk formował się w swoim punkcie zbornym. Dlatego-to w r. 1870 zamiast 100 pułków, które w tym razie mogły się były zebrać, znalazło się ich tylko 35. Pułk 87-my znajdował się w Lyonie, a jego punkt zborny w Saint-Malo; 98-y w Dunkierce, a jego punkt zborny w Lyonie; tym sposobem żołnierze nieobecni pod sztandarami musieli naprzód udać'¹ się po wyekwipowanie na punkt zborny, a stąd iść dopiero do swego korpusu. Francuscy generałowie nie byli po'większej części poinformowani o przewozie kolejami wojsk. Na większych dworcach kolejowych nie było nikogo, kto-by przewozem żołnierzy kierował; nikt z przybywających nie wiedział, dokąd ma jechać. Bagaże zostawiano na dworcu, bo intendenci używali wagonów na składy i nie chcieli ich wyładowywać; z jednej więc strony były oddziały nie mające czego jeść, z drugiej zgromadziły się bezużyteczne zapasy żywności. Trudno uwierzyć, co za nieporządek tam panował. Koni było za mało, trzeba więc było ich dokupić, lecz te dokupione nie były wdrożone do służby przy wojsku. Do zaprzęgów w artylleryi używano koni branych z żandarmeryi i kawaleryi. Kasy były były też puste; pieniędzy brakowało narówni ze wszyst-kiem. Wszędzie też brakowało planów. Francya sama rozpoczęła wojnę i ona-to zaskoczoną została znienacka, będąc do niej nieprzygoto-

waną; Francya rozpoczęła wojnę z pułkami bez żołnierzy, a zmuszona była prowadzić ją z żołnierzami bez pułków. ^

Armia niemiecka. Według wyliczeń niemieckiego sztabu generalnego było:

Armia czynna:

(Wykaz załóg i rezerwistów mieści się na stronicy następnej).

Cała armia na stopie pokojowej liczyła 382 566 ludzi. Pod sztandarami znajdowało się Niemców w dwójnasób prawie w porównaniu z Francuzami. Z nich Związek Północno - Niemiecki wystawił 304 413 żołnierzy, a Niemcy Południowe 78 153. Siły te były jednolite, ponieważ organizacya pruska i mobilizacya stosowały się nietylko do Niemiec północnych, lecz równie ściśle do Badenu, a głównym jej zasadom podlegały też Bawarya i Würtemberg. Wszystkie te wojska zostawały pod dowództwem króla pruskiego i podzielone były: na gwardyę, 11 korpusów pruskich, 1 saski, 2 bawarskie, oraz dywizye: wUrtemberską, heską ibadeńską. Jednem słowem, Niemcy znajdowały się wówczas w posiadaniu takich sił, jakich dotychczas nigdy żadne państwo nie miało. Każdy korpus armii (liczący dwie dywizye) składał się z 32 000 ludzi mniej więcej i 90-u dział, i mógł działać samoistnie; miał wszelkie rodzaje broni; na jego usługach były poczty, telegrafy, drogi żelazne, ambulanse, przewożenie rannych, dowóz ammu-nicyi i zapasów żywności. W armii niemieckiej pieniądze i protekcya nie grały takiej roli, jak w wojsku fruncuskiem. Niemcy nie odznaczali się geniuszem wojennym, lecz za to ożywieni byli patryotyzmem i wielkiem poszanowaniem dla władzy; tu król szedł ręka w rękę z narodem. ,Karność była świetna, żołnierz spokojny, wytrwTały, odporny. Korpus oficerów był bardzo dobry; szczególniej odznaczali się oficerowie ze sztabu generalnego, wychowani w berlińskiej akademii wojskowej i wykształceni pod kierunkiem Moltkego. Generałowie mieli dużą inicyatywę w granicach ogólnych instruk-cyj, jakie wydawał sztab generalny w zgodzie z ministrem wojny, Roonem. Reforma, zaczęta w r. 1861, została doprowadzona do końca. Taktyka piechoty i kawaleryi była zmieniona stosownie do wymagań nowego uzbrojenia. Artyllerya była najlepsza w Europie. Bezustanna praca nic nie pozostawiła na los szczęścia; wszystko aż do najdrobniejszych szczegółów było przygotowane. System podziału na okręgi dawał możność nader szybkiej mobilizacyi. Ofi-

Ogółem

1 183 389

250373

Związek Północno-Niemiecki .    .

Bawarya ... v ...    .

Baden

Liczba rzeczywista wojska w sierpniu 1870 r.

Głów

982064

128964

Wlirtemberg

Koni 209403 24 056

Wlirtemberg Baden .

Głów 37 180 35181

Koni 8 876 8 038

297 500    25 890    40 500    462

załogi

rezerwa

8 600 4 400

05 t—¹

O o O o

1 200

8 000

900

900

£ Związek północno-Niemiecki £    (rezerwa

( załogi rezerwa

po

137

Bawarya

tsi

<22-

Cl

Piechota Kawalerya Artyllerya 115 000    7 200    34 600

122 500    15 200

18 400

20 400    1800

90

3 800

246

162

Działa

wojnie z Niemcami

cerowie i żołnierze ćwiczyli się w ładowaniu i wyładowywaniu ludzi, koni i bagażu. Już w roku 1868-ym, pruski sztab generalny ułożył plan szczegółowy na wypadek wojny z Francyą; ruch każdego pojedynczego batalionu, szwadronu, bateryi był co do dnia określony, od chwili zebrania się żołnierzy aż do ostatniego etapu ich na granicy. Rozkazy były gotowe, brakowało tylko daty; po jej wpisaniu każdy oddział wiedział, kiedy wyruszy w drogę, którędy pójdzie, gdzie się zatrzyma i dokąd w jakim czasie przybędzie. Drobiazgowe wystudyowanie wszelkich dróg, wiodących ku teatrowi wojny, nie zostawiało żadnej bez użytku i pozwalało z każdej z nich otrzymać maximum korzyści. Było zasadą wysyłanie naprzód ludzi, a potem bagaży, bez mieszania przytem jednych korpusów z dru-giemi: ruch pociągów na liniach jednotorowych był po 12 na dobę, na liniach zaś dwutorowych 18. Do najazdu Francyi Prusacy byli przygotowani jaknajlepiej. Oficerowie sztabu generalnego zbadali całe terrytoryum, opatrzeni we francuskie mapy, które dopełniali własnemi obser-wacyami. Nieraz widziano podoficerów, przybywających do jakiejś małej francuskiej mieściny ze szczegółowym planem w ręku, wedle którego rozstawiali straże. Szpiegostwo było doprowadzone do perfekcyi; szpiegowie pruscy korzystali zarówno z polowań i wizyt ludzi światowych, jak ze wskazówek służących, oficyali-stów i robotników niemieckich, których tysiące przebywały we Francyi.

Wojna. 1. Do upadku Cesarstwa, Mobilizacya i formowanie się armii. Rozkaz, wzywający rezerwistów, t. j. rozkaz mobilizacyi armii francuskiej wydany został dnia 15-go lipca; 18 i 19, uchwalono kredyt na prowadzenie wojny w ilości 440 milionów dla ministeryum wojny, 60 dla ministeryum marynarki i 5 dla ministeryum finansów. Oddziały miały być gotowe do opuszczenia swych garnizonów 27 lipca, lecz oddzielenie ich od punktów zbornych i centralizacya zapasów nie pozwalały się spodziewać szybkiego rezultatu. Plan wojny zależał na jaknaj-szybszem działaniu, aby zwyciężyć wyższość liczebną Niemców, przechodząc Ren i oddzielając Niemcy Północne od Południowych. Spodziewano się, że pierwsze powodzenie nakłoni Austryę i Włochy do zawarcia przymierza, a Ba-waryę, być może, do neutralności. Chociaż armia francuska nie była dostatecznie przygotowana do boju, postanowiono nie dbać o to i poświęcić mobilizacyę dla jaknajszybszego posunięcia się naprzód. Projektowano skoncentrować 150 tysięcy koło Metzu, 100 tysięcy koło Strassburga, a 50 tysięcy w Châîons, następnie złączyć dwie pierwsze armie i przejść Ren pod Maxau na północ od Lautenburga, aby wejść na linię Menu, podczas gdy armia, stojąca w Châlons, bronić miała granicy, a flota wpłynąć na Bałtyk. Następujące miejscowości zosta-

i tygodni,

ły przeznaczone na punkty zborne dla siedmiu

podniosły ogół wojska do liczby prze-

1-a armia (na Mozeli): dwa korpusy, Vll-y (Za-strow) i VIlI-y (Goeben) i 3-a dywizya kawaleryi pod dowództwem Steinmetza; 2-a armia (około Hamburga): gwardya i trzy korpusy, III-ci (Alvensleben), IV-y (Alvensleben „drugi”) i X-y (Voigts-Rhetz), oraz 5-a i 6-a dywizya kawaleryi pod dowództwem księcia Fryderyka-Karola; 3-a armia (w Palatynacie): cztery korpusy, V-y (Kirchbach) i XI-y (Bosse) pruskie, I-y (Von der Tann) i Ii-i (Hartmann) bawarskie, dywizya ba-deńska, dywizya wiirtemberska i 4-a dywizya kawaleryi pod dowództwem pruskiego księcia następcy tronu. Rezerwa (około Moguncyi): dwa korpusy, IX-y (Mannstein) i XII-y (saski następca tronu). Pozostawiono w odwodzie tymczasem korpusy: I-y (Manteuffel), Ii-i (Fransecky) i VI-y (Tümpling), 1-ą i 2-ą dywizyę kawaleryi (w Brandenburgii, na Szląsku); 17-a dywizya piechoty, oddzielona od lX-go korpusu w Hamburgu, „landwehr” gwardyi i trzy pierwsze dywizye „landwehru” krajowego miały bronić boków. Miano dziewięć linij kolejowych dla przewozu wojska ku granicy. Wszystko stało się. jak było przewidziano, podczas gdy Francuzi do dnia 31 lipca nie wykonali w żadnej części swego hazardownego planu popchnięcia wojsk do granicy, nie czekając na rezerwistów i wracających z urlopu. D. 31 lipca rozdano wojsku około 170 000 arkuszy francuskich planów. W każdym ze świetnie ufortyfikowanych punktów obronnych, jak: w Kolonii, Koblencyi, Bingen, Moguncyi i Sarrelouis, główny intendent Storch urządził po dwadzieścia wielkich pieców do chleba; w Hausen, Frankfurcie nad Menem i w Mannheimie również były duże piekarnie; podobne urządzenia, zgromadzone w głównych

korpusów armii: Strassburg—1-y korpus, marsza- * szło 260 000 ludzi. Cesarz opuścił Paryż 23 łek Mac-Mahon, 4 dywizye piechoty, 1 kawale- ! Jipca, zostawiając cesarzowej regencyę i prze-ryi i 48 dział. Saint-Avoid—2-gi korpus, gene- i prowadziwszy poprzednio uchwałę o formowaniu rał Frossard, 3 dywizye piechoty, 1 kawaleryi oddziałów wolnych-strzelców (francs-tireurs) dla i 36 dział.—Metz 3-ci korpus, marszałek Ba- ; obrony wewnątrz kraju. D. 29-go chciał, żeby zaine, 4 dywizye piechoty, 1 kawaleryi i 48 i Bazaine przeszedł za rzekę Sarre, lecz wszyscy dział. Thionville—4-ty korpus, generał de Lad- ! dowódzcy korpusów oświadczyli, że w braku mirault, 3 dywizye piechoty, 1 kawaleryi, 36 j zapasów żywności i bagażu nie mogą tego wydział. Bitche—5-y korpus, generał de Failly, 3 j konać; kroki zaczepne rozpoczęli więc Niemcy, dywizye piechoty, 1 kawaleryi, 37 dział. Obóz j Zarządzili przygotowania już 13-go 1 ipca wie-w Chalons—6-y korpus, marszałek Canrobert, i ozorem; rozkaz mobilizacyi wydany został w no-4 dywizye piechoty, 1 kawaleryi, 48 dział, cy z 15 na 16; tegoż dnia Baden i Bawarya Belfort—7-y korpus, generał Feliks Douay, 3 dy- i zmobilizowały swe siły, a 19-go toż samo wy* wizye piechoty, 1 kawaleryi, 36 dział. Nancy— ! konał Wiirtemberg. Skarb wojenny miał 30 gwardya cesarska, generał Bourbaki. —Cesarz i milionów talarów. Parlament związku północno-zarezerwował dla siebie naczelne dowództwo nad j niemieckiego uchwalił na koszta wojny 120 mil. armią czynną (armia Reńska), marszałek Leboeuf i talarów, co razem czyniło 562 500 000 fran-został szefem sztabu generalnego, Dejean zaś. ! ków; państwa południowo-niemieckie uchwaliły a potem Palikao, zastępowali go w ministeryum; 33 823 000 florenów (—72 719 500 fr.). Mobili-’ marszałek Bazaine został mianowany do czasu zacya poszła doskonale. Moltke zimą z r. 1868 przyjazdu cesarza wodzem. Korpus 2-gi, który na r. 1869 opracował plan kampanii. Mobiliza-cały zebrany był w Châlons, tworzył awangardę j cya i przewóz 300 000 wojska do granicy wy-i 18 lipca znajdował się już w Saint-Avoid, lecz j magały osiemnastu dni czasu. Co do formowa-tu pozostał bezczynnym; inne korpusy tworzyły j nia się armii, wykonano plan Moltkego ściśle: się powoli; 1 y nie sformował się nawet do 1 sierpnia. Wobec braku zapasów i wobec niekompletnych korpusów, porzucono zamiar natychmiastowego rozpoczęcia kroków zaczepnych i pięć korpusów nagromadzono w trójkącie Bou-zonville-Sarreguemines-Metz. Nie było na ogół więcej wojska nad 40 000 ludzi w Alzacyi pod kommendą Mac-Mahona i 100 000 na rzece Sarre.

Poza armią zapchanie dróg i nieporządki były okropne. Kommendant dywizyi terrytoryalnej Mar-sylijskiej, ażeby pozbyć się kłopotu z 9 000 rezerwistów, chciał ich wysłać do Algieru!

W braku prowiantu spożywano prowianty z miejsc obronnych, z Metzu i Strasburga naprzykład- inne fortece były pozbawione zapasów żywności.

Oto jaki był stan rzeczywisty różnych korpusów dnia 29 lipca:

ludzi

Gwardya cesarska 1-y korpus.

2-i

3-i

4-y

•r’-y

6-y

⁷-.y

Rezerwa kawaleryi inżynieryi

20 500 37 000 23 430 35 800 26 000 23 000 29 900 9 900 4 100

450

Ogół 210 080

Podział był następujący:

Skrzydło lewe (Lotaryngia) .    .    128 730 ludzi

46 900

— prawe (Alzacya).

Rezerwa (Canrobert):

34 450

Kawalerya i rezerwa inżynieryi .

Posiłki, nadeszłe w przeciągu dwóch następnych

garnizonach zostały powiększone i objęły zapasy chleba i sucharów. W okręgach, w których stały korpusy armii, intendentura zapewniała sobie zapasy żywności, siana i owsa na przeciąg sześciu tygodni; z Kolonii i Wesel na statkach parowych Renem wieziono zapasy do Bingen. D. 31 lipca król Wilhelm z główną kwaterą wojskową wyruszył do Moguncyi. Działa-' nia wojenne miały się wnet rozpocząć.

i 4-y pod dowództwo Bazaine’a. Gwardya i korpus 6-y, stojący w Nancy, i rezerwa oddane zostały do dyspozycyi cesarza. Wszystko to było już spóźnione i żaden z tych wodzów nie objął kommendy nad swoją armią. Byłoby rzeczą bardzo dobrą nie wszczynać żadnej bitwy i zająć miejsce w Wogezach do czasu ukończenia koncentracyi, lecz to pociągało za sobą zupełną bezbronność Alzacyi, tego zaś Mac-Mahon dopuścić nie chciał. Gotował się do bitwy na 7 sierpnia. Tę samą datę obrał sobie pruski następca tronu. D. 5 sierpnia wieczorem zauważył, że armia francuska, zamiast cofnąć się, oczekuje go około Woerth, zamykając dostęp do linii kolejowej z Bitche do Strassbur-ga: z głównej swej kwatery w Soultz wydał

Pierwsze bitwy. Wissemburg. III-a armia niemiecka ruszyła na południe na spotkanie armii marszałka Mac-Mahona, aby nie dopuścić Francuzów do Renu Armia niemiecka liczyła conajmniej 150 000 ludzi i 480 dział, gdy Francuzi mieli zaledwo 50 000 żołnierza i 100 dział.

Marszałek Mac-Mahon postawił korpus swój w pozy cyi zaczepnej; dywizya Abel Douaya nad rze-    rozkaz zmiany    frontu    ku wschodowi. Pozycya

ką Lauter, reszta    w wyższej części doliny rze-    francuska była    nader    silna i dogodne położenie

ki Sauer; 1-a dywizya w Woerth, 3-a i 4-a pod miejscowości mogło okupić mniejszość liczebną, Haguenau; lecz wtedy właśnie główna kwatera, mimo że nie miano nądziei dotrwać do końca aby poprzeć atak    na Sarrenbruck, skierowała    z 45 tysiącami    wojska przeciw 180 000 Prusaku Sarregućmines    5-y korpus Failly’ego, który    ków. Francuzi    mieli    od przodu osłonę, rzekę

i wobec łąk na trzysta metrów szerokich; zbocza górzyste, na których stała armia francuska, dość były strome, pokryte całe winnicami i planta-cyami chmielu, trudnemi do przejścia. Najwyż-szem miejscem wśród całej płaszczyzny było Froeschwiller, rodzaj ufortyfikowanego okopu, znajdującego się w tyle za zamkiem Woerth; dalej ku zachodowi, na linii kolejowej, stanowiącej linię odwrotu, znajdowało się Reichshoffen; na południu leżała wioska Elsasshofen u stoku góry, którą zajął marszałek Mac-Mahon, aby stąd kierować bitwą. Środek wojska francuskiego rozciągnięty był na przestrzeni 0-u kilometrów od Neehwiller aż do Eberbachu z zachodu; prawe skrzydło i lewe zarówno dobrze były osłonione, jedynie trudny dostęp do pierwszego prowadził od strony lasku Haguenau; podobnież do drugiego wiodła tylko jedna droga z Lemba-chu przez Langensulzbach. Dn. 6-ąo rano 2-gi korpus Bawarski uderzył na Ducrota, który go zdołał powstrzymać; francuska artyllerya była znacznie słabsza od niemieckiej i miała zaledwo 48 dział, gdy przeciwnik zatoczył 114. Generał Kirchbach (5-y korpus) skorzystał z tej przewagi, by zająć Woerth, przejść w bród rzekę Sauer i odbudować na niej most; lecz gdy chciał wedrzeć się na stoki gór Froeschwiller, odparła go piechota francuska; podtrzymywał Kirchbacha ö -ty korpus, który przeszedł przez rzekę w Gunstett po jednym moście; zaraz zbudowano drugi. Gdy następca tronu posiał rozkaz odłożenia ataku do dnia następnego, Kirchbach odpowiedział, że posunął swe działania już zadaleko; wskutek tego książę postanowił z calem wojskiem połączyć się z Kircli-bachem. Wreszcie i korpus 11-y poszedł przez Sauer i zajął drogę do Haguenau. W przeciągu godziny książę wydał rozkaz ogólnego ataku

łączył armie i mógł podtrzymać Mac-Mahona. i Sauer, trudną do przebycia przy braku mostów Abel Douay stwierdził obecność licznego nieprzyjaciela między rzekami Lauter i Queich; nie domyślano się jednak, że to jest cała armia pruskiego następcy tronu; 4 800 Francuzów zajęło Wissemburg (miejsce ważne z tego względu, że broniło linii t. zw. wissemburskiej) i Geisberg. D. 4 sierpnia Mac-Mahon posłał zwykły rekonesans, nie kazał jednak przeszukać lasów. Tam tymczasem ukryli się Prusacy, w godzinę później znienacka wyszli i zaatakowali Francuzów ogniem armatnim. Przednie wojska trzech korpusów rzuciły się na Lauter,

II-i korpus bawarski na Wissemburg, V-y i Xl-y pruskie zaatakowały Altenstadt i Bienwald. Przeszło 40 000 Niemców brało udział w walce; dwa korpusy pruskie poparły Bawarczyków.

Dworzec kolejowy wzięty był szturmem, nastę pnie Niemcy przez wrota Landauskie weszli do miasta; 500 znajdującego się tam żołnierza złożyło broń. Generał Douay zginął koło swych armat na wzgórzach Geisbergu; dowództwo objął generał Pelle i cofnął się drogą, wiodącą do Bitche, pod osłoną mężnie bronionego, mimo ognia z trzydziestu dział, zamku Geisberskiego.

W dwie godziny bitwa się skończyła. Niemcy stracili 1 550 ludzi, Francuzi 1 200 zabitych i 1 000 wziętych do niewoli wraz z jednem działem. Wrażenie bitwa ta wywarła wielkie.

Bitwa pod Reichshoffen. Cesarz i sztab główny, zadawalniający się dotąd zrobieniem dwóch znaczniejszych rekonesansów w stronę Sarrelouis i Sarrebrucku i uznający ewakuacyę tego małego miasteczka za zwycięstwo (2 sierpnia), nareszcie pojęli grozę położenia rzeczy.

Zdecydowano wszystkie siły skoncentrować w dwóch armiach; cesarz zrzekał się naczelnego dowództwa, a korpusy 1-y, 5-y i 7-y przejść miały pod dowództwo Mac-Mahona, zaś 2-i, 3-i

wszystkiemi siłami na Froeschwiller, który był ostrzeliwany tymczasem przez niemieckie działa. Szturm trwał trzy godziny; dwukrotnie korpus 5-y był spychany; dopiero korpus 11-y wraz z Wirtemberczykami przeważył szalę zwycięstwa na korzyść Prusaków. Kawalerya francuska poniosła ciężkie straty. Mac-Mahon posłał rezerwistów pod dowództwem Pellégo i Conseil-Dumesnila, którzy zmusili Prusaków do cofnięcia się i zdobyli na nowo fermę Albertshausen; lecz artyllerya niemiecka przeszkodziła im rozwinąć się w dolinie; musieli przeto cofać się; Prusacy tymczasem poszli znowu do ataku i zdobyli Eberbach. Artyllerya 11-go korpusu przeszła przez rzekę Sauer i poparła swoją piechotę, która zajęła las Niederwald; zawzięcie znów walczono w lesie Elsasshausen; wreszcie Wirtemberczycy uderzyli na Reichshoffen, i Francuzi bitwę przegrali. Wówczas marszałek Mac-Mahon zrobił ostatni wysiłek; jego piechota rzuciła się na masy nieprzyjaciół, którzy 7 Woerth i Niederwaldu pięli się w górę, i zmusiła ich do cofnięcia się, lecz artyllerya pruska rozbiła ją i odrzuciła ku Froeschwilier. Wtedy to Mac-Mahon wypuścił na Prusaków dywizyę Bonnemainsa; z góry była ona przeznaczona na śmierć pewną wśród najeżonych masą przesz-• kód—górskich stoków pod ziejącym ogniem ar-tylleryi pruskiej. W bitwie tej Francuzi stracili 5000 zabitych i rannych i 9 200 jeńców, 33 działa i kartaczownice, jeden sztandar; Niemców było zabitych i rannych 10 600. Bitwa pod Reichshoffen wywarła decydujący wpływ na dalszy los wmjny. Mac-Mahon nie wiedział, że ma do czynienia z tak licznym nieprzyjacielem. Prawe skrzydło, na którem umieścił największe swe siły i przy którem zostawił na rzece (prawdopodobnie dla rozpoczęcia kroków zaczepnych) mosty, zostało rozbite przez 60 - tysiączną armię Pruską. W tych waruukach Francuzi mogli wytrwać w miejscu ledwie do 3-ej po południu. Marszałek poświęcił bez potrzeby kawaleryę, która mogłaby osłonić odwrót jego armii, a która została zmuszona do bezładnej ucieczki. Do dnia 8 sierpnia Mac-Mahon cofnął się na drugą stronę Wogezów; zamieszanie było takie, że nie zniszczono tunelu na wielkiej drodze żelaznej, wiodącej ze Strassburga do Paryża. Generał Failly poszedł przez Petite-Pierre na wielką drogę zachodnią. Sztab skierował ku Châlons resztki 1-go korpusu, 5-y przez Lunéville i Neuf-château i 7 y, idący od strony Belfortu, miały się tam spotkać. Ta koncentracya zakończyła się 20 sierpnia. Tymczasem pruski następca tronu, dla którego Alzacya stała otworem, przestał spotykać na swej drodze wojska francuskie i poszedł ku Mozeli, aby połączyć się z armią księcia Fryderyka Karola. Odtąd mógł stosować się do planu kampanii, który zależał na odepchnięciu armij francuskich na północ od drogi, idącej do Paryża, Francuzów zaś miała

spotkać inne jeszcze klęska dnia 6-go sierpnia.

Bitwa pod Forbach., Sztab generalny oddawszy 5 sierpnia pod dowództwo Bazaine’a armię najlepszą, powstałą z połączenia 2-go, 3-ego i 4-ego korpusów, popełnił trudny do uwierzenia błąd, rozrzucając te wojska na przestrzeni 60 kilometrów i nie dając tym sposobem możności skoncentrowania sił. Generał Frossard (2-i korpus) musiał cofnąć się ku Forbach. Ze strony niemieckiej I-a armia musiała ustąpić miejsca Ii-ej, wielkiej armii Fryderyka Karola, która rozpocząć miała kroki zaczepne 9 sierpnia. Steinmetz, niezadowolony z takiego obrotu rzeczy, skorzystał z pierwszej możności, aby zaatakować Francuzów. Rozkazał 7-mu korpusowi uderzyć na 14-ą dywizyę francuską; pozycya, w której stanął Frossard, była dobra. Generał niemiecki de François rozpoczął atak, nie wątpiąc, że ma do czynienia z całym korpusem. Szczyty Spicheren i Stiring - Wendel były to punkty, o które walczono. Bitwa rozpoczęła się na dobre koło godziny 4-ej po południu. Frań cuzi wciąż się bronili, powoli skupiając swe siły i próbując kroków zaczepnych; lecz na całej przestrzeni Niemcy zaczęli razić ich ogniem z dział (mianowicie 7 y i 8-y korpusy, t. j. I-a armia, i 3-ci i 4-ty pułki dwóch dywizyj ka-waleryi Ii-ej armii). Marszałek Bazaine, prawdopodobnie przez zazdrość względem Frossarda, nie posłał swych dywizyj, które miały ledwie 7 do 12 kilometrów do przebycia, aby zapewnić Francuzom zwycięstwo. O 6-ej wieczorem Frossard brał już górę; atak Prusaków na skalistą wyniosłość Rotheberg został powstrzymany; tu zginął pruski generał de François; prawe skrzydło pruskie wyparte zostało na drugą stronę Stiring-Wendel. Lecz niemieckie posiłki zdołały zająć płaskowzgórze i złamać centrum Francuzów na Forbacher Berg; i oto szala zwycięstwa przechyliła się na stronę Prusaków. Frossard opuścił Forbach, pozostawiając wielkie zapasy żywności, które tu były nagromadzone. W bitwie Niemcy stracili 4 900 ludzi, Francuzi zaś 4 100. Ale wodzowie francuscy upadli na duchu; sztab kilkakrotnie zmieniał plan działania; nakoniec zdecydował cofnąć swe wojska na linię Mozeli. Sztab niemiecki, zaskoczony z nienacka takiem powodzeniem, złączył na wschodzie od Wogezów swe trzy armie, poczem Steinmetz poszedł na Metz przez Faulquemont, Fryderyk Karul przez Gros-Tenquin; następca tronu pomaszerował na Nancy, odpychając armię francuską ku południu, przeciął linię kolejową, wiodącą do Frouard, zajął Pont a-Mousson i przybył do Commercy nad Mozą, odcinając tym sposobem armię sza-lońską od armii Metzu. Sztab generalny francuski wydawał naprzód sprzeczne rozkazy, a potem pozostawił w ręku marszałka Bazaine’a dowództwo nad siłami zebranemi w Metzu, t. j. nad korpusami 2-im, 3-im i 4-ym, gwardyą i korpusem 6-ym, przyprowadzonym przez mar-

szałka Canrobert; razem wynosiło to 201 bata- (1-y i 7-y korpus). Bitwa ta, rozpoczęta w Mey lionów, 116 szwadronów, 540 dział—przeszło i w Colombey, otrzymała nazwę od wsi Borny; 150 000 ludzi. — Wrażenie, jakie klęski pod lewe skrzydło pod dowództwem generała Ladmi-Reichshoffen i Forbach wywołały w Paryżu, by- raulta już zwyciężało i byłoby z łatwością zlało okropne. Izby zwołano na dzień 9 sie- mało i pokonało 1-y, a być może i 7-y korpus rpuia i gabinet Olliviera obalony został przez pruski, gdyby zostało podtrzymane; ale zaledwie Ciało Prawodawcze; cesarzowa Eugenia wówczas atak został odparty, Bazaine znów zaczął się utworzyła nowy gabinet pod prezydencyą hra- cofać, tracąc możność zwycięstwa. Straty ze biego Palikao, ministra wojny, dzielnego admi- strony Francuzów wyniosły 3 600 ludzi, Niemców nistratora. Ten utworzył gwardyę narodową, powo- zaś 5 000. Generał Coffinières, komendant pla-łując pod sztandary wszystkich mężczyzn nieżo- cu w Metz, zgodził się na 24-godzinne zawieszę natych, w w. od lat 25-u do 35-u, i sprowadził, nie broni, z którego Niemcy tę osiągnęli korzyść, co tylko się dało, pułków z Rzymu i z Algieru, że przeszli na drugi brzeg Mozelli. W ciągu Opinia publiczna miała cesarzowi za złe, że się następnych dni 14-ego i 15-ego obie armie po-zrzekł naczelnego dowództwa i oddał je pod sunęły się ku wschodowi: Francuzi wolno, Niem-wpływern swego otoczenia — w nieodpowiednie cy z pośpiechem. Rankiem 16-ego znajdowały ręce; cesarz nie chciał wracać do Paryża i zo- się na jednej wysokości. Cesarz, widząc, że stał wpośród armii, gdzie był bezczynny i tylko przednia część armii weszła już na płaszczyznę, zawadzał. Gdy 16 sierpnia odjechał do Verdun, wyruszył do Verdun. Bazaine powstrzymał po-armia w Metz została na łasce osobistych za- chód. Nie chcąc brać odpowiedzialności na sie-chcianek intryganta i karyerowicza, jakim był bie za tę decyzyę, a woląc trzymać się Me-Bazaine.    tzu, pozostawił uniemożliwienie odwrotu biegowi

W Cbfilons zaś tworzono nową armię; prze- wypadków. Oto, jaka była pozycya armii fran-szło 15 000 żołnierza przybyło tu w stanie cuskiej 16 sierpnia: Canrobert na połud., Fros-demoralizacyi, zrządzonej przez porażkę i przez sard na półn. od wielkiej drogi z Mars-la-Tour; maruderkę. Palikao tymczasem czynił przye;o- Lebeoeuf znajdował się z 3-im korpusem na towania na wypadek oblężenia Paryża, które drodze wiodącej z Etain, gdzie Ladmirault miał stawało się już możliwem. Tworzenie w Châ- się z nim połączyć; wejście na wzgórza pod lons nowej armii dodało otuchy; lecz jak skom- Gravelotte zajęte było przez dwie dywizye pie-binować działania jej z armią Metzu? Postano- choty (Metman—3-go korpusu i Lorencey—4-ego wiono połączyć je, sprowadzając Bazaine’a przez korpusu) i jedną kawaleryi (Clćrambault). Niem-Verdun do Chalons. To był plan najlepszy, cy mniemali, że armia francuska cofnęła się lecz nie zdołano go wykonać.    znacznie dalej po drodze do Verdun i że mają

Bitwy dokoła Metzu. Marszałkowi Bazaine przed sobą jedynie awangardę i boczne oddzia-nie chciało się opuszczać tej twierdzy, gdzie czuł ły. Ks:ążę Fryderyk Karol przyśpieszył więc się panem, nie chciało się wracać pod rozkazy mi- swój marsz ku drodze wiodącej do Verdun; główne nisteryum i sztabu generalnego. Nie kazał on nisz- jego siły znajdowały się nad brzegami Mozelli czyć mostów w górnym biegu Mozelli, jak to było pomiędzy Frouard i Pont-ń-Mousson; do Metzu umówione, aby opóźnić pochod nieprzyjaciela. Sam zbliżyła się jedynie skrajna część prawego Bazaine trzymał wojska swe skoncentrowane na skrzydła, składająca się z 3-go korpusu (Alvens-prawym brzegu Mozeli i miał przed sobą cztery leben), który przeszedł rzekę pod Novéant i za-drogi do wymarszu, lecz zapchał jedną z nich, jął Górze; wywiadowcze jego oddziały myślały, pozostawiwszy na prawym brzegu rzeki 70 000 że idą za armią francuską, podczas gdy ją wojska do obserwowania. Niemcy tymczasem w samej rzeczy poprzedzały. Książę Fryderyk powrócili do wykonania początkowego planu; Karol, trwając wciąż w błędzie, kierował się książę Fryderyk - Karol z II armią szedł na Pont- na półn.-wschód ku Verdun, podczas gdy Fran-à-Mousson, aby odciąć drogę na Verdun, i polecił cuzi znajdowali się na północ od Metzu. Kawa-• Steinmetzowi zaatakować Francuzów od zachodu; lerya francuska, rażona przez pruskie działa, tymczasem następca szedł z Nancy ku rzece cofnęła się, pozostawiając nieprzyjaciela na Marnie. Fryderyk Karol mógł dokonać swego wprost 2-go korpusu (Frossard). 5-a i 6-a dy-marszu, nie napotykając najmniejszych przeszkód, wizye kawaleryi niemieckiej, poparte przez 3-ci znojdując nienaruszone mosty w Pont-a-Mousson korpus, śmiało rzuciły się na (lrogę do Mars-la-i w    Novéant. D. 14 sierpnia obydwa    korpusy    Tour, którą przegrodziły; Niemców nie było wię-

(2-gi    i 6-y) przeszły    przez rzekę pod    Metzern,    cej nad 50 000 i do nocy    nie mogło ich wräz

Generał Goltz (brygada awangardy 7-ego korpu- z posiłkami przybyć ponad 100 000. Tymcza-suj popełnił tenże błąd, co i pod Forbachem; sein Bazaine postanowił bronić się tylko. My-przypuszczając mianowicie, że Francuzi cofają ślał, nie o torowaniu sobie drog: do Verdun, lecz się, uderzył na nich na chybił-trafił; ale nieba- o trzymaniu się pod Metzem; z tej więc strony wem    poratowała go    I-a armia, brygada za bry-    na tyłach zgromadził główne    swe siły. Drugi kor-

gadą;    Bazaine posłał    do boju aż siedem    dywizyj,    pus francuski, zaatakowany    przez 3-ci pruski,

podczas gdy Niemcy mieli ich jedynie cztery | bronił się walecznie, lecz utracił Vionviïle i Fla-

Vigny; korpus Canroberta, stojący bezczynnie, tzu i pod sam Metz wszystkie swe siły z Ii-ej zdziesiątkowany został przez artylleryę nieprzy- j i Lej armii, to jest z górą 250 000 żołnierza jacielską. Krwawa utarczka kawałeryi miała i 714 dział, gdy Francuzi mieli zaledwo 140 000 miejsce na płaszczyźnie w Rezonville; rezultat I ludzi i 500 dział razem z kartaczownicami. Atak był ten jedynie, że artyllerya niemiecka zdołała ! rozpoczęły korpusy pruskie 7-y 8-y i 9-y, ude-posunąć się naprzód. Tymczasem korpus Canro- ; rzając na 2-i 3-i i 4y korpusy francuskie berta ciężył nad lewem skrzydłem niemieckiem ' w Rozérieulles i w Amanvillers; gwardya miała i groził mu zagładą, tembardziej, że ogień chas- j obejść prawe skrzydło francuskie, a 12-y kor-sepotów francuskich sprawiał wielkie szkody; ! pus saski miał na nie uderzyć od tyłu, podczas szybka szarża brygady Bredowa powstrzymała i gdy korpusy 3-i i 9-y, które tak świetnie od-przewagę Francuzów. Ponieważ Bazaine kazał ! znaczyły się pod Gravelotte, zostały w drugiej powstrzymać działania zaczepne, któremi mógł j linii, a cały korpus 2-i w rezerwie. Niemcy zetrzeć lewe skrzydło pruskie, więc też skrzy- ; nie wiedzieli, że Canrobert znajduje się w Saint-<Iło cofnęło się aż do Thionville, na północ } Privat, i ta okoliczność zmieniła przebieg od drogi wiodącej do Verdun, i tu jednakże tyl- bitwy Atak pierwszych korpusów, 7-ego i 8-ego, ko przez bohaterskie wysiłki artylleryi mogło i został odparty; wówczas rzuciły się one rów-się czas pewien utrzymać. Wówczas 10-y kor- ! nieź bezskutecznie na Sainte-Ruffine. Lecz Bazai-pus wszedł na pole bitwy po przebyciu forsow- j ne, zawsze wierny swemu zwyczajowi, zajął się nym marszem 45-iu kilometrów, przedostając się j jedynie tym atakiem, zaniedbawszy swe prawe od zachodu, pod ogniem dział, według wskazó- ! skrzydło, na którem rozpoczęła się prawdziwa wek szefa sztabu, pułkownika Capriviego. 4-y j bitwa. Korpus 9-y poszedł na spotkanie kor-korpus francuski stanął nareszcie do walki J pusu 4-ego, iecz został przywitany morderczym z lewem skrzydłem, biorącem już górę, odparł je ¹ ogniem artylleryi. Około godz. pół do czwartej i główną bateryę odrzucił w tył; zdawało się już, że Niemcy bitwę przegrali, gdy wtem ocaliła ich kawalerya, odpierając francuską po zaciętym boju. Decydująca walka stoczyła się pomiędzy Vionville, Mars-la-Tour i Rezonville,

popołudniu cztery korpusy zwróciły się na drogę, wiodącą do Briey, i, widząc, że jest wolna, wpadły na Francuzów ze strony Metzu; wówczas Canrobert, mając 18 000 zaledwo ludzi i 06 dział, walczył z 80 000 żołnierza i 260 działami. Sainte-Marie-aux-Chênes nie dała się obronie

przed siłą artylleryi niemieckiej. Canrobert opuścił też ze swem prawem skrzydłem Roneomt i zajął wzgórza Saint-Privat. Sasi usiłowali dokonać oskrzydlenia. Przy zapadającym zmroku gwardya, z rozkazu księcia Eugeniusza Wir-temberskiego, uderzyła wprost na szańce Saint-Privat; lecz ogień karabinowy i z kartaczownic francuskich zrządził dotkliwe straty w jej szeregach; padło bowiem 8 000 ludzi: więc atak nie powiódł się. Tymczasem Canrobert nie otrzymywał żadnych posiłków, co gorsza—brakło mu już ammunicyi; na ponawiane prośby Bazaine od g. 12'/a posłał tylko cztery jaszczyki; szczęściem, jenerał Ladmirault dwukrotnie udzielał ammunicyi ze swego parku; o godzinie 4-ej Canrobert znowu posyłał do Bazaine’a, znajdującego się zdała od pola bitwy; ten nie dał nawet odpowiedzi i nie przeszkodził nieprzyjacielowi wejść na linie wojsk francuskich, chociaż miał jeszcze nietknięte dwie dywizye i 96 dział zapasowych, które mogłyby zmienić rezultat walki. O 6‘/₂, gdy Sasi obeszli Francuzów ze strony Roncourt, gdy gwardya pruska i korpus 10-y znowu zaatakowały Saint-Privat, musieli Francuzi wreszcie ustąpić; walcząc wszakże na zabój wśród ulic wioski. Nocą Canrobert stanął' za lasem Saulny; wówczas dopiero 2 baterye zapasowe, wysłane przez Bazaine’a, i rezerwa 4-ego korpusu połączyły się z nim Opanowawszy Saint-Privat, Niemcy uderzyli z boku w Amanvillers na 4-ty korpus francuski i zmusili go do cofnięcia się pod Metz. Bitwa ta, dobrowolnie

Równie energicznie walczyło prawe skrzydło francuskie, jak i niemieckie; 2-gi korpus i gwardya mężnie stawiły czoło 8-emu i 7-emu korpusowi, które rzuciły się na Gravelotte. Z nadejściem nocy bitwa się przerwała; żadna ze stron walczących nie odniosła zwycięstwa, lecz Francuzi, mający w dwójnasób wojska, nie otworzyli sobie drogi ku Verdun. Moralnie więc oni zostali pobici. Straty z obu stron były prawie równe: Francuzów poległo 17 000, Niemców 15 800. Była to jedna z najkrwawszych bitew w XIX-ym wieku. Dają jej nazwę bitwy pod Gravelotte, albo pod Rezonvile, albo pod Vionville-Mars-la-Tour. — Armia francuska, która się miała za zwycięską, była formalnie przerażona, otrzymawszy rozkaz cofnięcia się pod Metz; jako pretekst, kłamliwy oczywiście, służyła potrzeba zaopatrzenia się w żywność i w ładunki. Bazaine zdecydował się zaniechać marszu ku Verdun, który później wobec nieprzyjaciela, mającego przeważającą liczbę artylleryi i kawałeryi, stał się już wielce hazardownym.

Zostawił tedy wódz francuski w Rezonville swoje ambulanse, spalił bagaże i zapasy żywności, opuścił drogi do Etain i do Briey, któremi łatwo było się cofać, dopóki nieprzyjaciel był tak wyczerpany, że nie mógł atakować. Korpusy uszykowały się przed fortami: naprzód 2-i na Mozeli, potem 3-i (Leboeuf) i 6-y (Canrobert). Ten ostatni, nie chcąc pozostawać w le-sistem zagłębieniu, zajął wyniosłości Saint-Privat i Sainte-Marie-aux-Chênes na drodze wiodącej do Briey. Niemcy przyprowadzili na półn. od Me-

przegrana, kosztowała drogo: Francuzów zginęło nili swą pozyeyę i 1-ego września Bazaine, koło 13 000, Niemców 20 500. Była decydują- przerywając walkę, wydał rozkaz cofnięcia się; cą. Odtąd najlepsza armia francuska, ta, która stracił on 3 500 ludzi, Prusacy 3 000. mogła przedsiębrać zaczepne działania, została unieruchomiona i zamknięta w Metzu; oczekiwała ją niewola. Nazajutrz Bazaine udawał, że nie pojmuje położenia rzeczywistego i, co najważniejsza, oszukiwał cesarza, nazywając kłamliwie swą klęskę tylko zmianą frontu i zapewniając, że wyjdzie z Metzu przez Montmédy.

Sedan. Podczas gdy najlepsza armia francuska została unieruchomiona pod Metzem, cesarz ] trzy był w towarzystwie generała Margueritte do obozu w Châlons. Organizowano obronę Paryża; majtkowie strzegli fortów, uzbrojonych znakomitemi działami okrętowemi; gubernatorem Paryża mianowano lubionego powszechnie jenerała Trochu. Najmędrszą rzeczą byłoby osłonienie Paryża armią z Châlons i w razie potrzeby posunięcie jej pod same paryskie forty. Lecz regencya sądziła, że jest niemożliwem, aby cesarz jako zwyciężony wracał do Paryża. Tymczasem cofano się wciąż; obóz w Châlons został opuszczony; część olbrzymich zapasów, które tu były nagromadzone, przewieziono do Reims wśh.d za armią, resztę zaś spalono lub wprost porzucono. W Reims znajdował się korpus 7-y, który przez Paryż przyszedł tu z Bel-fortu. Armia cała, zostająca pod rozkazami Mac-Mahona, liczyła cztery korpusy, a w nich 140 000 żołnierza. Ze strony rady regencyjnej przybył do Reims Rouher, aby poradzić rozpoczęcie energicznych kroków zaczepnych. Toż zdanie podzielał generał Montauban de Palikao. Chciał on pójść wprost na Verdun, zaatakować armię saskiego następcy tronu i pobić ją, zanim zdążą do niej posiłki. Depesze, jakie przesyłał Bazaine, miały wpływ stanowczy; postanowiono pójść na jego spotkanie w kierunku Montmédy. Plan ten, jakkolwiek śmiały, mógł się jednak udać. Ill-a armia niemiecka posuwała się ku połudn. przez dolinę rzeki Marne, zmierzając w kierunku Paryża. Była ona bardzo od armii z Châlons oddalona, trzeba więc ją było doganiać i działać energicznie. Lecz do szybkiego działania wodzowie francuscy nie byli zdolni. Mac-Mahon przybył do Stenay, skąd

Depesza o tern. wysłana 19 sierpnia, a potwierdzona jeszcze 23, zdecydowała armię z Chalons do nieszczęsnego ruchu, który się zakończył klęską Sedańską. Obrona Metzu, którą kierował jenerał Coffinières (na niego to spada znaczna część odpowiedzialności za następne nieszczęścia) była zorganizowana z gorszącą niedba-łością. Bez żadnej potrzeby nagromadzone były różne zapasy, zapomniano jednak o sprowadzeniu podostatkiem bydła i furażu, w które obfi- / towały okoliczne wioski. Gen. Coffinières nasta- | wał na pozostawienie całej armii, gdyż fortyfi-kacye nie były jeszcze wykończone. W rzeczy samej forty, zbudowane na sąsiednich wyniosłościach (Saint-Julien, Queuleu, Saint-Privat, Plap-pevilie i Saint-Quentin) zostały wykończone dopiero podczas samego oblężenia. Niemcy, nie kusząc się o dobywanie fortecy drogą regularnego oblężenia, opasali szańcami obóz francuski, aby go głodem zmusić do poddania się. Bazaine pozwolił im najswobodniej wykonywać roboty fortyfikacyjne, wznosić okopy i baterye, nie przeszkadzając im zgoła. D. 19 sierpnia sztab pruski miał już ułożony plan dalszej kampanii.

Książę Fryderyk Karol został pod Metzem z korpusami 1-ym, 2-im, 3-im, 7-ym, 8-ym, 9-ym i 10-ym oraz 1-ą i 5-ą dywizyami jazdy i 1 dywizyą rezerwową. Pruski następca tronu miał pójść na Chàlons i Paryż; została też uformowana pod dowództwem następcy tronu saskiego

prawić się przez Mozę. Dwa pierwsze korpusy przeszły przez rzekę Chiers w Carignan, lecz dwa inne. 7-y i 5-y, pozostały na lewym brzegu Mozy; nocą 5-y korpus cofnął się z Nou-art do Beaumont, aby uniknąć starcia z Ill-cią armią (następcy tronu), która, tymczasem połączywszy się z armią lV-ą (następcy tronu saskiego i króla), działała z nią wspólnie. Dwa korpusy, odłączone od armii Fryderyka Karola, połączyły się z nimi również. Niemcy sądzili, że Mac-Mahon zamierza cofnąć się na półn. i, aby go tam nie puścić, dwie armie skierowały się na lewy brzeg Mozy, na linię Tourteron-Mouzon; lewe ich skrzydło nie napotkało Francuzów, prawe spotkało się z francuską arryer-gardą. Dywizya Goze 5-go została zaskoczona przed Beaumont przez 4-y i 12-y korpusy pruskie, o których obecności dowiedziała się dopiero z pocisków armatnich. Zaatakowana znienacka, pierzchnęła w nieładzie, porzucając

nowa armia, zwana armią Mozy, składająca się chciał posunąć się do Mouzon, by tu prze z gwardyi pruskiej, z korpusów 4-go, 12-go (saskiego), 2-go bawarskiego, tudzież z 5-ej i 6-ej dywizyi kawaleryi. Bazaine zrobił symulacyjną próbę, by przedostać się ku północy prawym brzegiem Mozeli, t. j. ku Thionville; lecz deszcz ulewny go powstrzymał. Wówczas zebrał dowódzców korpusów i przedstawił im projekt pozostania pod Metzem, mówiąc, że, zdaniem generała Soleille, pozostała ammunicya starczy zaledwie dla stoczenia jednej bitwy. Nie powiedział im nic o pochodzie marszałka Mac-Ma-hona, o czem dowiedział się 23 sierpnia, tego zaś ostatniego wciąż upewniał, że wkrótce Metz opuści. Dnia 30-ego z depeszy, wysłanej z Thionville, Bazaine dowiedział się, że generał Ducrot znajduje się w Carignan. Dopiero 31-ego o czwartej popołudniu począł posuwać się naprzód. Manteuffel miał aż nadto czasu, aby do tego nie dopuścić; 3-i i 4-y korpusy francuskie zajęły Noisseville i Servigny, lecz Prusacy nocą wzrnoc-

Inne dwie dywizye fran- północ; o skutecznej obronie nie mogło być już

działa i bagaże, cuskie 5-go korpusu zapchały się pomiędzy Yonną i Mozą na wzgórzach Vartelle; opasane od tyłu przez 1-y korpus bawarski, a z przodu zaatakowane przez 4-y i 12-y, musiały się cofnąć; Fa-illy, otrzymawszy posiłki z artylleryi 12-go korpusu, dywizyi kawaleryi generała Margueritte oraz 5-ego szwadronu kirassyerów, przeprawił się przecież przez Mozę w Mouzon, ale 7-y korpus francuski (Douay), ścigany przez Ill-ą armię niemiecką, usunął się na północ i przeprawił przez Mozę w Remilly, wraz z 2-ma dywizyami, które były odcięte od głównej armii. Conseil-Dumesnil. rażąc tymczasem ogniem armatnim Bawarczyków von der Tanna, dał możność cofnięcia się 5-emu korpusowi. Tym sposobem nad wieczorem 30-go sierpnia armia francuska, utraciwszy 1 800 zabitych i 3 000 jeńców, całkowicie przeprawiła się przez Mozę i stanęła na linii kolejowej, wiodącej z Mézières do Thion-ville, ale Bazaine nie stawił się w Montmódy. Żołnierze byli wyczerpani, a więc niezdolni do odbywania forsownych marszów. Mac-Mahon upadł na duchu i poszedł za radą generała Ducrot: iść do Mézières, gdzie znajdował się Vinoy z jedną dywizyą 13-go korpusu. Ducrot miał zamiar przejść 31 sierpnia przez Sedan. Mac-Mahon był innego zdania, lecz nie powziął żadnej de-cyzyi, bo nie rozumiał zupełnie ruchów nieprzyjaciela. Nowa zmiana kierunku z jego strony wywołała zmianę w marszu IV-ej armii niemieckiej, która, wiedząc już, gdzie się Francuzi znajdują, przeszła napowrót przez Mozę. Mac-Mahon postanowił nareszcie stoczyć bitwę pod murami Sédanu, wcale nieznacznej fortecy; korpusy 7-y i 5-y (ten ostatni pod dowództwem Wimpffena, który zajął miejsce de Failly’ego) zajęły wyżynę Floing; inne korpusy stały na zachód od miasta. Żołnierze upadali ze znużenia; tysiące ich rozpierzchło się. Przeciw 250 000 Prusaków Francuzi nie mogli wystawić ani połowy tej liczby; przeciw 700 działom pruskim mieli swoich ledwie 400. Brakowało też zapasów żywności. Niemcy manewrowali, aby otoczyć armię francuską; IV-a ich armia przeszła napowrót przez Mozę 30-go sierpnia; gwardya dnia następnego doszła aż do Carignan; korpusy 12-y i 4-y strzegły górnej Mozy i drogi do Montmé-dy. Ill-a armia skierowała się na dolną Mozę, aby zamknąć drogę do Mézières; korpusy 11-y i 5-y przeprawiły się przez rzekę 31-go sierpnia i 1-go września w Donchéry; pozostawiono dwa korpusy bawarskie na lewym brzegu Mozy na-wprost Torcy, przedmieścia Sédanu. Zajęły one wzgórza Wadelincourt i Frénois, skąd ich działa mogły sięgać do Sedanu i jeszcze dalej. Armia francuska była nazbyt zmęczona, aby natychmiast nocą jeszcze rozpocząć kroki zaczepne, co jedynie mogłoby ją zbawić. Obręcz nieprzyjacielska wciąż się zacieśniała dokoła Francuzów; wolne przejście było jedynie na

mowy wobec przeważającej artylleryi niemieckiej, ustawionej na przeciwległych wzgórzach. Armia francuska mieściła się w dwóch bokach kąta., otwartego na południe, ku Mozie, którego szczytem było Illy pod laskiem Garenne. O pierwszym brzasku 1-y korpus bawarski od brzegów Mozy zaatakował Bazeilles; już od poprzedniego dnia Prusacy starali się zająć most kolejowy; ale piechota marynarki dzielnie broniła wioski. Tymczasem Sasi i gwardya zaatakowali górną Givonne. Marszałek Mac-Mahon o 7-ej rano został raniony w biodro odłamem granatu. Zdał więc dowództwo generałowi Ducrot, który, wracając do swego dawnego planu, nakazał odwrót ku Mézières; wówczas droga ta była jeszcze wolna, lecz o 9-ej dywizya wirtemberska stanęła w Vivières; wślad za nią nadeszła jedna z niemieckich dywizyj kawaleryi, a dalej korpusy 11-y i 5-y. Plan Ducrota stał się prawie niemożliwym do wykonania. Wimpffen, widząc niebezpieczeństwo, na podstawie swej dawnej i chlubnej służby wojskowej wziął w swe ręce dowództwo naczelne. Ta zmiana sprawiła jeszcze większe zamieszanie. Wimpffen chciał pójść ku połudn., przedzierając się przez korpusy saski i bawarski, co nie miało najmniejszych widoków powodzenia. Z rozkazu Duerofa 12-y korpus (Lebrun) opuścił wioskę Bazeilles, tak mężnie dotychczas bronioną; Bawarczycy przez zemstę wieś tę spalili, a mieszkańców wymordowali! Gdy o godzinie 9-ej Wimpffen polecił Lebrun’owi i Ducrot’owi zająć napowrót pozycyę w Givonne, była już ona ostrzeliwana przez 200 pruskich dział; korpusy 1-y i 2-i bawarskie i 4-y pruski uderzyły na 12-y korpus francuski; 12-y i gwardya zaatakowały 1-y. Gwardya pruska zajęła wówczas Fond de Givonne i miała odciąć przejście wojsku francuskiemu ku Belgii. Nie było co myśleć o rozpoczynaniu kroków zaczepnych; co najwyżej, w Balan można było jeszcze się bronić. Na stronie wschodniej działo się nie lepiej. 11-y korpus, okrążywszy półwysep Iges, wraz z 5-ym korpusem zaatakował 7-y korpus francuski pomiędzy Saint-Menges, Flei-gnes i Floing. Douay znalazł się na wzgórzu, ostrzeliwanem przez 180 dział nieprzyjacielskich. Co było okropne, to, że każdy korpus francuski był rażony ogniem dział jednocześnie z przodu, z boków i od tyłu. W tym trójkącie, mającym najwyżej 6 000 metrów kwadratowych, krzyżował się ogień z dział trzech wielkich bateryj niemieckich, z Wadenlincourt, z Illy i z Givon-ne’y. Wspomożone przez połowę 5-ego korpusu, a potem przez Ducrota, który nadbiegł wraz z dwiema dywizyami, skrzydło francuskie we Floing mężnie się broniło, pierwsze ataki ze strony Prusaków zostały odparte; lecz od północy nadchodził przez lasy Givonne i Illy 11-y korpus pruski. Mimo wysiłków dwóch dywizyj kawaleryi pod dowództwem Margueritte’a i Bon-

nemains—Prusacy zwyciężali w tym nierównym boju. Margueritte padł jeden z pierwszych, Galliffet zajął jego miejsce. Prusacy przeszli przez Givoime i zamknęli koło. Wimpffen opuścił Balan, . daremnie atakowany przez Bawar-czyków, Sasów i 4-y korpus, aby próbować ostatniego ratunku w Fond i w Givonne. Kolumny j jego zostały zdziesiątkowane i odrzucone pod Sedan, gdzie pod gradem kul pruskich zbierały się uciekające oddziały, wozy, konie i działa. Cesarz, który błąkał się na polu bitwy, widząc niemożliwość dalszej walki, kazał wywiesić z zamku białą chorągiew; kilkakrotnie zdejmowany i znów zawieszany w ciągu dnia znak ten zdołał dopiero ku wieczorowi powstrzymać ogień nieprzyjacielski. Cesarz napisał do króla pruskiego: „Nie mogłem umrzeć wśród mych wojsk; nie pozostaje więc mi nic innego, jak oddać mą szpadę w ręce Waszej Królewskiej Mości. Pozostaję życzliwym bratem Waszej Królewskiej Mości. Napoleon”. Warunki kapitulacyi omówione zostały pomiędzy Wimpffenem i Moltkem w zamku Bellevue dnia 2 września o godzinie wpół do 12 rano. Cesarz, marszałek Mac-Ma-bon, 2 826 oficerów i 70 000 żołnierzy dostali się do niewoli; sztandary, broń, 600 dział polo-wych i fortecznych, 12 000 koni i t. p. wpadło w ręce zwycięzców; 21 000 ludzi wzięli Prusacy poprzednio podczas boju, 15 000 było zabitych i rannych, 3 000 przebiło się do Belgii, 10 000 dostało się do Mézières i do Avesnes, częścią przez terrytoryum belgijskie. Bitwa sama i kapitulacya sedańska zakończyły pierwszy okres «wojny i spowodowały upadek 2-ego Cesarstwa wśród obojętnej postawy państw europejskich. Już pierwsze klęski z d. 6 sierpnia zniechęciły Austryę, Danię i Włochy do wszelkiej myśli o przymierzu z Francyą. Włochy myślały tylko o zaborze Rzymu; pobudziły one Anglię do układów względem utworzenia Ligi państw neutralnych. Do takiej ligi przystąpiły odrazu Anglia i Rossya. Austrya zostawiła sobie czas do namysłu, Galicya bowiem i Czechy żywiły sympatyę dla Francyi, Węgrzy zaś oświadczali się za Prusami.

Obrona narodowa. Wieść o kapitulacyi se-dańskiej rozeszła -się po Paryżu dnia 3-go września; nazajutrz rano Cesarstwo już nie istniało. Ciało prawodawcze zamierzało powierzyć prezydencyę rządu Thiersowi, lecz przeszkodził temu tłum, który wtargnął do sali; Cesarzowa regentka pośpiesznie wyjechała z Tuileryów, a na ratuszu deputowani Paryża zorganizowali rząd Obrony narodowej pod prezydencyą generała Trochu. Rzeczpospolita została uznana natychmiast przez Stany Zjednoczone, Włochy, Hiszpanię i Szwajcaryę. Prusy czekały na pro-pozycye ze strony francuskiej. Z początku rząd pruski zamierzał traktować z Napoleonem III, ale ten oświadczył, że, będąc jeńcem wojennym, nie może wchodzić w układy. Żądania Bhmar-

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 179. T XXIII.J cka pod Sedanem opiewały na 4 miliardy indem-nizacyi i na ustąpienie Alzacyi z częścią Lotaryngii. Jules Favre postanowił zwrócić się do mocarstw europejskich, do Ligi państw neutralnych, do której świeżo właśnie przystąpiła Austrya. Uprosił on Thiersa, aby się podjął tej przykrej missyi. Thiers jeździł do Londynu, Petersburga, Wiednia i Florencyi; wszędzie przekładał, że władza, utworzona dnia 4 września, nie jest właściwie rządem prawidłowym, że, aby rząd taki mógł się wytworzyć, trzeba złożyć sejmiki wyborcze, co jest niemożliwe bez zawieszenia broni, którego Favre miał zażądać w głównej kwaterze pruskiej. W Londynie Granville i Gladstone grzecznie zbyli Thiersa, odmawiając swego pośrednictwa; wyjednali tylko u Bismarcka obietnicę, że przyjmie Favre’a. Nie krępując się tą obietnicą, Bismarck zwrócił się do cesarzowej, przebywającej w Hastings w Anglii; lecz i ona wymówiła się od układów, dodając, że lepiej jest toczyć wojnę, niż godzić się na rozbiór Francyi. Wówczas przyszło Bismarckowi do głowy wejść w układy z zamkniętym w Metzu marszałkiem Bazainem, mającym pod swemi rozkazami jedyna już teraz siłę zbrojną francuską. D. 18 września Jules Favre pojechał do Bismarcka; napisał do niego z Villeneuve-Saint-Georges z prośbą o audyen-cyę. Bismarck wskazał naprzód Meaux, a następnie pałac w Haute-Maison. Tu odbyła się pierwsza konfereneya, powtórna zaś w Ferrières wieczorem 19 września. Jules Favre żądał 15-dniowego zawieszenia broni, zaopatrzenia w żywność Metzu i Paryża, neutralności istolicy i kart wolnego przejazdu dla kandydatów, udających się na sejmiki. Bismarck odpowiedział nazajutrz, żądając oddania Strassburga, Bitche i Toni, pozostawienia siat u quo pod Paryżem i nieprzerywania kroków nieprzyjacielskich pod Metzem. Propozycye te zostały odrzucone, lubo stan wojskowości był dla Francyi niezmiernie groźny. W polu nie było ani jednego oddziału zdatnego do boju; 13-y korpus o 3 cli dy wizy ach formował się zaledwo w czasie klęski sedań-skiej; dowódzca jego, generał Vinoy, który z jedną dywizyą stał w Mézières, przyprowadził ją pod Paryż przez Laon i Compiègne; w Paryżu formowano tymczasem 14-y korpus (Renault); 15-y i 16-y zbierały się na prowincyi, lecz nie były one zdolne nieść pomocy oblężonym fortecom.—O blęż e nie Strassburga rozpoczęłosię 9 sierpnia. Prowadziła je dywizya badeńśka; na pomoc jej wkrótce nadeszła 1-a dywizya zapasowa III-ej armii pod dowództwem generała Wer-dera, potem „landwehr” gwardyi i parę innych oddziałów pruskich, ogółem pod Strassburgiem znajdowało się 60 000 ludzi, zaopatrzonych w końcu sierpnia w 350 dział. Załoga Strassburga pod rozkazami generała Uhricha liczyła ogółem 16 000 ludzi, w tej liczbie jednak prawdziwie dobrego żołnierza nie więcej nad 3 000. Przy-tem generał Uhrich nie umiał utrzymać należytej karności. Obrona dopiero pod sam koniec zaczęła być energiczną. Począwszy od 15 sierpnia, a regularnie od 23-go, Niemcy rozciągnęli bombardowanie na całe miasto, celem działania na moralne usposobienie ludności cywilnej; rezultatem tego bezużytecznego barbarzyństwa był pożar sławnej biblioteki sztrasburskiej i uszkodzenie katedry; mieszkańcy zaś znosili mężnie cierpienia swoje. D. 28-go wrz. Strassburg poddał się i generał Uhrich oddał Prusakom zapasy ammunicyi, żywności i broń. Małe fortece alzackie poddawały się jeszcze rychlej: Petite-Pierre 9 sierpnia, Lichtenberg 10; ale Sclile-stadt wytrwał do 24 października, Fort-Mortier do 7 listopada, Neuf-Brisach do 10 t. m.; najdłużej i najmężniej broniły się Phalsburg i Bit-che. Pułkownik Taillant przetrwał w Phalsbur-gu oblężenie od 10 sierpnia do 12 grudnia, dwukrotnie odparłszy szturm do murów: gdy żywności wreszcie zabrakło, zatopił prochy, połamał karabiny i zagwoździł działa, poczem dopiero otworzył bramy Prusakom. Bitche, twierdza prawie niezdobyta, bronił się aż do 11 marca; pułkownik Tessier poddał się dopiero po siedmiu miesiącach oblężenia, gdy wojna się już skończyła, i opuścił mury wraz z bronią i bagażem. W Lotaryngii twierdza Marsal została opuszczona i Prusacy ją zajęli bez żadnego wystrzału. Toul, który osłaniał linię drogi żelaznej wschodniej, broniony był jedynie przez żandarmeryę i gwardyę narodową. Major Huck odparł szturm (16 sierpnia) i zmusił Niemców do rozpoczęcia (7 wrz.) regularnego oblężenia; miasto zostało zniszczone przez ogień armatni; artyllerya rozbita; po 40-tu dniach mężnej obrony trzeba było poddać się i puścić Niemców na linię kolei Zachodniej, wiodącej do Paryża. Verdun, gdzie generał Guérin de Waldersbacli miał załogę nierównie liczniejszą, bronił się do 8 listopada. Poddał się dopiero po wzięciu Metzu, i to na bardzo łagodnych warunkach, zastrzegłszy, że miasto i znajdujące się w nim zapasy pozostają własnością Fraucyi.—Montmédy zajęte zostało 3 list., Thionville 24 t. m., Mé zières 2 stycznia, Longwy 25 t. m., Soissons 16 stycznia. W Laon, którego twierdza mogła bronić się jedynie wystawiając na ogień armatni miasto, mieszkańcy zmusili kommendanta do poddania się (9 wrz.); jeden z artyllerzystów wysadził w powietrze prochownię, zabijając 300 swoich i kilku Prusaków. Pod koniec października Prusacy byli już panami całej przestrzeni kraju od Lotaryngii aż do Paryża, bo kilka jedynie pogranicznych twierdz wytrwało aż do stycznia. Administracyjnie Alzacya, Lotaryngia i Szampania włączone zostały do Niemiec; wolni strzelcy (francs-tireurs) zostali wyjęci z pod prawa wojennego; kraj spustoszony i sterroryzowany. Gdy po upadku Cesarstwa wojna trwała dalej, Prusacy sądzili, że wzięcie Paryża położy jej kres. Ku stolicy więc skierowali wszystkie wojska z pod Sedanu z wyłączeniem 11-ego korpusu pruskiego i 1-ego bawarskiego (von der Tanu), pozostawionych na straży przy jeńcach. Tymczasem blokada Metzu, to najgłówniejsze zadanie w wojnie F-ej, które zdecydowało o jej rezultacie, ciągnęła się bez żadnych wypadków aż do końca października. Bazaine, łudzony wciąż przez Bismarcka, wyczerpał wreszcie swe środki, nic naprawdę nie przedsiębiorąc. Gdy zapasy żywności zostały wyczerpane i konie wyrżnięte, trzeba było się poddać. Kapitulacya została podpisana dnia 28 października: 173 000 ludzi, 1 665 armat i olbrzymie zapasy wojenne dostały się w ręce nieprzyjaciela. Prusacy podczas całego oblężenia stracili tylko 5 482 ludzi. Teraz 200 000 wojska pruskiego mogło pójść przeciw organizowanym na prowincyi przez Gambettę siłom. Zbrodnia Bazaine’a drogo kosztowała Francyę. D. 19 września pod Paryżem znajdowało się 160 000 ludzi i 622 działa; 21 paźdz. Prusaków było już 250 000, w tej liczbie 34 000 kawaleryi. Oddziały rozstawione wzdłuż linij kolejowych dla zabezpieczenia transportów i kommunikacyj liczyły 85 batalionów (po 1 200 ludzi), 33 szwadrony i 9 bateryj. Przygotowania do obrony Paryża rozpoczęły się już w sierpniu. Administracya wojskowa (intendent Perrier i Clément Duvernois) robili wprost rzeczy nadzwyczajne, aby zebrać zapasy wszelkiego rodzaju żywności; jedynie dzięki 363 milionom porcyj, przygotowanych przez admini-stracyę wojskową, zdołano wyżywić ludność Paryża w ciągu ostatnich dziesięciu tygodni oblężenia; miano czteromiesięczny zapas chleba, 250 000 baranów, 40 000 wołów, 6 000 świń, 100 000 koni. Ale załoga, lubo dość liczna, nie była dostatecznie do obrony miasta przysposobioną. 13-y i 14-y korpusy regularnej armii, świeżo utworzone, zawierały w swych szeregach, prócz starych pułków 35-go i 42-go (przybyłych z Cività Vecchia) same świeże siły. Było prócz tego jeszcze 8 000 fuzylierów i 2 000 artyllerzystów z marynarki, wybornych do obrony fortów; gwardye ruchome z 25-u departamentów liczyły około 100 000 ludzi mniej więcej zorganizowanych, lecz źle wymustrowanych; 18 batalionów Paryżan, nie wdrożonych do subordynacyi, wywierało na innych wpływ demoralizujący; wreszcie zebrano w pułki 11 000 żandarmów, strażników miejskich, leśnych, celnych, ludzi ze straży ogniowej, policyantów stójkowych. Ogółem tedy zebrało się 200 000 żołnierzy, ale z nich czwarta część zaledwie była należycie zorganizowana; miano jednak możność w ciągu miesiąca zorganizować resztę i przysposobić do boju. Posiadał Paryż 1: 4 baterye i flotę ze statków opancerzonych na Sekwanie. Prócz tych sił była jeszcze gwardya narodowa, licząca 200 czy nawet 360 tysięcy ludzi. Eząd uzbroił ją, mniej lub więcej dobrze; lecz nie zdołał

jej wdrożyć do karności: więc ta wielka pozornie siła bardziej szkodziła jemu samemu, niż Prusakom. Środki materyalne były olbrzymie: 45 000 koni powozowych i fabrycznych, działa nowe, odlewane podług systemu Reffye’go, lepsze od pruskich, i wszelki materyał wojenny, wyrabiany w wielkich fabrykach, oraz w warsztatach dróg żelaznych. Wszystkiem kierował i na ludność przeważny wpływ wywierał komitet naukowy obrony narodowej, utworzony pod prze: wodnictwem Berthelota. Było więc podostat-kiem ludzi i zapasy były; brakowało jedynie zwierzchników, umiejących tern wszystkiem odpowiednio pokierować. Ludność cywilna dodawała żołnierzom otuchy, ale wodzowie nie mieli zapału i wiary. W tern kryje się powód, dla którego rząd obrony narodowej nie mógł opu ścić Paryża dla organizowania sił prowincyonal • nych. Generał Trochu nie myślał wcale o działaniach zaczepnych, nie wysyłał coraz bardziej demoralizującej! się gwrardyi narodowej na wycieczki, a płacąc jej stały żołd codziennie (1 fr. 50 bezżennym, 2 fr. 25 żonatym), przyzwyczajał ją do próżniactwa. W przeciągu 4-ch miesięcy gwardya narodowa nauczyła się zaledwo mustry plutonu. Działania poza murami Paryża były po większej części nieudatne, generał Du-croj, d. 19 września został odparty przy ataku na Châtillon, Vinoy 23 września zdobył wprawdzie reduty Hautes Bruyères, lecz korpus 13-ty poniósł dotkliwe straty d 30 września przy ataku na Cheville, i powtórna wyprawa na Châtillon nie udała się d. 13 paźdz., bo też wyprowadzano nie więcej nad 20 000 ludzi. Podobnie użyto tylko 12 000 do ataku na Bougival i Jon-chère, który mógłby wyrugować Prusaków z Wersalu, ich głównej kwatery (28 października). Niezadowolenie ogólne wzmogło się skutkiem niedołężnej walki pod Bourget: więc ’31 października Blanqui i Flourens uderzyli z tłumem na ratusz i uwięzili cały rząd. Wprawdzie wyzwoliły go inne tłumy i plebiscyt ogromną większością zgnębił rokoszan, ale Trochu utracił powagę i popularność. Jedynie balony, których wypuszczono 50, utrzymywały słabą styczność z prowincyą, gdyż fotografia potrafiła skupiać na jednym papierze po 2 000 depesz rządowych i prywatnych. Aby połączyć swe działania z działaniem armii z nad Loary, Trochu i Ducrot postanowili przenieść akcyę ze wschodu na połud,-zachód. Utworzono trzy armie: I-a (Clement Thomas), składała się z 240 batalionów gwardyi narodowej i była nie osobliwa; 2-a, pod rozkazami Ducrota, liczyła 100 000 głów, podzie lonych na trzy korpusy (Blanchard, Renault, Exéa); 3-cia wreszcie, pod dowództwem Vinoy, miała 70 000 ludzi; w Saint-Denis admirał La Roncière miał około 30 000 żołnierza, Z temi 200 tysiącami wojska można było liczyć na pewne powodzenie.

Bitwa pod Champigny. Ducrot postanowił wyjść

od strony wschodniej, a potem zwrócić się ku połudn., przeprawić się przez Marne pod Joinville i rozwinąć swe szyki pod osłoną reduty Saint-Maur, fortu Nogent i płaszczyzny Auron, zajętej 28 list. przez marynarzy admirała Sais-seta i obstawionej działami. Vinoy zmierzał też ku południu, robiąc wycieczki na Choisy. La Roncière szedł na północ ku Epinay. Na nieszczęście, inżynier Krantz nie mógł we właściwym czasie urządzić mostu łyżwowego; odłożono'tę czynność do dnia następnego, nie uprzedziwszy o tern Vinoy, który zajął Gare-aux-Boeufs pod Choisy; Prusacy skoncentrowali przeciw niemu swe siły i, zmusiwszy go do odwrotu, zbliżyli się do pola bitwy.    30-go Ducrot przeszedł

przez rzekę Marne i opanował Champigny; korpus wojska z Saint-Denis zrobił wycieczkę i zajął Epinay, lecz potem cofnął się. Epizod ten miał fatalne następstwa: zawiadomiony depeszą niedokładną Gambetta, myśląc, że idzie tu o Epi-nay na rzece Orge, pod Corbeil, i że Ducrot, jako zwycięzca, wyszedł na drogę, wiodącą do Orleanu, wysłał pięć korpusów z armii Loary na jego spotkanie i naraził je na porażkę; 1 grudnia obie strony rasztakowały, lecz następnego dnia Niemcy rozpoczęli afak, 3 go Ducrot, zwątpiwszy o możności przebicia się, wycofał swą armię po za rzekę Marne; Francuzi stracili zabitych i rannych 8 000 ludzi, Niemcy 5 000, Odtąd upadła myśl o odsieczy Paryża. W miesiąc później odbyła się ostatnia wycieczka dla zaspokojenia żądań ludności, skierowana na drogę wersalską pod osłoną fortu Mont-Valérien. Wyprowadzono 100 000, lecz rozwinięto zaledwo połowę tej siły; nie było przytem jedności działania; ku wieczorowi wrócono, zostawiwszy 4 000 na placu. Miejsce generała Trochu, jako naczelnego wodza, zajął Vinoy. Tymczasem już dla 2 200 000 mieszkańców zabrakło żywności; zaczął się głód — trzeba było zagaić układy o kapitulacyę. Obaczmy teraz, co się działo ■ poza Paryżem. Rząd, pierwej nim nastąpiło oblężenie, wysłał do Tours delegacyę, aby zorganizować siły zbrojne na prowincyi (16 wrz.). Glais-Bizoin i Crémieux udali się tam wraz z admirałem Fourichonem; później, 10 października, przybył do nich Gambetta, wyleciawszy z Paryża balonem, i stał się duszą obrony narodowej. Podczas, gdy wszystko było skupione w Paryżu: sztab, administracya, uczeni, olbrzymie środki materyalne; tu, na prowincyi, brakło wszystkiego: pieniędzy, broni, ammńnicyi, umundurowania. Dzięki temu, że od strony morza dostęp był swobodny, sprowadzano pośpiesznie z za granicy, co się tylko dało. Wszystko tu tworzono i przygotowywano na wielką skalę. Zapał Gambetty udzielił się krajowi i wojna ta stała się prawdziwie narodową. Wszyscy mężczyźni w wieku od 21-go do 40-go roku życia zostali powołani pod sztandary (2 list.); każdy departament podjął się wystawić jedną bateryę

na 100 000 ludności (3 list.); założono 11 ufortyfikowanych obozów do ekwipowania i mustro-wania rekrutów. Z weteranów, z gwardyi ruchomej, z gwardyi narodowej zmobilizowanej formowały się bataliony. Wszystkiem tern zarządzał Freycinet; ekwipował on i wysyłał do armii po 5 000 ludzi codziennie, a generał Thoumas, kommen-derujący artylleryą, po dwie baterye. Tym sposobem Obrona Narodowa zdołała wystawić 12 korpusów z numerami od 15-go do 26-go, liczących po trzy dywizye piechoty i po jednej ka-waleryi, ogółem 600 000 ludzi i 1 400 dział.

Paladines zajął miejsce La Motterouge’a w dowództwie 15-go korpusu. Usadowiwszy się w obozie pod Salbris, dokończył on organizacyi armii Loary przy pomocy marynarzy (Jaurćguiberry, Jaurès, Gougeard). W końcu października armia ta liczyła przeszło 100 000 ludzi w dwóch korpusach (15 Martin de Pallières, 16-y—Chanzy); sformowano cztery nowe korpusy ( 1 7 - y de-Sonis, 18-y Billot, 19-y Briand, 20-y Crouzat); brakowało kawaleryi, artyllerya była jeszce słaba, piechota za to liczna, choć nierówna. Oddzielnie w Mans tworzyła się armia zachodnia; na północy znów inna z niedobitków sedańskich i sił miejscowych, zrazu pod rozkazami Bour-bakiego, potem zaś Faidherbe’a; Normandya dostarczyła kilku batalionów gwardyi ruchomej i narodowej, oraz wolnych-strzelców; prócz tego na wschodzie tworzyła się armia wogeska, a w Côte-d’Or i w Morvan małe nieregulalue wojsko Garibaldego. Dużą siłę wszakże stanowiła jedynie armia Loary, w której dwa korpusy już w końcu października mogły wyjść na pole walki. Trzeba było działać pośpiesznie, gdyż po upadku Metzu książę Fryderyk Karol z najlepszemi wojskami niemieckiemi ruszył ze swego obozu w drugiej połowie listopada. Generał d’Aurelle, rozpoczynając kroki zaczepne, postanowił uderzyć na von der Tanna. Wobec znacznej przewagi liczebnej zaprojektował, otoczenie korpusu bawarskiego i przeszedł Loarę pomiędzy Blois i Orleanem z całą swą armią. Ale von der Tann, uprzedzony przez swe oddziały wywiadowcze, skoncentrował się pod Coul-miers i posłał o pomoc do księcia Fryderyka Karola. D’Aurelle, chociaż posuwał się zbyt wolno, źle posługując się linią kolejową, i powtórnie przeszedł ją pod Beaugenny, jednakże połączył się w Marchenoir z Chanzym, pobił nieprzyjaciela pod Coulmiers (9 list.) i zmusił do opuszczenia Orleanu. Niestety! lewe skrzydło, złożone z 6 000 kawaleryi pod dowództwem Reyau, nie wypełniło swojego zadania, które zależało na odcięciu Bawarczykom odwrotu przez

Gambetta zrozumiał, że najlepszą taktyką jest przedłużanie walki, aby wyczerpać Niemców.

W samym początku wojny odbyły się żniwa: najeźdźcy mogli więc znajdować żywność na zajmowanych przez siebie przestrzeniach; lecz nadchodziła zima (która była niezwykle w tym roku surowa) i wyżywienie wojska stawało się coraz trudniejszem. Drugą ważną zasługę Gam-betty stanowi jego przeświadczenie, że przesądem jest łączyć losy Francyi z losami Paryża; rozumiał on, że i po upadku stolicy dalsze prowadzenie wojny jest możliwe.

Armia Loary. Pierwszemi korpusami, jakie zorganizowano na prowincyi, były korpusy 15-y i 16-y. Organizacyą ich zajmował się wysłany w tym celu przez generała Trochu do Tours generał Lefort; w skład tych korpusów weszły kadry pułkowe, gwardye ruchome, pułki, sprowadzone z Afryki (turkosi i legia zagraniczna), żuawi, wreszcie ochotnicy Francuzi i cudzoziemcy. Korpus 15-ty miał dobrą kawaleryę, artyl-leryę zaś nieliczną (102 działa, z nich 36 równych pruskim). D. 5 paźdz. generał, dowodzący jazdą, natarł na 43-ą dywizyę pruską pod Toury i odpędził ją aż do Etampes. Na jego spotkanie poszło 40 000 wojska, prowadzonego przez von der Tanna, część armii oblegającej Paryż. Francuskie wojska, pobite pod Artenay i przed Orleanem, musiały się cofnąć na południe za Loarę, bo generał La Motterouge nie użył tu wszystkich swych sił. D. 11 paźdz. Orlean zajęty został przez von der Tanna; pozostał on tu wraz j zajęcie Patay. Von der Tanu mógł się więc z 1-m korpusem bawarskim. Witticha zaś z je- ] wymknąć, straciwszy 2 000 zabitych i tyluż ran-dną dywizyą piechoty i jedną kawaleryi posłał nycb. Zamiast oczekiwanego wielkiego zwycię-na północny wschód; Wittich napotkał pod Châ- stwa Francuzi odnieśli małoznaczną korzyść, teaudun zacięty opór: miasta tego, wcale nieo- Gambetta, Chanzy, Martin des Pallières chcieli bronnego, po bohatersku bronili gwardziści ru- j natychmiast iść na Paryż; Prusacy obawiali się choriii i wolni strzelcy Lipowskiego z pomocą ¹ tego ruchu i przygotowywali się już do opusz-mieszkańców. Nazajutrz (19 paźdz.) Wittich spa- ; czenia Wersalu. Lecz d’Aurelle uważał taki lił miasto, 21 zaś zajął Chartres i tu pozostał- i marsz z 80 000 niedostatecznie wyćwiczonego dalej ku północy 5-a dywizya pruska obserwo- > żołnierza po drogach ciężkich za zbyt ryzykowała część kraju między Dreux i Mantes. Da- ; wny, gdy prawemu skrzydłu groził atak ze stro-lej jeszcze ku północy konnica pruska biegała ny nadchodzących wojsk księcia Fryderyka Ka-aż pod Amiens, aby niedopuścić do formowania rola. Zostało więc wojsko francuskie w zupeł-tam korpusów francuskich. Książę Albert za- nej bezczynności, wzmocniwszy swą pozycyę jął Gisors i Gournay. Bezczynność armii stoją- i w niej oczekując przybycia nieprzyjaciela, cej w Paryżu pozwalała oblegającemu stolicę podczas gdy nowe korpusy wojska kończyły swo-nieprzyjacielowi detaszować znaczniejsze siły, aby je formacye. Punkty obronne, Belfort i Lan-nie dopuszczać odsieczy. Generał d’Aurelle-de- gres, mogłyby służyć za punkty oparcia, lecz kilka nowych oddziałów w Wogezach krzątało i nić Lyonu (12 list.), a następnie Gambetta po-się bez związku wzajemnego. Gambetta naka- słał ją nad Loarę pod nazwą 20-go korpusu na zał przeto połączenie ich w jedną armię Woge- wzmocnienie swojej wielkiej armii. Generał zów, nad którą dowództwo otrzymał generał Cremer został w Beaune z silną dywizyą, zło-Cambriels. Ten ostatni przyjął pomoc ze stro- żoną z 15-u tysięcy wyborowego żołnierza, ny Garibaldego, który na wezwanie komitetów: W każdym razie jednak 40-tysięczny 20-y kor-Lyońskiego i Marsylijskiego przybył 7 paździer- pus opuścił wschód, nie wiele przynosząc poili ka do Marsylii i powołał rewolucyonistów żytku w środku kraju. Na północy organizacya wszelkiej narodowości, głosząc nadejście wszech- postępowała raźnie staraniem doktora Te-światowej rzeczypospolitej. Z rozkazu Crémieux’go sielin i generała Farre; tworzono tu 22-i kor-przyjęto go z uznaniem i nader szumnie polecono pus, w którego szeregach znaleźli się po więk-mu obronę Wogezów, lecz dano mu kommendę szej części dzielni żołnierze, zbiegowie z Metzu tylko nad ochotnikami Generał Cambriels nie mógł i z pod Sedanu. Chociaż ta armia północna mo-połączyć w jedną całość wszystkich sformowanych gła być gotową dopiero na 15 listopada, lecz na wschodzie oddziałów, niektóre bowiem wo- już 28 paźdz. pobiła pod Formerye hrabiego lały bojować na własną rękę: więc zamiast spo- Lippe, 3 list. brygadę kawaleryi niemieckiej pod dziewanych 60 000 zebrał połowę tej liczby. Illiers, Bois i Bonnières i wyparła z Mantes. Tak Po kapitulacyi Strassburga nowy korpus niemiec- więc świeże wojska francuskie w listopadzie ki, 14-y, pod rozkazami Werdera (Badeńczycy, stały się groźnemi dla Niemców. Ale Niemcom 2 dywizye z rezerwą i 2 detaszowane brygady), przybywały z za Renu landwehry i różne posiłki, przez Troyes i Châtillon zbliżył się do Sekwa- Niebawem ukazała się na północy I-a armia pod ny, znosząc po drodze napotykane oddziały, rozkazami Manteuffla naprzeciwko 22-o korpusu; Degenfeld uderzył na samą armię wogeską, roz- Il-a armia, pod dowództwem Fryderyka Karola, łożoną pomiędzy Saint-Dié i Raon l’Etape na le- poszła ku Loarze. 60 batalionów pozostało wym brzegu rzeki Meurthe. Przez trzy dni (od w Alzacyi, Lotaryngii i Szampanii; 25 innych 4 do 7 października walczono w Champenay, wraz z 33-a szwardrouami i 9-u półbateryami w Raon l’Etape, w Saint-Dić i nakoniec nad rze- strzegło linij Reims-Paryż i Paryż-Orlean. Si-ką Burgonce; generał Duprć musiał ustąpić ły te zostawały pod rozkazami gubernatorów ge-i cofnąć się do Bruyères, gdzie połączył się neralnych Alzacyi, Lotaryngii i Reims, rządzących z generałem Cambrielsem; widząc, że armia ich 14-u departamentami. Innych 12 departamentów jest zasłaba, cofnąć się musieli przez Remire- było teatrem działań wojennych: a więc ogromna mont ku Besançon. Werder poszedł za nimi, część ziemi francuskiej zostawała w rękach nie-lecz Cambriels powstrzymał jego pochód nad przyjaciela. Następnie z Niemiec przybyło jesz-brzegami Ognon (21—23 paździer.). Gambetta, oze 51 świeżych batalionów. Począwszy od przybył do Besançon 18 października, aby zor- drugiej połowy listopada linia kolei Wschodniej ganizować obronę wschodniej części kraju. Ga- zaopatrywała regularnie wojsko w żywność; co-ribaldi otrzymał oddzielne dowództwo i wysła- dzień przybywało po 10 pociągów, z których ny został naprzód do Dole, następnie do Autun. każdy przywoził po 100 000 racyj. Każda ar-Przekształcono tymczasem armię wogeską; na mia odbierała je i dzieliła wedle codziennej po-nieszczęście, generał Cambriels, skutkiem rany, trzeby. Doskonały ten system dowozowy wiele otrzymanej pod Sedanem, , musiał złożyć do- wpłynął na przewagę wojsk niemieckich. Fran-wództwo; I-go listopada zastąpił go generał Mi- cuzi nie umieli równie dobrze zużytkować linij chel, potem Tortone, ostatecznie zaś Crouzart, kolejowych; zawalone one były bezużytecznemi który kończył organizacyę armii wogeskiej. pociągami, źle było na nich urządzone ładowa-Werder zajął Gray (24 paźdz,), potem wszedł nie i wyładowywanie produktów, a przewóz woj-do Dijon (31 paźdz.), lecz natychmiast to mia- ska odbywał się tak powolnie, że można było sto opuścił. Ludność tutejsza okazała się bar- w tym samym czasie przebyć tę samą przędzo patry o tyczną: tworzyły się wszędzie, szcze- strzeń pieszo. Szwankowało też często złe ekwi-gólniej zaś w południowej Lotaryngii, partyzanę- powanie armii przez oszustwa angielskich do-kie komendy, które napadały na tyły nieprzy- stawców. Niema się więc czemu dziwić, że jacielskie, nie bacząc na to, że Niemcy rozstrze- tak smutnie dla Francyi zakończyła się wojna; liwali zakładników. Na nieszczęście, działalność raczej podziwiać należy nieustraszoną odwagę, armij francuskich pozbawiona była wszelkiej z jaką Francuzi bronili swego kraju. Walka łączności: załoga w Langres próżnowała; woja- decydująca rozegrywała się nad brzegami Loa-cy Garibaldego, których liczba w stanie czyn- ry. Wiemy już, że generał d’Aurelle po bitwie nym chwiała się pomiędzy 10-u a 30-u tysiąca- zwycięskiej pod Coulmiers zatrzymał się w Orle-mi (w tern 4 tysiące cudzoziemców, reszta skła- anie; tu urządził obóz oszańcowany dwiema li-dała się z wolnych strzelców i gwnrdyj narodo- niami redut, zbrojnych w 96 dział okrętowych wycli z południa) działali wedle własnego widzi i tu chciał oczekiwać na nieprzyjaciela. Lecz mi się; armia wogeską, pozostawiwszy 15 tysięcy Gambetta, pragnąc pośpieszyć z odsieczą Pary-ludzi w Besançon, poszła na Chagny, aby bro- [ żowi, chciał natychmiast rozpocząć działanie za-

czepne, mniemając, że sformowanie korpusów: 17-go, 18-go i 19-go nie zrównoważy niebezpieczeństwa, jakie urośnie z nadejściem armii księcia Fryderyka-Karola. Wówczas to nastąpiła rozterka pomiędzy generałem d’Aurelle i Gam-bettą, która sprowadziła smutne następstwa. Naprzód utracono korzyści ze zwycięstwa pod Coulmiers, skutkiem lękliwości generała d’Aurelle, potem zaś utracono i korzyści pozycyi obronnej wskutek ruchów, nakazanych [»rzez Gambet-tę. Zrazu Prusacy myśleli, że armia Loary chce pójść na Chartres i Houdan, miejsca najbardziej odległe od Fryderyka-Karola, który forsownym marszem przez Troyes i Sens szedł na Fontainebleau, Nemours, Montargis, i Pithi-viers; awangarda jego stanęła w Fontainebleau 14, a w Toury 17; 20 książę zatrzymał się wraz z główną kwaterą w Pithiviers. Wielki książę Meklemburski, pobiwszy 6-tysięczny oddział gwardyi ruchomej w Dreux (17 list.) i parę oddziałów w Châteauneuf (18 list.), zajął No-gent-le-Rotrou i przekonał się, że główna armia francuska nie znajduje się po stronie Mans. Moltke polecił wówczas księciu Meklemburskie-mu iść przez Châteaulaudun do księcia Fryderyka-Karola, gotującego się do atakowania Orleanu. Pozycya francuska była nader silna; terren lesisty zawalony był pościnanemi drzewami, pokopany głębokiemi rowami; zdawało się, że wśród doskonale uzbrojonych redut żołnierz francuski będzie niezwalczony. Na nieszczęście pozycyę tę opuszczono. Gambetta i Freycinet chcieli skorzystać z odległości pomiędzy stanowiskami W. księcia Meklemburskiego a Fryderyka Karola i pójść z odsieczą Paryżowi. Zamiarem ich było posłać część wojsk przez Pithiviers na Fontainebleau. D’Aurelle był przeciwny temu planowi; nie zważano na niego; nie miano jednak odwagi odjąć mu dowództwa i zastąpić go kim innym: postanowiono więc działać bez niego. Armia Loary liczyła pięć korpusów: 15-y, 16-y, 17-y, 18-y i 20 y; podzielono ją na trzy części i rozrzucono na przestrzeni 100 kilometrów. W. książę meklemburski 28 listopada znajdował się w Bonneval, Fryderyk Karol o 140 kilometrów od niego na wschód w Beaune la-Rolande z 68 000 głów, ale w okopach. Został on tu napadnięty przez 20-y korpus (Crouzet), idący od Nevers; Billot (18 y korpus), dążący z Gien, przybył zapóźno; Martin des Pallières zatrzymał się w Cbilleurs i bezkarnie przepuścił nadchodzące posiłki niemieckie. Atak nie udał się i cofnięto się, straciwszy 3 000 ludzi. Wielki książę meklemburski, wróciwszy do Jauville i Orgères, połączył się z wojskami Fryderyka Karola. — W tej właśnie chwili nadeszła wiadomość o wyjściu Duerofa; na naradzie odbytej w Orleanie pomiędzy Freycinetem, de Serresem oraz generałami Chanzym, Borelem i d’Aurellem jednogłośnie zdecydowano o dalszym pochodzie; 17-y korpus pozostał w Orleanie dla obrony po-

zycyi; reszta wojska, ogółem 150 000 ludzi, poszła naprzód. Myślano, że Ducrot jest zwy-cięscą i że Fryderyk Karol poszedł na jego spotkanie. Chanzy rozpoczął walkę 1 grudnia, odpychając Bawarczyków do Yillepion i Termi-niers. Nazajutrz bitwa zawrzała, w Loigny; wielki książę posunął się pomiędzy korpusy 16-y i 15-y, stojące w Loigny i w Pourpry. Pierzchnięcie łączącej je dywizyi Maurandego (8-a 10-ego korpusu) zapewniło Prusakom zwycięstwo. Generał de Sonis, który nadbiegł z jedną z dy-wizyj 17-ego korpusu na pomoc, zginął z wszystkimi prawie papieskimi żuawami, usiłując odebrać Loigny: podczas pogromu lewego skrzydła i centrum prawe skrzydło, które miało rozpocząć walkę później dopiero, stało bezczynnie. 3-go grudnia książę Fryderyk Karol zwalił się ze swą armią na centrum wojsk francuskich. Pomimo dzielnej obrony, 15 y korpus, będąc sam jeden wobec wszystkich sił niemieckich, został rozbity: d’Au-relle pomiędzy Artenay i Cheviîly, a des Pallières pod Loury. Zostali oni odepchnięci ku Orleanowi; wielki książę meklemburski odciął ich od lewego skrzydła, Fryderyk Karol od prawego; po stoczeniu w Gidy i Cercottes ostatniej bitwy z 2-ą dywizyą 15-go korpusu (generał Martineau) Prusacy nocą z 4-go na 5-y grudnia weszli do Orleanu. Ponieważ nie było tu pozostawionej rezerwy, wrięc nie mogli Francuzi obronić swe-go, z takim trudem ufortyfikowanego, obozu. W rezultacie armia Loary, zostająca pod sprzeczne-mi rozkazami z jednej strony Gambetty i Freyci-neta, z drugiej zaś generała d’Aurelle, stała sięofia-rą tej rozterki. Klęska pod Orleanem wraz z niepowodzeniem Ducrota zdawały się zwiastować zakończenie wojny. Lecz Gambetta nie upadł na duchu i natychmiast w nowej formie chciał swój zamiar doprowadzić do skutku. Armia niemiecka równie prawie wycieńczoną była jak i armia francuska, tak, że nie mogła zakończyć zwycięstwa pościgiem, pomimo, że most w Orleanie nie został zniesiony. Von .der Goliz tak opisuje utrapienia tej okropnej kampanii: „Odzież była najzupełniej zniszczona; obuwie szczególnie znajdowało się w jaknajgorszym stanie; wielu żołnierzy miało na nogach tylko saboty, inni szli boso. Szeregi wciąż malały i wciąż zmniejszał się stosunek liczby oficerów do żołnierzy. Wciąż pozostawały w tyle oddziały przy ambulansach, taborach, jeńcach i t. p. Korpusy przeto wyglądały zaledwie jak dywizye kompletne, te ostatnie zaś jak słabe brygady; w batalionach było zaledwo po 500, 400, 350 ludzi.” O ileż więcej cierpieć musiał żołnierz francuski, niemający ani doświadczenia, ani zapału żoł nierza niemieckiego.

Druga armia Loary. Bynajmniej niezrażony przeciwnościami, Gambetta, widząc jednakże, że jego wielka armia została rozdzielona na dwie armie, powziął projekt nowej zupełnie organiza-cyi. Pierwsza armia z nad Loary cofnęła się do Berry; 15-y korpus stał w Vierzon, 18-y i 20-y, bardzo na duchu upadłe, przeszły napowrót przez Loarę pod Jargeau i Sully, cofając się w stronę wielkiego arsenału w Bourges. Uważając d’Au-relle’a za sprawcę klęski, Gambetta zastąpił go Bourbakim; postawienie tego generała na czele trzech korpusów było myślą nader nieszczęśliwą, którą Freycinet nadaremnie zwalczał. Pośpieszne cofanie się Bourbakiego zdemoralizowało wojsko. Książę .Fryderyk Karol, myśląc, że cała armia francuska uchodzi na południe, puścił się za nią w pogoń. Lecz na północ od Loary pozostało lewe skrzydło francuskie i tato część wojska dostała z ręki Gainbetty oddzielnego a znakomitego wodza w osobie gener. Clianzy. Miał on pod swemi rozkazami korpusy 16 y (Jauréguiberry) i 17-ty (de Coiomb), do których dodano 21 y korpus (Jaurès). Gambetta od tej drugiej armii zażądał, aby poszła ku Orleanowi, podczas gdy Bourbaki przez Nevers miał zbliżyć się do doliny Loiug i do Fontainebleau; Chanzy miał osłonić tym sposobem Tours, a Bourbaki—Bourges. Chanzy przytcm nie pominął sposobności starcia się z nieprzyjacielem; nie rozpoczynając na wielką skalę kroków zaczepnych, chciał jedynie Prusaków wyczerpać, a żołnierzy swych za pomocą uporczywej walki wdrożyć do boju; wyższość liczebna jego wojsk, liczna i po wi-kszej części wyborowa artyllerya, dalekonośne wreszcie karabiny, wszystko to ułatwiało mu jego przedsięwzięcie. Na wysokości Meung zawiązała się pięciodniowa bitwa (7 — 11 grudnia) pomiędzy wojskami Chanzy'ego i wielkiego księcia meklein-burskiego (pod Villorceau lub pod Josnes). Nieszczęsny rozkaz rządu znaglił do opuszczenia Beaugency, wobec czego armia musiała się cofnąć w tył, ale cofnęła się tylko o jedną milę francuską. Wówczas wielki książę prosił Fryderyka Karola o przyjście mu z pomocą. Ten ostatni musiał tedy zaniechać pościgu za prawem skrzydłem francuskiem (Bourbaki); przyprowadził on przeciw Chanzy’emu korpusy 3-i i 10-y, podczas gdy reszta 111-ej armii miała iść wzdłuż lewego brzegu Loary, aby uderzyć na tyły wojsk francuskich. Bourbaki tymczasem, mając przeciw sobie jedynie kawa-leryę i cztery bataliony, nie zdołał nic przedsięwziąć, mimo próśb Chanzy’ego o rozpoczęcie kroków zaczepnych i przyjście jemu z pomocą. Co gorsza, Bourbaki cofnął się nagle, do reszty demoralizując wynędzniałych i wymęczonych żołnierzy, a potem postanowił podać się do dymis-syi. Prusacy zajęli .10 grud. przedmieście w Blois a 13-ego t. m. weszli do samego miasta. Chanzy cofnął się ku Vendôme, odsłaniając tym sposobem Tours? skąd delegacya rządu wynieść się musiała do Bordeaux. Pomimo słoty i złego stanu dróg Chanzy cofnął się w zupełnym porządku, codziennie staczając walki; armia wielkiego księcia była wyczerpana, więc me mogła go zbytnio

naciskać; pomimo to jednak w Fréteval i w Mo-rće pobiła wojska francuskie. Chanzy, oddalając się od Loary, nie oddalał się bynajmniej od Paryża i doszedł do okolic pagórkowatych, doskonałych do obrony. Nie mogąc się wydziwić odporności armii francuskiej, Fryderyk Karol skoncentrował wszystkie swe siły, aby ją módz rozbić; otrzymał nawet posiłki z pod Paryża. Pomiędzy 12-ym i 14 ym Niemcy przecinają kom-munikacyę pomiędzy Chanzym i Bourbakim, wysadzając w powietrze mosty w Vierzon. Zresztą w Berry pozostała tylko nieliczna brygada heska, a 20 000 wojska z Blois sprowadzono przeciwko Chanzy’emu po zniszczeniu linij kolejowych do Tours i do, Bordeaux. 1-y korpus bawarski strzegł Orleanu i brzegów Loary aż do Gien. Korpus 7-y, pozostawiony w Châtillon (nad Sekwaną), obserwował kraj na północ od Morvan; 16-go grudnia 9-y, 3-i i 10-y połączone korpusy rozpoczęły ruch zaczepny w kierunku Vendôme do Chartres. Ale Chanzy odgadł niebezpieczeństwo, więc, przyłączywszy powracającą z Blois dywizyę Barrego, cofnął się od rzeki Loir ku •rzece Sarthe. Tym razem armia jego zaczęła szwankować; głód, zmęczenie od marszów, ciągle cofanie się wreszcie—zdemoralizowały żołnierza do tego stopnia, że nieraz całe bataliony, szczególnie gwardye ruchome, wprost rozpierzchały się. Tymczasem przez obawę kroków zaczepnych ze strony 120-tysięcznej armii Bourbakiego Niemcy zatrzymali się. O tej obawie świadczy fakt, który również stwierdza wymownie wytrwałość ich łll-ej armii: wśród deszczu i po okropnych drogach w przeciągu 33-ch godzin przebiegli oni 85 kilometrów, gdyż po poniesionej przez Ba-warczyków w Gien porażce przewidywali nowy atak. Nie doczekał się jednak ataku tego Gambetta i mimo to nie chciał usunąć Bourbakiego. Drogo też położoną w nim ufność przypłacił.— Gdy Fryderyk Karol powrócił do Orleanu (19-go grudnia), pochód ku dolinie Loing stał się niemożliwym dla Francuzów. Wówczas Freycinet powziął projekt dość ryzykowny i nieszczęśliwy, aby armia Bourbakiego poszła na odsiecz Belfortu i aby przecięła Prusakom kommunikacyę. Tym sposobem porzucano dobrą pozycyę strategiczną dla ruchu wprost okropnego, gdyż tym sposobem w Bourges i w Nevers nie było już znaczniejszych sił, wobec czego Fryderyk Karol mógł opuścić Orlean i pójść przeciw Chanzy’emu, aby z nim ostatecznie skończyć. Chanzy tymczasem przyprowadził swą armię do porządku, obdzielił lepszą bronią, przyodział i wyćwiczył, wykonał przy tern już roboty obronne. Prusacy przywiedli przeciw niemu cztery korpusy i trzy dywizye kawaleryi (ogółem 80 000 ludzi, w tej liczbie 15 000 kawaleryi i 318 dział). Chanzy ustawił swe wojsko w trzech kolumnach i od 27 grudnia do 10 stycznia powstrzymywał nieprzyjaciela, stoczywszy z nim 26 potyczek. D. 10 stycznia pod Le Mans Niemcy usiłowt ii nadaremnie- we-

drzeć się na jego pozycyę; nazajutrz ponowili ; dlierbe, od 3-go grudnia, mianowany wodzem atak również bezskutecznie; zajęli wreszcie za- armii północnej (Farre pozostał nadal szefem mykającą odwrót płaszczyznę Auvo-.j: : lecz się sztabu) zaatakował Amiens; dywizya Lecointe’a

na niej utrzymać nie zdołali. Zd..~-ało się, że Francuzi już bitwę wygrali, gdy około godziny 8-ej wieczorem parę nadchodzących oddziałów 10-go korpusu rzuciło na brygadę Bretońską taki postrach, że rozpierzchła się w popłochu. Napróżno 12-go grudnia admirał Jaurćgui-berry usiłował odzyskać utracone punkta. Chan-zy musiał cofnąć się, straciwszy 4 000 zabitych i 18 000 jeńców. Bretońscy uciekinierzy rzucili następnie popłoch na obóz w Conlie, który się podobnie rozpierzchnął; gwardye ruchome rozeszły się po Bretanii, wracając do swych domów. Chanzy cofnął się tymczasem ku Laval (16 stycznia), poza Mayenne, i tu wzmocnił swe siły, połączywszy się z 19-ym korpusem. Niemcy nie mogli go zmódz i musieli się cofnąć. Wielki Książę meklemburski zajął Alençon (16 stycznia), potem zaś zawrócił ku Rouen, aby w razie potrzeby wspomódz I-ą armię przeciw wojsku Faidherbe’a. 19-go generał Hartmann zajął Tours, książę Fryderyk Karol zaś wrócił do Orleanu, któremu znów zagrażali Francuzi. Armia niemiecka była najzupełniej wyczerpana; trafiały się w niej pułki, mające ledwie 9—15 oficerów, dowodzone przez poruczników. Gdy luki w niej zapełniać wypadło, wzywano do tego landwery i oficerów rezerwy; traciła przeto cechy armii regularnej. Korpusy piechoty liczyły po 5, 7 lub wreszcie 10 tysięcy ludzi. Położenie Niemców stawało się coraz trudniejszem; generał Rantzau został od Briare odepchnięty ku Gien. Armia zaś Chanzy’ego znów urosła do 150 000 ludzi w czterech korpusach z 6 000 kawaleryi i 324 działami. Prusaków w Mans było ledwie 40 000. Miał już iść na nich Chanzy, gdy nadeszła wiadomość o kapitulacyi Paryża i o zawarciu zawieszenia broni.

Armia północna. Jednocześnie z opowiedzia-nemi wypadkami, na północy robiono niemniej energiczne wysiłki. Wiemy już, że tu działać miała I-a armia niemiecka, zostająca pod rozkazami Mauteuffla, licząca 45 000 ludzi nad brzegami Oise’y pomiędzy Noyon i Compiègne. Armia ta poszła na Amiens. Generał Farre miał, nie licząc 8 000 załogi w Amiens, ledwie 18 000 żołnierza; napadnięty przez nieprzyjacielską ka-waleryę, cofnął się na drugi brzeg rzeki Somme. 26-go listopada Manteuffel wszedł do Amiens; cytadela 30-go poddała mu się bez oporu. La Fère, nie mogąc znieść bombardowania, poddało się 27-go. — Tymczasem generał Briand, komendant dywizyi w Rouen, pobił (29-go list.) w Etrćpagny awangardę hrabiego Lippe; mszcząc się, Niemcy zrabowali i spalili tę wioskę. Manteuffel. poszedł na spotkanie Brianda i zajął Rouen, Briand zaś cofnął się do Havre, gdzie zdołano zgromadzić 30 000 wojska, i gdzie Manteuffel nie śmiał go już atakować. Generał Fai-

odebrała od Prusaków miasto i zamek Hnm (9-go i 10-go grudnia). 19 000 pozostałych w Pi-kardyi Niemców nadbiegło ku Montdidier. Manteuffel zaatakował wówczas Faidherbe’a po za Hallue, o trzy mile francuskie na półn-wśch. od Amiens. Siły strou obu równoważyły się; przez cały dzień (23 grudnia) walczono o Pont-Noyel-łes. Faidherbe utrzymał się na swej pozycyi i tu pod gołem niebem zanocował, pomimo 8° mrozu; lecz wiedząc, że Prusaków, którzy z łatwością otrzymują posiłki, można zwyciężyć jedynie w początkach bitwy, przeprowadził swych żołnierzy dla wypoczynku na drugi brzeg rzeki Scarpe. Podczas, gdy korpus obserwacyjny z 15 000 ludzi osłaniał obiegane miasto Bapaume, Goeben obiegł Pćronne. Faidherbe wraz z korpusami 22 im i 23-im zaatakował go 2-go stycznia. Pierwszy odniósł zwycięstwo w Achiet-le-Grand, drugi został odparty do Sapignies; nazajutrz Faidherbe dotarł do Bapaume. Bitwa była zacięta; z nadejściem nocy Niemcy zamierzali cofnąć się, gdy się dowiedzieli, że cofa się też i Faidherbe. Sprowadzili sobie posiłki z Rouen i 9-go stycznia niedołężny komendant Garnier, ustępując pod naciskiem władz cywilnych, poddał Pćronne. Odtąd linia rzeki Somme była w rękach niemieckich i armia północna nie miała już żadnej możności dostania się do Paryża. — Je-1 dnakże, domyślając się. że stolica nie zdoła długo wytrzymać, Faidherbe podjął znów kroki zaczepne. Na nieszczęście, zapasy, dostarczane przez intendenturę, były złe, co w szczególności rzec można o 50 000 par kartonowego angielskiego obuwia. Wskutek tego pochód wojsk francuskich został opóźniony. Zmyliwszy Goebena demon-stracyą wojska pod Amiens i w Norinandyi, Faidherbe poszedł na Saint-Quentin z 50 000 żołnierza (56 batalionów, 5 szwadronów i 98 dział). Goeben zebrał równą prawie ilość wojska (48 batalionów, 52 szwadrony i 162 działa i, otrzymawszy z pod Paryża posiłki, napadł na Francuzów z dwóch stron, tj. od wschodu i od zachodu, pragnąc ich otoczyć. Kawalerya niemiecka miała przeciąć drogę do Cambrai. Bitwa była zażarta, Francuzi zostali odepchnięci ku miastu Saint-Quentin, lecz straty równe prawie były (po 4 000 z jednej i z drugiej strony); ale Francuzów 8 000 dostało się do niewoli. Faidherbe z nienaruszoną artyleryą cofnął się pod osłonę fortec, broniących północnej granicy, i znowu gotował się do rozpoczęcia kroków zaczepnych. Niemcy, mocno zdziwieni wytrwałością tej armii, posunęli się aż do Cambrai i Landre-cies, potem cofnęli się na linię rzeki Somme. Tak zakończyła się kampania na północy.

Armia wschodnia. Pozostawiliśmy wschodnie francuskie korpusy w chwili, gdy armia woge-ska została powołaną nad brzegi Loary. Prze-

ciw Werderowi, osłaniając emu oblężenie Belfortu, zostali tylko dywizya Cremer’a i Garybal-dczycy, albowiem próby utworzenia armii lyoń-skiej pod rozkazami generała Bressolles nie powiodły się. Walka była bez strat podtrzymywana przez Garibaldego jedynie, który zresztą na swej drodze nie spotykał znaczniejszych sił nieprzyjacielskich. W liczbie działań tej małej armii wymienimy: uderzenie Ricciot-tego Garibaldego na Chńtillon nad Sekwaną, gdzie zniósł niemiecką załogę; następnie większy ruch od Autun aż do Dijon, zakończony straszną porażką pod murami tegoż miasta, wreszcie odwet nad Niemcami pod Autun znowu (1 grud.); wówczas Niemcy zbliżyli się byli do miasta z wielkim pośpiechem. Badeńczycy zaatakowali Autun, bombardując to miasto z dział, rozłożonych w półkole, usiłując wziąć je szturmem. Artylerya francuska rozpoczęła walkę z zaciekłością i wytrwałością, które przyniosły zaszczyt młodym żołnierzom z Charente. Badeńczycy, powstrzymani i naciskani z boków przez francuskich tyralierów, zaczęli się cofać. Generał Keller z trudnością przywiódł ich do Dijon. Było to wielkie zwycięstwo, odniesione przez armię wschodnią; zmusiło ono Niemców do powołania nowych sił. Cremer po zajęciu Nuits (29-go list.) i zaszachowaniu wracających z Autun Badeńczyków 13-go grudnia, pod Châ-teauneuf, 18-go t. m. zwycięzko odparł Werde-ra i cofnął się w porządku ku Beaune. To powodzenie zdecydowało ministeryum do posłania Bourbakiego na odsiecz Belfortu, w którym znakomicie bronił się Denfert - Rochereau. Ten inżynier-strategik, któremu Gambetta poruczył obronę Belfortu i który zachował go dla Frań-cyi, spełnił jeden z najpamiętniejszych czynów w tej wojnie. Przeprowadzono tam roboty podziemne. Załoga liczyła 16 000 ludzi, głównie młodego żołnierza, ze starą artylleryą, o działach niegwintowanych, starego systemu; pocisków armatnich zapas byl mały, dużo zato było prochu i żywności. Oblężenie rozpoczął 2-go list. Treskow z 18 000 wojska. Komendant był czujny, działa przerobił i ulepszył, bezustannie wycieczkami niepokoił oblegających. W pierwszych dniach stycznia Niemcy zmienili plan oblężenia i skierowali swe siły ku dwóm nowym zbrojnym punktom: Hautes i Basses Perche; te drugie broniły się aż do dnia 8 lutego. Dopiero 15-go t. m. z rozkazu rządu francuskiego Belfort się poddał; załoga opuściła fortecę z honorami woj-skowemi, z bronią i z zapasami po 103 dniach oblężenia, a 73-eh bombardowania. — Dzielna obrona Belfortu i armii Cremera pozwalała się spodziewać doniosłych rezultatów działania wielkiej armii na wschodzie. Lecz wykonanie planu odbywało się zbyt opieszale: Bourbaki, który sam był dzielnym żołnierzem, nie umiał korzystać z linij kolejowych, Niemcy przeto mieli dosyć czasu do zniweczenia tego planu, tak, że

Enc. Poważ. Ilustr. Zesz. 179. T. XXIII.

zamiast spodziewanego zwycięstwa spotkała Francuzów klęska. Śnieg i mróz. dochodzący do 18°, powstrzymały też ruchy wojsk francuskich; pierwsze dywizye Bourbakiego dopiero 27 grudnia przybyły do Châlons sur Saône i do Chagny. Bourbaki zostawił w Dijon Garibaldego (20 000 ludzi) i Pellisier’a (20 000 gwardyi ruchomej), Creme-ra umieścił w Fontaine - Française i w Champ-litte, aby osłaniał jego lewe skrzydło i strzegł arteryj kommunikacyjnych; sam zaś Bourbaki poszedł pod Belfort. Nieszczęściem stracił on pięć dni czasu przez niewłaściwe wysadzenie swych żołnierzy na stacyi w Clerval, zamiast w Besançon. Clerval bowiem leżało w ciasnym wąwozie przy drodze jednotorowej i nie posiadało perronu: więc wysiadanie było wielce utrudnione, a mróz, przy braku jakiegokolwiek schroniska, dał się we znaki żołnierzom. Następnie Bourbaki pomaszerował wprost na Belfort, nie stoczywszy bitwy pod Vesoul z Werderem, który przez to zyskał możność skoncentrowania swych sił poza rzeką Ognon. Pierwsza bitwa miała miejsce pod Villersexel, skąd Bourbaki wyparł dywizyę Schmelinga, biorąc przytem 2 000 Niemców do niewoli. Lecz potem stracił jeszcze dwa dni. Werder tymczasem zdołał przeciąć mu drogę do Belfortu i silnie umocnić swą po-zycyę nad brzegami rzeki Lisaine, ufortyfikowawszy górę Vaudois i opierając się o Montbéliard; miał on w swych szeregach 60 000 ludzi. Bitwa zawiązała się 15-go stycznia. Cremer, który szedł razem z Bourbakim, zagrażał miejscowości Lure; dnia następnego, starając się obejść Niemców od północy, Cremer wyparł De-genfelda z Chćnebier, lecz podobny atak w innych punktach nie powiódł się. Z drugiej strony załoga Belfortu, czując się zbyt słabą, nie przedsiębrała żadnego działania. 17-go walczono jeszcze na froncie i w Chćnebier, nie mogąc jednak zdobyć silnych pozycyj nieprzyjacielskich. Wbrew zdaniu Billot’a i Cremera Bourbaki nakazał odwrót. Zapas ammunicyi już się wyczerpywał, a straty doszły do 8 000 ludzi (Niemców zginęło 2 150). Co najważniejsza, Bourbaki dowiedział się o zbliżaniu się Manteuffla. Armia francuska, cofająca się jeszcze w należytym porządku 18-go stycznia, zdezorganizowała się zupełnie podczas odwrotu; zużyła ona pięć dni na powrót do Besançon (70 kil.); 24-y korpus przepuścił przez Doubs pod Baume-les-Dames wojsko pruskie, przed którem bez bitwy pierzchnął 3-i legion gwardyi ruchomej Rodańskiej. Korpus ten cofnął się ku Pontarlier (28—29-go stycz.). Trzy inne korpusy, znękane i znędznione, przybyły wreszcie do Besançon, lecz na linii odwrotu ku Lyonowi już zagrażały im wojska generała Manteuffla. Generał ten, odwołany od armii północnej, otrzymał od króla dowództwo nad 50 000 wojska, które zwać się miały armią południową. Manteuffel skoncentrował ją w Châ-tillon nad Sekwaną (12 stycz.) i posunął się

20

naprzód poprzez płaskowzgórze Langres i przez Côte-d’or. W tym kraju, pokrytym wzgórzami, mogły ją w pochodzie powstrzymać wojska Ga-ribaldego lub załoga z Langres, lecz nie zrobiły one nic, i 18-go Manteuffel doszedł do Saône’y. Dowiedziawszy się tu o zwycięstwie Werdera pod Hćricourt i cofnięciu się Francuzów ku Besançon, poszedł w prawą stronę, aby zająć Dole i Poligny, przeciąć Bourbakiemu drogę do Lyonu i zmusić go albo do przejścia granicy szwajcarskiej, albo też do kapitulacyi. Śmiały ten plan nie narażał Niemców na żadne poważne niebezpieczeństwa. Nie obawiano się bezczynnego korpusu Garibaldego, który nie spełnił swego przeznaczenia (osłaniania lewego skrzydła wojsk francuskich). Brygada Kettlera miała śmiałość zaatakować go w Dijon, oczywiście bezskutecznie (20 — 22-go stycz.). lecz zdołała odwrócić jego uwagę od rzeczywistego zadania. Gdy się to działo, Manteuffel zdążył prześliznąć się przez Gray do Dole, dokąd wszedł 21-go o północy, i posiadł zapasy żywności, przeznaczonej dla wojsk francuskich. Werder, idąc wślad za Francuzami między rzekami Doubs i Ognon, przybył do Baume-les-Dames, podczas gdy Manteuffel z Dole szedł na północo-zachód. Bourbaki mógł teraz cofnąć się jedynie przez drogi górskie Pontarlier i Saint-Claude, lub wydać bitwę, która jednak wobec zmęczenia jego żołnierzy sprowadziłaby niezawodną klęskę. 24-go stycznia zdecydował się on ostatecznie bitwy nie wszczynać i cofać się ku Pontarlier. Armia jego w oczach prawie topniała i zamęt w niej był nieopisany. Bourbaki z jednej, a dowódzcy korpusów i Freycinet z Bordeaux z drugiej strony, wydawali sprzeczne rozkazy; szefowie sztabu każdego z korpusów i dywizyj nie wiedzieli kogo mają słuchać. Widząc się zgubionym, Bourbaki targnął się na własne życie (26-go stycz.), tj. wtedy właśnie, gdy rząd zamianował na jego miejsce Clinchanfa. Niemcy, posługując się w marszu * saniami, przybyli 29-go wieczorem do wąwozu Planches; korpus 2-i posuwał się ku południu, 7-y stanął w Amancey, a 14-y dążył na północ od Pontarlier. Dzięki dość forsownym marszom Clinchant przybył do Pontarlier 28-go stycznia; pozostawił on w Besançon dwie dywizye, lecz połączył się natomiast z 24-ym korpusem. Wojska jego pomimo wielkiego niedostatku, jaki cierpiały, trzymały się jeszcze dość dobrze (z wyjątkiem gwardyi ruchomej z Vaucluse i z Var’u). Clinchant postanowił cofać się ku południu wzdłuż granicy szwajcarskiej; miał on wszelkie szanse po temu, aby módz wymknąć się. Crerner wraz z trzema pułkami kawaleryi przebył 80 kil; i zajął Foncine-le-Bas i Saint-Laurent (28 stycz.). w tymże samym kierunku poszedł korpus 24-y. Trzy pozostałe zajęły pozycyę przed Pontarlier; 29-go zostały one zaatakowane w Chaf-fois i Sombacourt; wówczas przyszła wiadomość o zawieszeniu broni. Była to radość ogólna; pochód na południe został zaniechany. Nazajutrz jednak Prusacy ponowili atak, a gdy przeciw temu protestowano, oświadczyli, że armia wschodnia jest wyjęta z pod ogólnego zawieszenia broni. W rzeczy samej Jules Favre zażądał wyłączenia dla Belforfu i armii wschodniej wraz z departamentami Doubs, Jura i Côte-d’-or, ale zapomniał o tern uprzedzić Gambetty. Ta niesłychana lekkomyślność Favre’a sprowadziła zgubę dla armii Clinchanfa. Podczas, gdy Manteuffel przyśpieszył swe działania 30-go i 81-go stycznia, Francuzi pozostali bezczynnymi w przeciągu 36-u godzin, protestując i tocząc układy, tein bardziej,' że ogłoszona w dziennikach szwajcarskich depesza króla pruskiego do królowej nic nie wspominała o wyłączeniu armii wschodniej. Dopiero parlamentarz, wysłany do Manteuffla, stojącego o 45 kilometrów od Pontarlier, przyniósł o tern urzędowne zawiadomienie. Wówczas już droga do Saint-Laurent była przez Prusaków zajęta; strzelcy afrykańscy bez bitwy opuścili wąwóz pod Planches. 31-go stycznia Manteuffel zajął pozycyę w Granges Sainte-Marie, a potem Frètes, przecinając drogę między Pontarlier i Mouthe. Teraz Francuzi nie mieli już którędy wyjść. Zresztą żołnierze, wiedząc, że wojna już skończona i że wysiłki ich są bezskuteczne, walczyli niechętnie. Clinchant, dowiedziawszy się o stracie Frètes, nie miał nic innego do czynienia, jak szukać schronienia w Szwajcaryi. Omówiwszy więc tę sprawę z rządem związkowym, pod osłoną 18-go korpusu i twierdzy Joux, dnia 1-go lutego przeszedł granicę szwajcarską. Niem-' cy nie zdołali temu zapobiedz. Żołnierze francuscy przyjęci zostali bardzo przyjaźnie na ziemi szwajcarskiej i tu wreszcie mogli odetchnąć po przebytych trudach i niewygodach, które zdziesiątkowały ich szeregi. Z liczby 3 000 Tur-kosów pozostało ledwo 200. Z wyjątkiem lekarzy i intendentów, którzy opuścili swe pułki, i wielu batalionów gwardyi ruchomej, które bić się nie chciały, reszta spełniła swój obowiązek. Była to jednak już czwarta armia francuska rozbrojona i rozpoczęcie na nowo kroków wojennych stało się rzeczą prawie niemożliwą.

Zakończeniem wojny była właściwie kapitu-lacya Paryża dlatego naprzód, że zamknięta w stolicy większość członków rządu traktowała z Prusakami w imieniu całej Francyi, a następnie, że prócz Gambetty, Chanzy’ego i Faidher-be’a nikt nie uważał dalszego oporu za możliwy. Armia z nad Loary i północna poniosły właśnie świeżo klęski pod Mans i Saint-Quentin, wschodnia dogorywała. Wobec tych wypadków, po pięciodniowych układach, 28-go stycznia w Wersalu podpisany został przez Jules Favre’a i Bismarcka 21-dniowy rozejm, poczynający się w Paryżu od 28-go stycznia, na prowincyi od 31-go (o czem właśnie zapomniano uprzedzić Gambettę). Forty paryskie oddane zostały w ręce

Iw.

li.

Prusaków; szańce rozbrojone. Armia uznana za rozbrojoną również i wziętą do niewoli. Liczyła ona wówczas 131 000 żołnierzy liniowych, 14 000 majtków, 105 000 gwardyi ruchomej, 40 000 rannych i chory cli. Zamiast przeniesienia jej poza mury stolicy, Jules Favre wyprosił, aby pozwolono jej pozostać w Paryżu; tym sposobem żołnierze zdemoralizowali się do reszty. Nie chciał też Favre zgodzić się na rozbrojenie gwardyi ruchomej, co sprowadziło z czasem Kommu-nę; Bismarck i Moltke, w razie rozbrojenia gwardyi ruchomej, zgadzali się zostawić broń w rękach armii regularnej; tego też pragnął Trochu. Lecz wykonanie rozbrojenia zdawało się niebez-piecznem ze względu na oburzenie ludności, która przypisywała poniesione klęski nieudolności lub zdradzie członków rządu. Paryż miał zapłacić kontrybucyę w sumie 200 000 000 franków i być natychmiast zaopatrzonym w żywność. Co się tyczy linii demarkacyjnej, Jules Favre zgodził się, aby ją zakreślił Moltke, który skorzystał z tego, żeby zagarnąć kilka departamentów, przesunąć armie francuskie z nad rzek Cher i Loary ku rzece Creuse, a Faidherbe’a osadzić na krańcu północnym. Kapitulacya ta uratowała Paryż (wl którym pozostawało żywności zaledwo na 10 dni), ale kosztem Francyi. Nie wpłynęła ona jednak na zmianę warunków pokoju, jakie Niemcy stawiali już od sierpnia (ob. Frankfurcki pokój). Bądź co bądź, rząd Obrony Narodowej, dzięki niespodziewanemu oporowi stolicy i bohaterskim wysiłkom Gambetty na prowincyi, ocalił przyszłość Francyi i przygotował jej podźwignięcie się. Tu sprawdziła się owa maksyma Napoleona I-go: „Ludy dźwigają się z największych klęsk; nie dźwigną się wówczas tylko, gdy dobrowolnie zgodzą się na swoją hańbę”. — Wojna ta kosztowała drogo Francyę: 156 000 ludzi zmarło z ran lub chorób (wliczając w to 17 000 jeńców, zmarłych na ziemi niemieckiej); pozostało przy życiu rannych 143 000. (Niemców poległo 44 000, rannych mieli 127 000). Nadio Francya utraciła Alzacyę i Lotaryngię, na przestrzeni 14 475 kilm. kwadr, z 1 600 000 mieszkańców, a dla pozostałej fran ■ cuskiej ludności złowrogi wpływ klęsk wojennych wyraził się w ubytku 800 000 dusz. Rezultatem tej wojny była hegemonia niemiecka w Europie, obniżenie międzynarodowego stanowiska Austryi i Anglii, wzniesienie się Włoch i Rossyi.— Artykuł niniejszy jest streszczeniem Franco-allemande guerre” pióra A. M. B. w Gr. Enc. Lamirault’a.—Albert Schultz: „Bibliographie de la guerre franco-allemande et de la Commune de 1871“. (Paryż 1886 in 8°, 128 str.) obejmuje tylko pisma, wydane pomiędzy 1871 a 1885 rokiem; co do późniejszych wypada szukać wskazówek w czasopismach historycznych i w katalogach księgarskich.

Franeker, miasto w hollenderskiej prowincyi Fryslandyi, nad kanałem pomiędzy Harlingen

1    Leuwarden i przy drodze żelaznej między te-miż miastami. Ma kościół św. Marcina z pię-knemi grobowcami, ratusz z r. 1591 z galeryą portretów, ogród botaniczny; fabryki wyrobów wełnianych i jedwabnych. F. posiadał niegdyś uniwersytet, założony w r. 1585, zniesiony w r. 1811 przez Napoleona, a od 1716—1743 istniejący jako Ateneum. W tej szkole kształcili się Vitrings, Heineccius, T. Homsterhuis iValkenaer. Osobliwością F-u jest planatoryum, które założył między 1774 a 1781 obywatel tego miasta Eise Eisinga.

Frangipan (Frangepani, Frankopan), głośny ród chorwacki, którego początek niektórzy wywodzą od starożytnego rodu rzymskiego Anicyuszów, inni zaś, co prawdopodobniejsza, od Franka (Franciszka), bana. Członków tego rodu spotykamy poraź pierwszy za czasów Beli Iii-go (1173—1196) jako właścicieli jednej z wysp na Adryatyku. Później, za rządów Andrzeja Ii-go, F-owie piastowali urzędy żupanów, a gdy król Bela IV-ty musiał uciekać przed Tatarami, trzej F. (Bartol, Fryderyk, i Wit) dali mu schronienie w swej żupie, pożyczyli

2    000 grzywien srebra i znacznie się przyczynili do porażki Tatarów na polu Grobnickiem, za co Bela IV nadał im kilka żup nowych i kilka grodów. Z synów Wita odznaczył się Fryderyk, wódz wojsk Beli, walczących przeciw Fryderykowi Il-mu Wojowniczemu, ks. Austryi i Sty-ryi, który został pobity i śmiertelnie raniony w bitwie nad rzeką Litawą (1246). Jan F. po śmierci Ludwika węgierskiego stanął po stronie Elżbiety i przyczynił się do uwolnienia córki jej Maryi z niewoli chorwackiej; skutkiem czego zyskał wdzięczność późniejszego cesarza Zygmunta, który zamianował go wielkorządzcą Chorwa-cyi i Dalmacyi. Mikołaj I F. był banem chorwackim (1424—1434) i odznaczył się w walkach z Turkami. Jan F. zawarł z Weneeyą umowę, mocą której odstąpił rzeczpospolitej ojczystą wyspę Kerkę za roczną opłatę i został przyjęty do grona szlachty weneckiej; poczem przesiedlił się z rodziną do Wenecyi, i w ten sposób dał początek nowej linii F-ów— weneckiej. Krzysztof F, wódz cesarza Maksymiliana w wojnie z Wene-cyą, odznaczył się zdobyciem Monfaleone (1513) i Udine (1514); wszakże, wzięty do niewoli przez wodza weneckiego Alviano, był wydany Francyi. skąd uciekł w r. 1519, poczem wstąpił do wojska króla Ludwika Jagiellończyka, a po bitwie z Turkami pod Mohaczem stanął po stronie Jana Zapolyi, który zamianował go banem Chorwa-cyi. Poległ podczas oblężenia Warażdynu (1527). Brat jego, Franciszek F.. wstąpił do zakonu Franciszkanów i zasłynął jako mąż wielkiej nauki, był powiernikiem i kanclerzem Jana Zapolyi i kilkakrotnie posłował do obcych mocarstw: Polski, Niemiec, Hiszpanii, na dwór papieski; od r. 1537 zasiadał w komisyi w Warażdynie (Peterwardein) i pośredniczył w zawarciu tajemnej umowy mię

dzy cesarzem Ferdynandem I a Janem Zapolyą, za co został mianowany arcybiskupem w Jager (Erlau). Po śmierci Zapólyi towarzyszył cesarzowi (1541) na sejm do Ratysbony (Regensburga)* gdzie dzięki swej wymowie zachęcił książąt Rzeszy do dania pomocy Ferdynandowi w wojnie z Turcyą. (Mowa jego, miana na tym sejmie, była ogłoszona drukiem p. t: „Oratio habita Ratis-bonae in comitiis 1541”). Mikołaj II F., ban chorwacki (1616—1622), zapisał swój majątek na założenie szkoły wychowawczej dla dwunastu chłopców pochodzenia chorwackiego (Seminaryum Frangepanium). Brat jego, W ólfgang, był gubernatorem w Karłowcn (Karlstadt) i skutecznie walczył z Turkami. Syn tego ostatniego, Jerzy F.

smakowawszy w dociekaniach mistycznych nad księgą Zohar, wolne od zajęć chwile poświęcał praktykom okkultyzmu i rozmowom z kabbali-stami. Pojawienie się około roku 1752 w Smyrnie dwóch przybłędów żydowskich z Pragi Czeskiej: Marfiochaja ben Eljasza i rabbi Nachmana, stało się żarzewiem, które podnieconą już wyobraźnię młodego Jakóba rozpaliło pragnieniem wstąpienia w ślady Sabbataja. W Tessalonice (Saloniki) 20-go listopada 1754 doznał F. (takie już wówczas przybrał nazwisko, dosyć między Europejczykami w Turcyi . rozpowszechnione) pierwszego jakoby objawienia Ducha Św. (Ruach Hakodesz) i zasłynął między ludnością tameczną z rozmaitych sztuk magicznych, które naiwni rzekomo nadprzyrodzonej jego przypisywali władzy. Wędrówkę po Polsce rozpoczął od zwiedzenia Mohylowa i rodzinnej Koro-lówki, gdzie już otwarcie zaczął głosić naukę o Trójcy Świętej i jednać dla niej zwolenników między Żydami w Jezierzanach, w Kopyczyńcach, Busku, Dawidowie i Rohatynie. W Lanckoronie nad Zbruczem pierwsze w nocy z d. 26 na 27 styczma 1756 nastąpiło starcie między sektą Franka a Żydami talmudystami. Rabini synagog: Satanowa, Smotrycza i Lanckorony rzucili klątwę na kontratalmudystów (tak sektę Franka mianowano), którzy musieli ratować się ucieczką. Puszczono się za nimi w pogoń, aresztowano ich w kwietniu 1756 r. w Kopyczyńcach i wniesiono przed sąd biskupi w Kamieńcu skargę o bluźnierstwo. Protokół z dnia 20-go czerwca 1757 r. w sądzie konsystorskim kamienieckim, noszący tytuł Rozmowa ustna niewiernych Zyd ów kontrat almudyst ów, podaje przebieg owej, po raz pierwszy w dziejach Polski odbytej, dysputy między stronnictwami żydowskiemi wobec władz duchownych katolickich. Dekret z d. 17 października 1757 nie uznał zasadności skarg talmudystów: owszem, dotknął skarżących surową karą pieniężną, niektórych zaś po ukaranie chłostą do dziedziców wsi, z których pochodzili, odesłał, polecając baczną nad bezpieczeństwem sekciarzy roztaczać opiekę. Nazajutrz po ogłoszeniu dekretu kontratalmudyśoi wnieśli do sądu radzieckiego podanie o spalenie talmudów na rynku miejskim, co też uskutecznio-nem zostało. Zanosiło się na srogie prześladowanie Żydów, gdy nagle w d. 9 listopada 1757 r. biskup Dębowski umarł, a Frankiści, pozbawieni

N.

(f 1661) brał udział w wojnie Trzydziestoletniej, później walczył z Turkami, których pobił dwukrotnie, Drugi syn Wolfganga, Franciszek Krzysztof F., należał do spisku, mającego na celu wywołanie rewolucyi przeciw Leopoldowi I-rnu, za co uwięziouy razem ze szwagrem swym, banem Piotrem Zrini, był w Wiedniu skazany na śmierć (1671). Na nim wygasła gałąź chorwacka F-ów. Z linii weneckiej odznaczyli się: Torquato Aleksander Juliusz F. który służył w wojsku szwedzkiem za Karola Gustawa, potem ofiarował swe usługi Leopoldowi ł-mu; zyskał rozgłos jako autor kilku dzieł historycznych jak np. „Panegirycus aeternaturae gloriae invictissimo Ioanni Ch. Konigsmarchio” (1663); i Mikołaj F., uczeń Tycyana, który wsławił się jako malarz i pozostawił po sobie wiele obrazów treści historycznej i religijnej. Najpiękniejszem jego dziełem jest obraz w kościele Ś. Maria Gloriosa w Wenecyi, wyobrażający zdjęcie ciała Chrystusa Pana z krzyża.

Frangulina, Ob, Glukozydy w korze (Ehamnus frangula).

Frank, heib polski, ob. Geometer.

ciwnikow. Unikając z tej strony prześladuwania, umknął Frank do Giurgiewa na Wołoszczyźnie, gdzie otwarcie przeszedł na mahometanizm i wdział zielony turban, naśladując w tern Sabbataja Cwi, który również, ścigany przez fanatyków, nawrócił się był ongi na Islamizm. Wkrótce po odbyciu dziwacznej ceremonii nastąpiło ogłoszenie Franka — panem, tj. naczelnikiem sekty,

Frank Maciej Franco ni us, krasomówca łacińsko-polski XVI w. Szlązak, rodem z Lignicy, rządzca szkoły przy kościele P. Maryi w Krakowie, jednocześnie z Kromerem i Orzechowskim wydał w języku łacińskim pochwałę pogrzebową Zygmunta 1: „Oratio funebris iii mortem Sigsmundi I”, Kraków 1584. Pozostały nadto dwie inne mowy na zgon królowej Elżbiety, 1545 i Jana, biskupa poznańskiego, oraz dziełko, napisane w języku niemieckim, a potem przełożone na polskie: „O chrzęściańskim zgonie i pogrzebie Zygmunta I”. Kraków 1548 (ob. I jego opieki, znaleźli się na łasce i niełasce prze-Grabowski „Ojczyste wspominki” I 4).

Frank Jakób Józef baron, ven F. Do-brucki (* 1726 w Korolówce na Podolu—f 1791 w Offenbach n. Renem). Ojciec jego, Lejb, był w Korolówce bakałarzem żydowskim, lecz podejrzewany o sprzyjanie sekcie Sabbataja Cwi, pseudo-mesyasza żydowskiego w Smyrnie z XVII w„ wypędzonym był z gminy i osiadł na Woło-szczyźnie. F. przeniósł się następnie do Smyrny | która odtąd ślepo władzy jego ulegać miała, i tu zbliżył do mędrca Jesachara, poczem za- W dniu 11 czerwca 1758 r. pojawił się rozkaz

gabinetowy Augusta III poddający sekciarzy Kon-tratalmudystów pod opiekę praw ogólnych, skutkiem czego cała ich gromada z nad Prutu i Dniestru ruszyła do Polski i dnia 25 sierpnia 1758 usadowiła się w pobliżu Kamieńca we wsiach: Uścieczko, Harmackie i Iwanie. Przybył też niebawem do Iwania F. i tu dopiero zaczął odgrywać na seryo rolę apostoła i władzcy dusz. Tu zaczęły zbiegać się do niego żądne polepszenia doli rzesze żydowskie. Gromada ta urządziła między sobą organizacyę kommuni-styczną, zasilając wspólną kasę składkami, które ze wszystkich okolic kraju napływać poczęły i pozwoliły F-i otoczyć się zcząsem zbytkiem iście sułtańskim, a nawet urządzić sobie, pod pozorem kultu religijnego, istotny harem. Nauczając, opowiadał o królewnach, królewiczach, 'I skarbach, kryształowych zamkach, złotolitych sukniach, o rumakach jak piorun szybkich, I w złociste przystrojonych rzędy, o smokach z zielonego złota. Obiecywał nagrody w złocie, zachęcał do wytrwałości, mówił o Bogu z natchnieniem i przejęciem się ważnością swego posłannictwa; ubolewał nad prostactwem swego otoczę- * nia, któremu, jak mawiał, rad był wyjawić choćby cząstkę tajemnicy, jaką rzekomo posiadał.

nia Franka. W d. 7 stycznia 1760 r. osadzono go za kratami kościoła 00. Bernardynów, a następnie u Kamedułów na Bielanach. D. 26 stycznia 1760 r. przyprowadzono do księży Missyona-rzy, gdzie ustanowionym był sąd pod prezyden-cyą oficyała warszawskiego, Turskiego. Sąd ten postanowił w d. 1 marca 1760 wysłać F-a do twierdzy Częstochowskiej na mieszkanie. We Lwowie w dalszym ciągu odbywały się nad Fran-kistami ceremonie chrztu. Ogółem w ciągu lat 1759 i 1760 przyjęło chrzest 514 osób, oprócz tych, które dopełniły ceremonii chrztu w War-

Üâj

Wä

ii

«S

' --’-m

Fig. 8. Frank Jakób.

i'

i?

szawie i w Kamieńcu Podolskim. Prawie wszyscy neofici otrzymali nazwiska polskie od miast, z których pochodzili, niektórzy zaś od rodziców chrzestnych nieprawnie szlachectwo, gdyż, jak wiadomo, tylko sejm miał prawo nobilitowania. Na sejmie konwokacyjnym 1764 roku wprowadzono niejakie w tej mierze ograniczenia, lecz na instancyę posłów litewskich sejm koronacyjny tegoż roku złagodził to obostrzenie i dopuścił 48 neofitów do szlachectwa, wszelako z zastrzeżeniem skartabellatu („Vol. leg.” VII, 74, 420). Stanisław August korzystał również z pra-

W Giurgiewie zetknął się z awanturnikiem Anto- i nim Kossakowskim, przywódzcą sekty Bogomodl- j ców, zwanym „molibdą”; odtąd zaczął przekładać 1 ę, gromadzie konieczność przystąpienia do chrztu, ; *? w czem niewątpliwie pomocną być miała znana i kasztelanowa Kamińska, Kossakowska rodem, < krewna Molibdy. F. zażądał dysputy z Talmu- { dystami; odbyła się ona d. 17 lipca 1759 r. Szczegóły jej opowiedział ks. Awedyk w „Historyi o kontratalmudy stach” (Lwów 1760). Trwała ona od dnia 17 lipca do dnia 10 września 1759 D. 25 sierpnia 1759 r. Frank odbył uroczysty wjazd do Lwowa. Dnia 17 września 1759 r. w kościele arehi-katedralnym lwowskim stanął « do chrztu z wody, w assystencyi rodziców chrzestnych: Franciszka Rzewuskiego, pisarza koronnego, i Anny Brühlowej, margrabini saskiej. Otrzymał imię Józef. Jednocześnie przy- \ jęło chrzest z wody 14 mężczyzn, 6 kobiet j • i 10 nieletnich. W d. 23 października 1759 r. Frankiści ze swym naczelnikiem przybyli do Warszawy i tu, w kaplicy królewskiej, w pałacu saskim, przyjął F. chrzest uroczysty wraz z kilku najzaufańszymi. Mniej wybitni sekciarze zaczęli przystępować od 1 listopada 1759 r. do chrztu w kościele księży Missyonarzy, poczem wszyscy zrzucili żydowskie szaty, ogolili brody i zaczęli się nosić po europejsku. F. oprowadzał ich po teatrach, przedstawił królowi i magnatom. Tymczasem o aspiracyach jego do udawania jakoby pomazańca boskiego ksiądz Mikulski złożył nuneyuszowi papieskiemu w Warszawie relacyę. Gdy coraz głośniej zaczęto rozpowiadać o tajemniczych schadzkach Frankistów w samej Warszawie, wyszedł rozkaz aresztowa-

Al. K.

wa uszlachcenia dziesięciu neofitów w ciągu jednego roku, lecz prawa tego nadużył i obdarzył szlachectwem znaczniejszą ich liczbę. Każda nobilitacya tego- rodzaju kosztowała 500 dukatów. Przywiezionemu w lutym 1760 r. do Częstochowy Frankowi pozostawiono wiele swobody. Pobłażliwość garnizonu fortecznego dla więźnia była taką, że już w kwietniu 1763 r. zjechała z Wojsławic do Częstochowy większość tamecznych Frankistów i więzienie sekciarza stało się istotnem gniazdem frankizmu. Tradycye iwan-skie wspólnego pożycia i utrzymywania się ze wspólnej kasy, zasilanej składkami „prawowiernych”, odżyły tutaj i w poblizkim Olsztynie. W jednej z jaskiń Olsztyńskich przebywał rabi Elisze z Podhajec, w roli skarbnika, w innych chowali Frankiści zmarłych braci, i tam też spocząć miały niebawem zwłoki syna, Jakóba, oraz żony F-a. Gd) twierdza Częstochowska poddała się, generał Aleksander Iljicz Bibikow w roku 1772 puścił na wolność Franka, który tym sposobem po latach trzynastu niewoli, na nowo mógł agi-tacyę rozwinąp. D. 1-go lutego 1773, przybył do Warszawy, .skąd już 13-go marca 1773 opatrzony pasportem. wydanym mu przez posłów trzech państw rozbiorowych, wyjechał z kilkunastu przybocznymi obojej płci do Brna Morawskiego, siedliska zwolenników sekty Sabataja. Tu na nowo urządził się po sułtańsku w gronie niewiast, które do niego z Warszawy zjeżdżały. Sformował sobie zbrojny oddział przybocznych ułanów, kozaków i huzarów. Żydzi tameczni starali się obudzić przeciw niemu czujność władz, lecz F. udał się do Wiednia, u Józefa II wyjednał sobie audyencyę i przedstawił się w charakterze reformatora żydowskiego, co mu w kołach dworskich zapewnić musiało wyjątkowe względy. Ośmielony, starał się nawet o tytuł hrabiego. Do Brna z różnych krajów świata nadsyłano beczki złota, za które Frank prowadził iście monarsz) tryb życia, opowiadając swym wyznawcom przeróżne brednie, które sekretarz jego notował skrzętnie, dzięki czemu, zachował się całokształt dziwacznej nauki Franka, w księdze znanej pod nazwą Biblii bałamutnej. Odkrycie wielkiej rzekomo „prawdy” nastąpiło w Brnie. Tą prawdą miały być tajniki Daas, zapowiedź życia wiekuistego tym wszystkim, którzy uwierzą „Panu” i rozkazom jego ślepo ulegać będą. Zbrakło funduszów, rozpoczęła się de-zercya zwolenników życia wiekuistego. Frank zawitał nad Men do miasteczka Offenbach pod Frankfurtem, słynnym z bogatego żydowstwa. Tu, gdy małżonkowie Czerniewscy, frankiści polscy. nabyli od małż. von Parta dom dwupiętrowy, niewątpliwie za pieniądze F-a, usadowił się zaraz dwór sekciarza, a przyboczni jego mieścili się po prywatnych mieszkaniach w Offenbach i w Oberrad. Liczba ich w r. 1788 dochodziła do tysiąca. Pałac „barona von Frank” w Offenbach nosił na sobie pozornie wszelkie

cechy dworu pseudo-monarszego; „baron” miał ceremoniał, urzędników, milicyę,—przepych wiel-kopański. W Offenbach po raz pierwszy F. zaczął się mianować Dobruckim i pod tern nazwiskiem znają go historyografowie miejscy. W nocy z 7 na 8 października 1788, F., przywoławszy do swego łoża zaufanych, obwieścił im, że wkrótce wyjawi istotne swe nazwisko i pochodzenie. Mistyfikacya ta odbyła się 9 listopada. F. przyznał sobie pochodzenie królewskie i odtąd uwierzono, że „Pan jest królewiczem od żywota matki”. Tu leży źródło legendy zmyślonej o królewskim rodowodzie Franka, podniesionej następnie przez niektórych pisarzy na szcżebel problematu historycznego. Krzewiła się prócz tego i inna legenda, jakoby książę Marcin Lubomirski, znany paliwoda i marszałek konfede-racyi barskiej, pojął był za żonę (po rozstaniu się z poprzedniemi swemi, kolejno poślubianemi, żonami: Anną Wyleżyńską, Anną Hadickówną i Honoratą Stempkowską) Ewę Frank. W rzeczywistości zaś książę Marcin ożenił się z fraj-liną panny Ewy, Teklą Łabęcką, której zwłoki spoczywają w katakumbach cmentarza Powązkowskiego. Rozległe swe plany snuł F. w epoce, gdy zawód jego doczesny miał się już ku końcowi, gdy zaczął chorować. W dniu 10-ym grudnia 1791 r. o 4-ej nad ranem zmarł. Tegoż dnia wszystkie świątynie Offenbachu uderzyły w dzwony. Pogrzeb, z assystencyą księdza katolickiego, odbył się uroczyście 12 grudnia. W trumnie otwartej, z twarzą zwróconą ku lewej stronie, jakby śpiąc, leżał nieboszczyk, a orszak Frankistów, z księciem Lubomirskim na czele, poprowadził zwłoki na cmentarz miejscowy. Dziedzictwo duchowe objęła córka zmarłego, Ewa, lecz widocznie kredyt nietylko moralny, lecz i gotowizną opłacany, jakiego używał ojciec, nie utrwalił się między wyznawcami frankizmu w Polsce, gdyż niedostatek zaczął się powoli zakradać do pałacu i zmusił rodzinę Franka do zaciągania naprzód większych, a następnie i drobnych, długów. Pałac „pod trzema Szwajcarami” sprzedano księciu Karolowi Isenburskie-mu drogą zamiany na inny, pomniejszy (dziś hotel Kaiser Friedrich w Offenbach) z dopłatą 4 600 guldenów, i tam też przenieśli się spadkobiercy Franka. W r. 1816 zajęto go za długi. Jednocześnie z zajęciem zmarła pomieniona córka F-a, Ewa. Katastrofa ta położyła koniec stanowczy owej pół wieku prawie ciągnącej się mistyfikacyi.— Szczegółową historyę frarikizmu, opartą na źródłach przedtem nieznanych, podał Aleksan. Kraushar w dwutomowem, w r. 1892 w Krakowie wydanem dziele, pod tyt.: „Frank i Frankiści polscy” (1726—1816)”.

Frank Jan Piotr (* d. 19 marca r. 1745 w Rotalben, pod Zweibrücken—f w Wiedniu dnia 24 kwietnia r. 1821), znakomity lekarz i pisarz. Przez rodziców do stanu duchownego przeznaczony, rozpoczął w r. 1761 nauki w Metz., w roku następnym przeniósł się do Pont-a-Mousson i tamże w r. 1763 został doktorem filozofii. Czując pociąg nieprzezwyciężony do medycyny, wymógł na rodzicach, opierających się temu, pozwolenie na słuchanie nauk lekarskich; udał się więc do Heidelberga, skąd w r. 1765 przeniósł się do Strassburga, ale już w roku następnym był znów z powrotem w Heidelbergu, tam też, po złożeniu egzaminów i po obronieniu rozprawy „De cunis infantum”, dyplom doktorski osiągnął. Działalność lekarską rozpoczął w miasteczku rodzinnem, opuścił je wszelako niebawem i przesiedlił się do alzackiego miasteczka Bitsch, złożywszy poprzednio w Pont-a-Mousson powtórnie egzamin, przez rząd francuski wymagany. Po dwu latach przeniósł się do Baden-Baden, w r. 1769 do Rastattu i objął tam posadę lekarza garnizonowego i miejskiego. W r. 1772 książę-biskup Spiry powołał go do Bruchsalu na fizyka miejskiego i ziemskiego, wkrótce potem zaś uczynił go swym lekarzem przybocznym. Mieszkając w Bruchsalu, F. wykładał cyrulikom anatomię i chirurgię, oraz założył szkołę dla akuszerek, w której przez lat dziesięć nauczał. Wkr. 1784 uniwersytet getyngeński powołał go na profesora kliniki lekarskiej. Stanowisko to F. opuścił po dwu latach, udając się do Pawii, gdzie objął po Tissocie (ob.) klinikę chorób wewnętrznych; oprócz tego równocześnie został lekarzem naczelnym szpitala tamtejszego i protofizykiem Lom-bardyi. W r. 1788 powierzono mu nadzór naczelny nad wszystkiemi szpitalami w królestwie Lombardzkiem i księstwie Mantuańskiem; wtedy też z polecenia rządu opracował nowy plan wykładów uniwersyteckich i zasłynął jako jeden z najznakomitszych profesorów europejskich. W r. 1795 wyjechał do Wiednia, gdzie mu poruczo-no naprawę służby zdrowia w 'wojsku, oddając mu zarazem katedrę chorób wewnętrznych i zarząd nad szpitalem głównym stolicy (Allgemeines Krankenhaus). Działalność jego w Wiedniu była ogromna i pożyteczna nadzwyczaj, byt zaś materyalny świetny. Pomimo to rzucił wszystko, wyjechał w r. 1804 do Wilna i tam podczas dziesięciomiesięcznego pobytu swego urządził wzorowo klinikę lekarską, poczem udał.się do Petersburga, by zostać lekarzem przybocznym cesarza Aleksandra I, jako też profesorem Akademii medyko-chirurgicznej. Na stanowiskach tych wytrwał przez półtrzecia roku i otrzymawszy, jako pensyę''dożywotnią, 3 000 rubli rocznie, wrócił do Wiednia. W r. 1809, podczas pobytu swego w stolicy Austryi, Napoleon I zasięgał jego porady, miał nawet zamiar powołać go do Paryża na lekarza przybocznego, co jednak do skutku nie doszło. Wkrótce potem F. porzucił znów Wiedeń i osiadł przy córce zamężnej we Freiburgu, po jej śmierci wrócił do Wiednia na nowo w r. 1811 i ostatnie lat 10 życia swego tam spędził. F. należy do rzędu najznakomitszych lekarzów świata i pod każdym względem o wiele przewyższa sławnego syna swego, Józefa (ob.), głośniejszego i lepiej znanego u nas.—Pisał wiele i bardzo dobrze. Z licznych dzieł jego miejsce naczelne zajmują: „System einer vollständigen medicinischen Polizey” (T I—IV, Mannheim 1779—88, w wyd. II tamże 1783—1804; T. V, Stuttgart 1813; T. VI w 3 częściach, Wiedeń 1817—1819) i „De cu-randis hominum morbis epitome, praelectionibus academicis dicata” (Mannheim, Stuttgart i Wiedeń, 1792—1821, 5 tomów; oraz kilka wyd. późn. i tłom. franc, niem. i włoskie), oba należą do prac klasycznych literatury lekarskiej, a pierwsze z nich jest podwaliną najgłówniejszą hygieny publicznej dzisiejszej. Z rozpraw pomniejszych na wyszególnienie zasługują jeszcze: „Delectus o-pusculorum medicorum etc” (Pawia 1785—1793), „Opuscula medici argumenti antehac seorsim edi-

''M ’M

Fig. 9. Frank Jan Piotr.

ta, nunc collecta’Y Lipsk 1790), „Interpretationes clinicae observationum selectarum” (Tybinga i Stuttgart 1812) i „Opuscula posthuma, a Jo-sepho filio nunc primum édita” (Wiedeń 1824) —Por. H. Rohlf s .Geschichte der deutschen Medicin” Cz. II Stuttgart 1880, str 157 i nast. i H. v. Bamberger „Zur Erinnerung an I. P. Fr.” w „Medic. Jahrbücher der K. K. Gesellschaft der Aerzte”, Wiedeń 1885, str. 97—120.Dr J-p-Frank Józef, syn Jana Piotra (* d. 23 grudnia r. 1771 w Rastaoie—f w willi swej nad jeziorem Como d. 18 grudnia r. 1842), lekarz, profesor uniwersytetu wileńskiego. Do nauk przykładał się w Pawii i w Medyolanie, dyplom doktorski otrzymał w r. 1791 w pierwszym z wymienionych uniwersytetów. W r. 1794 został w Pawii korepetytorem i assystentem ojca swego, a gdy ten w r. 1795 przeniósł się do

Wiednia, przez rok przewodniczył samodzielnie strzegawczego wielkiego ojca swego, na począt-klinice jego. W r. następnym podążył również do ku zawodu stał się zapalonym wielbicielem i krze-Wiednia i został prymaryuszem w szpitalu głów- wicielem zasad Browna (ob.), jednakże po po-nym (Allgemeines Krankenhaus); w r. 1803 odbył podróż naukową po Francyi, Anglii i Szko cyi, która wywarła wpływ stanowczy na jego poglądy lekarskie późniejsze. W r. 1804 razem z ojcem udał się do Wilna i w uniwersytecie ówczesnym objął początkowo katedrę patologii, po wyjeździe zaś ojca do Petersburga otrzymał po nim profesurę terapii szczegółowej, oraz kie-' rownictwo kliniki lekarskiej. Do r. 1824 gorliwie, a z pożytkiem dla uczących się, spełniał obowiązki swe, klinikę zaś wileńską podniósł do stanu wzorowego; opuścił stanowisko z powodu nadwątlenia zdrowia wogóle, szczególnie zaś, ponieważ osłabienie wzroku zaczęło nie dozwalać mu zajmowania się pracą, tak jak przedtem. Po wyjeździe z Wilna osiadł w willi swej nad jezio-

Fig. 10. Frank Józef.

rem Como i, porzuciwszy zajęcia lekarskie, oddawał się do śmierci wyłącznie pracy naukowej. Podczas pobytu swego w Wilnie należał w r. 1805 do założycieli Ces. Towarzystwa lek. wileńskiego; przez lat dwanaście zajmował w niem z wyboru urząd sekretarza, a następnie trzykrotnie dostojeństwem prezesa był zaszczycany. Za jego przyczynieniem się biskup Kossakowski założył w Wilnie towarzystwo dobroczynności; stało się to w .r. 1807. Także dzięki zabiegom Fta powstał w r. 1808 instytut szczepienia ospy. F. był dobrym profesorem, lekarzem uczonym i biegłym, nadto człowiekiem zacnym, dobroczynnym i miłym. Umierając, najznaczniejszą część majątku swego zapisał uniwersytetowi pawijskiemu. Nie posiadając za młodu, ani trzeźwości poglądów, ani znakomitego daru spo-

dróży odbytej w r. 1803 do Anglii, przekonawszy się naocznie, jak mało ceniono pomysły Browna w ojczyźnie jego, ostygł znacznie i zerwał nakoniec zupełnie ze swą przez długi czas ukochaną teoryą, jak to widać z „Acta instituti clinici Caes. Univesitatis Vilnensis” (Lipsk 1806 —1812), gdzie się otwarcie przyznał do błędów swych dawniejszych. Od czasu tego stał się rzeczywiście jednym z najlepszych klinicystów czasu swego, ojcu wszakże nigdy nie dorównał.— Z dzieł jego najgłośniejszem, i rzeczywiście bardzo wiele zalet, nawet dziś jeszcze, posiadają-cem, jest: „Praxeos medicae universae praecep-ta” (Lipsk 1811—1843, tomów 11, ostatni z nich po śmierci autora opracowany przez Puchelta; są też tłómaczenia francuskie i niem.). W języku polskim ogłosił: „Prospekt szkoły klinicznej w Imp. wileńskim uniwersytecie od 1 marca do ostatnich dni czerwca 1805 roku” (Wilno 1805, toż od września 1805 r. do ostatnich dni czerwca

1806 r. tamże, 1806); „O poznawaniu i leczeniu choroby zapalenia krtani croup zwanej” (tamże 1808, z ryciną); „Toksykologia czyli krótki rys nauki o truciznach i przeciw nim lekarstwach i t. d.” (Warszawa 1815, tłom. z francuskiego Fr. Zawadzki). „Wiadomość o chorobach, które panowały w Wilnie i w jego okolicach od początku roku 1807 aż do r. 1817, wyjęta z dzienników Towarzystwa medycznego wileńskiego z przydaniem postrzeżeń meteorologicznych oraz przypisami zawieraj ącemi uwagi praktyczne. Tłómaczenie z francuskiego” (Parnięt. To w. lek. wil. T. I, 1818, str. I—78); „Opisanie tumoru jajecznika lewego” (Tamże, str. 221 —225); „O szczególnym charakterze febr w Litwie panujących” (Tamże, T. II, 1821, str. 25 — 38); „O jednym przypadku śmierci nagłej” (Tamże, T. II. str. 45—51) „Historya choroby angor pectoris zwanej” (Tamże, str. 65—74)) „Niektóre postrzeżenia ściągające się do chorób serca, worka sercowego i aorty” (Tamże, str. 78—91); „Historya prawdziwa trądu razem z kołtunem w jednej i tejże samej • osobie” (Tamże,, str. 151—156); „O zrośnieniu arteryi biodrowej le- » wej” (Tamże, str. 252—256) „Rzut oka na te-raźnieyszy stan medycyny praktyczney” (Dziennik med.. chir. i farmacyi. Wilno, 1822, str. 1 — 28); „O szczególney postaci choroby wenerycznej” (Tamże, str. 109—117); „O magnetyźmie zwierzęcym” (Tamże, str. 193—214); „O chorobie zwanej koklusz” (Tamże str. 373 — 410); „O ospie złagodzoney i wakcynie” (Tamże 559 — 598) „O kuracyi maiowey” (Tamże T. II, 1823 str. 1—6). Autor prace te, nie władając językiem naszym, spisywał po francusku i kazał je tłóma-czyć na język polski.—S. Kośmiński w „Słown. lek. pols. str. 122 i 123 podaje nadto prace wydane w Wilnie po francusku, jako też niektó-

re niemieckie i łacińskie; napisy prac włoskich, | prawy: „Tentamen inaugurale medicum super łacińskich i niemieckich F-a, dotyczących udziału jego w Browńiźmie, a przez Koś miński ego niepodanych, znaleść można w B.

: Hirschela „Geschichte des Brown’schen Systems und der Erregungstheorie” Drezno i Lipsk

Dr J. p.

1846.

Frank Ludwik, brat stryjeczny Józefa (* w Lauterburgu w r. 1761—f d. 9 maju roku 1825), lekarz i podróżnik. Do nauk lekarskich przykładał się pod przewodnictwem stryja, Jana Piotra F. (oh.), naprzód w Getyndze, później w Pawii, gdzie w r. 1787 osiągnął dyplom doktorski. W r. 1789 osiadł w Medyola-nie i został lekarzem szpitala tamtejszego, O s-pedale maggiore, równocześnie był współredaktorem wychodzącego w mieście tein „Nuo-vo giornale della più recente letteratura medi-co-chir. d’Europa” (1791—96, tomów 12) i pisywał do niego. Opuściwszy Medyolan, przeniósł się do Florencyi, gdzie, jako zwolennik gorliwy B r o w n a (ob.), wydawał „Biblioteca me-dica Browniana” (Florencya 1797—1798, 3 tomy). W r. 1797 zwiedził wyspy Maltę i Ro-dus, skąd popłynął do Egiptu; tam Monge (ob.) i Berthollet (ob.) przedstawili go generałowi Bonapartemu, który zamianował go lekarzem wojskowym i członkiem rady zdrowia w Kairze. Powróciwszy z wojskiem do Francyi, F. ogłosił „Mémoire sur le commerce des nègres au Caire et les maladies auxquels ils sont exposés en y arrivant” (Paryż 1802). W r. 1802 popłynął do Tunisu i badał miejsce, na którem stała niegdyś Kartagina; w dwa lata później urzędował z ramienia rządu francuskiego jako lekarz wojskowy w Alessandryi i jako inspektor wód mineralnych w Acqui. W r. 1805 został lekarzem przybocznym Alego, baszy Janiny; i przez lat 5 mu służył. Wróciwszy w r. 1810 do Francyi, mianowany był lekarzem naczelnym szpitala wojskowego na wyspie Korfu; gdy w r. 1814 Francuzi musieli stamtąd ustąpić przed Anglikami, utracił prawie całe swe mienie, jako też bardzo cenne materyały, odnoszące się do topografii tej wyspy, zebrane przez siebie. Przy-by    ednia, szukając pomocy u stryja; dzię

ki wpływom jego został lekarzem nadwornym małżonki Napoleona, Maryi Ludwiki, księżny Parmy. W Pannie rozwinął działalność wiel-ce użyteczną na polu oświaty i dobroczynności; w r. 1818 został radzcą tajnym, a w 1821 inspektorem wydziału medyko-cliirurgicznego. Licznych prac jego mniejszych rozmiarów nie wymieniamy; część ich ogłosił p. n. „Collection d’opuscules de médecine pratique” (Parma 1817). Por. „Biographie médicale” (T. IV, str. 252) i Wurzbach „Biograph. Lexicon des Kaiserthums Oesterreich” (T. IV, str. 326).

causam proximam febrium” otrzymał w r. 1795 dyplom doktora medycyny, pierwszy przez szkołę tę przyznany. Zajmował się później wykonawstwem lekarskiem w Inflantach i był lekarzem domowym hr. Platerów w Krasławiu. Od r. 1807 był członkiemTow. lek. wileńskiego, zresztą koleje życia jego nie są znane.—Por. S. Koś-mińskiego „Słowu. lek. pols.” str. 122 i

Dr j. p.

597.

Frank Zygmunt, odnowiciel malarstwa na szkle (* 1769 w Norymberdze —f 1847 w Monachium). Pierwotnie malował na porcelanie; od lat wszakże najmłodszych pracował nad odnowieniem upadłego malarstwa na szkle. W r. 1804, kiedy mu się udała pierwsza próba, kilku magnatów dostarczyło mu środków do udoskonalenia jego wynalazku. W r. 1818 wstąpił do królewskiej fabryki porcelany w Bawaryi, a w r. 1827 został dyrektorem zakładu malowania na szkle przy tejże fabryce.    *

Frank Feliks, poeta francuski (* 1837 r. w Paryżu), opracował wybornie wydanie krytyczne starych poezyj, przeważnie z doby Odrodzenia: „Cyinbalum Mutidi” (1873); „Marguerites” Małgorzaty, królowej, nawarskiej (1874); „Hepta-meron” (1879) i inne. Jako poeta, zajął F. dosyć wysokie stanowisko na Parnasie francuskim dzięki dopiero zbiorowi swych poezyj p. t. „La chanson d’ amour” (1885). W poprzednich patryo-tycznych „Chants de la colère (1873) i „Poèmes de la jeunesse”(1876) był mniej więcej artystą-dylettantem; Pieśń miłości zajmuje głównie swym nastrojem psychologicznym i delikatnością uczucia. Miłość służy wszakże poecie jedynie za punkt wyjścia do szeregu zagadnień szerszych, społecznych. Przedewszystkiem chodzi mu o ideę, którą rozwija na podkładzie uczucia i wyraża w sposób najprostszy, nie krępując się subtelnościami kunsztownej formy.    *

Frank Bernard, botanik (* 17 stycznia 1839 w Dreźnie), kształcił się w Lipsku, 1865 r. został kustoszem herbary.um uniwersytetu lipskiego i habilitował się zaraz jako docent pry-w'atny. W r. 1878 mianowany profesorem nadzwyczajnym, w r. 1881 powołany na profesora fizyologii roślinnej w wyższej szkole rolniczej w Berlinie. Napisał następujące dzieła: „Beiträge zur Pflanzenphysiologie” (Lipsk 1868); „Pflanzentabellen zur leichten, schnellen und sichern Bestimmung der höheren Gewächse” (Lipsk, wyd. 6-e, 1892); „Die Krankheiten der Pflanzen” (Wroclaw 1880, wyd. 2-e    1894);

„Über die auf Wurzelsymbiose herschende Ernährung gewisser Bäume durch untererdische Pilze” („Sitzungsberichte der deutschen Botanischen Gesellschaft”. 1885); „Die jetzt herrschende Krankheit der Süsskirschen im Altenlande” (Berlin Frank Jezajasz Jakób, lekarz, rodem 1887); „Untersuchungen über die Ernährung der z Berlina; nauk lekarskich słuchał w Szkole Pflanze mit Stickstoff und über den Kreislauf Głównej litewskiej w Wilnie, po obronieniu roz- desselben in der Landwirthschaft” (Berlin

Dr J. P.

Encykl. Poważ. Ilustr. Zesz. 179. T. XXIII.

1888)); „Über die Pilzsymbiose der Legumino- ! tą srebrną (fig. 13). Później bito półfran-seu” (Berlin, 1889); „Lehrbuch der Pflanzen- kówki i ćwierćfrankówki tego samego typu, wartości 10 i 5 soldów. Bito również F-i za Henryka IV i Ludwika XIII. Ale za Ludwika XIV sztuki 20-soldowe nie nazywają się już F-ami. Wyraz F. oznaczał w dalszym ciągu 1 liwr lub 20 soldów. Mówiono bez różnicy (tamże 1891), oraz 10-e wyda- tyle a tyle liwrów lub franków. Od roku Iii-go

physiologie” (Berlin 1890); „Pflanzenschutz” (Berlin 1892); „Lehrbuh der Botanik” (1892 — 93, wyd. 2-e). Opracował również 3-e wydanie Leunisa „Synopsis der Botanik” (Hannower, 1883 — 86, wyd. 3-e), 11-e wydanie Leunisa „Schulbotanik” nie tegoż „Leitfaden der Botanik” (tamże 1890); wydaje razem z Tschirchem „Wandtafeln für den Unterricht in der Pflanzenph ysiologie”(Ber-lin 1889 i nasi).

Prank Gustaw, sztycharz i malarz czeski (* 1859 r. we Vlasimie), kształcił się w Pradze, potem w Akademii wiedeńskiej, gdzie zdobył kilka nagród. Prace jego ukazywały się w „Lü-tzow’s Zeitschrift f. bild. Kunst”, „Kunstschätze Italiens”, i „Grafische Künste”, „Oesterr.-ungar. Monarchie in Wort und Bild” i w in. F. wykonywa portrety rysowane i malowane, głównie zaś rytowane i wytrawiane. Z głównych prac jego w tym rodzaju są podobizny: Makarta, Miklo-sicza, poetów Botića i Doczego, biskupa Stross-mayera. F. rytował także niektóre obrazy ze zbiorów cesarsko królewskiego Belwederu; naju-datniejszą była Loża św. Jana. W r. 1890 powołany do Akademii cesarskiej w Petersburgu zajął miejsce po rytowniku profesorze Engel-hardzie i wykonał wiele portretów, między iune-mi cesarza Aleksandra II, senatora Korniłowa, pisarza Lwa Tołstoja, według oryginału olejnego Repina, i in.    *

Prank (metrologia i numizmatyka). Nazwa dawana różnym monetom francuskim od wieku XIV-go aż do dni naszych, mającym wartość 20 soldów (sols). Pierwsza sztuka zwana frankiem była monetą złotą, której emissyę nakazał król Jan pismem z dnia 6 grudnia 1360 r. Rozporządzenie to stanowi, że bite będą „denary złote i będą miały kurs 20 soldów turon eń-skich (tak nazywanych od miasta Tours), a na wagę 63 sztuki z marki paryskiej. Za panowania Karola V moneta ta była nazywana frankiem konnym (franc à cheval) dla odróżnienia jej od innej monety tej samej wartości, nazywanej przez lud frankiem pieszym (franc à pied, fig. 12), który wypuszczony został 5 maja 1365 r. pod nazwą denara złotego z liśćmi liliowemi. Po śmierci Karola VI,

Sk.

y>"

fcVui ctc*;ut0Ü ?

lppäi§äs

#P?

Fig, 11. Frank króla Jana.

§•

.7

[Wj

'üo

.Æ)

Fig. 13. Frank srebrny Henryka III.

40i§k

Fig. 12. Frank pieszy Karola V.

V’ést

F. nie istnieje już jako moneta rzeczywista, ale nazwa ta nie przestaje oznaczać summy 20 soldów turoneńskich (ob. wyżej). Kiedy dnia 31 maja 1571 r. Henryk III zakazał bicia testonów, aby je zastąpić sztukami 20-soldowemi, tym monetom złotym dano nazwę F-ów. Franki z czystego srebra miały wartość nominalną 10-u denarów, a odbijano ich 17 sztuk z '/₄ marki. Tym sposobem pieniądz ten stał się znowu monetą rzeczywistą, jak był w wieku XIV-tym; ale kiedy w roku 1360 był reprezentowany przez sztukę złotą, w r. 1575 był tylko mone-

Fig. 14. Frank Konsulatu.

(za rzeczypospolitej) F. jest jednostką monetarną rzeczywistą (fig. 14). Prawo 18 germinala r. III opiewa: „Jednostka monetarna będzie nosiła nazwę F-a dla zastąpienia nazwy liwr, używanej do dnia dzisiejszego.” trycznym dziesiętnym F. dzieli się na 10 deey-mów, a decym na 10 centymów. Moneta frankowa jest srebrna, waży 5 gramów (prawo z 28 termidora r. III). Różnica pomiędzy frankiem

W systemie me-

Sk.

krakowski, 1585 — 1652; jego życie i dzieła ze szczególnem uwzględnieniem prac matematycznych”, którą Akademia krakowska wydała w r. 1884, w trzechsetną rocznicę urodzin tego uczonego. Dzieło to, obok wyjaśnienia stanowiska sławnego profesora krakowskiego, stanowi zarazem ważny przyczynek do historyi wiedzy w Polsce XVII-go stulecia. Dla praktycznego użytku F. napisał „Poradnik dla

a liwrem turoneńskiin wynosiła /g0. Tym sposobem F. równał się jednemu liwrowi i 3-m denarom turoneńskiin. (Ob. System metryczny)’

Franke Jan Nepomucen (* d. 4 października 1846 we Lwowie). Ukończywszy tamże szkoły średnie i dwa lata wyższych studyów technicznych, przebywał następme przez trzy lata na politechnice w Wiedniu, na wydziale mechaniki i budowy machin. Powróciwszy do kraju, pełnił obowiązki assystenta w Szkole politechnicznej we Lwowie, poczem odbywał przez rok studya, przeważnie matematyczne, na politechnice w Zurychu, a następnie przebywał przez rok w Paryżu, pracując nad mechaniką teoretyczną i astronomią. Przed wybuchem wojny francusko-niemieckiej opuścił Francyę i wrócił na stały pobyt do kraju. W marcu 1871 objął katedrę mechaniki teoretycznej w Szkole politechnicznej we Lwowie, która wówczas z zakładu niemieckiego przekształciła się właśnie w wyższą szkołę techniczną z językiem wykładowym polskim. W pracy około reorganizacyi tej Szkoły brał żywy udział. Akademia Umiejętności w Krakowie obrała go w roku 1876 swoim członkiem korrespondentem, a w r. 1885 członkiem czynnym. Z wyboru kollegów piastował trzykrotnie urząd rektora Szkoły politechnicznej lwowskiej. W r. 1892 ustąpił z zajmowanej przez 21 lat katedry w Szkole politechnicznej, w której położył tyle zasług, jako profesor i organizator. Opuściwszy katedrę, przyjął ofiarowane sobie przez ówczesnego namiestnika Galicyi, Kazimierza hr. Badeniego, stanowisko inspektora (wizytatora) szkół realnych i . przemysłowych w Galicyi, i zarazem stałego referenta tych szkół w Radzie Szkolnej krajowej. Na tem ważnem stanowisku pracuje obecnie. Prace naukowe F-ego należą głównie do dziedziny geometryi cynematycznej, mechaniki i historyi nauk matematycznych w Polsce. Przeważnie ogłaszane są w Pamiętnikach i w „Rozprawach wydziału matematyczno-przyrodniczego Akademii Umiejętności w Krakowie”. Oto ich spis: „Studya analityczne nad ruchem ciał stałych” („Pamiętnik” tom I, 1874); „O niektórych zagadnieniach kinematyki na zasadzie ruchu powierzchni skośnych” („Pam.” t. III, 1877); „O inwolucyi sześciu prostych, uważanych jako osi skrętów chwilowych” („Pam.” t. VII, 1882): „Teorya analityczna kompleksów śrub chwilowych” (tamże); „O wyrównaniu chyżości biegu nieustannego machin parowych” („Pam.” t. XI, 1885); „O kręceniu się ciała stałego około punktu” („Pam.” t. XII, 1886); „Zasady ogólne mechaniki ciał sztywnych na podstawie spółrzędnych jednorodnych ruchu i siły” („Rozpr.” t. XXIII, 1891). W sprawozdaniach Akademii Nauk w Paryżu ogłosił rozprawę „Sur la courbure de 1’her-polodie” (tom 101, 1885), w czasopiśmie mate-matycznem, wychodzącem w Paryżu, „Journal des mathématiques pures et appliquées”—rozprawę „Sur la courbure des surfaces réciproques” (ser. 3 tom III, 1877); w sprawozdaniach Akademii wiedeńskiej rozprawę „Über geometrische Eigenschaften von Kräfte - und Rotationssystemen in Verbindung mit Liniencomplexen” („Sitzungsberichte” t. LXXXIV, 1881), w czasopiśmie „Civilingenieur” pracę „Über die Abhängigkeit der gleitenden Reibung von der Geschwindigkeit” (t. XXVIII 1882), która znalazła ważne zastosowanie w technice kolejowej w „Pamiętnikach Towarzystwa Nauk ścisłych w Paryżu” dwie prace „O względnościach wy-kreśln^cli, zachodzących między rzutami systemów geometrycznych” (t. I, 1871) i „Przyczynek do teoryi kół zazębionych” (t. III, 1873). W r. 1889 wydał w Warszawie nakładem Kasy imienia Mianowskiego dzieło „Mechanika teoretyczna” (str. XXXI-f-045). Jest to obszerny

pi

fr

______i

Fig. 15. Franke Jan Nepomucen.

podręcznik do wykładów uniwersyteckich, poprzedzony rysem historycznym rozwoju mechaniki. Historyą nauk matematycznych w Polsce zajmował się F. źródłowo, i jako owoce swycli studyów ogłosił w „Rozprawach Wydz. matemat przyrodniczego Akademii krakowskiej”, rozprawę „Maciej * Głoskowski, matematyk polski XVII wieku” (t. V, 1878), tudzież obszerną monografię pod tytułem „Jan Brożek (Broscius), Akademik

keł „Grundriss der Bacterienkunde” (wyd. 3-e, Berlin 1891); Frankel i Pfeiffer „Micropho-tographischer Atlas der Bactérien-Kunde” (wyd. ‘2-e, Berlin 1893); Günther „Einleitung in Frankel Zacharyasz, teolog żydowski (* 1 das Studium der Bactériologie” (wyd. 2-e, Lipsk, października 1801 r. w Pradze — f 13 lutego 1891); M. J akowski „Grzybki chorobotwór-1875 r. we Wrocławiu); studyował teologię ży- cze” (Warszawa 1886). dowską, matematykę i literaturę w Peszcie, r.

maszynistów”, którego pierwsze wydanie wy- nia płuc nie dostaje, t. j. choroba nie jest udzie-szło we Lwowie w r. 1887, drugie, rozszerzone, łającą się. Dokładne wiadomości o dw-u F a w r. 1891, a trzecie, obejmujące także motory znaleźć można w następujących dziełach: Frän-wybuehowe, w roku 1899. Ogłosił nadto wiele rozpraw mniejszych i rozmaitych artykułów naukowych w czasopismach polskich i niemiec-

Em. S.

kich.

Dr T. K.

^ •

»S <

"t.

A,

*>//■

1832 został rabinem okręgowym w Litomierzy-cacli, r. 1836 głównym rabinem na Drezno i Lipsk, a w r. 1854 głównym rabinem i dyrek torem żydowskiego seminaryum teologicznego we Wrocławiu. — Napisał następujące dzieła:

Fig. lfi. Zabarwiony preparat drobnowidzowy plwociny ludzkiej, w której widać dwójniaki Fränkel’a, leżące po dwa, lub cztery pośród jasnej otoczki. Otoczka jest wytworem samych bakteryj. ('Powiększenie około 1000 razy,).

„Vorstudien zur Septuaginta” (Lipsk 1841); „Die Eidesleistung der Juden” (tamże 1840; wyd. 2-e 1847); „Der gerichtliche Beweis nach mosaisch-talmudiscliem Recht” (Berlin,* 1846); „Über den Einfluss der palästinensischen Exegese auf die alexandrinische Hermeneutik” (tamże 1851);

„Hodegetica in Mischnam librosque cum ea conjun-ctos” (tamże 1865); a dalej „Dr. Bernhard Baer, ein Lebens- und Zeitbild” (Wroclaw 1863);

Frankenau miasteczko w pruskim obwodzie regencyjnym Kasselskim, o 12 kilom, na północo-wschód od Frankenberga, leży na wysokości 438 m. nad p. m., w żyznej okolicy. W r.

„Über palästinensische u. alexandrinische Schrift-forschung” (tamże 1854); „Grundlinien des mosaisch - talmudischen Eherechtes” (tamże, 1859);

„Entwurf einer Geschichte der Litteratur der nachtalmudisclien Responsen” (tamże 1865).

J. Franki a, od manna).

Fränkela dwójniak (diplococcus pneumoniae), bakterya, powodująca zapalenie płuc włóknikowe u ludzi. Obecność tej bakteryi w plwocinie ludzi chorych na zapalenie płuc wykryli wspólnie W eischselbaum i Fränkel: dlatego też nazywają często wspomnianą bakte-ryę—d wo j n i a k i e m W e i s c h s e 1 b a u m - F r ä n-keia. Czystą hodowlę tego zarazka na sztucz-nem podłożu otrzymał pierwszy Fränkel. D.wojniak Fränkela jest najczęstszą przyczyną zapalenia płuc, aczkolwiek i inne bakterye wywołują to cierpienie, zwłaszcza lasecznikFriedland er a (ob.). Dw. F-a jest chorobotwórczym nie tylko dla ludzi, lecz i dla zwierząt, które po zastrzyknięciu im pod skórę hodowli dw-a F-a giną wskutek zakażenia krwi. W ostatnich czasach przekonano się, że i u ludzi pomieniony zarazek wywołuje, oprócz zapalenia płuc, czasem inne choroby, np. zapalenie opon mózgo-rdzenio-wycli, zapalenie nerek, opłucnej, wsierdzia. Ludzie zarażają się przez wdychanie z pyłem zarazków Frankel a. lecz do wywołania choroby trzeba zwykle przyczyny usposabiającej, jak np. zaziębienia. Człowiek od człowieka zapale-

W r. 1844—46 wydawał pisma: „Zeitschrift für 1890 liczyło 981 mieszk., w tej liczbie 11 ka-die religiösen Interessen des Judentums”, a od tolików i 54 żydów.' Posiada agenturę poczto-r. 1851 we Wrocławiu „Monatsschrift für Ge- wą, połączenie telefoniczne i piękny, w gotyc-schiehte und Wissenschaft des Judentums”, kim stylu, kościół. Po pożarze w 1865 r. zosta-prowadzone po jego śmierci przez Grätza i P. ło na nowo odbudowane. Na północo - zachód, r. 1892 przez Brauna i Kauf- na górze wznoszącej się nad brzegiem rzeki

Sk.

St Rew.

Eder, leży starożytny zamek Hessenstein.

Frankenberg. 1) powiat w pruskiej prowin-cyl Hessko Nassauskiej, w Regencyi Kasselskiej, ma na przestrzeni 559.88 kim. 24 168 mieszkańców, 4 miasta, 61 gmin wiejskich i 10 okręgów dominialnych.— 2) F., miasto powiatowe, odległe o 60 kim. ku południo-zachodowi od Kasselu, na prawym brzegu Edery, przy drodze żelaznej Sarnau - F. Siedlisko sądu krajowego

1    wyższego zarządu leśnego; ma dwa kościoły, z których jeden gotycki z w. XIII, ratusz, szkołę izraelską, szpital, pocztę drugiej klasy, telegraf, fabrykę wyrobów wełnianych, fahr, mebli, garbarnię, papiernię, browar; prowadzi hodowlę bydła rogatego i trzody chlewnej. Mieszkańców

2    787, a w tej liczbie 96 katolików i 108 izraelitów (1890 r.).—3) F., miasto w prowincyi saskiej powiecie Cwikowskim, położone na wysokości 282 m., pośród pięknej doliny Zschopau, przy drodze żelaznej Chemnitz - Hainichen-Rosswein. Siedziba sądu; poczta pierwszej klasy, telegraf, miejska szkoła realna z pro-gimnazyum, wyższa szkoła żeńska, szkoła tkacko-handlowa, malarska, szpital, bank związkowy, kasa oszczędności, gazownia. Przemysł

prawy.

Iw.

Miasto, porządnie zabudowane, opasane inurami, ma pocztę pierwszej klasy, telegraf, filię banku szląskiego, kościół katolicki i protestancki, klasztor braci miłosiernych, progimnazyum katolickie, wyższą szkołę żeńską, dom katolickich kanoniczek, dom sierot, fabrykę wozów i narzędzi rolniczych, wyrobów stolarskich i plecionek słomianych; prowadzi znaczny handel zbożem. Mieszkańców (1890) 8140, a w tej liczbie 1895 ewangielików i 135 izraelitów.

bardzo ożywiony, opiera się głównie na fabrykach wyrobów wełnianych i półwełnianych, jedwabnych i półjedwabnych (kobierce, portyery, szewioty, flanele, lamy —26 fabryk); są też fabryki cygar (24), posadzek, żaluzyj, kołder; drukarnia perkali (największa w Saksonii), appre-tury, farbiarnie. Niegdyś były tu kopalnie srebra. Mieszkańców (1890) 11 869, w tej liczbie 127 katolików. F. założony był w r. 1015. Na południe od tego miasta leży zamek Licliten-walde, a w pobliżu skalÿ Harras, znane z ballady Kórnera, któremu tu postawiono krzyż żelazny; na północy Tachsenburg, z zamkiem starożytnym, obróconym na więzienie i dom post. Rew.

Frankenberg Jan Henryk, hr., prymas Ni derlandów austr. (* 1726 r. w Wielkim Głogowie, na Szląsku, ze staroszlacheckiej rodziny austryac-kiej—f w Breda w roku 1804). Studyował nauki humanitarne u jezuitów w mieście rodzinnem. filozofię zaś na uniwersytecie wrocławskim. Wstąpiwszy do stanu duchownego, udał się do Rzymu; tam w Collegium Germanicuin studyował teologię i otrzymał stopień doktora. Wkrótce został pomocnikiem arcybiskupa w Gorycyi, a w r. 1759 Marya Teresa mianowała go arcybiskupem w. Malines. Na tem stanowisku F. wyróżnił się wielką ruchliwością i niewypzerpa-ną dobroczynnością; cesarzowa na dowód swego uznania posłała mu order Stefana, i wystarała się dla niego o kapelusz kardynalski. Jednakże stosunki prymasa z rządem wkrótce się zaostrzyły. Gdy cesarzowa zabroniła klasztorom przyjmować dary i zapisy i gdy oznaczyła wiek dwudziestu, lat jako najwcześniejszy do przyjmowania dożywotnich święceń, F. zaprotestował przeciw temu, utrzymując, że dla kościoła jest niezbędne, żeby nowicyusze mogli przyjmować święcenia w szesnastu latach. Równocześnie powstał przeciw przedrukowi dzieł Voltaire’a i Rousseau’a, jako też wydawnictwom „1’Esprit des Journaux” i „Journal encyclopédique”. W r. 1780 Józef II (ob.), wstąpił na tron. Monarcha ten marzył o zupełnej reformie w organizacyi kościelnej Niderlandów. W osobie F-a spotkał dzielnego przeciwnika. Szczególnie powstał F. przeciw projektowanemu urządzeniu jednego o-gólnego seminaryum dla całego kraju ze szkodą seminaryów dyecezyalnych. D, 24 paźdz. 1789 r. „w imieniu ludu brabanckiego” wydany został manifest rewolucyjny, ogłaszający złożenie z tronu Józefa II-ego. Rząd, domyślając się, że wszystkiein kieruje ręka F-a, pozbawił go godności sekretarza stanu i wielkiego krzyża św. Stefana. Lecz wypadki następowały jedne po drugich; w końcu r. 1789 wojska austryac-kie, pobite pod Turnhout, opuściły Niderlandy i wówczas w Brukśelli ogłoszono niepodległość kraju p. n. Stanów Zjednoczonych Belgijskich. Papież Pius VI użył swej interwencyi, starając się usilnie, by Niderlandy powróciły pod pano-

wanie domu austryackiego. F. nie chciał się na to zgodzić, ale anarchia, która rozpanoszyła się w nowoutworzonej rzeczypospolitej, sprowadziła nieuniknioną restauracyę austryacką. Rząd dwukrotnie postarał się poniżyć F-a: musiał on śpiewać Te Deum na wejście wojsk austryackich i powtórnie złożył przysięgę na wierność, za co zwrócono mu krzyż św. Stefana; wówczas F. wydał list pasterski, ogłaszając swą uległość cesarzowi. Zresztą Leopold II, brat i następca Józefa II, odwołał reformacyjne zarządzenia swego poprzednika. Gdy Francuzi opanowali Belgię, F. został skazany na deportacyę, później mu jednak zamieniono tę karę na wygnanie za Ren. Kardynał wyjechał naprzód do Emmerichu, później przeniósł się do Borken. Po zawarciu konkordatu nie przyjął propozycyi Piusa VII i usunął się do życia prywatnego.—Th einer „Jean-Henri cardinal Frankenberg” (Bruksella 1852, in 8-o); Claesseus „Histoire des archevêques de Malines” (Lovaniuin 1881 r.,    2 tomy in

8-o).

Frankenstein. 1) F. powiat w Prusiech, w re-gencyi Wrocławskiej, na przestrzeni 482.72 km. □ ma (1890 r.) 48 586 mieszk., 4 miasta, 65 gmin, 81 okręgów dominialnych — 2) F., miasto główne powyższego powiatu przy drodze żelaznej Lignica-Kamieniec. Siedziba landrata, sądu powiatowego, urzędu celnego i podatkowego, towarzystwa kredytowego Miiusterbersko-Glackiego, obejmującego powiaty: Mansterberg, Glatz, Fr., Habelschwerd i Neurode.

St. Rew.

Frankenthal, główne miasto obwodu Fran-kentalskiego w bawarskim Palatynacie, nad rz. Isenach, odległe o 6 km. od Renu, z którym łączy je kanał żeglowny, przy trzech liniach dróg żelaznych. Siedziba urzędu obwodowego, sądu krajowego z komorą handlową, sądu powiatowego, urzędu poborczego i celnego i in.; ma pocztę, telegraf, pięć kościołów, klasztor sióstr miłosiernych, synagogę, dwie bramy monumentalne, piękny pomnik wojenny, ruiny romańskiego kościoła katolickiego, ratusz, szkołę łacińską, prywatną szkołę realną, wyższą szkołę żeńską, muzeum starożytności, szpital, instytut głuchoniemych; fabryki machin, pras drukarskich pośpiesznych, kotłów parowych, armatur, beczek, wyrobów drewnianych, lalek, ławek szkolnych, mydła, cykoryi, cukru, odlewnie żelaza i dzwonów, browary, słodownie; obok tego prowadzi znaczną uprawę cykoryi, buraków i winogron.

F., jako wioska, wspomniany już jest w ósmem Bornheim i Bockenheim też weszły w obręb miasta, stuleciu. Założony w r. 1119 bogaty klasztor Ludność, która w r. 1387 nie przechodziła 10 000, augustyański z bazyliką wspaniałą, zniesiono a w 1800 r.—40 000, dosięgła w r. 1867 liczby w roku 1562. Osiedlenie się kalwinistów (Hol-lendrów, Wallonów, Francuzów, bardzo się przyczyniło do rozwoju przemysłu, z włoskim systematem bastyonowym, założona 1608— 1618, napróżno oblegana przez Cordo-bę 1621, Tillego 1622, księcia Enghien 1644 i.

Turenniusza 1646, w r. 1689 została zburzona przez Francuzów, którzy też i miasto spalili.

Odbudowany F. odżył jako stolica Pnlatynatu, szczególnie pod kurfirstem Karolem Teodorem.

Między 1792 a 1795 zaszły pod F-em bitwy Francuzów z Austryakami; od 1796 do 1816 należało to miasto do Francuzów; od 1870 szybko rozkwita. Mieszkańców (1890    r.)    13 000, po

St. Rew.

Twierdza,

78 000, a do r. 1890 wzrosła już do 179 985. Pomimo tak szybkiego wzrostu Frankfurtu, stare miasto ze swemi wązkiemi uliczkami i sta-remi domami jest siedliskiem drobnych rzemieślników i handlu detalicznego, podczas gdy nowe stanowi centrum wielkiego przemysłu i bankierów

Topografia. W starem mieście wszystkie uliczki zbiegają się stale w kierunku placu Roe-merberg, na którym znajduje się słynna studnia z figurą w górze, wyobrażającą sprawiedliwość: od placu Liebfrauenberg, od placu Katedralnego (Doms Platz), połączonego z Roemerbergiem przez stary rynek, i od Boerneplatz, dawnego rynku

większej części katolików.

Frankenwald, góry w Niemczech, ob. Frankoński Las.

Frankfort, nazwa wielu miast w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej. 1) F., główne miasto stanu Kentuky i hrabstwa Franklin, na prawym brzegu Kentuky-River, po której aż do tego miasta chodzą statki parowe, o 76 km. na wschód od Louisville, przy drodze żelaznej Louisville - Nashville, pięknie i regularnie zbudowane, ma (1890) 9 000 miesz. wiele kościołów oraz gmachów publicznych, a pomiędzy niemi, wzniesiony w r. 1825 z marmuru kentuckie-go, dom rządowy; wielkie gorzelnie, tartaki, browary, cegielnie, fabryki obuwia i in. Na brzegu lewym rzeki, płynącej w tern miejscu zwężonem korytem pomiędzy stromemi skałami, leży, połączony z F-em mostem—South Frankfort. F. założony r. 1787, a w 1792 stał się głównem miastem.—2) F., główne miasto hrabstwa Clinton w stanie Indiana, w stronie północno-zachodniej od Indianopolis, w węźle czterech dróg żelaznych, 7 000 miesz. (1889 r.).

Frankfurt nad Menem. Geografia. F. leży w Niemczech, w królestwie Pruskiem, w regencyi Wiesbadeńskiej, po obu brzegach Menu; liczy 179-985 mieszk. (w 1890 r.). Samo miasto leży właściwie na brzegu prawym Menu; na lewym zaś położone jest przedmieście F-u, Sachsenhausen. Oba brzegi połączone są siedmiu mostami, z których trzy kolejowe. Stary most istnieje od roku 1342. Stare miasto w ciągu XII wieku leżało w samym środku dawnego F-u; ulice, idące dziś na miejscach dawnych wałów, zachowały nazwę Graben i wskazują pierwotne granice miasta od Wallgraben do Hirschgraben. W XIV wieku miasto się powiększyło i wówczas to (1333 r.) powstało Nowe Miasto (Neustadt), które zajęło trzy razy większą przestrzeń niż stare; było ono opasane wokoło mu-lem, najeżonym basztami, który zwalono w początkach bieżącego stulecia. Wówczas też do F-u włączono przedmieścia, rozciągające się w różnych kierunkach; dawniejsze miasteczka

St. Eew.

■ą

4iki

ft

\u

V .

Iś!«'

(ff i

ÉBpa*

liü

fe - -

Fig. 17.

Sit

: v.

in,

Si

fit] I

-I

Ulica Żydowska rve Frankfurcie nad Menem

Żydowskiego. Na dawnej ulicy Żydowskiej (Judengasse, dziś ulica Boerne) niema już dawnych domów historycznych, a w ich liczbie i tego, który był kolebką Rothschildów. Na rynku żydowskim stała ongi synagoga, a poza nią rozciągał się cmentarz żydowski. Nowe miasto piękne i szerokie ulice z uowoczesnemi domami, podobnie, jak w Paryżu; w środku tej części miasta, równolegle do Menu, ciągnie się główna ulica, Zeil, która dochodzi aż do placu Schillera i do Rossmarkt (dawnego rynku końskiego), który przytyka znów do placu Goethego; w nowem mieście są pomniki Schillera, Gutenberga i Goethego; tu znajdują się też plac Teatralny i plac Giełdowy. Od tej głównej części miasta idą: z jednej strony ku Kaiserplatz ulica Kaiserstrasse,—duży bulwar ze wspaniałemi do

rn a

Im

mm

t&r

wMm

mm

lilii

■«BBasza

mami, wiodący ku centralnemu dworcowi, główna arterya kommuuikacyjua nowej części miasta, powstałej w roku 1872; z drugiej zaś strony ulica Bockenheim, przechodząca przez plac Opery i kończąca się przedmieściem, które też od niej wzięło swą nazwę. Krańcowe dzielnice F-u, usiane ogrodami, są bardzo miłe. Dodajmy do tego, że na zachód od miasta znajduje się słynny ogród, na wschód ogród Palm i parę studzien i posągów wzdłuż bulwaru, zw. Anlagen. Wreszcie wzdłuż ulic idących nad Menem są piękne przechadzki; w górę biegu rzeki za starym mostem leży Schoene Aussicht; w przeciwnej stronie Nizza, tak nazwana wskutek rosnących tam, dzięki osłonie od wiatru północnego, roślin południowych.

Zabytki budowlane. F. zachował budowle ciekawe, zarówno dzięki swej architekturze, jak wspomnieniom historycznym, które się z niemi wiążą. Ze starego muru pozostała jedynie wieża przy bramie E-chenheim, wysoka na 49 metrów (skończona w 1427    r.). Ratusz, zwany Roerner,

zbudowany został w latach 1405 —1416, lecz był kilkokrotnie przebudowywany i ostatnio |p rozszerzony został w XVIII wieku (1731—

1742 r.). Na pierwszem jego piętrze znajduje się sala cesarzy, ozdobiona portretami (większemi od naturalnych rozmiarów) wszystkich monarchów Niemiec; była to sala do uczt podczas uroczystości koronacyjnych, które odbywały się zawsze we F-cie. W blizkości stąd znajdował się pałac cesarski, Saalhof, wzniesiony jeszcze dla Karolingów i przebudowywany kilkakrotnie; dzisiejszy budynek powstał w r. 1717, a odrestaurowano go w r. 1842; mimo to zachowała się w nim kaplica z XII wieku i jedno skrzydło (wychodzące na Saalgas-se) z XIV w., przerobione potem w stylu Renesansu. Poza katedrą z ciekawszych budynków jest jeszcze kryta halla targowa Ri z XV wieku, dom Fiirstenecka i dom z 1464 r. na starym rynku (Markt). W stylu renesansowym jest parę domów na starem mieście, ozdobionych rzeźbami z drzewa (Salzhaus, zum Engel z 1562 r., Kaufhaus i Goldene Waage na rynku, Kebstock itd.); zabytkami architektury XVIII wieku są: pałac książąt Thurn i Taxis, gdzie rezydował między 1816 a 1866 sejm Rzeszy Niemieckiej; pałac króla angielskiego (1743 r.), gdzie zasiadał sąd najwyższy, i Russischer Hof na Zeil (zbudowany w r. 1780 przez Mikołaja Pigage). Na Hirschgraben znajduje się dom, w którym urodził się Goethe. Wśród świątyń (2 kościoły reformowane, 8 luterańskich, 5 katolickich i 3 synagogi); najciekawsza jest katedra, zbudowana 850 r., poświęcona w XIII wieku świętemu Bartłomiejowi, przebudowywana dwukrotnie, w XIV i w XV wieku; była ona, j od XIII wieku począwszy, miejscem zebrań elektorów świętego cesarstwa Rzymsko-niemieckiego; od r. 1562 koronowali się w niej cesarze. Jest to kościół gotycki, długości 108 metr., szerokości 67 metr., bez określonego ściślej stylu; wieża przy katedrze ma 95 metr. wysokości; budowę jej rozpoczęto w r. 1415; od r. 1514 stała niedokończona; dopiero 1867 — 77 przebudowano ją, pozostawiwszy tylko dawną facyatę od strony południowej. Obiór cesarzy odbywał się w bocznej kaplicy, w której nad ołtarzem znajduje się piękny obraz Veita; w niej też jest grób antyce-sarza Guntera Schwarzburga. Kościół pod wezwaniem św. Leonarda pochodzi z XIII w.,

4111

Ammern

iBfe '. . ! ||Ê§Êi|ÉÉjÉ|

hr:; :

tesaiéiü

Fig. 18, Ratusz.

lecz był rozszerzony i przerabiany później; chór w nim datuje się od r. 1434. Kościół P. M., niegdyś kollegiata, również jak i dwa poprzednie, rozpczęty był w r. 1320, nawa skończona została już w r. 1344, lecz wieża w 1478 r., a chór dopiero w r. 1509; wieża, znajdująca się u jednej z bram starego miasta, służyła dawniej za fortecę. Istnieją, też, dziś już sekularyzowa-ne, klasztory dominikański i karmelicki wraz z kościołami przy nich. Kościół św. Mikołaja

z r. 1290 przebudowany został w latach 1841 — 1847; kościół św. Katarzyny (1681    r.) jest

w stylu renesansowym; kościół św. Pawła (1787— 1833 roku) ma kształt kolisty; zasiadał w nim parlament Niemiecki w latach 1848—1849. Na przedmieściu Sachsenhausen znajduje się kościół Zakonu Krzyżackiego; fasada jego zbudowana została w r. 1750, lecz zdobiącego freski pochodzą z XIV w. Budynki nowoczesne są bardzo wystawne i nadają Nowemu miastu i nowopowstałym dzielnicom cechę niesmacznego zbytku. Najważniejsze z nich są: szkoły, biblioteka (1825 r.), mająca portyk grecki, Saalbau (1860 r.) z salonami do przyjęć uroczystych, pałac Archiwum (1878 r.) w stylu gotyckim, giełda (1879 r.), Opera (1880 r.), nowy targ (1879 r.), szlachtuz (1885 r.), szpital (1885 r.), dworzec centralny i t. p.; o pałacach na Kaiserstrasse wspomnieliśmy już poprzednio.

Przemysł. Ludność F-u składa się w znacznej części z (16°/₀) protestantów, lecz jest tu znacznie więcej Żydów, niż w innem jakiemkolwiek mieście w Europie Zachodniej (10°/₀). Dzięki temu F. jest przedewszystkiem miastem handlowem. Wielki przemysł nie jest tu silnie rozwinięty i robotników mało. Można tylko zanotować kilka fabryk machin, fabrykę chininy, fabryki mydeł, perfum i browary; są też zakłady drukarskie, rozwinięte na szeroką skalę.

Handel. F. jest jednym z głównych rynków handlowych niemieckich, punktem zbiegu dróg żelaznych, rozchodzących się stąd w różnych kierunkach: Men-Wezera-Bebra ku półn. i półn.-wsch., Hamburg-Berlin it. d.; Tannus i droga żelazna heska ku zach. i Renowi przez Moguncyę; Men-Nekar i Ried ku Wielk. Księstwu Bodeńskiemu i na połud.-zach. przez Mannheim; Hanau -Eberbach ku południu (Wirtembergia), Hanau-Aschaf-fenburg ku wsch. (Bawarya i Austrya); droga żelazna wreszcie, która idzie wzdłuż brzegów Menu i łączy między sobą różne dworce i port na rzece. Nie wspominamy już o liniach kolei miejscowych, które prowadzą do Offenbach, lub Tannus i t. d. Handel Menem, dawniej znaczny, dziś upada. Handlowa rola F-u jest to rola składu tranzytowego, gdzie przewijają się towary kolonialne, wyroby metalowe, kuśnierskie i garbarskie, oliwa, wino, tkaniny, wyroby sukienne i jedwabne, przedmioty konfekcyi, książki wreszcie; rozwinięty jest również handel starożytnościami. Dobrobyt handlowy F. zawdzięcza dwóm sławnym jarmarkom, które odbywały się dawniej co wiosna i co jesień, a dziś są zarzucone, jednakże targ na skóry i konie zawsze jest bardzo ożywiony. Lecz Frankfurt pozostał do dziś dnia pierwszorzędnem środowiskiem operacyj finansowych; sprawy bankowe i wekslowe są rzeczywistą przyczyną dzisiejszego wzrostu tego miasta. Bank frankfurcki jest na wielką skalę instytucyą kredytową; porannne i wieczorne notowania tutejszej . giełdy mają nie mniejsze znaczenie od berlińskich i wiedeńskich, jeżeli nie od londyńskich i paryskich. Jest tu również wiele bardzo możnych towarzystw finansowych i banków prywatnych. Dobroczynność publiczna dobrze zorganizowana; F. ma pięć szpitali, nie licząc wielu specyalnych fundacyj, przytułków, domów schronienia, domów sierot; kasa jałmużnicza, istniejąca od r. 1228, oddaje prawdziwe usługi. Wychowanie publiczne udzielane jest przez liczne szkoły elementarne i średnie, wyznaniowe i świeckie; szkoła sztuk pięknych Straedela i szkoła sztuki stosowanej zasługują na wspomnienie. Ma też F. kilka towarzystw naukowych, biblioteki i t. p. Z liczby siedmiu gazet codziennych największej wziętości używa Gazeta Frankfurcka, najlepszy organ demokracyi w Niemczech.

Dzieje. F. założony został przez Karola Wielkiego. Za czasów rzymskich na miejscu dzisiejszego F-u były bagna tak rozległe, że drogi, łączące Moguncyę z Novus Vicus (Heddernheim), z Aretaunum (Saalburg), tudzież z forty fikacyami Odenwaldu i Spessartu, musiały je okrążać. Karol Wielki zbudował tu nad brzegiem Menu dom (na którego miejscu wznosi się dziś kościół św. Leonarda) i tu zwołał w r. 794 słynne koncylium. Ludwik Pobożny chętnie przemieszkiwał we F-e, pałac tutejszy powiększył i wybudował drugi na górze (Saalhof); miasto, które dokoła niego się rozsiadło, zostało otoczone murem i wałem. W 838 r. Ludwik II uczyuił F. stolicą państwa wschodnich Franków. Aż do czasów ostatnich F. pozostawał stolicą Rzeszy Niemieckiej. Był to jednak raczej przywilej honorowy, gdyż, dzięki federacyjnemu ustrojowi swego państwa, królowie i cesarze niemieccy zdawien dawna mieć nie mogli re-zydencyi stałej. We F-e zbierało się wiele sejmów i synodów, dzięki czemu kościół miejscowy szczodrze był obdarowywany. Od czasu obioru Fryderyka Barbarossy (1152 r.) było postanowione, że wybory monarchów świętego cesarstwa tu odbywać się mają. W roku 1245 F. otrzymał tytuł miasta cesarskiego; jego władze miały jurysdykcyę nad całem Wetterau; dochody przez cesarzów wydzierżawiane były lub sprzedawane miastu. Powoli jednak burmistrze, obierani przez mieszczan, wyparli urzędników cesarskich, tak, że od r. 1257 znikają oni zupełnie. F. otrzymał za czasów Ludwika Bawarskiego i Karola IV-go zupełny prawie samorząd. Karol IV bullą złotą przyznał F-owi prawo wyłączne co do obioru w nim cesarzy (1356 r.) Wewnętrzne nieporozumienia pomiędzy arysto-kracyą dziedziczną a rzemieślnikami zdołano załatwić polubownie; rada miejska podzielona została na trzy ławy: urzędniczą, gminną i rzemieślniczą Reformacya, do której mieszczaństwo we F-e przyłączyło się w r. 1530, dopomogła mu do podniesienia się, uwalniając je od władzy duchowieństwa. F. był jednem z głów-

nych ognisk protestantyzmu: tu podpisana została w r. 1558 uchwała Frankfurcka, mocą której książęta - luteranie (Paiatynat, Saksonia, Brandenburgia, Hessya, księztwo Dwóch Mostów i Wirtembergia) połączyli się i razem postanowili w duchu skrajnie luterańskim przeciwdziałać ustępstwom żądanym przez Melanchtona. Prześladowanie Żydów (1612 r.) zakończone zostało in-terwencyą cesarza Maksymiliana, który przyznał pokrzywdzonym raeyę; powrócili więc Żydzi do miasta i święcili swój powrót dorocznem świętem (Purym Winc). Podczas wojny Trzydziestoletniej F. pozostał neutralnym. W r. 1681 r. odbył się tu zjazd książąt niemieckich, wrogo usposobionych względem Ludwika XIV, lecz nie zdołali oni się porozumieć. Dnia 22-go maja j 14-go lipca. D. 16-go tegoż miesiąca pruski gene-1744 r. zawarto tu Unię Frankfurcką pomiędzy | rał, Vogel von Falckenstein, zajął F., wziął cesarzem Karolem VII z jednej, a Prusami, Palatynatem i Hes-syą z drugiej strony. Podczas wojny Siedmioletniej Francuzi zajęli F. (2 stycz. 1759 r.) i opuścili go dopiero po zawarciu pokoju. Ko-ronacya cesarska była wówczas najważniejszym wypadkiem w życiu F - u. Dodajmy również, że w tych czasach miasto przyjęło do swych murów wielu wychodźców z Niderlandów, którzy bardzo podnieśli handel. Rewolucya Francuska zniosła niezależność tego starego, wolnego, miasta. F. zajęty został(paźdz. 1792) przez Custine’a, lecz już w dwa miesiące potem o-debrali go Prusacy; zajął Wartens leben, któremu znów odebrał go Kleber (lipiec 1796). Wreszcie F. uzyskał neutralność (2 go grud.

przygotowawczy (Vorparlament), potem zaś na Zgromadzenie Narodowe, które zasiadało tu od 18 maja 1848 r. aż do 31-go maja 1849 r. (ob. Frankfurcki Parlament). Rozruchy miejscowe (7-go i 8-go lipca, 18 wrz. 1848 r.) gmatwały ciężkie położenie rzeczy. W r. 1863 zgromadził się we F-e zjazd książąt dla wystudyowania reformy konstytucyi. Izba deputowanych, zgromadzona w tym krytycznym czasie, zwalczała politykę au-stro-pruską. Gdy r. 1866 nastąpiło zerwanie pomiędzy Prusami i Austryą, F., równie jak inne miasta wolne, stanął po stronie Prus, lecz, jako miejsce posiedzeń władz związkowych, wciągnięty został do walki z niemi. Tu zebrał się 8-y korpus związkowy, a Bundestag zasiadał tu aż do

i’¹ »

ft

YämSmm

SÄ

ibstSEih sebeSIui

Sä

mugi

run

■«KB

bil

Mg

ii

jśJ

Fig. 19. Kościół św. Mikołaja.

1796 r.). Zajęty w r. 18^)6 przez Augereau (który zdarł z niego okup, podobnie jak Custine i Kleber), F. został włączony wówczas do posiadłości księcia prymasa Dalberga.

z niego okup i złożył z urzędu wszystkie władze miejskie. We trzy dni później przybył tu Manteuffel, który zażądał znów 25 milionów dukatów i postępował nader brutalnie. Gwałcąc wszelkie prawa i posługując się jedynie siłą, Prusy włączyły wolne miasto F. do swych posiadłości. W ostatnicli czasach swej niezależności F. nadał sobie instytucye liberalne i Żydom przyznał zupełne równouprawnienie (1864 r.). W r. 1871 F. dał nazwę traktatowi pokojowemu, który zakończył wojnę Francusko-Pruską.—Boeh-mer: „Urkundenbuch der Stadt F.”    (1836

i nast.)—„Frankfurts Bauten” (1886, wydawn. Tow. architektów) — Kirschner: „Gesch. der Stadt F.” (Frankfurt 1807 —1810, 2 tomy). —

W r. 1810 Napoleon zrobił F. stolicą wielkiego księstwa, które u. tworzył dla Dalberga i w którego skład, prócz ziem frankfurckich, weszły terrytorya Aschaffenburgu, Wetzlaru, Hanau, Fuldy i część ziem Moguncyi, ogółem 5 610 kilom, kwadr, i 802 000 ludności. To wielkie księstwo, utworzone 16-go lutego 18J?0 r., zniknęło z dniem Kouferencyi Reńskiej (28 grud. 1813 r.). Kongres Wiedeński powrócił F-owi jego dawne prawa; od r. 1816 F. stał się siedzibą sejmu Rzeszy Niemieckiej (Bundestag). 3-go kwiet. 1833 spiskowcy próbowali zamachu stanu, aby owładnąć miastem i sejmem; nieudanie się tego zamiaru, wślad za tern prześladowanie 1 800 osób i surowe wyroki były hasłem reakcyi. W latach 1848 —1849 F. był rzeczywistą stolicą Niemiec, gdyż wszystkie oczy zwrócone były na parlament

Kncyki. Powuł. liustr. Zona. 179. T. XX1IL

Iw.

S tri cli er: „Neuere Gesell, von F. seit 1806 (1874—1881, 4 tomy). — B er nay s „Schicksale des Grosherrzogtums Frankfurt” (Berlin 1882.) — Edouard Serre „Grande eue. franc. Laini-rault’a”.

Frankfurcki parlament. Rewolucyjne wypadki lutowe w Paryżu i obalenie tronu Ludwika Filipa wywarły w całych Niemczech potężue wrażenie. Nawet Sejm Rzeszy nie tylko nie próbował utrzymania dawnego systemu, lecz bez oporu poddał się działaniu nowych prądów. Przywódzcy oppozycyi w sejmach miejscowych różnych państw niemieckich zebrali się w Heidelbergu, żeby się naradzić nad utworzeniem w jak najkrótszym czasie liczniejszego zgromadzenia mężów zaufania; rezultatem narady było powierzenie wstępnych prac komitetowi, złożonemu z siedmiu członków. W d. 11 marca 1848 r. ten komitet wezwał wszystkich mężów, którzy zasiadali wówczas lub dawniej w stanach i sejmach niemieckich, a wreszcie i takich, którzy się w jakikolwiek sposób cieszyli zaufaniem narodu, aby przybyli do Frankfurtu nad Menem na dzień 31 marca. Jakoż tu, w kościele św. Pawła, zebrał się t. zw. parlament przygotowawczy (Vorparlament) i rozpoczął obrady pod przewodnictwem profesora z Heidelberga, Mittermaiera. Program republikański Struvego usunięto; górę wzięli umiarkowańsi zwolennicy zjednoczenia Niemiec pod rządami konstytucyj-nemi; wszyscy wszakże godzili się na zasadę, że obok lub zamiast dawnego Sejmu Rzeszy, który był organem niemieckich monarchów, musi istnieć parlament (Reichstag), reprezentujący życzenia i wolę ludów niemieckich. Z obrad wynikło nowe określenie Rzeszy Niemieckiej czyli raczej Związku Niemieckiego, zagarniające nie samych tylko Niemców, zaliczono bowiem do jego składu Szlezwig, należący do Danii i w połowie przez duńską ludność zamieszkany, Prusy Zachodnie i Poznań z ludnością przeważnie polską, oraz Prusy Wschodnie z litewskimi wieśniakami. Równouprawnienie tych obcych narodowości miało się osiągnąć za pomocą prawa wyborczego, gdyż jeden deputowany miał być wybrany na 50 000 mieszkańców przez głosowanie powszechne. Parlament miał się zgromadzić we Frankfurcie nad Menem na dzień 1 maja. Sejm Rzeszy wydał w d. 7 kwietnia odpowiedni do tych postanowień dekret. Wyraźniej się zarysował rozdział stronnictw, gdy na stół przyszła kwestya: czy dotychczasowe zgromadzenie ma pozostać w całości aż do otwarcia Parlamentu, czyli też czynności swoje przekazać komitetowi? Ostatnie zdanie przemo gło: wybrano komitet, złożony z 5o członków, którego obowiązkiem było czuwać nad przeprowadzeniem postanowień Zgromadzenia; lecz republikańska mniejszość Heckera i Struvego wystąpiła ze zgromadzenia. Wśród działalności Komitetu Pięćdziesięciu (rozpoczętej w dniu

4 kwietnia) otrzymano wiadomość, że Hecker i Struve w dniu 12 kwietnia w badeńskim Ober-landzie rozwinęli republikański sztandar powstania. Komitet Pięćdziesięciu w odezwie swojej ostrzegał mieszkańców, odwodząc ich od brania udziału w tym ruchu, i starał się skłonić Heckera do pokojowego załatwienia sprawy, ale napróżno. Siły Heckera zostały pod Kondora w bitwie 20 kwietnia pokonane, lecz dowódzca wojsk badeńskich, generał Fryderyk v. Gagera, poległ na samym początku bitwy. Powstańcy, którzy się byli wdarli do Freiburga, zostali stamtąd wyparci, a przybyli z Francyi pod dowództwem Herwegha robotnicy niemieccy ulegli zupełnej porażce i poszli w rozsypkę pod Dossenbach 27 kwietnia. Skutek tego powstania był taki, że nastąpiło gwałtowne rozdwojenie pomiędzy stronnictwami, a rządy, wciąż dzierżące władzę, odzyskały dużo z utraconej powagi. Jednocześnie w Poznańskiem wywiązała się zacięta walka, mająca na celu oderwanie się od Związku Niemieckiego i od Prus, lecz przez wojska pruskie stłumioną została. Tymczasem rozpoczęła się walka w Holsztynie i Szlezwigu. Duńskie wojska wtargnęły do Szlezwigu, aż dopiero pruski korpus pod dowództwem Wrangla zdobył duńskie fortyfikacye, zajął cały Szlezwig i szybko posunął się aż do granic Jutlandyi. Kwestya ustawy dla przyszłego cesarstwa Niemieckiego wziętą była pod obrady mężów zaufania, powołanych przez sejm Rzeszy, którymi byli; Schmerling, Sommaruga, Dahlmann, Todt, Zachariae, Uhland, Bassermann, Bergk, Langen, Droysen, Willmar, v. der Gabe-lenz, Luther, M. v. Gagera, Stever, Albrecht, Gaup, Petri, Gervinus, a 26 kwietnia doręczono sejmowi opracowany przez Dahlmanna t. zw. projekt Siedemnastu, który tworzyć chciał następne instytucye: dziedzicznego monarchę z tytułem Cesarskim, izbę Wyższą, złożoną z panujących i z przedstawicieli pojedyńczych izb, Izbę Niższą z deputowanych obieralnych, po jednym na 100 000 mieszkańców, i Najwyższy Sąd Państwowy. Projekt nadawał podrzędne znaczenie pojedyńczym państwom niemieckim i nie znalazł uznania ani u panujących, ani u ra-dykaluege stronnictwa, lecz gorące poparcie objawił dla niego książę pruski, Wilhelm, chociaż i ten przyznawał, że obniżenie znaczenia pojedyńczych państw za daleko było posunięte. Ale Fryderyk Wilhelm IV marzył, jak niegdyś patryoci z r. 1813, o takiej tylko konstytucyi, podług której on, jako elekcyjny król niemiecki, podlegałby cesarzowi austryackiemu. Dopiero 18 maja zebrał się F. P. w liczbie przeszło 800 deputowanych ze wszystkich krajów niemieckich. Panowało wówczas powszecłine wzburzenie. W drobnych państewkach środkowych i południowych Niemiec podnosiły głowę żywioły republikańskie, wielkie zaś niemieckie państwa znajdowały się w stanie rewolucyi.

W Wiedniu 25-go kwietnia ogłoszono wymuszoną na rządzie konstytucyę, która dała powód do nowych rozruchów. Ministeryum Ficquel-monta musiało ustąpić, a powtórne rozruchy (15 maja) wypłoszyły cesarza Ferdynanda ze stolicy do Insbrucku. Szczęśliwszym był rząd w staraniach o przeprowadzenie wyborów do niemieckiego parlamentu w swoim duchu. Jednocześnie w Berlinie odwołanie księcia pruskiego dało pc'-wód do zamieszek, a posiedzenia Zgromadzenia, zwołanego w celu porozumienia się nad konsty-tucyą pruską, pomuożyło zawikłania zamiast je rozwiązać. Zwołanie tego zgromadzenia skłoniło F. P., już po obraniu barona Henryka v. Ga-gern na prezydenta, do pierwszej ważnej uchwały, określającej stosunek jego do reprezentacyi narodowej w pojedynczych państwach. Uchwała ta z d. 27 maja głosiła, że wszystkie postanowienia pojedynczych niemieckich sejmów, niezgodne z ogólną konstytucyą, którą F. P. ma ułożyć, tylko za przyzwoleniem jego mogą otrzymać moc obowiązującą; postanowienie to, zgodnie z mową inauguracyjną prezydenta, miało dążność do przyznania F-emu P-owi najwyższej wiadzy w rzeczach, ustawy cesarstwa dotyczących. Następnie wniesiono na stół kwestyę u-tworzenia dla Niemiec tymczasowej władzy wykonawczej centralnej. Po licznych obradach i rozprawach nad różnemi projektami zostało nareszcie dnia 28 czerwca przyjęte prawo o tymczasowej władzy, mocą którego władza wykonawcza składa się w ręce regenta -, Cesarstwa (Reich) i jego odpowiedzialnych ministrów, de-cyzya zaś co do wypowiadania wojny i zawierania pokoju, lub traktatów z obcemi państwami, ma następować w porozumieniu ze zgromadzeniem narodowem, lecz układanie konstytueyi prawo to wyłączyło z attrybucyi władzy centralnej, jako też ogłosiło dawny sejm Rzeszy za rozwiązany. W d. 29 czerwca arcyksiążę Jan 436 głosami na 548 głosujących został wybrany na regenta Cesarstwa. Sejm Rzeszy jednak nie chciał przekazać formalnie swych atrybucyj na arcyksięcia. Rządy pojedyńczych państw nie śmiały odmówić regentowi Cesarstwa swego uznania; Prusy jedynie zastrzegły się przeciwko niewzruszonej formie obioru. Arcyksiążę ukazał się d. 12 lipca w F-im P-cie i powołał na ministrów: Schmerlinga, Peuckera i Heckschera. I). 9 sierpnia ministeryum to zostało przekształcone i uzupełnione: prezydentem został książę Leiningen, Heckscher objął sprawy wewnętrzne, Beckerath finanse, Duckwitz ministeryum handlu, R. Mold ministeryum sprawiedliwości, a Peucker wojny. W dniu oznaczonym wszystkie załogi wojskowe w Niemczech miały stanąć pod bronią i po przeczytaniu proklamacyi arcy-księcia-regenta do niemieckiego ludu uczcić ją trzykrotnym okrzykiem: hurrah! Ministeryalny ten rozkaz wywołał niezadowolenie w niektórych rządach. W Prusiech ograniczono się wyda

niem rozkazu dziennego do wojska, oznajmujące-go, że regent cesarstwa objął dowództwo nad wojskami niemieckiemi. Tymczasem F. P. rozpoczął prace ustawodawcze, zagłębiając się w rozprawach nad ustawami zasadniczemi. Dla ■ zaspokojenia liberalnych aspiracyj, które się z taką siłą w marcu były objawiły, zagwarantowanie swobód obywatelskich, czyli t. zw. praw zasadniczych, F. P. uważał za łatwiejsze i bardziej naglące zadanie, niż zjednoczenie składowych części cesarstwa, a na przewlekłych naradach nad tym przedmiotem upływał drogi czas i rozstrzygnięcie kwestyi poszło w odwlokę. Brakło też dziełu konstytueyi czynnego poparcia ze strony rządów. Tymczasem w Austryi i w Prusach nurtowały prądy rewolucyjne. W tem ostatniem państwie do wewnętrznych zawikłań przyłączyła się jeszcze wojna Szlezwicko - Holsztyńska. W początkach maja Prusacy przekroczyli granice Jutlandyi z zamiarem energicznego prowadzenia wojny; ale postawione przez F. P. żądanie wcielenia Szlezwigu do związku niemieckiego pogorszyło polityczną sytuacyę; groźba zawikłań z Rossyą i Szwecyą skłoniła Prusaków do opuszczenia Jutlandyi; Duńczycy postępowali w ślad za nimi, lecz w końcu czerwca byli ze Szlezwigu wyparci. W tę sprawę wdała się wreszcie Anglia i za jej pośrednictwem zawarto 26 sierpnia w Malmö rozejrn na 7 miesięcy. Jednocześnie ustanowiono wspólny zarząd dla obu księstw, złożony z 5-ciu krajowców, w których liczbie znajdował się słynny późniejszy wódz wojsk pruskich, hr. Moltke; członkowie zarządu mianowani byli częścią przez Niemcy, częścią przez Danię. Rząd ten zniósł wszystkie rozporządzenia, wydane odd. 17 marca. Konwencya w Malmö została zatwierdzoną w Berlinie bez odwoływania się do władzy centralnej we Frankfurcie. Dla F-ego P-u było to punktem zwrotnym. Po pełnych narodowej dumy, wojowniczych odezwach 31 lipca, wygłaszanych w parlamencie o rozpoczęciu na nowo kroków nieprzyjacielskich, zawieszenie broni wywarło przygnębiające wrażenie, a samo ministeryum przyznawało, że warunki tego rozejmu wielce się różniły od tych, do których ustanowienia Prusy były przez F. P. upoważnione. Wskutek sprawozdania Dahlmanna d. 5 września większością 17-tu głosów F. P. postanowił zawiesić wykonanie rozejmu; lecz ministeryum niezwłocznie podało się do dymissyi. Arcyksiążę regent powierzył Dahlmannowi utworzenie nowego mini-steryum; lecz ten nie chciał i nie mógł wybierać współtowarzyszy z pomiędzy większości, złożonej z dotychczasowych jego przeciwników. D. 14 września rozpoczęły się znowu narady nad zawieszeniem broni, a ponieważ dalsze prowadzenie wojny bez współudziału Prus było niepodobieństwem, więc wypadło zgodzić się na zawieszenie kroków wojennych dnia 16 września 258 głosami przeciw 237, Powstałe z te«-

go powodu rozgoryczenie umiało wyzyskać na stryi, rozwinął przed nim swój program: wstą-swoją korzyść stronnictwo radykalne. W nie- ! pienie Austryi do nowego związku państw nie

dzielę d. 17 września odbyło się na błoniach | mieckich; zamiast reprezentacyi narodowej, sejm pod Frankfurtem wielkie zgromadzenie ludowe, ! panujących, czyli wzmocnienie przewagi Austryi, żądające cofnięcia tego postanowienia i ogłoszę- ! i odrzucenie wszelkich narodowych pragnień, nia 258 deputowanych za zdrajców sprawy lu- F. P. ukończył nareszcie narady nad prawami dowej. W nocy ministeryum, zorganizowane ! zasadniczemi (ogłoszonemi jako prawo państwo

we 28 grudnia 18 48) i 19 grudnia rozpoczął rozprawy nad konstytucyą cesarstwa. Z malem powodzeniem wmieszał się też w sprawę przesilenia austro-pruskiego. Próba pośrednictwa za pomocą wysłania kommissarzy państwowych ujawniła tylko zupełną bezsilność F-ego P-u. W jaskrawej sprzeczności z programem Sehwar-zenberga znajdowały się §§ 2 i 3 projektu kon-stytucyi, wedle których żadna część państwa Niemieckiego nie miała być połączoną w jedno państwo z krajami obcych narodowości (nie-nie-mieckiemi). Jeśli kraj niemiecki miał wspólnego monarchę z krajem innej narodowości, natenczas stosunki pomiędzy obydwoma krajami miały być regulowane na zasadzie unii osobistej. Postanowienia te, specyalnie Austryi dotyczące, zostały przyjęte znaczną większością głosów. Że zaś Austrya obstawała przy swojej państwowej jedności, przeto przyłączenie się jej do związku państw niemieckich stawało się niemożliwem. Taki stan rzeczy wytworzył nowe ugrupowanie się stronnictw. Schmerling, jako Austryak, \vy-

po głosowaniu z d. 16 września, zarządziło sprowadzenie siły zbrojnej z Moguncyi, dla zabezpieczenia F-ego P-u przed możliwą napaścią.

W rzeczy samej, .18 września wybuchło powstanie, w którem dwaj deputowani, generał von Auerswald i książę Feliks Lichnowski, utracili życie, lecz władza centralna odniosła zwycięstwo.

W kilka dni później Struve z garstką niedobitków wtargnął do bądeńskiego Oberlandu i 21 września ogłosił w Lösrach rzeczpospolitą. Lecz już 24 września został doścignięty przez badeń-skie wojska pud wodzą generała Hoffmanna: oddział jego rozproszony; on sam, gdy się chciał ratować ucieczką, wzięty do niewoli. Usiłowania, podjęte przez Rana w Wirtembergii, spełzły na niczem bez gwałtownych wstrząśnień.

We

t. j, Austryaków, partykularystów i różnych innych odcieni złożone. F. P. na jednem z najbardziej ożywionych posiedzeń d. 13 stycznia 1849 r. 261 głosami przeciwko 224 zgodził się na program Gagerna. Bezpośrednio potem rozpoczęły się obrady nad kwestyą zwierzchnictwa. Na posiedzeniu Id stycznia odrzucone zostały: 361 głosami przeciwko 90 projekt Dyrektoryung złożonego z książąt krwi; dalej projekt sześcio-

Frankfurcie wskutek zaszłych ostatnich wypadków wzajemne rozgoryczenie stronnictw znacznie się wzmogło, urok zaś P-u osłabł widocznie. Wpfàwdzie we wszystkich sferach brało górę przekonanie, że tak długo odwlekana sprawa konstytucyi powinnaby iść szybszym krokiem; lecz jednocześnie rodziło się pytanie: stąpił z ministeryum rzeszy, a na jego miej-czy F. P. posiada dostateczną władzę, aby te- see wszedł Henryk v. Gagera. Program jego, mu zadaniu podołać, gdyż właśnie teraz dawne przedstawiony 18 grudnia F-emu P-owi. wycho-powagi, tak w Austryi, jak i w Prusach, zaczęły dził z zasady, że Austrya nie może wstąpić do zdobywać zwycięskie stanowiska. Wiedeń został mającego się wytworzyć państwa związkowego; otoczony wojskiem i po kilkodniowej walce zdo- lecz należałoby ogłosić unię z Niemcami za pobyty przez księcia Windischgraetza. Sejm austry- mocą oddzielnego aktu i w nim, w miarę możno-acki przeniesiony do Kromieryża (Kremsier) i o- ści, zaspokoić wszystkie pokrewne duchowe, po-twarty tamże d. 22 listop. Cesarz Ferdynand lityczne i materyalne potrzeby, łączące od wie-złożył koronę na rzecz swego synowca, Francisz- ków Austryę z Niemcami. Odpowiedź Austryi ka Józefa, d. 2 grudnia. W Prusach również brzmiała tak, że jej program kromieryski nie nastąpiło zerwanie pomiędzy rządem a tamecz- oznaczał wcale zamiaru wyrzeczenia się udziału nem zgromadzeniem narodowem; zostało ono w związku niemieckim. Lecz we F-im P-cie rozwiązane d. 5 grudnia i król z własnej woli utworzyły się niezwłocznie dwa stronnictwa: je-nadał konstytucyę, poczem rozpoczął rokowania dno, żądające państwa związkowego pod wodzą w sprawach Rzeszy dotyczących Ulubiona myśl Prus, do którego należeli uczestnicy dotychcza-Fryderyka Wilhelma IV: nadania reprezentacyi sowej konstytucyjnej większości, i drugie, prze-monarchów nioinieckich pewnej spotęgowanej ciwników tej polityki, z większej części lewicy,, władzy, wprawdzie znalazła zwolenników w osobach królów bawarskiego i wirteinberskiego, lecz ci jednocześnie wystąpili z nowemi projektami, które postawiłyby Prusy na równi ze śre-dniemi państwami. Z drugiej znów strony, Fryderyk Wilhelm już w listopadzie powiedział do Gagerna, który mu ukazywał prawdopodobieństwo obrania go na cesarza, że korony cesarskiej z rąk samego F-ego P-u tylko, bez zgody panujących, nie przyjmie. Ale porozumienie się letniego kolejnego zwierzchnictwa Prus i Austryi, w tym względzie z samą tylko Austryą było 377 głosami przeciwko 90; nareszcie projekt niemożliwe. Schwarzenberg, który już 27 listo- obieralnego z pomiędzy wszystkich Niemców pada na sejmie w Kromieryżu zapowiedział ko- prezydenta, 339 głosami przeciwko 122. Nato-pieczr.ość utrzymania jedności państwowej Au ¹ miast przyjęto: 258 głosami przeciwko 21 1 pro-

jekt, aby godność Naczelnika państwa powierzyć jednemu z panujących w Niemczech monarchów.

mi państwami, wydały 23 lutego zbiorową de-klaracyę, która uznawała ustawę w zasadzie, ale proponowała niektóre zmiany celem wyraźniejszego określenia praw pojedyńczych państw, jako też wzmocnienia władzy państwowej, Austrya, w instrukcyi danej Schmerlingowi, podała projekt utworzenia Dyrektoryum, złożonego z siedmiu panujących pod prezydencyą Namiestnika państwa (Reichstatthalter), którym naprzemian miał być cesarz austryacki i król pruski, a zamiast re-prezentacyi narodowej—reprezentacyę pojedyńczych rządów i Izb, w której austryaccy członkowie odraził już byliby w większości. Wynurzył się projekt ugrupowania sześciu okręgów—każdy pod przewodnictwem króla pruskiego. Wywołało to we Frankfurcie reakcyę. Welcker, który dotychczas był przeciwnikiem państwa związkowego bez Austryi, obruszony narzuconym d. 4 marca projektem austryackim konstytucyi, podał d. 12 marca projekt, aby przyjętą była ustawa w całości, również, aby godność dziedzicznego cesarza ofiarowana była królowi pruskiemn, który miał być zaproszony do niezwłocznego objęcia władzy cesarskiej. Na posiedzeniu 21-go marca wniosek Welckera był wprawdzie 283 głosami przeciwko 252 odrzucony; ale potem, podczas powtórnego czytania, uległ licznym zmianom w duchu demokratycznym, co pogodziło wielu członków radykalnego stronnictwa z ideą dziedzicznego cesarstwa; nastąpiło więc przyjęcie wniosku w d. 27 marca 267 głosami przeciwko 263, a 28 marca, gdy rozprawy nad ustawą po po-wtórnem odczytaniu zostały ukończone, Fryderyk Wilhelm IV 290 głosami został obrany na cesarza niemieckiego, przyczem 248 członków wstrzymało się od głosowania. Wielka deputa-cya udała się do Berlina i 3 kwietnia uzyskała od króla odpowiedź zgodną z tylekroć głoszone-mi przez niego zasadami, że wstrzyma się od decyzyi, póki się nie porozumie z panującymi i z władzami wolnych miast. Gdy deputacya złożyła swój raport, wtedy się dopiero okazało jaka przepaść istnieje między F-im P-em a królem pruskim. Gdy Fryderyk Wilhelm IV kładł nacisk na prawo rządów do rewizyi ustawy, opracowanej przez Franc. Park, ten mocno się trzymał zasady swego wszechwładztwa i zapowiedział (11 kwietnia), że zachowa nietkniętą ustawę; jednocześnie wybrał 30 członków do komitetu dla obmyślenia środków do wprowadzenia ustawy w czyn. Gdy agitacya na rzecz ustawy z d. 28 marca znacznie się pomiędzy ludem ożywiła, Austrya uznała missyę swoich deputowanych za skończoną. Raz jeszcze mini-steryum państwa wysłało Beckeratha do króla pruskiego w zamiarze skłonienia go do przyjęcia wyboru, robiąc nawet nadzieję, że potem może nastąpić rewizya ustawy. Ponieważ państwa środkowych Niemiec musiały się liczyć

Lecz jak niepewną była ta większość, okazało się już na posiedzeniu z d. 23 stycznia, na któ-rem żaden z rozlicznych projektów co do czasu trwania godności naczelnika państwa nie utrzymał się i projekt dziedziczności został odrzucony 263 głosami przeciwko 211. Enia 25 stycznia większością 9 głosów postanowiono, aby naczelnik państwa nosił tytuł cesarza Niemiec. W takich okolicznościach rozterka pomiędzy stronnictwami we F-im P-cie występowała coraz jaskrawiej. Naprzeciw stronnictwa cesarstwa dziedzicznego i państwa związkowego, któremu przez szyderstwo nadano nazwę Małych Niemiec, stała połączona oppozycya lewicy przeciwko powierzeniu najwyższej godności w państwie domowi pruskiemu, reprezentantowi „Wielkich Niemiec”, i chciała poświęcić wszystko, aby tylko przeszkodzić ułożeniu konstytucyi w duchu cesarstwa dziedzicznego. Prawo wyborcze przy współdziałaniu lewicy i prawicy uchwalono w bardzo szerokich granicach, i wszystkie ograniczenia, proponowane przez stronników cesarstwa dziedzicznego, odrzucono, bezwzględne veto zostało usunięte przez koalicyę lewicy oraz frakcyj partykularystycznych i ultramońtańskich odcieni. Poza F-im P-em zwolennicy konstytucyi stali po większej części po stronie dziedzicznego cesarstwa, przeciwko czemu agitowali demokraci. W północnych i środkowych Niemczech przeważała idea cesarstwa dziedzicznego, w południowych, mianowicie w Bawaryi, panowały przeciwne zdania. Rządy mniejszych państw, poczynając od badeńskiego, oświadczyły się za cesarstwem dziedzicznem w panującym domu pruskim; królestwa, z wyjątkiem Prus, były stanowczo przeciwnego zdania. Schwarzenberg rozwinął przed księciem pruskim swój program (17 stycznia 1849 r.), aby rządy siłą unicestwiły F. P., a dzieło ustawy wzięły w swoje ręce z tym warunkiem, że drobne państwa mają ulegać średnim. Udało się wreszcie ministrom i Bunsenowi skłonić króla pruskiego do wydania okólnika z d. 27 stycznia 1849, wzywającego rządy, aby w celu szczerego porozumienia się podały objaśnienia, dotyczące ustawy, przed po-wtórnem jej odczytaniem, w celu zapobieżenia walce o zasady. Prusy nie wymagały dla sio-bie żadnego powiększenia władzy, uznały godność cesarską za niepotrzebną, lecz wyraziły się przychylnie o planie wytworzenia ściślejszego związku państwowego. Austrya, przeciwnie, w dniu 4 lutego oświadczyła się stanowczo przeciwko państwu związkowemu i zastrzegła się najuro-czyściej przeciwko poddaniu cesarza austryac-kiego pod zwierzchnictwo członka jakiegokolwiek panującego domu w Niemczech. Bawarya także oświadczyła się przeciwko ściślejszemu związkowi państw (16 lutego), gdy tymczasem Prusy, I z burzliwem usposobieniem ludności, Austrya zaś, . w porozumieniu ze wszystkiemi prawie drobne- | wskutek niepowodzeń w Węgrzech, znajdowała

się w trudnych okolicznościach: zatem chwila szły pod zarząd cesarstwa Niemieckiego. Do zdawała się dla Prus bardzo dogodną. Mi- traktatu w d. 14 maja przystąpiły państwa porno to Fryderyk Wilhelm, idąc za własnem zda- łudniowo-niemieckie przez swoich pełnomocni niein, oświadczył d. 28 kwietnia, że odrzuci stanowczo ustawę państwową w takiej, jak była, postaci, a jednocześnie zawezwał poszczególne rządy o wysłanie pełnomocników do Berlina dla narad nad ustawą państwową. We F-im P-cie radykalne żywioły zyskały teraz przewagę, mianowicie odtąd, jak (3 maja) w Dreźnie, w Pa-latynacie, nad Dolnym Renem i w Badeńskiem agitacya na rzecz ustawy wyrodziła się w zbrój- cyi. ne republikańskie rozruchy. Gagera w d. 10 maja wystąpił stanowczo z ministeryum. Regent państwa wybrał nowych ministrów: Graevella,

ków, zebranych w Berlinie; ratyfikacya nastąpiła 20 maja we Frankfurcie, między Bismar-kiem a Juliuszem Favre. Konwencyą dodatkową do traktatu, zawartą między Bis.narkiem a Pouyer-Quertier 12 paźdciernika w Berlinie, a ratyfikowaną d. 20 października, gminy Raon-les-Eaux, Raon-sur-Plaine i Igney, jak również część gminy Avricourt zwrócone zostały Fran-

Nl..

Frankfurcki zamach (F Attentat), był to rozruch, wywołany 3 kwietnia 1833 r. przez pewną liczbę studentów, członków burszenszaftu heidelberskiego. za sprawą rewolucyonistów polskich i przy pomocy okolicznych chłopów we Frankfurcie nad Menem, celem rozpędzenia sejmu (Bundestag), który uchwalił był ostre przepisy przpciwko prasie 28 czerwca 1832. Powstańcy napadli na straż i na konstablów, zostali jednak pobici przez wojsko. Wielu ratowało się ucieczką, inui zostali aresztowani i skazani po większej części na dożywotnie więzienie; jednakże w jesieni r. 1838 otrzymali po-

Sk

Frankfurt nad Odrą. F. leży w Niemczech, w królestwie Pruskiem, w prowincyi Brandenburgii, jest głównem miastem obwodu; ma 55 738 mieszk. (1890 r.). Jest to jedno ze znaczniejszych miast w Prusach; dzięki swemu położeniu w zaclio-dniem załamaniu się Odry odegrał ważną rolę strategiczną, która dziś przeszła do Kistrzynia. Lecz F. jest i dziś węzłem dróg żelaznych, idących stąd do Berlina, Sommerfeldu, Eberswalde, Kistrzynia, Poznania, Kottbus, t. j. we wszystkich kierunkach. Samo miasto położone jest na lewym brzegu Odry; drewniany most, długości 274 m., łączy je z leżącem po prawej stronie rzeki przedmieściem Damm. W samem mieście znajduje się stare miasto tuż nad Odrą, nowe miasto nieco ku górze i dwa przedmieścia, Guben ku połudn., Lebus ku półn. Ulice we F-e są szerokie, proste, o domach kilkopiętrowych Dawne fortyfikacye zostały już zniesione. Z budowli godne są uwagi: kościół Panny Maryi o pięciu nawach, z XIII wieku (piękne witraże); kościół św. Mikołaja (gotyk), ratusz wreszcie. Przemysł jest tu dość rozwinięty: zakłady metalurgiczne, przetworów chemicznych, fabryka organów, browary, rektyfikacye i t. p. — Handel odbywa się głównie na trzech dorocznych jarmarkach; szczególniej popyt jest tu na skóry, na tkaniny łużyckie i na produkty rolne.—F. założony został w XIII w. przez kupców frankońskich; prawo miejskie uzyskał w r. 1253 i wnet został ufortyfikowany. Był to jeden z punktów oparcia dla margrafów; F. odparł ataki husytów (1429 r. i 1432 r.),. Polaków (1450 r.), księcia żegańskiego (1477 r.)Ą— W XIV w. mieszkańcy F-u toczyli żywe spory z biskupem z Lebus.

cą siły zbrojnej.

Detmolda, Mercka, generała Jochmusa ze skrajnej prawicy; taka kombinacya była tylko intrygą austryacką, wyłączającą wszelkie porozumienie z F-im P-em. D. 14 maja Prusy odwołały swoich deputowanych, co F. P. uznał za czyn przeciwny prawu. Pozostali umiarkowani deputowani oświadczyli d. 21 maja, że także ustępują, inni po kilku dniach poszli za ich przykładem. Członkowie lewicy postanowili przenieść się do Sztutgardu, gdy Prusy stłumiły powstanie w Dreźnie i rozpoczęły ruch w tymże celu zwolenie udania się do Ameryki, na zachód i południe. Te szczątki F ego P-u, złożone ze 103 osób, rozpoczęły posiedzenia w Sztutgardzie d. 6 czerwca i wybrały regen-cyę (Raveaux. Vogt, Schüler, St. Simon, Becker); lecz już d. 18 czerwca ministeryum wirtember-skie położyło koniec jej czynnościom za pomost. Rew.

Frankfurcki pokój, zawarty 10 maja r. 1871 we Frankfurcie nad Menem, zakończył wrojnę francusko - nie mi ecką (ob. Francya w⁷ wojnie z Niemcami) i zatwierdził prelimi-narya, ułożone w Wersalu, Francya ustąpiła Niemcom niektóre miejscowości, na granicy lotaryńskiej położone i używające języka niemieckiego, zatrzymując natomiast nierównie większy okrąg w okolicy Belfortu, gdzie używany jest język francuski.. Poddanym francuskim, mieszkającym w⁷ ustąpionych prowincyach, któ-zy chcieli zachować narodowość francuską, pozostawioną została do dnia 1 października roku 1872 zupełna wolność przesiedlenia się do Fran-cyi. Inne postanowienia F-ego P-u odnoszą się do terminów wypłaty kontrybucyi 5 miliardów franków i opuszczenia zajętych departamentów francuskich, wydania archiwów, dokumentów i spisów ustąpionych terrytoryów, żeglugi na Mozeli i na kanałach, łączących Ren z innemi rzekami, oraz stosunków kościelnych, przemysłowych i handlowych w ustąpionych prowincyach; oprócz tego są też postanowienia dotyczące stosunków handlowych między Francyą i Niemcami, praw wydalonych Niemców, powrotu jeńców wojennych, utrzymywania pozostawionych we Francyi załóg i t. d. Artykuły dodatkowe regulowały stosunki dróg żelaznych, które prze-

W r. 1506 elektor Joachim założył tu uniwer- ny i Egiptu, oraz studya literackie o Grillparze-sytet. Podczas wojny Trzydziestoletniej F. na ¹ rze, Lenau i Hebbelu. Przy odsłonięciu po-przemiany zajmowany był przez Szwedów (1631 r. mnika Schillera w Wiedniu (1876 r.), którego 1640 r. — 1644 r.) i przez Wallenstein’a. Pod- , był lnicyatorem, otrzyma! godność szlachecką czas wojny Siedmioletniej zajmowały go czas z przydomkiem von Hocliwart. Zbioro-pewien wojska rossyjskie (1759—1760 r ). Frań- we wydanie jego dzieł poetyckich wyszło w Wie-cuzi zdobyli F. w 1806 r., a zajmowali od dniu r. 1680 w dwóch toniach.

w. G.

Frankland Edward, znakomity chemik angielski (* d. 18 stycz. 1825 r. w Churchtown pod Lankastrem—f 9 sierpnia 1899 r. w Norwegii). Początkowe wykształcenie otrzymał w tak zwanej szkole łacińskiej w miasteczku rodzinnem, poczem udał się do Londynu, gdzie w Muzeum geologii praktycznej rozpoczął u Lyoua Playfaira studya chemiczne. Po niejakim czasie w r. 1847 przeniósł się do Giessen, gdzie prowadził dalsze studya chemiczne pod kierunkiem znakomitego Lie-biga. Zgłębiwszy wszystkie tajemnice szkoły gis-seńskiej. wyjechał do Marburga i tam pracował pod kierunkiem Bunsena. W pracowni pomienio-nej młody F. zapoznał się i zaprzyjaźnił z Kolbem i odtąd pracowali razem nad jednemi i te-mi samemi zagadnieniami chemicznemi. Kolbe był więcej filozofem, F. zaś wykazał w pracach swych niezwykłą przedsi ębierczość i rzut-kość prawdziwie angielską; tym sposobem dopełniali się wzajem. Imię F-a jest ściśle związane z postępami, jakie uczyniła chemia związków węgli, dzięki którym wzniósł się misterny i kunsztowny gmach dzisiejszej chemii organicznej. Największe zasługi położył F. swemi badaniami nad istotą „rodników” (t. j. kompleksów pierwiastków powtarzających się w wielu związkach złożonych) co do których w chemii ówczesnej istniało wiele nieraz dowcipnych hipotez, nie prowadziły one jednak do należytego wyświetlenia składu związków organicznych. Przekonany zrazu o słuszności kunsztownej teoryi Berzeliusa „sprzęgania się” rodników, w trakcie badań, z wielką trzeźwością sądu i niezależnością umysłu, cechującą go we wszystkich pracach, drogą in-dukcyi doszedł do wniosków odmiennych. W czasie tych badań wspólnie z Kolbem odkrył jedną z najważniejszych metod syntetycznych ogólnych, która pozwala na nieprzerwane przechodzenie od najprostszych związków węglowych aż do najbardziej złożonych (drogą gotowania t. z. nitrylów z kwasami lub alkaliami) mianowicie, od spirytusów szeregu CnH2n+1OH do kwasów szeregu kwasu octowego, zawierających o jeden atom węgla więcej aniżeli pomienione spirytusy:

Cn H.,ntl COHH.

Próby wydzielenia rodników organicznych w ich postaci pierwotnej zaczęły go przekonywać, że atomy pierwiastków związków organicznych znajdują się w pewnym określonym stosunku liczbowym. Pracował też nad związkami „or-ganometalicznemi”, zawierającemi metal złączony z rodnikiem alkoholowym, których odkrycie jest jego zasługą. Związki te zajęły niezmiernie ogół chemików i stały się niewyczerpaną kopalnią no-

J812 r. do 9 mar. 1813 r. Uniwersytet tutejszy przeniesiony został w r. 1811 do Wrocławia.—

Iw.

Spicker: „Geschichte der Stadt Frankfurt an der Oder” (Frankfurt 1853).

Frankiści, ob. Frank Jakób Lejbo wicz

Frankl Wilhelm, więcej znany pod nazwiskiem Fr aknoi (ob.).

Frankl Józef Adam (* w r. 1803—f d. 23 maja r. 1877), lekarz i balneolog, w sztuce lekarskiej kształcił się w uniwersytecie pawijskim i tamże w r. 1829 dyplom doktorski otrzymał.

Powtórzywszy egzamin w Pradze Czeskiej w roku następnym, osiadł w Maryenbadzie, gdzie od r. 1832 do śmierci był czynnym jako lekarz zdrojowy. Napisał dość dużo, wyłącznie prawie o wodach maryenbadzkich; do literatury naszej należy praca jego p. n. „Opis Maryenbadu, ułożony ze względu na potrzebę osób tam się udających. Z dodaniem wiadomości o zachowaniu się przy używaniu wszystkich wód mineralnych, tak naturalnych, jak sztucznych” (Warsza wa 844, tłómacz nie wymieniony).—Por. Cal-1 i sen „Medicinisches Schriftsteller - Lexicon”

(T. XXVIII, str. 105) i S. Koś mińskie g o

„Słown. lek. pols.” (str. 123).

Dr j. p.

Franki Ludwik August Ritter Von Hoch wart, poeta niemiecki (* 1810 r. w Czechach— f 1893 r. w Wiedniu), pochodził z rodziny żydowskiej. Sposobił się na lekarza, ale wkrótce po otrzymaniu stopnia naukowego porzucił zawód medyczny i poświęcił się całkowicie literaturze, w której zasłynął naprzód jako autor popularnego wielce zbioru ballad historycznych p. t. „Habsburglied” (Wiedeń 1832), oraz poematu epickiego p. t. „Christoforo Colombo”

(Sztutgard 1836). Następnie od r. 1891 wydawał czasopismo „Oesterrichisches Morgenblatt'’ i założył tygodnik „Sonntagsblätter”, który po sześcioletniem trwaniu zamknięty został w roku 1848; przytem oddawał się ciągle poezyi i ogłaszał mnóstwo różnorodnych utworów, nacecho wanych bujnością fantazyi i eklektycznym charakterem. Niektóre z nich szeroki pozyskały rozgłos, jak ogłoszony w r. 18 4 8 poemat „Die Universität”, który ukazał się jako pierwsze w Austryi wydawnictwo bez cenzury, i tej okoliczności zawdzięczał głównie wyjątkową swą popularność.

Z pozostałych utworów F-a godne jeszcze uwagi: „Rachel” (1842), poemat romantyezno-biblij-ny „Don Juan d’Austria” (1846), „Ein Magyarenkönig” (1850); „Libanon” (1855); „Primator”

(1851); „Tragische Könige” (1876), poematy epickie różnorodnej treści, niektóre poezye liryczne i satyryczne, opisy podróży do Palesty-

M.

u.

wycli badań i odkryć. Pracami swemi nad po-mienionemi związkami przyczynił się Frankland nie mało do wypowiedzenia i ugruntowania teoryi „wartościowości” pierwiastków, teoryi, która w r. 1858, dzięki wywodom Kekulćgo o czterowarto-ściowości węgla, stała się podwaliną poglądów na budowę związków chemii organicznej. Prócz zasług na polu chemii współczesnej niemałe jeszcze położył jako prof, i członek społeczeństwa, wśród którego żył. Wykładał w kollegium Owena w Manchester, w szpitalu św. Bartłomieja w Londynie, w instytucie Wielkobrytańskim, w kollegium chemicznem królewskiem i w szkole przy muzeum Kensingtońskiem. Był naukowym nadzorcą w sprawie zaopatrywania Londynu w wodę i usuwania jej zanieczyszczeń. Wiele akade-mij i uniwersytetów Europy i Ameryki przysłało mu dyplomy; był członkiem Towarzystwa królewskiego i kommandorem ord. Łaźni. Żył lat 74. Zycie zakończył na letniem mieszkaniu w Norwegii, gdzie zazwyczaj wypoczywał po trudach całorocznych,

Franklin, nazwa wielu miast w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. Z nich najważniejsze:    1) Główne miasto w hrabstwie

Johnson w Stanie Indyana, z wielu wyższemi szkołami; miesz. 3 781    (1890 r.); 2) miasto

w hrabstwie Norfolk, w stanie Massachusetts, w stronie południowo - zachodniej Bostonu; ma fabryki wyrobów wełnianych i słomianych; 4 831 miesz. (1890 r.).    3) Miasto w hrabstwie

Merrimack, w stanie New-Hampshire, przy zbiegu rzek Merrimack i Winnepesaukee; 4 085 miesz. (1890 r.).    4) Główne miasto hrabstwa

Wenango w Pensylwanii, przy uściu French Creek do Alleganiens, w węźle dróg żelaznych; posiada rafinerye nafty, którą znaczny handel prowadzi, mając jej liczne źródła w okolicy; 6 221 miesz. (1890 r.).

Franklin Benjamin (* 17 stycznia w Bostonie 1706—f 17 kwietnia 1790 w Filadelfii). Przodkowie jego w prostej linii w XVI w. byli sukcessyjnie kowalami wiejskimi w Northamptonshire; ojciec, Jozyasz, odstąpił od kościoła panującego i jako nonkonformista w r. 1682 znalazł schronienie w Bostonie wraz z trojgiem dzieci i żoną. Po jej śmierci powtórnie się ożenił z Abią Folger i z niej urodził mu się Benjamin, jako piętnaste z rzędu, najmłodsze już, dziecko. Mydlarnia, którą prowadził, z trudnością obstawała potrzebom licznej rodziny; przy stole, jak sam F. mówi w Autobiografii, więcej rozprawiano, niż spożywano. W szkółce źle mu szła arytmetyka, ale doskonale kaligrafia. Matka przeznaczała go na duchownego; lecz ojciec 10-letniego chłopca wziął do sklepu. Zamiast krajać i zawijać mydło, F. wolał czytać książki, jakie mu pod rękę wpadały: Plutarcha, Bunya-na, Defoegu, wreszcie Cottona Mathera; ten ostatni z głęboką religijnością łączył doktrynę o potrzebie palenia czarownic: młodzieniaszek wziął pierwszą, odrzucił drugą; w wiele lat później, już jako ojciec dzieciom, sławił wpływ żarliwca na siebie; przeciwwagę humanitarną dawał młodemu Defoe w swojem „Essay on Projects”, książce wolnomyślnej. Gdy brat starszy, Jakób, założył drukarnię w Bostonie, F. poszedł do niego i zaprawiał się do kunsztu, w owych czasach w N. Anglii wysoce poważa nego. W 14-ym i 15-ym roku życia zabawiał się w komponowanie wierszy; w 16-ym był pilnym czytelnikiem „Spectatora” addisonowskiego; co przeczytał, z pamięci spisywał, porównywał z oryginałem i poprawiał. Zbierając książki, przy małych środkach, powiększył je, nawracając się na Wegetaryanizm, którego pochwały był wyczytał, i oszczędnością na samym sobie żywił swą bibliotekę. W 16-ym roku życia dorwał się Shaftesbury’ego, Locke’a i Collinsa—i im zawdzięczył pierwszy swój pogląd otwarty na świat i życie. W sierpniu 1721 Jakób F. założył był czasopismo „New England Courant”; prowadził je z krytyką i ironią, odbijającą od czczości starszych „Boston Gazette” i „News Letter”. F. uczestniczył w składaniu i roznoszeniu po mieście tego pisma; wreszcie sam chwycił za pióro. Pierwszy swój artykuł podłożył pod próg drukarni. Znaleziono go, odczytano w jego obecności, przyjęto do druku—i tak F. stał się publicystą. W jednej z tych pierwszych prób w stylu Addisona wydrwił profes-sorów nowo założonego Harvard College, ale, jak sam przyznaje, niesprawiedliwie. Gdy Jakób dostał się na miesiąc do więzienia za ubliżenie władzom Massachusetts!!, Benjamin zastępował go w dozorowaniu zakładu. „Courant” prowadził się coraz gorzej: i rząd, i rada zarządzająca kolonii postanowiły go wziąć na mun-sztuk: miał go cenzurować sekretarz rady. Dla ocalenia pisma Jakób jako odpowiedzialnego wydawcę i redaktora ustanowił Benjamina. Ten zaczął już samoistnie pisać; m. in. wytykał obłudę religijną purytanów, trzęsących kolonią, a u-pojony nowym zawodem, przeceniając swą wartość, obudził zawiść w bracie: rozeszli się gwałtownie; starszy wpłynął na innych drukarzy, aby 17-letniego pyszałka nie przyjmowali na robotę. F. czuł, że publicystyka w „Courancie” uczyniła go niepopularnym; własny ojciec trzymał stronę Jakóba: Benjamin nie miał co robić w Bostonie; wyprzedał swe książki na podróż i bez innych poleceń, prócz własnej energii, w październiku 1723 r. zawitał do New-Yorku. Tomasz Bradford, najwcześniejszy drukarz w Pensylwanii, wygnany stamtąd przez kwa-krów, doradził tułaczowi osiedlenie się w Filadelfii, gdzie syn jego, Andrzej, miał drukarnię. F., przewędrowawszy pieszo New-Jersey, ujrzał się w stolicy kwakryzmu, Filadelfii. Nie znalazł zajęcia w zakładzie drukarskim Bradforda; lecz dostał się do Keimera, dziwaka, wierszoklety. Radę swego szwagra, aby wrócił do rodziny, od-

IMmmm

rzucił, powiadając że „nie chce grać roli syna marnotrawnego” — i został w Filadelfii. Odpowiedź ta podobała się W. Keithowi, gubernatorowi Pensylwanii: zapragnął poznać młodzieńca, pierwszy przyszedł do pracowni Keimera, dał zachętę do założonia własnej drukarni, przyrzekł wszelkie poparcie materyalne i społeczne, i nakłonił do pojednania się z rodziną. F. usłuchał i na wiosnę 1724 r. przez dwa tygodnie bawił w Bostonie, lecz po chwilowein zbliżeniu się przyszło do nowego zerwania z ojcem. Z powrotem wstąpił F. do brata, Jana, w Newport. Ten powierzył mu 35 funtów sterlingów dla niejakiego Vernona w Pensylwanii. W New Yorku oczekiwał na niego towarzysz rozpraw reformatorskich i zabaw młodocianych z Bostonu, Collins, a czekając, zadłużył się; dla wykupienia go F. naruszył powierzoną sobie summę; „tego jednego z pierwszych wielkich błędów swego ży-

m.

w

r|S| I

* Bi

Fig. 20. Franklin Benjamin.

cia”—często później żałował. W New Yorku znowu gubernator Burnet upodobał go sobie i* toczył z nim zacięte rozprawy o książkach. W Filadelfii Keith rzucił się młodzieńcowi na szyję; przyrzekł teraz już nietylko poparcie, ale monetę: F. miał popłynąć do Anglii, zakupić potrzebne materyały i osiąść na własnej drukarni. Tymczasem zakochał się w późniejszej swej żonie, pannie Deborze Read, przy której rodzinie był zamieszkał; ułożono małżeństwo i ślub zaraz po powrocie z Europy. Ale Keith okazał się lekkoduchem: nie dotrzymał słowa, okłamywał swego protegowanego, ukrywał się przed nim—kazał mu wsiąść na statek, obiecując w ostatniej chwili pieniądze i listy, i ostatecznie zostawił go bez żadnej pomocy, z opła-conem tylko miejscem. Tak opuszczony, F. stanął w Londynie w towarzystwie poety Ralpha. Dostał miejsce w drukarni Palmera. Tu dano mu do składania Wollastona „Religion of Natu-

Enc. Powbz. Ilustr. Zesz. 179. T. XXIII.

re”; nie zgadzając się z autorem, wydrukował „A dissertation on Liberty and Necessity, Pleasure and Pain” i zwrócił na siebie uwagę. Na no wem miejscu, u Watta, chwiejny jeszcze charakter znowu się potknął: oburzało go „piwo brackie” drukarzy, zalecał im wodziankę z pieprzem, a sam pożyczał im pieniędzy na pijaństwo. Miał już lat dwadzieścia. Raz przepłynął całą milę geogr. po rzece Tamizie od Chelsea do Black Friars, czem obudził podziw publiczny. Żałował później, że nie założył szkoły pływania. Wracając do Ameryki, spotkał się na okręcie z kupcem z Filadelfii, Denhamem, i zgodził się do niego na subjekta. Dwumiesięczna niespokojna podróż wywarła wpływ dobry: sowizdrzał zaczął zastanawiać się nad swą przyszłością, zaczął pisać dziennik swego życia. Zawinąwszy do Filadelfii, dowiedział się, że narzeczona, o którą przez czas nieobecności nie dbał, wyszła za mąż, za jakiegoś garncarza, nicponia, podobno bigamistę. F-owi nie podobało się zajęcie u Denhama, które zresztą trwało nie długo, bo pryncypał umarł, F. przebył ciężkie zapalenie płuc, a gdy wyzdrowiał, otrzymał wcale przyjemną propozycyę od Keimera: dyspozytorstwo nowo-urządzonej drukarni; propozycyę przyjął. Z Keimerem niedługo wytrzymał: wydalił się do Burlingtonu i tu odbijał pieniądze papierowe dla stanu New Jersey. Wkrótce potem założył z niejakim Meredi-them małą drukarnię na Market Street w Filadelfii. Zakład szedł źle, wspólnik pił, Franklin miał chwile ciężkie i jedynem dlań wytchnieniem były rozprawy w klubie naukowym „Junto”, który stanowił jakby klasę przygotowawczą do American Philosophical Society, założonej przez F-a w r. 1743. W tym czasie zamierzał wydawać gazetę, ale Keimer go uprzedził. F. dla powalenia przeciwnika zaczął popierać gazetę współzawodniczącą „Mercury”. Napisał do niej szereg artykułów p. t. „Busybody”, które sprawiły wrażenie. Gdy zabrakło pieniędzy w biegu, wypuścił broszurę „A modest Enquiry into the Nature and Necessity of a paper Curency”. Usłuchano go, postanowiono wypuścić papiery i autorowi oddano je do drukowania. Na jesieni 1729 r. Keimer, zruinowa-ny, sprzedał wspólnikom swego „Instructora”. F. zmienił tytuł, układ, treść i pierwszy numer „Pennsylvania Gazette” wydał w d. 2 października t. r. Przy gazecie wydawał kalendarz, a w nim pomieścił słynnego „Poor Richard” (=Bie-dny Ryszard) z uwagami Mr. Richarda Sanndersa, którym był on sam. Wydanie z r. 1758, z „The Way to wealth” (Droga do bogactwa), stało się popularnem w Europie. Tymczasem druk arni zaczęła trzeszczeć pod ciężarem długów. Wykupili F-a dwaj życzliwi, wzajem sobie nieznani, obywatele, kładąc za warunek wyjście ze spółki. Tak się też stało: F. miał odtąd drukarnię sam na siebie. D. 1 września 1730 r. zaślubił nareszcie

23

Deborę Bead. Ustatkowawszy się, postanowił dojść do „moralnego udoskonalenia się”. Utworzył sobie pro memoria z katechizmu dwunastu Cnót, do których dodał na samym końcu pokorę, gdy mu wytknięto pychę. W r. 1731 był głównym założycielem biblioteki miejskiej. W r. 1733 odwiedził swoich w Bostonie: wracając, pogodził się w Newport z bratem Jakóbem. W Filadelfii stanął w obronie prezbyteryanina, Hemphilla, przybyłego z Irlandyi, a oskarżonego o bezbożność w kazaniach. W r. 1736 założył stowarzyszenie straży ogniowej. W tym roku został z wyborów pisarzem Zgromadzenia Pensylwańskiego; w r. nast. wybrano go ponownie; jednocześnie otrzymał urząd pocztmistrza w Filadelfii. Zyskała na tern gazeta franklinowska. 10 lat upłynęło mu w spokoju; użył go na pobudzanie współobywateli do kultury umysłowej i prace w zakresie fizyki. Prócz towarzystwa filozoficznego, powołał do życia Akademię, przyczynił się do założenia wielkiego szpitala pensylwańskiego. W tym czasie kollegia Harvard i Yale nadały mu stopień Master of Arts. W r. 1747 starł się z kwakrami, przeciwnymi wojnie dla odparcia Hiszpanów. Napisał wtedy broszurę „Plain Truth” (—Całkowita Prawda) i w duchu jej pobudzał do działania. Ofiarowano mu miejsce w gwardyi narodowej; gubernator z radą zasięgali ciągle jego zdania. Mianowany sędzią pokoju, członkiem rady ludowej, następnie al-dermanem; w r. 1752 wszedł nareszcie do zgromadzenia swej prowincyi. Polecono mu wespół z Norrisem zawrzeć traktat przyjaźni z In-dyanami nąd Ohio: zawarł go w Carlisle. O In-dyanacli napisał „Remarks concerning the Savages of a North America” (Uwagi o Dzikich Ameryki Północnej). W r. 1753 otrzymał wysoki już urząd pocztmistrza generalnego wszystkich kolonij; władzę swą podzielał z Hunterem. Zaprowadził udogodnienia i reformy. Nastał rok 1753. Gubernator Wirginii, Dinwiddie, wysłał Washingtona do Francuzów nad Ohio z zapytaniem: jakiem prawem nachodzą posiadłości angielskie? Odpowiedź wyzywająca pobudziła kolonie do przygotowań wojennych, R. 1754 i 5 Francuzi zajęli fort Duquesne, zjednawszy sobie Indyan: trzeba było myśleć o ratunku. F. powtórzył hasło wydane przez Glena, gubernatora Południowej Karoliny, i w r. 1754 d. 9 maja w gazecie swej wyraził przekonanie o niemocy osad, illu-strując je drzeworytem, na którym przedstawił węża pokrajanego w kawałki z napisem angielskim: „Połączyć się albo umrzeć”. W lecie uczestniczył na zjeź.dzie w Albany, gdzie zawierano przyjaźń z Sześciu Narodami. Na tym zjeździe F. przedstawił pierwszy projekt unii: prezydent generalny z ramienia korony; przy nim rada z delegatów zgromadzeń w koloniach. Zjazd nie przyjął projektu, jako dającego zbyt wielkie prerogatywy rządowi angielskiemu; rząd ten znowu dostrzegł w nim za wiele demokratyzmu i wystąpił

z własnym projektem, rozszerzającym jeszcze prerogatywę królewską, a co ważniejsza, nadającym parlamentowi w Londynie prawo opodatkowywania Amerykanów bez ich zezwolenia. F. zagrzmiał przeciwko temu prawu w trzech znakomitych listach do gubernatora Massachusettsu, Shirleya. Żaden projekt wówczas się nie urzeczywistnił. W r. 1755 Pensylwania,, zagrożona srogą egze-kucyą ze strony gen. Braddocka, wysłała do niego F-a, który go ułagodził i dostarczył mu 150 gwałtownie potrzebnych wozów z końmi za oso-bistem poręczeniem zwrotu i wynagrodzenia. W klęsce pod Monongahela wozy te przepadły. Pensylwania się zbroiła. F. został pułkownikiem milicyi. Gdy strach przeminął, spór z Pen-nami, posiadaczami jakby feudalnymi prowincyi, zajmował energię F-a w obronie prawa kolonii, które wzruszało sam tytuł własności, jako sprzeczny z rzeczą publiczną i tamujący rozwój społeczny. Rada kolonialna wysłała go do Anglii dla przekonania ministrów, że dalsze utrzymanie przywileju obraża interesa społeczeństwa. F. zabrał z sobą syna, Williama, i w końcu czerwca 1757 r. wsiadł na okręt, który pod Falmouth o mało co nie zatonął. W Londynie podróżnicy stanęli w końcu lipca. Z ust Granville’a. prezesa rady tajnej, usłyszał F. upomnienie, żeby Amerykanie instrukcye dawane przez króla gubernatorom uważali za równie dobre, jak ogólne prawa kraju, „gdyż król jest prawodawcą.” To wzmocniło w nim polityczną indywidualność i wszczepiło weń ducha rewolucyjnego. Na razie odparł, że jak kolonie bez króla, tak król bez kolonii praw stanowić nie może. Z Pennem i ministrami spór się zaostrzał. Tymczasem w samej Pe-nsylwanii nawet gubernator, przez Pennów przysłany, zgodził się na opodatkowanie ich posiadłości. Uchwałę miał zatwierdzić król, jeszcze Jerzy II. Rada tajna wezwała F-a już w r. 1760. Poseł przyrzekł ustępstwa zasadnicze wzamian za potwierdzenie: ostatecznie zwyciężył. Po wojnie o Kanadę chciał uciążliwego dla Francyi pokoju i wpływał na opinię broszurą „The Means of disposing the Ennemie, to peace” (Sposoby skłonienia nieprzyjaciół do pokoju). W sierpniu 1762 r. opuścił Anglię. William został gubernatorem w New Jerseyu; z czasem przeszedł zupełnie na stronę Anglii; w rewolucyi działał przeciwko swoim, a po r. 1782, jako torys amerykański, osiadłszy na stałe w Anglii, pobierał pensyę za wierność. Po powrocie F. dowiedział się, że go wybrano do zgromadzenia rady kolonialnej. Za przeprowadzenie spraw w Londynie otrzymał 3 000 f. st. w czem był i zwrot kosztów. W zimie roku 1763/4 zawrzał bój rasowy z Indyanami. T. z w. „Paxton boys”, osadnicy anglikańscy z Irlandyi, zamieszkali w Paxton, w Pensylwanii, mordowali Indyan, robiąc umyślne wyprawy na bezbronnych, F. w obronie tępionych stanął czynem i słowem; wydał broszurę „Narrative of

the Late Massacres in Lancaster County, (Opowiadanie o ostatnich rzeziach w hrabstwie Lan

listów Hutchinsona, gubernatora Massachusettsu i Andrzeja Olivera, kompromitujących politykę i urzędników angielskich, listów, ogłoszonych przez F-a, wytoczona przed radę tajną w roku 1774, postawiła sprawcę jeszcze wyżej w opinii Europy, a niemniej i liberalnej Anglii. Massachusetts, dopominający się dymissyi Hutchinsona, sprawę przegrał, ale ją wygrała rewolueya. Nie było już nadziei porozumienia się. Wrzucenie w morze pak z herbatą spowodowało zamknięcie portu w Bostonie; ale Boston już się nie bronił, pełnomocnik kolonii nie miał co robić przy rządzie angielskim. W maju 1 775 wrócił do kraju. Przygotowywano się tam już do drugiego Kongresu Kontynentalnego, wybrano doń i F-a. Polityk zalecał zgodę: niech tylko Mas-

caster). Mordercy nie wahali się najechać Germantownu, pod samą Filadelfią. Gubernator Penn stracił głowę: wezwał F-a na pomoc. F. zorganizował milicyę filadelfijską, która jednak bić się nie potrzebowała, bo wojnie zapobiegła dyplomacya, przez samego pocztmistrza generalnego przeprowadzona. Silne stronnictwo oświadczyło się za Paxtonami; sam gubernator wydał odezwę o nagrodach za odarte ze skóry czaszki Indyan: nie można było zrobić wiele ale udział F-a w niegodnem cywilizacyi rozwiązaniu sprawy, z której Paxtoiïczycy wyszli z zupełną bezkarnością, nie może mu być poczytany za zasługę. Tymczasem spór z Pennami nie ustawał.

rzecze się podatku. Myśli tej wcale nawet nie podjęto. Kongres obrał F-a jednym z trzech delegowanych do Waszyngtona dla roztrząśnię-cia z nim organizacyi wojska. W kwietniu 1776 r. pojechał F. do Montrealu, aby wspólnie z Chase’m i Carrollem nakłonić Kanadę do odpadnięcia: nie chciała. Wrócił jeszcze na czas, aby d. 4 lipca (1776) położyć swe nazwisko na akcie niepodległości i był jednym z pięciu jego redaktorów. D. 8 lipca t. r. wszedł do kommis-syi organizującej rzeczpospolitą Pensylwańską, która spłaciła Pennów summą 130 000 f. st. Później, wspólnie z Adamsem Janem i Rutledge’m, wysłany do admirała Howe’a, miał się przekonać, czy rząd angielski nie upoważni go do układów: upoważnienia nie było; samą missyę wypełniły zajmujące zwierzenia z obu stron. W r. 1776 został agentem, a później posłem przy dworze wersalskim. Do Quiberon po męczącej podróży przybił 29 listopada 1776 r. Ameryka już wtedy miała w Paryżu i agentów, i umyślne sklepy, gromadzące z darów Fran-cyi środki wojenne; przyjacielem Amerykanów był Beaumarchais. Lord Stormont, ambasador angielski, zagroził wyjazdem, jeśli rząd francuski wpuści buntownika do Paryża. De Yergen-nes kłamstwem się wykręcił i F. niby wbrew jego zakazowi zualazł się w stolicy Francyi. Zamieszkał w Passy. W grudniu 1777 otrzymał wiadomość, że król uznaje niepodległość Ameryki, a dnia 6 lutego 1778 roku położył nazwisko swoje na traktacie przyjaźni i pomocy. I). 20 marca odbyło się uroczyste przyjęcie F-a wraz z towarzyszami poselstwa na dworze w Wersalu. Rozpoczęły się pielgrzymki do Passy. Umierający Voltaire radośnie uściskał patryotę. Wyrywano go sobie. Ściągnęła go do Montmorency hr. d’Houdetot, znana z życia Rousseau’a, i przyjęła dytyrambem w stylu owego wieku. Na wiosnę 1781 zażądał uwolnienia, ale gdy raz doczekał się w Paryżu kapitulacyi Yorktownu, potem już poprowadził układy o pokój wspólnie z Jayem, Adamsem i Laurensem. Preliminarya z Anglią podpisano d. 30 listopada

F. podsycił go broszurą „Cool Thoughts on the sachusetts zapłaci wartość herbaty, Anglia wy-present situation of our Public Affairs” (Chłodne myśli o dzisiejszym stanie naszych spraw publicznych), zasadniczo zaczepiającą o prawa Pennów. Wrażenie jej było silne, petycya przeciwko prywilejowi Pennów, z 3-ma tysiącami podpisów, z tych „Myśli” wyrosła. F. został prezydentem zgromadzenia kolonialnego i pierwszy podpisał adres o zniesienie; ale na nowych wyborach pobili go Penniści i odtąd walczyli z nim nawet bronią, szarpiącą dobrą sławę.

Stronnictwo samoistności wysłało go znowu do Londynu w grudniu 1764. Chodziło nietylko o petycyę, ale i o coś ważniejszego, o zasadę, gwałconą przez ministrów: „niema podatku bez zgody opodatkowanego” (no taxation without representation). F. nie zdołał przekonać Granvilla, perwszego ministra; w marcu 1765 bill stemplowy przeszedł. W sprawie tej dopuścił się F. wielkiej nieroztropności; na pytanie Granvil-le’a: ktoby mógł być poborcą w Filadelfii? odpowiedział wymienieniem nazwiska (Hughesa): w jednej chwili minister zdobył zasadę, tak długo bronioną. W Filadelfii zawrzało. Popularność F-a odrazu prysła: syn, William, dla bezpieczeństwa, musiał wziąć panią F. i siostrę do New Jersey. Ruch ten wywołał piękne historyczne słowo Dickinsona. Ale poseł prędko naprawił błąd, gdy przyszło bronić protestacyi ko-lonij w Izbie Gmin, przed której szranki go wezwano. Dzielna ta obrona nie mało przyczyniła się do odwołania przez ministeryum Rockingliama nienawistnej ustawy stemplowej.

W r. 1767 nowy gabinet (Townshend) nałożył nowy podatek: cła od towarów przywożonych z Anglii. Utarczki z lordem Hillsborough, sekretarzem stanu kolonij, świądczą o bystrości politycznej i zdolnościach dyalektycznych pełnomocnika Massahusettsu. Kiedy Anglia coraz bardziej brnęła w gnębieniu osad prawami, F. dla poruszenia opinii napisał „Rules for Reducing a great empire to a small one” (Prawidła zamienienia wielkiego, mocarstwa w małe”), oraz słynny „Edict of the King of Prussia” (Edykt króla pruskiego), pełen satyrycznego jadu. Sprawa

1782 r., bez udziału Francyi, co nie świadczy o delikatności uczuć Amerykanów. Na F-a włożono przykry obowiązek ułagodzenia de Vergen-ne’a. W styczniu 1783 spisano ogólne uspokojenie, a na początku września F. przyłożył pieczęć do formalnego traktatu pokoju z Anglią. Kongres trzymał go mimo to ciągle jeszcze w Paryżu, nie bacząc na trzykrotne jego podanie się do dymissyi. Nareszcie w marcu 1785 stary Ben wyzwolił się z poselstwa, które po nim otrzymał Jefferson; W lipcu opuścił Paryż, w środku września był w Filadelfii. Ostatnim jego, może największym czynem obywatelskim, było czynne współdziałanie w konstytuancie z maja 1787 r. Jemu zawdzięcza konstytucya systemat dwuizbowy i zasadę terrytoryalności, do powściągnięcia przemocy stanów większych użytą. Unia rozbijała się o tę skałę. Ostatnie dni życia zatruło mu oszczerstwo. Przed śmiercią, prócz konstytucyi z roku 1787, doznać miał innej jeszcze radości: towarzystwo pensylwańskie przeciw niewolnictwu obrało go swym prezydentem. Przed skonem wymówił sobie skromny grobowiec; ale nie zdołał uniknąć wspaniałego pogrzebu. Zwłoki spoczęły w pieczarach kościoła Christ Church w Filadelfii. Po skonie F-a na wniosek Mirabeau zgromadzenie konstytucyjne przywdziało

3-dniową żałobę. W r. 1856 wzniesiono F-i pomnik w Bostonie

Bibliografia, Pisma F-a w pierwszem, ogół obejmującem, 10-tomowem, wydaniu Sparksa ukazały się w Bostonie 1840 r.; powtórzono je w Londynie 1858, w Chicago 1882 r.; wnajnowszem u Putnama w N. Yorku i Londynie „Complete Works“ 1887—9, w opracowaniu Bigelowa, 10 t. Zajmująca i ważna do historyi charakteru Autobiografia „The life of F. written by himself” w najlepszem, 3-tomowem wydaniu Bigelowa (najn. wyd. druk. Filadelfia 1893, niemieckie przekłady Koppa 1875 i 1882 oraz Müllera w „Universal Bibliothek”).—Biografie i studya: Sparks (Boston 1856); Parton „Life and times of F.” nowe wyd. t-że 1887 2. t.); M. Master ,,F. as man of letters“ (Boston 1867, Londyn 1888); Morse ,,B. F” (Boston 1889); Robins ,B. F. Printer Statesman philos.and pract. citizen” (N.York 1897); W jęz. polskim ob. Estr. „Bibl.” 1513 VI, 213. s-

F. upamiętnił także nazwisko swe w dziejach fizyki badaniami nad elektrycznością, która wtedy pozostawała w początkowym jeszcze stanie rozwoju. Badania te, jak sam w swej autobiografii opowiada, rozpoczął w r. 1746, gdy mu doktor Spence ze Szkocyi pokazał kilka doświadczeń elektrycznych, zajmował się niemi gorliwie przez lat dziesięć, ale następnie przerwać je musiał, pochłonięty sprawami politycz-nemi swej ojczyzny. Jak w całej swej działalności, tak też i w nauce, był F. przedewszyst-kiem człowiekiem praktycznym; obchodziła go głównie ochrona od piorunów, meteorologia była ulubionem jego zajęciem, a objawy palenia badał, by zbudować piec, jak najmniej zużywający opału. Pomimo to wszakże nie odwracał się widocznie od dochodzeń teoretycznych, skoro on-to właśnie podał pierwszą, istotnie użyteczną, teoryę elektryczności. Z tego względu badania jego mają znaczenie poniekąd epokowe w tym dziale wiedzy. Ogłaszał je w listach do Piotra Collinsona, członka towarzystwa królewskiego w Londynie; pierwszy z nich datowany jest d. 28 lipca 1747, ostatni 18 kwietnia 1754. W swej teoryi elektryczności przyjmuje F. jeden tylko rodzaj materyi elektrycznej, która w każdem ciele jest w pewnej ilości zawarta; gdy dwa ciała posiadają nadmiar lub też niedostatek tej ilości normalnej, odpychają się; jeżeli zaś jedno z nich ma nadmiar, a drugie niedostatek materyi elektrycznej, wtedy przyciągają się nawzajem. Dla tego zaś nadmiaru i niedostatku można ciała w tych warunkach pozostające nazywać dodatnio i ujemnie naelektry-zowanemi; elektryczność dodatnia jest równoznaczna z tak zwaną wówczas elektrycznością szklaną, elektryczność zaś ujemna z żywiczną. Teorya ta zyskała uznanie fizyków tem zwłaszcza, że F. na jej podstawie zdołał wyjaśnić objawy butelki lej dej ski ej (ob.); wskazał też, że można butelkę wyładować stopniowo, dotykając przewodnikiem naprzemian zbroi jej wewnętrznej i zewnętrznej, i wykrył, że elektryczność mieści się, nie na zbrojach, ale na powierzchni szkła. Do doświadczenia tego nadał butelce lejdejskiej inną postać, zwaną tablicą Franklin a. Dostrzegł także i teoryą swoją wyjaśnił, że butelkę lejdejską naładować można odwrotnie, czyli doprowadzić elektryczność do zbroi zewnętrznej, jeżeli zbroja wewnętrzna połączona jest przewodnikiem z ziemią. Teorya unitarna Franklina miała długo licznych zwolenników, następnie jednak dogodniejszą do tłómaczenia objawów elektrycznych okazała się teorya dualistyczna Symmera. Niemniej doniosłego znaczenia są badania Franklina nad elektrycznością atmosferyczną, wykazał on bowiem stanowczo tożsamość błyskawicy z iskrą elektryczną, czego się poprzednio tylko domyślano, a na tej podstawie wskazał możność ochrony od groźnych następstw piorunów przez budowę piorunochronów, których teoryę wyłożył w liście z dnia 17 września 1753 (ob. Elektryczność atmosferyczna i Piorunochron). Pisma Franklina, tyczące się fizyki, są następujące: „Experiments and observations on electricity made at Philadelphia and communicated in several letters to Mr. Collinson in London” (1751, oraz „Supplemental experiments” 1754; wyd. nast. 1769 i 1774); „Experiment on the effects of lightning” (Phil. Trans. 1751); „Observations on the nature of electricity” (tamże 1755); „Observations on the transit of Mercury over the sun 1769, Novem. 9” (tamże 1771); : „On the stilling of waves by means of oil”

(tamże 1774); „Queries and conjectures relating to magnetism and theory of the earth” (Trans. Amer. phil. Soc. 1793); „On the method of securing houses from the effects of lightning” („Essays and obs. Soc. Edinb.” 1771). Zasługi naukowe F-a wykazał w szczególności Biot w życiorysie, zamieszczonym w „Biographie universelle”.

Iw.

S. K.

Franklin sir John, sławny podróżnik angielski (* w Spilsby w Lincolnshire 16 kwietnia 1786 r.—f 11 czerwca 1847 r.). Rodzina przeznaczała go na księdza, lecz on wstąpił mimo to do marynarki w 1800 r., brał udział w bombardowaniu Kopenhagi (1,801 r.), w 1803 r. towarzyszył Mateuszowi Flindersowi w jego wyprawie na morza australijskie. Na pokładzie „Bellerophona” F. uczestniczył w bitwie pod Trafalgarem (1805 r.). On-to podjął się przeprowadzić do Rio de-Janeiro księcia Braganzy, uciekającego przed Junotem. W 1815 r. walczył dzielnie w bitwie pod Nowym-Orleanem i tu był ranny. W r. 1818 objął dowództwo jednego z okrętów, uczestniczących w wyprawie kapit. Buchanana do bieguna północnego. W 1819 r. otrzymał rozkaz zbadania brzegów Ameryki Północnej od uścia rzeki Coopermine aż do zachodnich krańców kontynentu. Parry miał tę samą podróż odbyć morzem. F., wyruszywszy z York Factory nad zatoką Hudsońską, na przestrzeni 5 550 mil ang. szedł brzegiem morza. Miał do zniesienia niesłychane męczarnie; o mało nie zginął z głodu, zimna! i wycieńczenia. Większość ludzi stracił, lecz dzięki swej wytrwałości zdołał doprowadzić swą wyprawę do końca. Do Yorku powrócił 14 czerw. 1822 roku. Sprawozdanie z jego podróży, wydane w Londynie w r. 1823 (dwa tomy) p. t. „Narrative of a Journey to the Shores of the Polar Sea in the Years 1818—22” jest jednem z dzieł najbardziej wzruszających. Niestrudzony podróżnik przedsięwziął nową podróż do bieguna Północnego w r. 1825. Miał tym razem badać brzegi Ameryki od uścia Mackenzie aż do cieśniny Berynga. Nie mógł wyprawy swej dokończyć, odkrył jednak wyspy: Parry, Kendall, Pelley i inne; od Mackenzie przeszedł brzegiem morza aż do Coppermine River i doszedł szczytu Beechey (16 sierp. 1826 r.) pod 70°30' szer. półn. i 150° dług. Wyprawa ta, mniej tragiczna od poprzedzającej, obfitszą była w rezultaty geograficzne. F. wrócił 26 wrz. 1827 do Li-verpoolu, przywożąc z sobą cenne zbiory z dziedziny historyi naturalnej. Mianowany został doktorem przez uniwersytet oxfordzki, otrzymał medal złoty od Towarzystwa geograficznego w Paryżu i od króla swego tytuł baroneta (29 kw. 1829 r.). Wydał dziennik z tej podró-(ży p. t. „Narrative of a second expedition to the Shores of the Polar Sea in the Years 1825—1827” (Londyn 1828). — Od 1830 r. do 1833 r. F. był dowódzcą okrętu „Rainbow” na morzu Sródziemnem, od 1836 r. do 1843 r. pełnił obowiązki gubernatora Van Diemenu. Ledwie do Anglii powrócił, jął upraszać o zaszczyt kierowania nową wyprawą do bieguna. Admiralicya robiła pewne trudności, zarzucając mu, że jest za stary i powinien myśleć już o wypoczynku. F. odpowiedział, że się jeszcze starym nie czuje, i dostał dwa statki, „Ereb” i „Terror”; dodano mu dwóch znakomitych marynarzy, kapitanów: Croziera i Fitz-Jamesa, do pomocy. Wyprawa składała się ze 138-u ludzi; wyruszyła z Tamizy dn. 18 inaja 1845 r.; miała dotrzeć do przylądka W~alker i stąd jaknaj-prostszą drogą dostać się do cieśniny Berynga. W początkach lipca wymienione wyżej okręty znajdowały się w Diseo, a 26-go były już u wstępu do cieśniny Lankasterskiej. Nigdy ich już później nie widziano. Niepokój pani F. i jej przyjaciół poruszył opinię publiczną: ze wszech stron wyprawy rządowe i prywatne udały się na poszukiwanie zaginionych podróżników. Jedna wyprawa odbyła się w r. 1847 (Richardson i Rae), pięć w r. 1848, trzy w r. 1849, dziesięć w r. 1850, pomiędzy niemi były wyprawy Austina, Ommaney’a, Collinsona i Mac-Clure’a), dwie w r. 1851, dziewięć w r. 1852, pięć w r. 1853, dwie w r. 1854, jedna w 1855 r i ostatnia wreszcie w r. 1857 (Mac-Clintock). W roku 1850 Ommaney i Penny znaleźli na wyspie Beechey, u wejścia do kanału Wellingtona, trzy grobowe płyty na mogiłach członków wyprawy F-a, których napisy wskazywały, że tu spędzono zimę z r. 1845 na 1846. W r. 1854 doktor Rae od Eskimów dowiedział się, że w r. 1850 widziano białych wzdłuż brzegów Ziemi króla Wilhelma. Eskimowie mieli monetę srebrną, która bezwątpienia należała do F-a i Croziera. Wreszcie w roku 1859, 25-go maja, Mac-Clintock znalazł pisma, w których Crozier i Fitz - James donosili pod datą 25-go kwietnia 1848 r., że musieli opuścić okręty, otoczone przez lody od 12 wrz. 1846 r., i że F. zmarł 11 czerwca 1847 r. Później Swatka odkrył trochę śladów przejścia wyprawy, lecz żadnych wieści nie było. Z tych nielicznych wiadomości można mniemać, że F., dotarłszy do przylądka Walker, udał się na południo-wschód. Przepływając w r. 1846 przez cieśninę Peel (dziś Franklin-Channel) dotarł do 70°5' szer. pół. i 98° 23' dług. wsch., czyli, że on pierwszy odkrył przejście półn.-zach. Dzielny podróżnik, poświęcił swe życie dla celów naukowych. F-owi wystawiono pomnik w Londynie na placu Waterloo. Posągi jego są też w Hobart Townie i w Spilsby. — Malte-Brun „Coup d’oeil d’ensemble sur les différentes expéditions arctiques entreprises à la recherche de sir John Franklin” (Paryż 1855 in 8-o).

Franklin (Joanna Griffin, lady), druga żona sir Johna (* w Londynie w 1792 r.— f 8 lipca 1875), zaślubiona 5 list. 1828 r., podróżo-

Iw.

W. Gr.

wę tę wyjaśnił.

Franko z Paryża, sławny teoretyk muzyczny z początku XIII w., autor dzieła: „Ars can-

A. Pol.

wała po Syryi i Azyi Mniejszej, podczas gdy mąż jej dowodził flotą na morzu Sródziemnem, poczein towarzyszyła mu na Van Diemen, gdzie zajęła się losem żon zesłanych tam skazańców. Gdy w r. 1848 nie było żadnych wieści o losie jej męża, ofiarowała nagrodę 2 000 funtów ster-lingów, by zachęcić do poszukiwania jego śladów. Między r. 1850 a 1857 przyczyniła się głównie do wyekwipowania pięciu okrętów, z których jeden „Fox”, kierowany przez kapitana Mac-Clintocka, dowiedział się wreszcie o losach wyprawy. W ostatnich miesiącach życia gotowała się na okręcie „Pandora” do przepłynięcia przejścia Półn.-Zach., tą samą drogą, którą przebył jej mąż; śmierć zniweczyła jej zamiary.

Franklin Alfred Ludwik August (ur. w Wersalu 1830 r.), współczesny literat i eru-dyt francuski, od r. 1885 administrator biblioteki Mazariniego. Zajmował się głównie studya-mi nad historyą Paryża i w tym przedmiocie wydał cały szereg rozpraw, dotyczących powstania i dziejów rozmaitych instytucyj naukowych paryskich, oraz różnych ważnych momentów z przeszłości stolicy francuskiej.

Franklina tablica, ob. Kondensator.

Franko (po włosku franco = wolno) termin pocztowy, wypisywany na listach i posyłkach dla oznaczenia, że są już opłacone przez wysyłającego.

Franko, biskup polski, jest wspomniany 1085 r. przez Gallusa (I 30). Bielowski „Mon. Vet. Pol.” (I, 376 n. I i str. 425 n. 1) uważa go za biskupa kruszwickiego, zrzuconego wraz z innym biskupem, krakowskim (1101) ze stolicy swej przez Urbana II papieża. Przeździecki „Ślady Bolesł. poi.” (33 n.) zgadza się na dye-cezyę Kruszwicką, ale ze względu, że imię Franciszka powstało dopiero w wieku XIII, oraz, że właściwie tylko biskupi poznańscy byli polskimi, mniema, że nazwa F. oznacza narodowość, i jest to ten sam co Lambert (u Bogufały). Hipoteza pierwsza wiele ma za sobą prawdopodobieństwa,

Franko z Kolonii, jeden z najlepszych teoretyków muzycznych z początku XIII w., którego teorya interwallów w ogóle, w szczególności zaś dźwięków konsonansowych i dyssonansowych, zawarta w dziele „Compendium discantus”, zaczyna-jącem się od słów: Ego Franco de Golonią, stanowi epokę whistoryi muzyki mensuralnej. Wszyscy historycy dawniejsi i późniejsi aż do naszych czasów uważali Franka z Paryża i Franka z Kolonii za jedną osobę, którą zwali stale F. z Kolonii; dopiero Coussemacker (ob.)) zamieściwszy w swem dziele „Scriptores etc.” znaleziony przez siebie traktat jakiegoś anonima z XIII wieku, omawiającego zasługi obu Franków, spra-

A. Pol.

tus mensurabilis”, podającego zasady mnzyki mensuralnej (ob.), harmonii, rytmu, taktu, wartości nut, oraz pisowni muzycznej. (Ob. Franko z Kolonii).

Franko Iwan, utalentowany poeta, powieścio-pisarz i publicysta rusiński (* 1856 w Galicyi, w Nahujowicach, z ojca kowala). Ukończywszy gimnazyum bazyliańskie w Drohobyczu, wstąpił r. 1875 na wydział filozoficzny do uniwersytetu Lwowskiego. Już wtedy zaczął umieszczać prace swoje w czasopiśmie „Druh”, wyda-wanem przez młodzież, duchem świętojurskim przejętą. Pod wpływem atoli korrespondencyi z wybitnym przedstawicielem ukrainofilstwa, M. Dragomanowem, stał się narodowcem-socya-listą, co pociągnęło za sobą uwięzienie go w r. 1877 przez rząd austryacki. Po uwolnieniu rozpoczął swą działalność dziennikarską, pisząc po polsku i po rusińsku. R. 1879 wstąpił do re-dakcyi „Tygodnia”, a potem i do „Kuryera Lwowskiego”, sam zaś redagował r. 1885 czasopismo „Zorja”, r. 1896—98 „Żitje i Słowo”; z Iwanem Belejem założył „Świt”, a z M. Pawlikiem „Naród”, organ radykalistów rusińskich. Był także jednym z głównych współpracowników ,,Diła” i ,,Kijewskaja starina”, do ,^raju” petersburskiego posyłał korrespondencye o stosunkach galicyjskich, często w sposób stronniczy przedstawiając w nich krzywdy, wyrządzane wrzekomo Rusinom przez Polaków. R. 1898, gdy całe społeczeństwo polskie entuzyastycznie zabierało się do obchodu wiekowej rocznicy urodzin twórcy ,,Pana Tadeusza”, wystąpił w czasopiśmie wiedeńskiem ,,Zeit” z pamfletein, napisanym po niemiecku, p. t. ,,Der Dichter des Verraths” (Poeta zdrady), w którym tak wieszcza narodowego, jak i cały naród znieważył, i ogólne oburzenie wywołał. Odmalowawszy w najczarniejszych kolorach stan moralny społeczeństwa naszego w epoce urodzenia się Mickiewicza, usiłował przekonać, że był on skroś przejęty jego duchem, i że tematem jego najulu-bieńszym stała się zdrada, którą nie tylko już w ,,Konradzie Wallenrodzie”, lecz i w wielu innych swoich utworach, uwielbiał jako cnotę i bohaterstwo. Skutkiem tego pamfletu musiał ustąpić z ,,Kuryera Lwowskiego”, i przestał pisywać do ,,Kraju”, w którym na krótko przedtem głosił chwałę tego „poety zdrady”. Obecnie ma zajęcie w „Towarzystwie naukowem imienia Szewczenki”. Z książek osobno wydanych wymieniamy najważniejsze w porządku chronologicznym: r. 1877 a) „Borisław, kartini s żitja; pidhirskoho naroda”; b) „Nawiernienij hrisżnik”; 1879 „Dumy i piśni najznatnijszych ewropej-skich poetiw”; 1880 „Na dni, suspilno-psichoło-giczna studja”; 1884 „Boa konstriktor”; 1886 „Obrzędy weselne ludu ruskiego” (po polsku); „Na dnie” (przeróbka polska wyżej wspomnianej pracy); 1887 „Z werszin i z nizin” (zbiór poe-zyj); 1888 „Hawa, obrazek”; 1889 „Smert’ Kai-

na, legenda.” Od 1891 — 1898: „Zachar Ber-kut”; „W poti czoła” (zbiór nowel, w którym się znajduje autobiografia autora razem z bardzo znamiennym wstępem M. Dragomanowa); „Ziwjali ćwiti”; „Mij izmaragd”; „Obrazki galicyjskie” (w „Bibliotece Mrówki”). Poezye i powieści F-a znamionuje realizm silny i jędrny, zwykle smutne przedstawia obrazy z życia ludzi biednych, dla których okazuje głębokie współczucie. O wykwintność stylu nie ubiega się; ale samo zestawienie plastycznie nakreślonych obrazów, wziętych z obserwacyi, wywiera wrażenie, czasem bardzo silne. F. pisał także dużo artykułów literacko-krytycznych o literaturze ru-sińskiej; z większych prac tego rodzaju najważniejsza jest o Iwanie Wyszeńskim. — Szczegółową biografiię F-a podał Ogonowski w III tomie History! literatury rusińskiej; bibliografię M. Pawlisz:    „Pokaznik tworiw Iwana Franka”

(Lwów 1898). Krótką charakterystykę literackiej działalności F-a nakreślił Aleksander Koles-sa w broszurze p. t. „Stoletie ukrainskoj literatury” (Lwów 1898).

Frankolin Ty z en. (Francolinus Steph.). Ten rodzaj ptaków Grzebiących, z rodziny Głuszców (Tetraonidae), zbliżony jest do kuropatwy i przepiórki. Dziób ma dość długi, hakowaty, nozdrza nagie; skrzydła średnio-długie, zaokrąglone, 3-a, 4-a i 5-a lotka najdłuższe, podobnie jak u kuropatwy; ogon krótki, równy lub zaokrą-

H§

Fig. 21. Frankolin (Francoinus).

glony, złożony z 14-u sterówek—i prawie całkiem pokryty deką piórową. Nogi krótkie, mocną ostrogą zaopatrzone u samców. Poznano 34 gatunki F-a; żyją one w Afryce, Azyi połud. i Europie połud. Z tych Fr. pospolity (Fr, vulgaris Steph.); wierzch ma ciemno - brunatny z żółtemi centkami i prążkami. Boki głowy,

podbródek i podgardle — czarne; pośrodku szyi szeroka przepaska barwy cynamonowej. Piersi czarne z białawemi, okrągłemi centkami. Dziób czarny, nogi żółto-czerwone. Długość ptaka 35 cm., skrzydeł 16 cm., ogona 19 cm. Żyje na Cyprze i w Azyi zachód. Niedawno jeszcze pospolity w Hiszpanii, Sycylii i we Włoszech południowych, przez myśliwych jednak ostatniemi czasy został wytępiony ze szczętem (J. Leu-nis).    s-

Frankonia (Franke, Francia Occidentalis et Orientalis), jedno z księstw niemieckich, jakie się wytworzyły po rozerwaniu się monarchii Karola Otyłego, pod ostatnim Karolingiem w Niemczech, Ludwikiem Dziecięciem. Przeważnie była to kraina, zajmowana niegdyś przez Franków Rypuarskicli, lecz nie cała, uszczuplona od północy aż po linię od rzeki Sieg do zbiegu Werry i Fuldy (a więc bez Kolonii, dawnej ich stolicy) natomiast zwiększona ku wschodowi siedzibami Hessów (czyli dawnych Kattów) i Turyngów, a ku południu ziemiami na prawym brzegu Menu aż po Tauber i Neckar. Chociaż niejednolita pod względem plemiennym, F. posiadała przecież dla innych księstw niemieckich urok wspomnień dziejowych ę Merowingacli i Karolu W-kim: więc gdy zmarł Ludwik Dziecię, ofiarowano koronę królewską Frankończykowi, Konradowi I (912). Ale ten za szczupłą miał potęgę do rozkazywania innym książętom, a zwłaszcza saskiemu, gdyż posiadał tylko F-ę zachodnią (Francia Occidentalis) do spółki z bratem; wschodnia zaś (Orientalis) należała do możniejszego rodu Babenbergów, którego naczelnik, Adalbert I, był wprawdzie niedawno (906) pobity przez Kon-radynów i ścięty, lecz nieletni syn jego znalazł opiekuna w księciu saskim. Tylu utrapień doświadczył słaby, chociaż dzielny i patryotycz-nem uczuciem ożywiony król, że, wydając przedśmiertne zarządzenia, kazał odwieźć i doręczyć swemu niezwalczonemu przeciwnikowi, księciu saskiemu, Henrykowi, insygnia monarsze: świętą włócznię, złote bransolety, płaszcz, miecz i dyadem (918). Tak zakończyła się rola przewodnicząca Franków w królestwie Niemieckiem; sława ubezpieczenia jego granic i wyniesienia na szczebel cesarstwa przypadła w udziale Sasom. Księciem F-i mianował się brat zmarłego króla, Eberhard, który śmiał wszcząć walkę z Ottonem W-kim i postradał w niej życie (939). Tytuł księstwa znikł wtedy na czas jakiś, lecz ukazuje się znów w wieku XI-m, pozostali bowiem Konradynowie dość możni w części zachodniej, w Spirze i Wormacyi. Po wygaśnie-niu domu Saskiego wyborcy niemieccy znowu zwrócili się do frankońskich (dwóch) Konradów i dali pierwszeństwo hrabiemu przed księciem dlatego tylko, że się zwał Salijczykiem, t. j. potomkiem salickich Merowingów. Panował tedy dom Frankońsko-Salicki 1024—1125; tytułu książęcego używał jeszcze i Hohenstaufen Konrad

Franken.

III jako król, lecz F. nie stanowiła już samoistnego księstwa, rozwinięty bowiem w całej pełni feudalizm (ob.), rozsadził je na udzielne hrabstwa i na posiadłości duchowne, z których największy obszar w dawnej F-i wschodniej zajmowało biskupstwo Wiirzburskie. Ród Ba-benbergów wyniósł się do Austryi, a ich gniazdo pierwotne Bamberg, z zamkiem Altenburgiem, był od r. 1007 stolicą nowoutworzonego biskupstwa. W zachodniej F-i brat Fryderyka Barbarosy otrzymał dziedzictwo z tytułem palatyna Reńskiego (Pfalzgraf); w 1155 utworzyły się posiadłości duchowne arcybiskupa Mogunckie-go, biskupów: wormackiego i spirskiego, oraz mnóstwo świeckich pomniejszych. Wyraz F. utrzymał się jednak w mowie niemieckiej jako termin historyczny przez pamięć przeszłości, a gdy z końcem Wieków Średnich sejm Rzeszy w r. 1500, tworząc władze do czuwania nad bezpieczeństwem powszechnem (Landfriede), zaprowadzał w Niemczech nowy podział terryto-ryalny na cyrkuły, jednemu z nich nadano zaraz nazwę Fankońskiego. W izbie sejmowej zaliczali się do tego cyrkułu zasiadający: 1) na ławie duchowieństwa biskupi Bambergu, Wiirzburga, Eichstadtu i mistrz wielki zakonu Teutońskiego (katolik obierany po przyjęciu protestantyzmu przez krzyżaków pruskich i osiedlony w Mergentheim); 2) na ławie książęcej świeckiej: Culmbach, Onolzbach czyli Anspach, Henneberg, Loewenstein-Wertheim (książę bez posiadłości tego imienia), Hohenlohe-Waldenberg; 3) na ławie hrabiowskiej: Hohenlohe Neuenstein, Castell, Wertheim, Reineck in Spessart, Erbach, Limburg zu Gaildorf i Speckfeld (brandenburskie), Seinsheim, Reichelsberg i Wiesentheid, Wetzleim (wirtemberskie), Hausen (brandenburski), i 4) na ławie miast wolnych: Norymberga, Rothenburg, Windsheim, Schweinfurt, Weissenburg im Nordgau—razem wszystkich reprezentantów 29. Marzył o królestwie Frankońskiem Gustaw-Adolf, król szwedzki, gdy opanował Würzburg podczas Wojny Trzydziestoletniej, a po jego śmierci Bernard Wejmarski o księstwie F-i dla siebie, lecz marzenia te pogrzebane zostały na polach bitew pod Lützen (1632) i Nórdlingen (1634). Na większych potentatów wyszli szwabscy hrabiowie Hohenzollern, gdy otrzymali burgrabstwo Norymberskie we F-i, złożone z dwóch sporych płatów ziemi: Ansbachu na dziale wodnym dopływów Renu i Dunaju (Regnitz i Altmühl), tudzież Baireuthu z Culmbachem i Hofem. Sławiony w XV-m wieku burgraf, Fryderyk Hohenzollern, otrzymał od cesarza Zygmunta marchię Brandenburską (1415) i przeniósł rezydencyę swoją do Berlina. Posiadłości frankońskie służyły do wyposażenia młodszych członków rodu, którzy umieli też robić karyerę podczas ruchu reformacyjnego, jak np. Albrecht z Anspachu, który z w-go mistrza Krzyżaków przemienił się w księcia pruskiego, protestanta, albo jego brat,

Wilhelm, który był biskupem ryskim zrazu katolickim, później protestantem. Księstwa frankońskie Hohenzollernów wracały w posiadanie linii brandenburskiej i odłączane były znowu. Tak w 1603 r. osiedlili się w Baireuth i Anspach młodsi bracia elektora Joachima Fryderyka; ostatnim potomkiem Ansbachów był Chry-styan Fryderyk Karol Aleksander (1769—1791); dwukrotnie żonaty, ale bezdzietny, zrzekł się obu księstw na rzecz króla pruskiego, Fryderyka Wilhelma II. Obejmowały one wówczas 7 000 kilometrów kw. z 400 000 mieszkańców. W przewrotach, zrządzonych przez Wielką Rewolucyę francuską i Napoleona, F. znikła z terminologii politycznej: wskrzesił ją wszakże w r. 1837 król buwarski Ludwik I, nadając trzem okręgom swego państwa nazwy: Górnej, Środkowej i Dolnej F-i zamiast nazw dawniejszych: Górnego, D olnego Menu i Rezatu.— Hi ml y Auguste „Histoire de la formation territoriale des états de l’Europe centrale” (Paryż 1890 2-a ed., 2 t.); Droysen G. „Allg. historischer Hand. Atlas” (1886, mapy 23, 26, 35, tekst str. 26—27); Brockhaus „Konv. Lexik.”

T. K.

Frankono-szwabskie tarasy, tarasowata kraina Niemiec południowo-zachodnich, zroszona Menem i Nekarą, ograniczona z południa i wschodu Jurą Szwabską i Frankońską, z północo-wschodu i północy Lasem Turyngeńskim i górzystą krainą Hesską (Rhön, Spessart), z zachodu Szwarzwaldem i Odenwaldem. Kraina ta, leżąca więc na wschód Szwarzwaldu, jest analogiczna i symetryczna do również tarasowatej krainy Lotaryńskiej, leżącej na zachód Woge-zów, zroszonej Mozą i Mozelą. Osią symetryi jest tu dolina średniego Renu (wyższego) z ograniczaj ącemi ją po obu stronach wałami górskie-mi — Szwarzwaldem i Wogezaini. Jeżeli, idąc od Renu, przekroczymy Szwarzwald, Odenwald, lub Spessart, to napotkamy wszędzie ten sam typ krajobrazu: na miejsce lesistych gór występuje falista, bezleśna równina, której jedynem urozmaiceniem są głęboko werźnięte doliny; jest to ten sam typ krajobrazowy, który w przerwie między Szwarzwaldem i Odenwaldem przytyka bezpośrednio do niziny Reńskiej pod nazwą Kraichgau. Kraina ta, w środkowej swej części 200—300 m. wysoka, wznosi się zwolna ku północy, ku działowi wodnemu Menu i Werry, a następnie spada stromo ku przedgórzom Lasu Turyngeńskiego. W kierunku południowym rzeczona równina też się wznosi, mianowicie do 500 m., ale zarazem tak się zwęża, że staje się jakby doliną, ciągnącą się wzdłuż wschodnich stóp Szwarzwaldu; w dolinie tej zbierają się wody Szwarzwaldu, tworząc Nekar; nieznaczna ich tylko część w kącie południowym daje początek Dunajowi, który wkrótce opuszcza tę dolinę, torując sobie na południo-wschód drogę przez krawędzie wznoszących się coraz wyżej

tarasów. Poza tym pasem równinowym, który, krawędź Jury, to znajdziemy się wśród zupeł-ze względu na swój skład geologiczny, można nazwać Frankono -Szwabską równiną wapienia muszlo w eg o, wznosi się pierwszy, po większej części zalesiony, próg albo taras.

nie innego krajobrazu: przed nami rozciąga się równina falista, pochylająca się zwolna ku wyżynie Podalpejskiej, a stromo spadająca ku wyżynie Wyższego Palatynatu. Powierzchnia tej równiny przedstawia zjawiska karstowe. Doliny są po większej części suche i nie posiadają stałego spadku, lecz przedstawiają liczne doły, porozdzielane wyniosłościami; tylko te doliny są obfite w wodę, które przerzynają głęboko krawędź Jury i dzielą ją na części, noszące różne nazwy. Takie doliny na południu występują rzadko, w znacznych od siebie odległościach, na północy są daleko częstsze i rozkawałkowują koniec Jury Frankońskiej na pojedyńcze góry, które, dzięki dolomitowemu materyałowi skał, przybierają bardzo malownicze kształty; jest to obfita w jaskinie „Frankońska Szwajcarya”. Doliny, przecinające Jurę, całkowicie mają ważne znaczenie jako bramy, prowadzące z krainy Frankono-Szwabskich tarasów na wyżynę Pod-alpejską. Te doliny służą zwykle za drogi odpływu wód nazewnątrz: źródła tych wód zwykle biją bezpośrednio u stóp stromego spadku Jury; do rzędu takich wód należą: Wörnitz i Altmühl, a w pewnym względzie także i Dunaj. Obok takich dolin, przerzynających całą Jurę, spotykamy tu godne uwagi kotlinowate doliny, między innemi zagłębienie Ries przedstawia prawie kwadratową równinę w Jurze Frankońskiej; zagłębienie to i kilka sąsiednich różnią się pod względem pochodzenia od reszty karstowych zagłębień Jury.—(Kirchhoff „Unser Wissen von der Érde” II; A. Penck „Das Deutsche Reich”).

Frankoński Las (F r a II k e II w a 1 d), grzbiet wy-żynowy, ciągnący się na półn. - zachód od Fichtelu i z niego wyrastający między górną Saalą i górnym Menem (Białym). Najwyższy szczyt tego grzbietu, Wetzstein, sięga 840 m. wysokości. Stromy spadek grzbietu jest zwrócony na połu-dnio-zachód, łagodny na północo-wschód, odpowiednio do tego doliny pierwszego są krótkie, głębokie i malownicze, doliny drugiego długie i kręte. Te liczne doliny nadają wyżynowemu grzbietowi F-go L-u w wielu miejscach górski charakter. Tam. gdzie i spadek północno-wschodni staje się stromym, a grzbiet się zwęza, L. F. przechodzi w Turyngeński. L. F. ze względu na swe powstanie przedstawia wyżynę abrazyi, złożoną z łupków paleozoicznych, na których powierzchni utrzymały się jeszcze tu i owdzie strzępy z pokrywy mezozoicznej (piaskowiec pstry). Ludność, podobnie jak w sąsiednim Fichtelu

i górach Kruszcowych, zajmuje się przemysłem

W. N

Taras ten występuje bardzo wyraźnie na północy, gdzie jako Hassberge, Steigerwald i Fran-kenhóhe wznosi się na 200 — 300 m. wysoko nad poprzednią równiną; najwyższy punkt tej krawędzi leży na wysokości 546 m. I dalej ku południu w dorzeczu Nekary taras ten występuje jeszcze wyraźniej; tutaj Murrhardtwalde leży na wysokości 595 m. Dalej jednak za zbliżeniem do Szwarzwaldu taras ten znacznie się zniża i gubi się wreszcie nad Dunajem. Całą tę krawędź, porozdzielaną zresztą lesistemi dolinami, można nazwać Frankono-Szwabskim tarasem keuprowym. Przed jego spadkiem na równinie (wapienia muszlowego) wznoszą się tu i owdzie jego oderwane kawałki. Tam, gdzie taras keuprowy gubi się w obliczu Szwarzwaldu, taras następujący dosięga odwrotnie największej wysokości; jest to Szwabsko-Frankoń-ska Jura, która, podobnie jak i taras poprzedni, składa się z licznych oddzielnych części z nazwami lokalnemi, natomiast zbiorowa nazwa Jury jest okolicznym mieszkańcom nieznaną.

W. N.

Podczas gdy taras keuprowy dosięga swemi najwyższemi punktami wszędzie, tak na południu, jak na północy, jednakowej prawie wysokości 500 — 600 m., to Jura zniża się z południa na północ. Przed samym Szwarzwaldem piętrzy się ona w górze Lemberg przeszło na 1000 m. wysoko, podczas gdy na północy, niedaleko Fichtelu, w górze Cordigast nie dosięga 546 m. Na południu, gdzie taras keuprowy® się zwęża, Jura Szwabska wznosi się bezpośrednio naprzeciw Szwarzwaldu; jest ona odeń oddzielona tylko przez dolinę Wutach; dalej na północ wznosi się ona początkowo na bardzo wązkim tarasie keuprowym. a następnie oddala się coraz bardziej od jego krawędzi jako Rauhe Alb. Pod względem krajobrazowego wyglądu Jura Szwabsko Frankońska różni się znacznie od tarasu keuprowego; pierwsza wznosi się daleko stromiej niż drugi i nie posiada szaty leśnej, która zdobi taras keuprowy; Jura wznosi się jak ściana; tylko krótkie, strome doliny przerywają jej spadek. Przed tym spadkiem wznoszą się, tak samo jak i przed spadkiem keuprowym, odosobnione góry, jako forpoczty albo „świadki”; są to oszczędzone od spłókania części zniszczonych tarasów. Te pojedyńcze góry, wznoszące się przed Jurą, dźwigają na sobie zwaliska starych zamków (Hohenstaufen, tkackim.

Frankońskie państwa, ob. Franc y a, Fran-

Hohenzollern). Przy bliższem badaniu okazuje

Frankońskie prawo, ob. Germańskie pra-

Frankońskie wina, wyrabiane z jagód wino-

się, iż stok Jury rozpada się jeszcze na dwa konia, Frankowie, stopnie: górny, stromy, nagi, złożony z wapienia—i dolny, mniej stromy, przeważnie lesisty, wo. złożony z piaskowca, należącego do oolitu. !

Jeżeli wstąpimy po stromym stoku na wyniosłą I rośli uprawianej w dolinie rzeki Menu (Main)

24

Kneykl. Poważ. Ilustt. Zosz. 179. T XXIT1.

St. Rew.

i w bocznych jej odnogach, od Hanau aż do Staffelsteinu, powyżej Bamberga. Okolica ta zajmuje nietylko trzy frankońskie okręgi Bawa-ryi, lecz wkracza i w Badeńskie, mianowicie nad rzekę Tauber, do Wirtembergii i Hessyi. Uprawa wina rozpoczyna się w Ziegelanger, Schmachtenburgu powyżej Zeil, ciągnie się ponad rzeką Menem, do Schweinfurtu, Volkach, Dełtelbach, Kitzingen, Ochsenfurt, Wiirzburga aż do Aschaffenburga prawie na 400 kilom, długości i przerywa się u podnóża Spessartu. Nad brzegami dopływów Menu, jako to rzek: Tauber, Wern i Saale (zamek Saaleck dostarcza wysoko cenionego gatunku wina): winnice, zakładane w odpowiednich miejscowościach, przynoszą znakomite korzyści. Aż do Würzburga występuje formacya wapienia muszlowego, któremu towarzyszą glina, wapień i margiel. Koło Karlstadtu podłoże stanowi pstry piaskowiec, na którym spoczywa wapień muszlowy i margiel, dalej koło Spessartu pstry piaskowiec pomieszany jest z gnejsem i miką. Przeważnie bywa uprawianą winorośl o białych jagodach, miejscowych odmian: Gutedel, Sylwan, Trolling, Ruland, Riesling i Muszkatelki. Koło Miltenberga i Klin-genberga nad Menem hodują wina czerwone burgundzkie. — F. wina są mocne, pełne, treściwe, odznaczają się właściwym zapachem (bukietem), lecz ustępują winom z nadreńskich winnic. W ostatnich czasach zwrócono baczniejszą uwagę na hodowlę i wyrób wina, zwłaszcza niższofrankońskie stowarzyszenie właścicieli winnic usiłuje za pomocą nagród zachęcać do uprawy wyborowych gatunków i starannego obchodzenia się z winem. Najcelniejsze gatunki (marki) są następujące: Leisten, własność państwowa oraz prywatnych właścicieli na południowym stoku twierdzy Wiirzburga, około 25 hektarów; Stein, własność państwowa oraz szpitala miejskiego i kilku prywatnych właścicieli, na południowo-zachodnim stoku góry, położonej na prawym brzegu Menu. — Inne cenione marki są: Spielberg, Harfe, Neuberg, Teufelskeller wszystkie koło Wiirzburga; Saaleck, Peterstirn koło Schweinfurtu; Kallmuth ze szczególnym bukietem koło Homburga, własność księcia Löwenstein; Katzenkopf koło Sommerach; Eschen-dorfskie, z bukietem przypominającym wina reńskie, Abstberg, koło Seligenstadt. Winnice fr. zajmują około 9 4U0 hektarów, z czego na samą niższą Frankonię przypada 8 900 hektarów z normalną wydajnością 18 hektolitrów z hektara. Główne miejsce zbytu stanowi Würzburg, gdzie też są wyrabiane wina musujące; dalej Schwein-furt, Kitzingen, Marktbreit, Marktfest i Aschaffenburg.

Frankopan, ob. Frangipani.

Frankowicz, ob. Flacius Mateusz.

Frankowie, nazwa zbiorowa, przybrana w połowie Iii-go wieku naszej ery przez związek ludów germańskich, do którego przestąpiło następnie kilka szczepów z plemienia Istewonów, osiadłych na półn.-wschód Gallii, na prawym brzegu dolnego Renu. Imię to, które wywodzono od staroniemieckiego słowa wrangen, i od f ram ja, głównej broni tych ludów wojowniczych, pochodzi raczej od staroniemieckiego źró-dłosłowu frank (po łac. ferox), co oznacza: dumny (śmiały), zuchwały, nieugięty, i co później nabrało znaczenia=wolny, niezawisły. Jakoż w prawie salickiem jest Francus synonimem wyrażenia homo ingenuus. Początkowe dzieje F-ów otacza mrok: to też w ciągu wieków były one przedmiotem długich dyskussyi i licznych hipotez. W Wiekach Średnich sądzono ogólnie że F., podobnie jak Rzymianie, pochodzili od towarzyszów Eneasza lub od innych rozbitków trojańskich. Jest prawdopodobnem, że bajkę tę—jeżeli nie wynalazł, to przynajmniej rozpowszechnił w VII - ym wieku, pseudo - Frede-garyusz w swej „Historia Francorum”, a później rozwałkował ją jeszcze autor „Gęsta re-gum Francorum“. Grzegorz Turoneński nie zna jej jeszcze, bo oświadcza się za pochodzeniem węgierskiem (pannońskiem). Z Tacyta (Ann. IV. 47) wiemy, że za panowania cesarza Tybe-ryusza „Sugambra cohors“ stała załogą w Pan-nonii. Na innej znów tradycyi, podanej przez Grzegorza Turoneńskiego, oparto później legendę o pochodzeniu trojańskiem, i ta, jak się zdaje, jest odbiciem pogmatwanych wspomnień o awanturniczej wyprawie bandy F-ów, którzy, zesłani około r. 277 przez cesarza Probusa nad morze Czarne, powrócili drogą morską do swej ojczyzny nadreńskiej. splądrowawszy wybrzeża Grecyi, Sycylii i Afryki. Jakkolwiekbądź, w ciągu Wieków Średnich wierzono stale we wspólność pochodzenia F-ów i Rzymian. Ta legenda, mimo popularności, jaką w ciągu długich wieków się cieszyła, upadła, zaatakowana gwałtownie przez uczonych XVI wieku, ażeby ustąpić miejsca najważniejszym przypuszczeniom, wyliczonym przez Audigiera w r. 1676. W tej epoce poczęło kilku uczonych oświadczać się za pochodzeniem germańskiem. Prawda ta, przewidywana z początku przez Bodina, Forcadela, Franciszka Hot-mana, Leibnitza i Adr. Valois, a wyłożona w sposób naukowy przez Mikołaja Frćreta, powoli zdobywała sobie powagę. Rozmaite systemy, przyjęte następnie przez uczonych, zebrał i oświetlił krytycznie Augustyn Thierry w uwagach, które poprzedziły jego „Récits mérovingiens”. Wyłącznym celem ligi F-ów, utworzonej z szczepów panujących i podległych, nie była początkowo, jak się zdaje, wojna z Rzymianami; liga ta zwróconą była tak samo, jeżeli nie przedewszystkiem, przeciwko innym ludom germańskim, nadciągającym od wschodu, które napadały skonfederowane plemiona lub usiłowały wypędzić je z siedzib. Liga-to Sakso-nów, pchając się ciągle na Zachód, skłoniła właśnie, według wszelkiego prawdopodobieństwa,

F-ów do przeciwstawienia jej innego związku, zmusiła ich do przejścia Renu i wtargnięcia do Gallii rzymskiej. W czasach wojny z Marko-manami (162—150) Saksonowie przekroczyli Łabę i wszystkie ludy germańskie, które spotkali w swym pochodzie, były zmuszone albo połączyć się z nimi, albo szukać pomocy i opieki u potężnego szczepu Sykambrów (Zosim III. 6). Po ciężkiej porażce, zadanej im przez Tyberyu-sza, Sykambrowie, których Rzymianie nie wysłali na wygnanie, musieli cofnąć się po za Ren, prawdopodobnie nad brzegi Lipy (Sweto-niusz „Tyberyusz“ IX; Tac. Ann. II; 20). Tam, zapomniani przez Rzymian, podnieśli się powoli z swej klęski, odzyskawszy reputacyę dawnego swego męztwa. Połączeni z Marsami i Gam-burywijczykami, przyjęli pod swą opiekę albo do swego związku kilka mniej ważnych plemion, jak Angiwaryjczyków, Tenchtonów, Usypetów, Tubantów, Chasuaryjczyków lub Attuaryjczyków, Dulzybienów i innych. Kraj , zajęty przez rozmaite plemiona tej pierwiastkowej ligi, rozciągał się od północy Lipy między Renem, Salą a Ems, i, jeżeli wierzyć można geografowi z Rawenny (I, 11), sięgał nawet na wschód brzegów Łaby. Później, prawdopodobnie w epoce, gdy nienawiść ku Rzymianom bardziej się uwydatniła, plemiona mniej ważne, jak Chamawi, Brukterzy, Kattowie i Matyccy—połączyły się również w związek i powoli rozszerzyli skonfederowani swą władzę na cały prawy brzeg Renu od ujścia jego aż do Menu, tam bowiem,' na starem terrytoryum Kattów, około roku 240, spotykamy ich walczących z Rzymianami po raz pierwszy pod imieniem F-ów. Na tablicy Peutingera, wydanej, według M. E. Desjardins’a około roku 353, a według M. Konr. Millera w roku 366, znajdujemy po raz pierwszy imię „Francia“; ale oznaczoną jest niem tylko część tego kraju za Renem. Z drugiej strony, dowiadujemy się z tejże tablicy, że F-ów, będących will stuleciu sąsiadami Allemanów, około 240 roku osiadłych nad Menem, musieli odepchnąć na północ w pierwszej połowie IV-go wieku inni Germanowie, którzy zajęli brzegi Renu.

Rozmaite plemiona frankońskie, jakkolwiek połączone między sobą i noszące to samo nazwisko, nie tworzyły narodu ścisłego, z rządem centralnym i jednostajną administracyą. Każdy szczep zachował względną niezawisłość, własny rząd, odrębność swoją, prawa i zwyczaje. W zasadzie celem ligi była, jak się zdaje, wojna odporna i zaczepna, często atoli celem był tylko rabunek, albo po prostu zaspokojenie upodobania w awanturach i chęci zdobywania ziem cudzych. Główne plemiona frankońskie długo zachowywały swe stare imiona. Pod koniec V-go wiekn Chlodwig nazywał się jeszcze Sy-kambrem, co było oznaczeniem honorowem (V. Prokop „De Bello Goth.” I, 12). Autorowie tej epoki, przedewszystkiem poeci, jak Sydoniusz,

Apolinary i Klaudyusz, oznaczają często imieniem Sykambrów F-ów w ogólności, a Salijczyków w szczególności.

Okres pierwszy. F. na prawym brzegu Renu (240—358). Flawiusz Vopiscus (Vita Aurel. VIII.) opowiada, że około roku 240 Aurelian, będąc naówczas trybunem szóstej legii gallijskiej, pobił pod Moguncyą i wypędził z terrytoryum gallijskiego F-ów, wspomnianych w historyi po raz pierwszy z tern imieniem. Odtąd w ciągu przeszło stu lat szarpali oni peryodycznie granice Rzymian i urządzali napady niszczycielskie na Gal-lię. Wkrótce po zwycięstwie Aureliana napady F-ów powstrzymał naprzód Galien, a później Post-humus, który, odniósłszy nad nimi trzy zwycięstwa, umocnił brzegi Renu. Z F-ów, których Post-humus w r. 262 w walce swej z Galienem przyjął na swój żołd, odłączyła się banda awanturników; która, przeszedłszy Gallię, wtargnęła do Hiszpanii, splądrowała prowincyę Taragońską i dotarła nawet do Afryki (Aurel. Viet. 33; Eu-trop. IX, 90). W następstwie zamieszek, które wybuchły po śmierci Posthumusa, F. zdobyli na nowo linię obronną Rzymian i spustoszyli zieme pod Nervi i Trewirem. Odparł ich Laelianus, a po nim, naprzód jako wódz, od roku zaś 268 jako następca Aureliana, Probus, ścigając zwyciężonych aż do granic ich własnego kraju, rzucił taki postrach, że poddali się wszystkim warunkom, jakie im podyktował, i zobowiązali się dostarczyć mu 16,000 ludzi wojsk posiłkowych. Ażeby tych niespokojnych barbarzyńców utrzymać w karbach, P. rozstawił wojska wzdłuż Renu, zesłał licznych jeńców pod Nervi i Trewir, gdzie wyznaczył im ziemie, innych zaś wygnał na brzegi Morza Czarnego. Zosimus (I. 71) i Eu-menes (Constant. 18) opowiadają nam, że ci ostatni, przywłaszczywszy sobie kilka łodzi, przekroczyli Bosfor i poczęli pustoszyć po drodze wybrzeża Azyi Mniejszej i Grecyi, rabując w Atenach, Syrakuzie i Kartaginie, aż do cieśniny Herkulesowej, skąd nawracając przez Hiszpanię i Gallię, dostali się na nowo nad brzegi Renu i opowiadali zdziwionym rodakom, że bezkarnie przebili się przez całe wielkie cesarstwo. Możli-wem jest, że później wspomnienie o tej awanturze dało początek legendzie, utworzonej pod koniec VII w, o przyjściu F-ów z Troi. Pod Dyoklecya-nem,, korzystając z zamieszek wybuchłych w następstwie powstania Bagudów, puścili się wraz ze sprzymierzeńcami swymi, Saksonami, na morze, żeby splądrować wybrzeża Gallii i Bretanii (Eutrop. IX. 13.). Maksymian, wysłany w celu przywrócenia porządku w Gallii, odparł F-ów poza Ren, wtargnął do ich kraju, zmusił dwa ich szczepy do przyjmowania mianowanych przez niego naczelników i, idąc za przykładem Posthumusa, przesiedlił wielką ich liczbę w okolice Nervi i Trewiru. W tym samym czasie miał Menapijczyk, Carausius, któremu Maksymian powierzył flotę, polecenie zwalczenia F-ów na morzu, atoli, posądzony o faworyzowanie korsarzy i dzieleuie się z nimi łupem, skazany został na śmierć. Ażeby ujść kary, schronił się do Brytanii, proklamował się cesarzem i pustoszył dalej wybrzeża Gallii z pomocą F-ów, którym w zamian za ich przysługi zapewnił posiadanie Brytanii. W r. 292 objął rządy Gallii Konstan-cyusz Chlorus. Oczyściwszy wyspę brytańską, wtargnął do ziemi F-ów, niezawoduie z silnem postanowieniem ostatecznego podbicia tej niebezpiecznej ligi, z której od czasów Galiena bezustannie rekrutowali się najzaciętsi wrogowie Rzymian. Ażeby złamać ich potęgę, przeniósł tysiące z nich nad brzegi Sommy (Amiens), Oazy (Beauvais) i Sekwany (Troyes), oraz na płaskowzgó-rze Langres , gdzie musieli uprawiać ziemię. (Eumen. VI. 6—7). Jednakże po śmierci Konstancyusza Chlorusa, w r. 306, syn jego, Konstantyn Wielki, zmuszony był dałej toczyć walkę nad brzegami Renu z tym narodem „którego żadna porażka nie mogła zgnieść, i którego żaden układ nie mógł związać“. Dwaj wodzowie, Askaryk i Regals, mimo formalnych zobowiązań wobec Konstancyusza Chlorusa, spustoszyli posiadłości rzymskie. Konstantyn pobił ich i wniósł wojnę niszczycielską do ich kraju, we wszystkie okolice aż do Brukterów, i w amfiteatrze Tre-wirskin oddał na pastwę bestyom mnóstwo jeńców wojennych, między nimi Askaryka i Regai-sa. Następnie wzniósł na prawym brzegu Renu silne fortyfikacye i zbudował pod Kolonią most z wieżą, którą obsadził swem wojskiem. Atoli podczas jego nieobecności F., których jego okrucieństwa więcej jeszcze tylko wzburzyły, powstali masą, przygotowali atak ogólny, przekroczyli Ren i wtargnęli do dolnej Germanii. Konstantyn, nadbiegłszy śpiesznie, pobił ich w morderczej bitwie, zmusił do powrotu za rzekę i znowu rzucił jeńców bestyom na arenie Trewirskiej. Mimo swoich zobowiązań, F. nie zaprzestali napadów. Zawsze pobici, zawsze rozpoczynali na nowo: już w r. 320 musiał ich odpierać Kryspus, syn Konstantyna, a później w r. 345 Konstans widział się zniewolonym okupić ich odwrót i nawet ubiegać się o ich przymierze (Sokrat. I 7; II 10.) Konstans zamordowany został w roku 350, a Magnen-cyusz, z pochodzenia Frank, obwołany cesarzem w Autun, wyruszył w pole przeciwko Konstantynowi, swemu przeciwnikowi, i pobity został w bitwie pod Mursą. Podczas gdy jedni F. stanęli za ziomkiem swoim przeciwko Konstancyuszowi, drudzy byli na jego usługach, lecz gdy szanse wojny obróciły się przeciwko Magnencyuszowi, opuścili go podczas bitwy i połączyli się z wojskiem, które zwalczać mieli. Gdy w roku 355 Julian otrzymał od swego kuzyna, cesarza Konstancyusza, tytuł cezara i zlecenie uspokojenia Gallii, położenie tego kraju było krytyczne. F. i Alemani, sprzymierzeni z innemi szczepami germańskiemi, zajęli lewy brzeg

Renu, od jeziora Konstancyeńskiego aż do wyspy Batawii; zdobyli i splądrowali 40 miast nadreńskich, między innemi Kolonię i Strassburg (Amin. Marceli. XVI. 3). Julian zwrócił się naprzód przeciwko Alemanom, pobił ich, potem skierował się na północ i zjawił się niespodzianie przed nawpół zburzoną Kolonią. Siły jego tak zaimponowały barbarzyńcom, że, nie wyciągając miecza z pochwy, oswobodził od nich miasto i zawarł układ z ich naczelnikami. W r. 357 podjął nową wyprawę przeciwko Alemanom, zniósł ich w bitwie pod Strassburgiem i zwrócił się na nowo przeciwko F-om, którzy zaczęli znowu rabować na północy Gallii. Obiegł ich w dwóch oszańcowanych obozach, nad Mozą, a zwyciężywszy po 54 dniach, wysłał jeńców do Konstancyusza, który zaciągnął ich do legionów swoich (Amin. Marceli. XVII 2). W roku następnym, wracając z Paryża, Julian udał się, zanim zwrócił się przeciwko Alemanom, do Toksaudryi. Tam, między Mozą a Skaldą znalazł F-ów, których dziejopisarze nazywać odtąd będą S a 1 i c z yj k a m i. Ci-to, przestraszywszy się na wieść o jego przybyciu, wysłali do niego depu-tacyę z prośbą o pokój. Układał się on z nimi i pozwolił im zatrzymać ziemie, które zajęli byli w Toksandryi. Stąd zwrócił się Julian przeciwko Chamawoin, wypędził ich z Batawii i wyznaczył im ziemie w pobliżu Yssel, które zajmowali razem z Salijczykami. Stąd na tablicy P«utingera, ułożonej w tym właśnie czasie, znajdujemy Chamawów z oznaczeniem: „qui et Franci”. Następnie odbudował Julian fortyfikacye wzdłuż Mozy i Renu z pomocą F-ów, którzy je byli zburzyli, i pozostawił tam załogę. Bezpośrednio po ogłoszeniu cesarzem w r. 360 zmuszony był przedsięwziąć wyprawę przeciwko F-om Atuaryj-skim, którzy zbuntowali się za poduszczeniem Konstancyusza. Przez most, wzniesiony na Renie w pobliżu Kellen (Tricesima), wkroczył nagle do ich kraju na południe od Lipy. Atu-aryjczycy, napadnięci niespodzianie, zostali zgnębieni i zmuszeni błagać zwycięzcę o łaskę. Odtąd większość ludów frankońskich, pozyskanych łagodnością zwycięzcy, pozostała wierną przysięgom, przynajmniej przez czas pewien. Wielu z F ów zostało umieszczonych w legiach rzymskich, a cesarz wyprawił nawet jeden korpus salicki pod kommendą Charieta na zwalczenie i zlioldowanie Kwadów, których Sybel próbował indentyfikować z Chamawami. Dopóki zajmowali prawy brzeg Renu, nie mieli poczucia narodowości swojej. Osiedlenie się małego szczepu w Toksandryi oznacza w historyi F-ów początek nowej ery. Ta druga „Francia“, ten mały kącik przyznany im około r. 358 przez Juliana na ziemi gailijskiej, stał się później podstawą ich wojskowych operacyj i może być do pewnego stopnia uważany za kolebkę narodu w prawdziwem tego słowa znaczeniu.

Drugi okres osiedlenia się w Gallii rzymskiej

(od 3ó8 r do upadku cesarstwa Zachodniego). F. wskutek stykania się z Rzymianami ucywilizowali się powoli i ujrzymy wielu z nich zajmujących w armii i na urzędach cywilnych najwyższe miejsca w cesarstwie. Już pod koniec okresu poprzedniego Magnencyusz i Sylwan uzurpowali sobie purpurę cesarską. Później cesarze rzymscy, mianowicie Gracyan, mieli szczególną skłonność ku tym dorabiającym się barbarzyńcom i często darzyli ich bezgranicznem zaufaniem. Frank Metobod, który w r. 376 pod Walentynianem I dowodził armią rzymską w wojnie przeciwko Kwadom, mianowany został przez Gracyana komesem domowym cesarskim, otrzymał konsulat po bitwie pod Argentaryą i, jak Bauton Charietus, był jednym z głównych do-wódzców Walentyniana II. Była to chwila, w której Frankowie mieli przeważający wpływ w Gallii, jak dowodzi stanowisko Arbogasta, który pod kilku cesarzami był wszechmocnym ministrem. Pod łagodnemi rządami, zapoczątko-wanemi przez Juliana, wielka masa F-ów, naprzy-kład Salijczycy, pozostali spokojni w Toksan-dryi, ale inne szczepy, naprzemian zwyciężane lub groźne, nie przestały niepokoić cesarstwa. Około r. 368 pod Walentynianem I-m Teodozy, ojciec Teodozego Wielkiego, musiał przedsięwziąć przeciwko zbuntowanym wyprawę nad brzegi Renu. Wyparłszy ich do lasów, przeciwstawił im linię fortów i okopów i usiłował zabezpieczyć się przez przymierza, które zawiera! z jednymi, i przez niesnaski, które podżegał u innych. Później, w r. 389, podczas walk Teodozego z jego współzawodnikiem Maksymem, trzech wodzów frankońskich, Genobald, Markomir i Simon, napadło na prowincyę germańską. No-nunius i Kwintynus, komendanci konnicy i piechoty, wysłani zostali w celu ich odparcia przez Maksyma. Gdy przybyli do Kolonii, barbarzyńcy cofnęli] się, i Kwintynus, będąc w niezgodzie z swym kolegą, ścigał ich za Renem na bagnach Atuaryjczyków i Brukterów, między Lipą i Ruhr, gdzie otoczeni ze wszystkich stron Rzymianie ponieśli straszliwą klęskę. Arbogast, ówczesny minister Walentyniana Ii-go, podążył do Gallii i wstrzymał F-ów od wyzyskania zwycięstwa. Później, w r. 392, z armią, ściągniętą do Kolonii, napadł znienacka wśród zimy na Brukterów, spustoszył ich ziemie, i ciągnąc w dół Renu aż do Yssel, szedł pustoszyć ziemie Chamawów. Po tej wyprawie trwał pokój, jak się zdaje, lat kilka. Z poezyi Klaudyana wiemy tylko, że Stylichon w r. 399 toczył zwycięskie walki z F-ami, w następstwie których Markomir zesłany został na wygnanie do Etruryi, gdy Su-nona zamordowali jego właśni żołnierze. Na początku V-go wieku musiał Stylikon powrócić do Gallii. F. zaskoczyli znienacka i splądrowali miasto Trewir. Bez bitwy udało mu się ich nastraszyć i, zanim odprowadził swe legiony do Italii, której bronić mnsiał przed Wizygotami, otrzymał od nich przyrzeczenie, że bronić będą granicy Renu przeciwko hordom germańskim, gotowym wpaść do Gallii. Dotrzymali obietnicy i wstrzymali Wandalów, których pobili w morderczej walce i zabierali się już do ich wytępienia, gdy Alanie podążyli pobitym z pomocą. P-ów odparto i nie mogli oni powstrzymać hordy, przekraczającej suchą nogą zamarzły Ren w nocy z 31 grudnia 4(>6 na 1 stycznia 407. Podczas najścia barbarzyńców F., wspierając czas pewien swoich sprzymierzeńców Rzymian, zmienili nagle swe postępowanie: wmieszali się w niesnaski gallijskie pod uzurpatorami Konstantynem i Jovinem i zajęli Pierwszą Belgikę oraz Drugą Germanię. Pobici nc przód przez Kastynusa, a potem przez Stylichona, F. ci poza-reńscy nie zaprzestali swych rabunków, splądrowali jeszcze trzy razy miasto Trewir i osiedli wreszcie na północo-wschód od Salijczyków, nad brzegami Mozy. Na ten - to czas (około r. 420), według kroniki Prospera Tiro, przypada panowanie Faramunda (Pharamond), syna Markomi-ra. Król ten mógł był być chwilowo wodzem szczepu jakiegoś, ale nie pierwszym królem narodu frankońskiego, jak przypuszczano niesłusznie. Później zadał F-om kilka porażek Aecyusz na czele legionów Walentyniana III. Po zwycięstwach, odniesionych nad nimi w latach 428, 431 i 432, zdobył na pewien czas część Gallii, sąsiadującej z Renem. Około r. 440 F. po wszystkich nieszczęściach, jakie od początku wieku nawiedziły Gallię, skorzystali ze słabości wycieńczonego cesarstwa, napadli na cały kraj północny, zdobyli i splądrowali Kolonię i Moguncyę i zamienili Trewir w kupę gruzów; potem jednakże cofnęli się, zanim Aecyusz zdążył nad-biedz, żeby ich odeprzeć. Osiedlenie się F-ów w Gallii nie dokonało się nagle, w następstwie wielkiego najścia plemion germańskich. Była to raczej immigracya powolna., rodzaj nieznacznego przesiąkania, które trwało niemal dwa wieki. F, osiedlili się na ziemi gallijskiej, jedni jako robotnicy, inni jako żołnierze cesarstwa. Rzymianie, wyzyskując swe zwycięstwa, zmuszali często zwyciężonych do uprawiania ziemi w Gallii, do wykierowania się na kolonistów, lub do służby w armii. Ponieważ żołnierzy opłaeano ziemią, masa F-ów dostarczała woluntaryuszy. Napływ był wkrótce tak wielki, że można było tworzyć osobne korpusy; każdy oddział pod opieką wodza swego zachowywał swój język, zwyczaje swe i prawa, był tylko obowiązany walczyć za cesarstwo, w czasie pokoju zaś uprawiał wyznaczoną sobie ziemię, z której żył wraz z żonami i dziećmi: a więc pracował i walczył naprze-mian. Terrytoryum F-ów na lewo od Renu rozciągało się do Skaldy. Rozdzielone było na dwie połowy przez Mozę: część zachodnia należała do Salijczyków. Nazwa ich nie pochodzi, jak przypuszczano, od imienia Sali, którą dokumenta średniowieczne aż do XIV wieku nazywają Izloa,

P Chm.

Frankowski Józef (pierwsza ćwierć XIX stulecia), profesor nauk matematycznych w korpusie kadetów w Kaliszu i kierujący całym wogó-le oddziałem naukowym tamże, zdolnościami pe-dagogicznemi, umiejętnem z młodzieżą postępowaniem zasłużył sobie na wdzięczną pamięć. Jeden z jego uczniów, głośny potem powieściopi-sarz, Ludwik Sztyrmer, tak kreśli jego charakterystykę we „Wspomnieniach” swoich: „Był to człowiek prawdziwie stworzony do prowadzenia młodzieży: delikatny, miły w zapytaniach, nigdy a przynajmniej rzadko, pokazujący swój gniew, i to bardzo umiarkowany, jeden między wszystkimi przełożonymi, który prawdziwie był poważanym, którego się nawet patrycyusze bali, chociaż im rzadko przykre słowo powiedział. Frankowski stanowi dla mnie wyjątek ważny bardzo. Wielu szacunku godnych ludzi znałem w mojem życiu, ludzi zasłużonych, przyjemnych, miłych, posiadających tysiące zalet, ale baczne zastano-

Izla lub Ysla, Isela albo Ysala. Chociaż nad jej brzegami był zapewne „Pagus” nazwany „Saalgau“, stara siedzibaSalijczyków; lecz większość uczonych wywodzi tę nazwę od źródło-słowu starogermańskiego sal, sala, własność ziemska. Dederich sądzi, że w kraju Cha-mawów utworzył się powoli pewien rodzaj ary-stokracyi, klasa bogatych właścicieli (Salii), a ich poddanymi i najemnikami byli Chamawi, jak ich nazwisko zdaje się wskazywać (A. Dede-ricli „Der Frankenbund” Hannowerl873 str. 42— 44). Od Zosima wiemy, że wypędzeni z swych pierwotnych siedzib za czasów Karausyusza, zdobyli wyspę batawską i ruszyli naprzód w ciągu IV-go wieku na południe ku Arden nom w To-ksandryi, albo w kraju Tungrów. „Notitia di-gnitatum“ stwierdza, że pod koniec IV-go wieku mieli cesarze liczne korpusy wojsk na swe usługi: Salii i Salii gallicani byli częścią piechoty, gdy Salii juniores w Gallii, zaś Salii juniores gallicani w Hiszpanii—służyli w konnicy. Inne wojska salijskie figurują w rzymskich armiach wschodnich. Część wschodnią zajęli inni F, którzy wraz ze szczepami, osiadłemi na prawym brzegu Renn, między Lipą a górami Hes-syi, przyjęli w tej epoce nazwisko Fr an k ó w Ryp u ars ki ch.

Okres trzeci. Zdobycie Gallii. Utworzenie monarchii frankońskiej. Klodion, wódz Salijczyków, prawdopodobnie pierwszy, któremu udało się ściągnąć korzyści z budzącego się poczucia narodowego i zjednoczyć pod władzą swą siły wielkiej części szczepów frankońskich, może być uważany za ojca dynastyi takzwanych Mero win gó w i założyciela potęgi frankońskiej na lewym brzegu Mozy aż do Sommy. Jeżeli mamy wierzyć Grzegorzowi Turoneńskiemu, wszyscy wodzowie frankońscy pochodzili z jednego pnia, z potężnej rodziny królów rdługowłosych. Rezydencyą Klodiona i pierwszych królów sa-lijskich było miasto „Dispargum“, które prawdopodobnie znajdowało się na „territorium Tun-gerese” i które Watterich identyfikuje ze starem miastem „Aduatuca“ i bardziej nowoczesnem Tun-gri (Thoringia)) ważna część drugiej Germanii, której stolicą była naprzód Kolonia, ale w lV-m wieku były tam dwa główne miasta: Kolonia i Tungri). Około r. 431 (data' niepewna) Klodion, który „według Gęsta regum Francorum“ byłby synem Faramunda, stanął na czele F-ów. Zebrawszy wojsko nad brzegami Skaldy, zdobył północną Gallię, zajął następnie Tournai i Cambrai i rozszerzył swe państwo aż do Sommy. Aecyusz podążył z nad Ligiery i pod Heleną, w kraju Atrebatów, zaskoczył F-ów podczas uroczystości i pobił ich, ale, jak się zdaje, nie udało mu się wypędzić ich z ziem, które zdobyli. Wobec zbliżania się Attyli, zawrzeć musiał pokój. Hunnowie, sprowadzeni przez F-ów transreń-skich, zajęli Gallię. F. Salijscy pod rozkazami Meroweusza, następcy Klodiona, tak samo jak część Ripuarskich, walczyli po stronie Aecyu-sza, gdy inne plemiona frankońskie szły z Attylą. Po klęsce Hunnów w pamiętnej bitwie na polach Katalauńskich w r. 451 i po śmierci Aecyusza, Avitus, wódz wojsk Maksyma, odpierać musiał F-ów transreńskich, jako też salijskich, którzy podjęli na nowo swe napady. Około r. 457 Childeryk wstąpił na tron po Meroweu-szu; atoli, wygnany przez poddanych swoich i zastąpiony przez Egidyusza, schronił się do Turyngii, skąd go odwołano po ośmioletniem wygnaniu. Umarł w r. 481. Po wstąpieniu na tron syna jego, Chlodwiga, Salijczycy zajęli Tournai i równoznaczne teraźniejszej Flandryi terrytoryum. Inny szczep frankoński, którego wodzem był Chararyk, zajmował kraj nadmorski Morinię z Ehérouanne, a jeszcze inny król frankoński panował w Cambrai nad brzegami Satnbry i wyższej Skaldy. Na Wschód od Salijczyków, po za Ardennami i Mozą i nad obydwu brzegami Renu rozciągało się państwo Rypuarów, którego stolicą była Kolonia. Chlodwig (ob.) zaatakował wszystkie te ludy, podbił je i przez ohydne zbrodnie pozbył się kolejno wszystkich królów frankońskich, z nim spokrewnionych, i podstępem więcej aniżeli siłą wyniósł się na jedynego wojskowego wodza Gallii. Stawszy się pod nim panami Gallii, zmieszali się F. z ludnością gallo-rzymską i po zdobyciu Alemanii, Gallia frankońska stała się państwem potężnem (ob. Francy a—dzieje, Merów i ngowi e).

Frankowski Feliks, znany jest głównie z przekładu „Georgik czyli wiersza o Ziemiań-stwie” Wergiliusza. Próbka tego tłómaczenia ukazała się naprzód w „Pamiętniku Warszawskim” r. 1818; a w następnym wyszła całość (Warszawa, druk Glücksberga). Pod względem wierności ma wiele zalet; pod względem wykończenia artystycznego szwankuje w porównaniu z oryginałem.

wienie późniejszych lat pokazało mi w każdym z nich jakąś wadę mniejszą lub większą; wtenczas zaś Frankowski był dla mnie człowiekiem, który posiadał wszystkie przymioty. Kochałem go więcej jak ojca, poważałem go, pewny byłem, że był najzdatniejszym człowiekiem w Europie... Jego twarz była tak miłą, tak pełną rysów geniuszu, dobroci, łagodności i miłego charakteru, jego głos tak słodko brzmiący, jego postawa tak poważna, że nie tylko kadeci, ale oficerowie z największym dla niego byli szacunkiem”. W druku, prócz dwu krótkich zaproszeń publiczności „Na egzamen publiczny w kaliskim korpusie kadetów” z r. 1810 i 1814, pozostawił przy trzeciem zaproszeniu na rozpoczęcie kursu lekcyi w roku szkolnym 1816/17 zarys dziejo wy: „O założeniu szkoły rycerskiej kaliskiej a odmianach dotąd w niej zaszłych” (Kalisz 1816, 144 str.). Mieści się tu także wiersz „czytany przy wystawieniu w sali popisów obrazu JW. Potockiego, ministra oświecenia publicznego

P. Ohm.

—komendanta generalnego kadetów”...

Frankowski Karol (* 1795—f 1846), w literaturze występujący jako Kajetan Niepowie, wykształcenie pobierał w liceum Riche-lieu’go w Odessie, służył potem wojskowo, w r. 1831 był pułkownikiem lejb-gwardyi ułanów. W r. 1836 wybrał się za granicę, zwiedził Fran-cyę, Austryę, Włochy i Anglię, długo przebywał w Paryżu, a zapoznawszy się z tamecznymi pisarzami, między innymi z Balzakiem, przyswoił sobie styl ówcześnie modny: żywy, błyskotliwy, pełen napomknień literackich, mitologicznych i dziejowych, ubiegający się za nie-zwykłemi porównaniami i przenośniami. Ogłosiwszy pod pseudonimem Olofa Dahlskiolda broszurę p. t. „Paris de juillet 1836 à mars 1837” (Bruksella 1837), zaczął pisywać artykuły sprawozdawcze w jednej z gazet teatralnych paryskich, mianowicie o słynnej Racheli, a w r. 1840 ogłosił obszerne dzieło p. t. „Etudes physiologiques sur les grandes métropoles de l’Europe occidentale” (Paryż, 542 str.). Wróciwszy do kraju, osiadł w Warszawie i został r. 1841 mianowany dyrektorem świeżo wtedy otwierającego się gimnazyum realnego. Na tern stanowisku umiał sobie pozyskać szacunek i poważanie, podobnie jak i w Szkole sztuk pięknych, gdzie został dyrektorem wraz z jej otwarciem w r. 1844. Literackich prac nie zaniedbywał. W r. 1842 zaczął wydawać wraz z Hignetem czasopismo po francusku „Glaneur de Varsovie” pomieszczając tu iskrzące się dowcipem felietony, zebrane też razem p. t. „Feuilletons du Glaneur de Varsovie” (Warsz. 1842. 530 i 52 str.). Nazwany przez jeden z dzienników „zbiegiem literackim” za pisanie po francusku, zwrócił się do polszczyzny i wydrukował obszerny „dramat w trzech porach i pięciu aktach z prolosiem” p. t. „Gra namiętności” (Warszawa 1843). Na tle bardzo zawiktanej intrygi,—obejmującej i dwu-żeństwo, i fałszowanie papierów publicznych, i podpisywanie wekslów cudzem nazwiskiem, i morderstwo staruszki celem zagrabienia testamentu, i obłąkanie z zazdrości,—odmalował jaskrawo straszne zepsucie wyższych warstw społeczeństwa francuskiego, z nieodstępną wtedy postacią szlachetnego a wszechwładnego mściciela krzywd w osobie pułkownika napoleońskiego, de Mortagne, i jego wiernego feldfebla, Fijołka. Nie miał ten utwór zalet kompozycyi dramatycznej, był raczej dyalogowaną powieścią, lecz mieścił w sobie sceny poszczególne, znakomicie wykonane, i mógł żywo zająć zarówno wyobraźnię, jak i myśl czytelnika. Wobec bladych, bezkrwistych płodów owoczesnej literatury warszawskiej była „Granamiętności” zjawiskiem niepowszedniem, grzeszącem może nawet nadmiarem werwy i śmiałości zarysów. W trzy lata potem F. wydał duży tom p. t. „Moje wędrówki po obczyźnie” (Warszawa 1846, 527 str.). Zawarł w nim tylko obrazy życia paryskiego, rozpatrywane z dwojakiego punktu widzenia, przedstawiające zatem ujemne i dodatnie jego strony („Paryż w grzechu”. „Paryż w stanie łaski”) z niehamowaną furyą słowa, dobitną charakterystyką, zajmującemi szczegółami. Nie brakło już wtedy u nas opisów Paryża. Łucya Rautenstrauchowa w dwu książkach swoich: „Wspomnienia z Francyi” (1839) i „Ostatnia podróż do Francyi” (1841) wiele interesujących zamieściła wiadomości o życiu literackiem, ar-tystycznem i towarzyskiem w Paryżu; a Stefan Witwicki w „Listach z zagranicy” (1842), najdłuższy i najlepszy z nich poświęcił jednej charakterystyce stolicy mody, smaku i zepsucia, ale ani tu, ani tam nie było tej wielostronności w malowaniu stosunków paryskich, nie było tej plastyki, jaką się odznaczały obrazy i opowia-N dania F-go. Czy się czyta o „Ostatnim wtorku w Wielkiej Operze”, czy o „balach czwartkowych i niedzielnych w ogródku pod firmą „Chatki” (La Chaumière), czy o rzemieślnikach i ulicznikach, czy też o przykładach wierności, poświęcenia, dobroczynności, albo o obiadkach gospodarskich za trzy franki, wraz z pięknemi szkicami osób, zasiadających do nich i rozmawiających o dawnych czy nowych wrażeniach, wszędzie znać umysł bystry, wprawny do robienia spostrzeżeń, rozległy i jasny, a przytem serce szlachetne, wciąż mające na pamięci wyższe ideały. Język tylko stanowi ujemną stronę, zarówno „Wędrówek” jak „Gry namiętności”: jest to dziwna, niekiedy rażąca mieszanina galicyzmów i rusycyzmów ze zwrotami czysto - polskiego, szlacheckiego pochodzenia. Oczytania się wielkiego w naszych autorach nie okazywał; kształcił się przeważnie na pisarzach francuskich, a polszczyznę rzetelną brał z żywej mowy tych, co nie zatracili cech swojskich. „Paryż” miał być początkiem jeno szeregu opisów, do jakich w tece Kajetana Niepowie

miaru.

fß

Dr. J. P.

mieściły się znaczne materyały, ale śmierć

przedwczesna nie dozwoliła mu uskutecznić za-

P. Chm.

Frankowski Władysław (* w r. 1819 w powiecie Mozyrskim — f d. 13 kwietnia r. 1895 w Charkowie), lekarz-filantrop. Utraciwszy dzieckiem rodziców, wychowywał się w ciężkich warunkach pod opieką obcych, szkoły ukończył w Mozyrzu, poczem wstąpił do Akademii medy-ko-chirurgicznej wileńskiej, a gdy ta zamkniętą została, przeniósł się do Charkowa, gdzie sądzonem mu było po wielu latach żywota zacnego dokonać. Skończywszy uniwersytet, został ordynatorem klinik: terapeutycznej i akuszeryjnej, a pozostawał na stanowisku tern do r. 1845, w którym niebezpiecznie chorował i był już blizkim śmierci. Po powrocie do zdrowia i sił, zajął się wykonawstwem lekarskiem, oraz przyjął posadę bezpłatną lekarza studentów uniwer-

•SS5I

rf

Fig. 22. Frankowski Władysław.

sytetu i szkoły weterynarskiej. W czasie panowania cholery w latach 1847 i 1848 zarządzał szpitalami, przysposobionemi dla dotkniętych tą chorobą, przyczem z poświęceniem niezwykłem obowiązki swe pełnił; tak samo podczas wojny Wschodniej w Krymie objął kierownictwo czasowego szpitala wojskowego. Od r. 1848 do 1858 zajmował posadę akuszera zarządu lekarskiego miejskiego; w r. zaś 1861 należał do liczby członków założycieli Towarzystwa lekarskiego charkowskiego. Za staraniem jego powstał w r. 1878 szpital dla dzieci w Charkowie, on sam zaś został wybrany na prezesa jego rady opiekuńczej i do śmierci zajmował to stanowisko. Od roku 1867 sprawował urząd honorowego sędziego pokoju okręgu sądowego charkowskiego; w r. 1871 wybrano go na radnego miasta. Będąc od r. 1848 członkiem towarzystwa dobroczynności, rozwinął działalność wielce użyteczną, pracując sam niezmordownnie nad ulżeniem doli ubogich i chorych, oraz zachęcając innych przykładem swym, za co w r. 1882 jednomyślnie wybrany był na członka honorowego tego towarzystwa. Pełniąc zawsze bezinteresownie liczne obowiązki obywatelskie i wspierając moralnie i materyalnie cierpiących, pozyskał sobie ogólny szacunek i uznanie mieszkańców Charkowa, którzy też niezwykle uroczyście obchodzili w d. 23 lutego st. s. r. 1892, pięćdziesięciolecie zacnej pracy jego, towarzystwo zaś lekarskie tamtejsze, którego członkiem honorowym był już od roku 1886, wydało zbiorowo opis działalności jego jako lekarza i filantropa. Spis prac F-go drukiem ogłoszonych znajduje się w S. Kośmiń-skiego „Słown. lek. pols.” str. 597 i 598, i w wydawnictwie Tow. lek. charkowskiego.—Por. „Medycyna”, r. 1892, str. 192.

Franmason, Fraukmason, ob. Wolne Mularstwo.

Franque Jan Piotr, malarz francuski (* w Buis [dep. Drôme] 1774—f 1860). Jan Piotr Franque i jego brat Józef uchodzili zawsze za wiernych uczniów Davida. Konwencya interesowała się bardzo postępami tych młodych ludzi, którzy, jak opowiadano, mieli paść trzodę w dzieciństwie. Podług Delécluze’a zajmowali się oni w pracowni Dawida od r. 1797; Jan P. wystąpił za Cesarstwa; dzieła jego były poprawne, ale zimne, i pomimo zmian, jakie zaszły w pojęciach o ideale, nie nauczył się ogrzewać swych obrazów ciepłem uczucia. W Salonie 1812, miała powodzenie jego Bitwa pod Zürich, zamówiona przez Massenę, a którą marszałek ozdobił swoje apartamenta. Do wykonania tego dzieła F. wziął na pomocnika brata swego. Herakles uwalniający Alcestę, obraz klasyczny, wystawiony w r. 1814, jest również dziełem obu braci. Ale, kiedy Józef umarł przedwcześnie (1812), Franque zdecydował się sam nadal pracować. Brał bardzo czynny udział w wystawach Luwru. Jego obraz Joza-bet ratujący Joasa, wystawiony był w Salonie 1817, a obecnie znajduje się w muzeum w Nîmes. Jednocześnie F. wykończył dzieła, które rozpoczął był jego współpracownik. Nawrócenie św. Pawła (muzeum w Dijon) pojawiło się w Salonie r. 1819, w tym samym roku, w którym święcił tryumfy Géricault. Jak wspomina w swoim Roczniku Kératry, obraz ten uchodził za dzieło obu braci. Z tej epoki jest również kilka obrazów religijnych, które Restau-racya zakupiła i kazała pomieścić w kościołach paryskich i prowincyonalnych. Kiedy Ludwik Filip zaczął organizować muzeum wersalskie, pomyślał o F-u, polecając mu wykonać wiele portretów, które po większej części były kopiami dosyć miernemi. Najważniejszym jego obrazem jest Przejście przez Ren, według modelu, jaki wykonali Van der Meulen i Lebrun. Brak jednak indywidualności tym różnym obrazom historycznym i religijnym. Ale zwolenni-

ÎS!

w

erf-

'S

cy Davida odczuwali niekiedy naturę i zostawili kilka dobrych portretów. Muzeum w Besançon posiada bardzo interesujący portret Karola No di er a pędzla tego artysty.

Franque Józef, brat Jana Piotra (* 1774—f 1812). Podobnie jak Jan Piotr był uczniem Davida; pracował często z bratem, i brał wielki udział w wykonaniu obrazu Bitwa pod Zürich (w Salonie 1812 roku). Wystawił również jednocześnie dzieło charakteru więcej osobistego, a mianowicie dwa portrety: Marya Ludwika z królem rzymskim. Obraz ten znajduje się w muzeum wersalskiem. F. był przez pewien czas profesorem w akademii nea-politańskiej.

Franquelin Jan Augustyn, malarz francuski (* w Paryżu 1798—f tamże 1839). Jako uczeń Regnaulta, artysta ten oddawał się specyalnie malarstwu rodzajowemu, ale w guście pretensyonalnie - uczuciowym danej epoki; rysunek jego poprawny, koloryt zamglony, bez interesu, ale kompozycya dosyć udatna. Zajmował się również malarstwem religijnem; można przytoczyć następujące jego dzieła jako najlepsze w tym rodzaju: Jezus Chrystus wychodzący ze świątyni (1819, w katedrze w Tours); Jezus Chrystus wskrzeszający córkę Jaira (1822, muzeum w Amiens), Chrzest Jezusa Chrystusa fi 824, w kościele S. Philippe - du - Roule w Paryżu). Muzeum w Grenobli posiada również obraz tego artysty: Młoda kobieta z dzieckiem uśpionem na rękach.

.Franscini Stefan, mąż stanu i statystyk szwajcarski (* w Bodio [kanton Tessynu] w roku 1796 r. — f 1857 r.). Był z początku nauczycielem ludowym, wkrótce dał się poznać jako człowiek liberalnych przekonań z artykułów publicystycznych, w których napadał na nadużycia administracyjne, oraz z obszerniejszej pracy, wydanej w 1829 r. pod tytułem: „Reforma.” W 1830 roku wziął udział w ruchu rewolucyjnym, który ogarnął kanton Tes-syński; gdy prąd liberalny zwyciężył, F. został mianowany sekretarzem stanu i zajmował to stanowisko do 1837 r. W 1839 F. przeprowadził reorganizacyę administracyi Tessynu, a w r. 1848 został ministrem spraw wewnętrznych i oświaty. Imię w nauce zapewniło mu dzieło, wydane w 1848 — 49 r. po włosku, pod tytułem „Statistica della Svizzera italiana”,a prze-tłómaczone na język francuski. Prócz tego F. napisał jeszcze stylistykę włoską, włoską gram-matykę i przełożył Historyę Szwajcaryi Zschok-kego.

Sk.

Sk.

Sk.

Sk.

Fransecky Edward Fryderyk, generał pruski (* 1807—f 1890), walczył z Danią w r. 1848, później (w r. 1865) otrzymał stopień generała i dowodził 7-mą dywizyą w wojnie z Au-stryą w r. 1866. W wojnie z Francyą odznaczył się w bitwie pod Gravelotte, oraz pod Mont-

beliard, gdzie zmusił Bourbakiego do cofnięcia się w granice Szwajcaryi. Po skończonej wojnie otrzymał dotacyi 450 000 marek i w r. 1879 był mianowany gubernatorem Berlina; na tem stanowisku pozostawał do r. 1882.

Fransen van de Putte Izaak Di gnus, hollenderski mąż stanu (* 1822), w młodości swej wiele podróżował, jako handlowiec, i w In-dyach Wschodnich dorobił się znacznej fortuny. Wróciwszy do ojczyzny, był obrany na posła do sejmu, a następnie (od r. 1862 do 1866 i poraź drugi od 1872 do 1874 r.) piastował urząd ministra kolonij, hołdując zasadom dość liberalnym wbrew systemowi van Boscha. Mowy jego ogłoszono drukiem p. t. „Parlementaire redevoe-ringe” (Schiedam, 1873, 2 t.)

Fransoni Luigi, arcybiskup Turynu (* 1789--f 1862), otrzymawszy w młodym wieku święcenia kapłańskie, w r. 1820 został biskupem, a w r. 1831 arcybiskupem Turynu. Gdy w r. 1850, za Wiktora Emanuela 11-go, staraniem ministra sprawiedliwości Siccardego wydano prawa, poddające duchowieństwo pod władzę świecką i znoszące dziesięciny, F. ogłosił list pasterski, protestując przeciw tym prawom, za co był wtrącony do więzienia i skazany na wygnanie, przyczem majątki -jego uległy konfiskacie. Pomimo starań kardynała Antonellego i uizędowe-go współczucia papieża, F. umarł jako wygnaniec w Lyonie.

Franta Józef, ob. Szumawski.

Frantz Konstanty, polityk i publicysta niemiecki (* 1817 r.—f 2 maja 1891 r. w Blase-witz pod Dreznem). Początkowo pracował nad matematyką i filozofią i napisał „Philosophie der Mathematik” (1842 r.), szybko jednak przeszedł do badań nad kwestyami polityezno-społecznemi. Po kilkoletnich podróżach po Francyi, Węgrzech i Polsce wstąpił r. 1852 do niemieckiego mini-steryum spraw zagranicznych, poczem w r. 1853 został delegowany w sprawach służbowych do Madrytu. W r. 1856 wrócił do ojczyzny, wziął dymissyę, osiadł pod Dreznem i oddał się całkowicie pracy publicystycznej. Prace jego dotyczą: a) podstaw prawa państwowego: „Vorschule zur Physiologie der Staaten” (1857), „Naturlehre des Staats” (1870); b) kwestyj aktualnych, w których uwzględnił zarówno wymagania polityki zewnętrznej, jak i wewnętrznej. W pismach swich „Untersuchungen über das europäische Gleichgewicht” (1859), „Der Föderalismus” (1879), „Die Weltpolitik unter besonderer Bezugnahme auf Deutschland” (3 tomy, 1882 — 1883) domagał się utworzenia związku, „federacyi woj-skowo-europejskiej”, jako przeciwwagi niebezpieczeństwa, grożącego od Wschodu i z za oceanu Atlantyckiego. Myśl ta, prędko zapomniana, została nanowo podniesiona w ostatniem dziesięcioleciu przez Gump łowi cza („Sociologie und Politik” 1892). Poza tem zostawił F. broszury okolicznościowe, dotyczące ważnych kwestyj aktualnych,

N.

N.

"Eac. Powił LLu»tr. Zeaz. 180. T. XXLI1

S. P.

Fig. 23.

D.

z przekładem niemieckim (Lipsk 1846).

Franz Robert (* 28 czerwca 1815 w Halli, f 24 października 1892 r. tamże), słynny kompozytor pieśni. Jego właściwe nazwisko rodowe było Knautlł, które ojciec Roberta, Krzysztof Franciszek Knautli, zmienił, za królewskiem ze-

niemieckich. „Kritik aller Parteien” (1869), „Das neue Deutschland (1871), „Die Religion des Nationalliberalismus” (1872), „Der Untergang der alten Parteien und die Partei der Zukunft” (1878), „Die sociale Steuerreform” (1881) i inne. Nie był F. umysłem twórczym w tym sensie, żeby badania nad prawem publicznem na nowe wprowadził tory, pojęcia zasadnicze skrystalizował i w systematycznym porządku ułożył. Był to tylko bardzo zdolny burzyciel dawnych systematów prawno-publicznych i w tym zakresie praca jego ma wartość nietylko antykwar-ską, ale zasadniczą. Szczególniej krytyka jego dawnego prawa przyrodzonego posiada dziś jeszcze wartość pierwszorzędną. Poza tern jest on przedstawicielem t. zw. naturalistycznego kierunku pomiędzy teoretykami prawa publicznego.— Por. o nim Gumplowicz „Philosophisches Staatsrecht” (1877 str. 172—193).

Frantzius. Herb polski z nadania. Na tarczy ściętej w polu górnem błękituem trzy gwiazdy srebrne sześcioproinienne w półkole ułożone; w dolnem, złotem, na zielonym pagórku stoi żóraw barwy naturalnej iw pod -niesionej prawej łapie trzyma kulę srebrną. Nad hełmem w k tronie szlacheckiej takiż żóraw. Nadany Teodozemu Krysty-nowi Frantziusowi, mieszczaninowi gdańskiemu z wyłączeniem go od prawa „scartabellatus” w r. 1790 (Konstytucya Sejmu Wielkiego str. 220; Borkowski; Sieb ma cher „Allg. Wappenbuch” III, 2 str. 175). Potwierdzenie szlachectwa w Prusach otrzymał tenże Teodozy Frantzius (herb polski). Frantzius w 1803 roku (Archiwum główne w Berlinie).

Franz Jan ](Jo|h'aunes), filolog hellenista, (* 3 lipca 1804 w Norymberdze—f 1 grudnia 1851 w Langewiese): studja uniwersyteckie odbył w Monachjum, w r. 1830 został tamże docentem prywatnym, w r. 1832 towarzyszył królowi Ottonowi jako tłumacz w podróży do Grecji. Od r. 1834 przebywał kilka lat we Włoszech, przeważnie w Rzymie, poczym w 1839 udał się do Berlina i tu zajął się wydawnictwem dalszego ciągu dzieła „Corpus inscriptionum graecarum”, którego dwa pierwsze tomy wydał był Aug. Bockh (ob. Enc. VIII, 978). Jakoż pracy F-a i jego staraniom zawdzięczać należy ukazanie się tomu 3-go tego dzieła, oraz przygotowanie ma-terjału do działu pierwszego tomu 4-go, który następnie dokończył Ern. Curtius. W r._ 1840 F.

otrzymał w Berlinie profesurę nadzwyczajną, a w 1846 zwyczajną, filologji starożytnej. Słynął jako wybitny znawca języków staro- i nowo-greckiego, tak, że władał niemi ustnie i w piśmie z jednakową łatwością. W pracach, które drukiem ogłosił, brak głębokości i nieraz metody naukowej. Pierwszą jego pracą była rozprawa, napisana po grecku o Lizjaszu, mówcy greckim (Lysias, Norymberga 1829). Na tytule jej położył nazwisko swoje w formie zhellenizowa-nej Frazykles („Phrasikles”), którą zatrzymał następnie i na swoich gramatykach: języka sta-rogreckiego („Hellenismos”, Lipsk 1835), i jęz. niemieckiego, napisanych po nowogrecku. Sporządził wydanie mów Lizjasza (Monachjum 1831); nadto ogłosił „Praktische Anleitung zur Erlernung des Neugriechischen” (Monachjum 1832); „Grammatica linguae graecae recentioris” (Rzym 1837); „Deutschgriechisches Wörterbuch” 2 t. (Lipsk 1838); „De musicis graecis” (Berlin 1840); „Elementa epigraphices graecae” (t-że 1840); „Fünf Inschriften und fünf Städte in Kleinasien” (t-że 1840); „Monument chrétien à Autun” (t-że 1841);wydał także tragedję Oresteję Eschylosa

A. A. K.

Zwoleniem, na nazwisko Franz. Kształcił się w muzyce pod kierunkiem Schneidera (1835) w Dessau. Wróciwszy do Halli, w 1837 r. , dość długo cierpiał niedostatek, nie mógł bowiem znaleść ani dla siebie zajęcia odpowiedniego, ani też wydawcy na swe kompozycye; po kilku dopiero latach otrzymał posadę przy kościele św. Ulryki kapelmistrza Towarzystwa muzycznego (Singakademie), nakouieo dyrektorstwo muzyki uniwersyteckiej. W 1843 r. ukazał się w druku pierwszy poszyt pieśni F-a. które z powodu oryginalności formy, wielkiej melodyjności i szlachetnego nastroju lirycznego, odrazu postawiły twórcę w rzędzie najznakomitszych pieśniarzów niemieckich. W ogóle napisał około 350 pieśni. W 1841 F. został dotknięty głuchotą, a 1853 r. rozstrojem nerwowym, co go zmusiło do zrzeczenia się wszystkich posad, jakie zajmował. Jego jednak przyjaciele, głównie Liszt i Joachim, z szeregu koncertów urządzanych na benefis F-a zdołali zebrać 30 000 talarów, które go zabezpieczyły od niedostatku. Za wielką zasługę poczytują F-wi opracowanie oratoryum Bacha „Mathäuspassion”, dziesięciu kantat, wielu aryj, duetów i t. d.; z dzieł Handlar oratoryum „Mes-syasz” , „Jubilate”, aryj operowych i t. d.; As-torgi „Stabat Mater”, Duranta „Magnificat” etc. —Po Schubercie, Schumannie i Mendelssohnie, F. był najwybitniejszym przedstawicielem romantyzmu niemieckiego w muzyce; wyrażenie jednak pisarzów niemieckich: „W Robercie Franzu

i nazwisko Roberta Franza.

w. G.

skupia się cała wielkość szkoły romantycznej”, należy uważać tylko za kalembur, wytworzony ze zbiegu imion chrzestnych Schuberta (Franz) i Schumanna (Robert), które się złożyły na imię

A. Pol.

Franzen Franciszek Michał (* 1772 r. — f 1847), poeta i pisarz szwedzki. Studyował w Abo teologię i filozofię, następnie wykładał tamże historyę polityczną. Po przyłączeniu Fin-landyi do Rossyi udał się do Szwecyi, pełnił tam obowiązki pastora i został w końcu biskupem, był członkiem Akademii szwedzkiej i jej sekretarzem. Jako poeta porzucił panującą współcześnie w Szwecyi manierę dydaktyczną i pisał w tonie idylliczno-naiwnym, z prostotą i wdziękiem. Zbiór jego poezyi ogłoszony został p. t. „Skaldestycken” (Örebro, 1824—36, 5 t.— Wybór: Sztokholm 1871, 2 t.—1889, 1 t.).

Franzensbad, słynna miejscowość lecznicza w Czechach północno-zachodnich, hetmaństwie Chebskiem, o godzinę drogi od Chebu (Eger), pomiędzy odnogami Lasu Czeskiego, Fichtelu i gór Kruszcowych, na wyniosłej, ku południu pochylonej równinie, 445 m. nad p. m., wzniesionej i przebitej wygasłym kraterem bazaltowego Kam-merbiililu. Wszechświatowe zdrojowisko z 12 źródłami bardzo obfitej solno-żelezistej szczawy, założone w 1793 roku przez cesarza niemieckiego Franciszka Ii-go, na pamiątkę czego nazwano je Franzensbade m. Do 1852r. należało do miasta Chebu; ze wzrastającym atoli nieustannie rozwojem, samo staje się w 1865 r. miastem, z samodzielnym zarządem. Położone na lesistem płasko.-wzgórzu, posiada łagodny klimat górski, o średniej letniej temperaturze 15.2°C; najczęściej panujący wiatr zachodnio-południowy, a najrzadziej zdarzający się południowo-wschodni; wiatry wschodai i północno-wschodni niebardzo częste. Zabezpieczony od północy rozścieła się F. malowniczo ze swojemi wspaniałemi budowlami, wybornie utrzymanemi ulicami i chodnikami, wśród obszernych parków i rozkosznych ogrodów i skwerów. Środki lecznicze F-u są rozmaite i mnogie: to też i wskazania do ich użycia wielorakie. Zdrój Franzensąuelłe, najstarszy i najbardziej do wewnętrznego użycia zalecany, stanowi alka-liczno-solno-żelezistą szczawę. Zdroje Salzquelle i Wiesenquelle są to łagodne, lekko strawne alkaliczno-solne szczawy, tylko do picia używane. Zdrój Louisenquelle, alkoliczno-solno-żelezi-sta szczawa, bardzo wydajna (240 litrów na minutę), używany tylko na kąpiele. Zdrój, zimnym Sprudlern zwany, alkaliczno - solno - żelezista szczawa, bardzo zamożna w kwas węglowy, wypływająca z widocznem kłębowaniem, służy tylko do picia. Źródło Neuquelle, składem podobne do Frenzensquelle, służy do picia i kąpieli. Zdrój Loimanusquelle, alkaliczno-solno-że-lezista szczawa, używany bywa tylko na kąpiele. Źródło, noszące miano Stahlquelle, wielką zawartością żelaza do wód Szwalbach, Pyrmont

i Driburg podobne, służy do picia i kąpieli. Zdrój Mineralsäuerling, łagodna alkaliczno-solno-żelezista szczawa, do picia i na kąpiele. Źródło Natalienquelle z powodu zawartości w niem lityuowych soli, wskazane w cierpieniach szczęk i pęcherza moczowego, służy do picia. Zdroje Stefaniequelle i Herkulesquelle używane są przeważnie do picia, służą jednak i na kąpiele. Woda Franzensbadzka, racyonalnie i pod ścisłą kontrolą w szklane butelki nalewana i korkowana, w ilości pół miliona but. idzie na eksport. Łaziebnych gmachów cztery, o 460 gabinetach: łazienki Loimanna, miasta Chebu, dra Cartellie-rego i Suessa, zwany także „Kaiserbad”, urządzone wzorowo i wspaniale, wedle ostatnich wymagań balneo-techniki. Prócz wymienionych zdrojów mineralnych, posiada F. znakomitą co do leczniczej wartości i wszechświatową sławTą cieszącą się borowinę, sól i ług borowinowy; gabinety do kąpieli borowinowych znajdują się we wspomnianych gmachach łaziebnych, urządzone wzorowo. Nadto posiada F. kąpiele gazowe, łaźnię, natryski, zakład hydropatyczny, gabinety inhalacyjne, aptekę, 28 lekarzy, dentystę, massażystów i massażystki. Hoteli, z całym komfortem urządzonych, 11, domów prywatnych i willi, więcej lub mniej wspaniałych, 170, o 4 000 pokojów gościnnych. Restauracye, kawiarnie i sklepy czynią zadość wszelkim wymaganiom. Dwa szpitale dla niezamożnych chorych, Saska ochrona dla biednych poddanych tego królestwa i fundusze wsparcia dla biednych Żydów. Filantropijne stowarzyszenie, dostarczające środków kuracyi i pobytu niezamożnym wojskowym. Potrzebom duchownym czynią zadość: kościół katolicki, luterski, cerkiew prawosławna i synagoga. Życie wielkomiejskie, gwarne, wystawne, koncerty, teatr, bale, publiczne występy przejezdnych artystów, rozliczne zabawy i gry towarzyskie na świeżern powietrzu dla • dorosłych i dzieci, pływanie łodziami na stawie miejscowym, oraz czytelnia zakładowa, zaopatrzona w 200 dzienników i illustracyj we wszelkich europejskich językach. Prócz spacerów po licznych parkach, goście czynić mogą wycieczki w poblizkie malownicze okolice końmi lub koleją, jako to: Miramonti, miasto Clieb, St-Anna, wygasły wulkan z kraterem Kammerbühl, Waldsassen w Bawaryi, Hohenberg, Seeberg, Maria Kulm i wiele innych. Sezon od maja do października. Zjazd roczny do 10 000 osób. Sta-cya kolejowa w miejscu na linii Eger-Reichen-bach; do Wiednia 12 godzin, Berlina 9 g., Lip-, ska 7 g., Mnichowa 7 g., Pragi 6 godz. F. wskazywany bywa w zastaniach brzusznych i ich następstwach: nieżyt żołądka, cierpienia krwa-wnicowe, obrzmienia wątroby i śledziony po-zimnicze, wszelkie postacie niedokrewności, zboczenia w sferze płciowej u niewiast, poczynająca się nieudolność płciowa, zboczenie w sferze i nerwowej, porażenia, gościec i dna. F, bardzo

heitsueher” (Jena 1894).

And. S.

And. S.

«zęsto bywa zalecanym zwykle dla leczenia następowego po poprzedniem użyciu wód silnie działających, jak Karlsbad lub Marienbad, jeżeli obok zasadniczego cierpienia, przeciw któremu tamte wody były użyte, znajdują się objawy niedokrewności, przedewszystkiem zaś zboczenia w sferze nerwowej.—Liczba mieszkańców dochodzi do 3 000, prawie samych Niemców. Dr A- p-. Franzos Karol Emil (* w Ga'icyi r. 1848), współczesny powieściopisarz niemiecki. Uczył się w Czerniowcacli, w tMntejszem gimazyum niemieckiem. —Studya uniwersyteckie na wydziale prawnym odbył w Wiedniu i w Grazu.—Zajmował się przez krótki czas praktyką sądowniczą, którą porzucił, aby całkiem poświęcić się literaturze. — Tematy do swych, utworów powieściowych czerpał najczęściej z życia Galicyi i sąsiednich krain. Na tych tematach osnute są powieści i nowelle: „Aus Halbasien” (Lipsk, 1878); „Vom Don zur Donau” (tamże 1878); „Die Juden von Barnów”, „Moschko von Parma” (tamże 1880); „Stille Geschichten” (Drezno

1880).—Krytycy niemieccy poczytują te utwory za nader interesujące studya z etnologii i psychologii ludów, nie dostrzegając, lub nie chcąc dostrzedz, pełnej uprzedzeń jednostronności poglądu, który tak fałszywem światłem obrzuca przedstawione przez F-a obrazy życia. — Poza tern uprzedzeniem, wymienione powieści odznaczają się niepospoliteini zaletami, świadczące-mi o wybitnym talencie autora. Niektóre drobniejsze jego rzeczy, np. „Schyllok von Barnów”, mogą być zaliczone do arcydzieł współczesnej nowellistyki. Godniejszy jeszcze uwagi jest wielki romans F-a p. t. „Ein Kampf ums Recht” (Wrocław 1882); Heyse nazywa go prawdziwym eposem w prozie, podnosząc malownicze jego tło społeczne i cywilizacyjne. — Z późniejszych utworów F-a wyróżniają się jeszcze dobrze wyrobioną formą i zajmującą akcyą: „Mein Franz”, nowella wierszem (Lipsk, 1833); „Der President” (Berlin, 1884); „Die Reise nach dem Schicksal” (Sztuttgardt, 1885); „Pragische Novellen” (1886); „Der Schatten” (1888); „Judith Trachtenberg” (1890, 4 wyd. 1893); „Der War-

W. Gr.

Frascati, miasto okręgowe, w prowincyi włoskiej Rzymu, o 17 km. na południo-wschód od tego miasta, na północnym stoku gór Albańskich, 324 m. nad p. m. Połączone z Rzymem drogą żelazną, jest ulubionem miejscem letniego pobytu zamożniejszych mieszkańców stolicy dla zdrowego klimatu i prześlicznego położenia. Prócz władz administracyjnych i sądowych jest tu siedlisko kardynała-biskupa; piękna katedra św. Piotra z XVII w., kilka starych kościołów i klasztorów, seminaryum; silnie rozwinięte ogrodnictwo kwiatowe i warzywne; przeszło 8 000 m-ców (gmina). Tutejsze wille możnych rodzin włoskich należą do najciekawszych i najpiękniejszych w kraju; willa Torlonia (przedtem

Ludovisi); w. Aldobrandini, zbudowana przez architekta della Porta z freskami kawalera d’Ar-pino; w. Rufinella (niegdyś należała do Lucyana Bonapartego, dziś stanowi własność rodziny królewskiej), stojąca prawdopodobnie na miejscu starożytnego Tusculanum Cycerona; w. Conti z pięknemi wodotryskami: obszerna w. Mondra-gone, należąca do księcia Borghese z zakładem naukowym, utrzymywanym przez Jezuitów; wille Piccolomini, Montalto, Darci, Falconieri i t. d. Nieco wyżej na stromym grzbiecie wyniosłości leżą ruiny dawnego Tusculum, — z nich rozpoznać można teatr, w r. 1839 odkopany, domniemany grobowiec Lukullusa i wiele godnych uwagi budowli. Tusculum było własnością hrabiów Tuskulańskich, z których od r. 904 do 1058 wyszło siedmiu papieżów; zburzyli je Rzymianie dopiero w r. 1191 i wówczas ludność schroniła się niżej, do tymczasowych lepianek, pod gałęziami drzew (frasche), skąd dzisiejsza nazwa. O 3 km. na południe od F. leży grecki klasztor Bazylianów, Grottaferrata, założony w r. 980 i zbudowany nakształt warowni z basztami, murami, blankami i t. p.; piękna droga bita łączy go z F. Tuż przy ruinach dawnego Tusculum leży opactwo Kainedułpw, założone przez papieża Pawła V.

Fraser, 1) F. albo Great Sandy, podługo-wata wyspa na wschodniem wybrzeżu Australii, w prowincyi Queensland; tworzy wraz z lądem stałym obszerną zatokę Hervey na północy, a Wide na południu; kończy się na północy przylądkiem Sandy; wnętrze górzyste, ze szczytami do 800 m.—2) Fraser River, znaczna rzeka w Ameryce Północnej, w Kolumbii Brytań-skiej; wypływa na zachodnich stokach gór Skalistych, na granicy z prow. Alberta, jako Grand Fork; płynie zrazu ku północo-zachodowi wzdłuż pasma gór Cariboo, lecz, doszedłszy do 50° 20' sz. pn., zwraca się nagle wspaniałym łukiem ku południu który - to kierunek zatrzymuje stale aż do miasta Hope. Tu zwraca się ku zachodowi i wpada wkrótce do cieśniny Georgii, oddzielonej wyspą Vancouver od oceanu Wielkiego. Od źródeł do m. Hope koryto rzeki wciśnięte jest w dolinę wązką, miejscami stromą i urwistą, wogóle zaś dziką i malowniczą; rzeka toczy tu swe wody śród ciągłych prądowin po skalistem dnie; dopiero od m. Hope bieg jej na obszernej równinie nadbrzeżnej uspakaja się i czyni rzekę dostępną dla żeglugi parowej na przestrzeni 200 km. w górę od uścia. Ogólna długość 1 200 km.; z dopływów najważniejsze: Salmon, Nechahoo, Black B., Chilcotin, Big R., Bridge R. i Lilloct z prawej, a Bear R., Willow R., Quesnella i Thompson R. z lewej strony. Wzdłuż brzegów rzeki wiedzie kolej kanadyjska Oc. Spok. na przestrzeni od m. Lytton do uścia. W dorzeczu spotyka się żyły złota.

Fraser Aleksander Mackensie, generał angielski (* w r. 1756—f 13 wrz. 1809 r.),

W r. 1794 we Flandryi osłaniał cofające się j f w okol. Cothes 18 sierp. 1853 r.). Do wojska się wojska Abercromby ’ ego przed Pichegru.

wstąpił w r. 1802, w r. 1806 służył w Sycylii, w Hiszpanii był w r. 1808, brał udział w bitwie pod Corunią, w wyprawie na Walcheren (1809 r.); wysłany został do Kadyksu w r. 1811. Odbył wówczas kampanię hiszpańską i odznaczył się w Bayonnie. W r. 1815 pod Quatre-Bras dowodził lekkouzbrojonemi oddziałami 2-ej brygady gwardyi; podczas bitwy pod Waterloo zajął pozycyę w ogrodzie fermy Hougoumont; tu zabito pod nim cztery konie, stracił też trzecią część ludzi. On - to musiał stoczyć walkę z generałem Cambronne; on wytrzymał straszny atak starej gwardyi. Mianowany w r. 1837 genera-łem-majorem, dowodził brygadą w wojnie z Chinami, w której po generale Gough objął naczelne dowództwo; w Chinach pozostawał do roku 1843. W r. 1849 został generałem-lejtenantem. Od r. 1807 zasiadał w Izbie lordów jako reprezentant Szkocyi; w r. 1821 został dziedzicznym członkiem Izby Wyższej. Był to zacięty „tory”. Iw-Traserburg, hrabstwo wewnętrzne w zachodniej części Kraju Przylądkowego, w Afryce, na północ od wyniosłości Roggeveld, Koms i Nieuweveld; kraina małowodna i nieurodzajna, zdatna tylko na pastwiska, prócz nielicznych żyznych dolin; powierzchnia 25 769 km. □; ludność około 7 000 dusz, w tej liczbie połowa białych i połowa Buszmanów. — Główna osa-

And. S.

W Indyacli w r. 1798 pokonał Maratów. Do Anglii powrócił w r. 1800, a w 1802 r. został generał-majorem. Wysłany na wyprawę do Egiptu, zajął Aleksandryę (21 marca 1807 r.) i posłał oddział 2 500 ludzi do oblegania Ro-setty, co jednak nie udało się wcale. Anglia pośpiesznie zawarła pokój z Wysoką-Portą i F. udał się do Sycylii. Wysłany następnie do Portugalii, osłonił cofające się wojska gen. Moore’a, a w bitwie pod La Coruńa wykazał wielkie zdolności wojskowe. Mianowany generałem-lejte-nantem (1808 r.), brał udział w wyprawie na Walcheren, podczas której zachorował i wkrótce zmarł. F. był jednym z najpopularniejszych wodzów swego czasu. W roku 1800 zasiadał w Izbie Niższej, jako poseł z hrabstwa Ross. Iw-Traser James Raillie, podróżnik i autor, angielski (* w roku 1783 —f 1856). W bardzo młodym wieku wyjechawszy do Indyj Zachodnich, udał się następnie do Indyj właściwych (Wschodnich) i zbadał Himalaje w r. 1815.

Dziennik tej wyprawy ogłoszony był w Londynie w r. 1820, z 1 tomem tablic in folio. Następnie F. przebiegł Persyę w kostiumie narodowym perskim. („Narrative of a Journey into Khorasan.

Traserburgh, miasto nad m. Północnem, na północno-wschodniem wybrzeżu szkockiego hrabstwa Aberdeen, z latarnią morską i niewielką, ale dogodną, przystanią; znaczny połów śledzi; fabryki lin okrętowych, powrozów i płótna żaglowego; droga żel. do Aberdeen; 6 583 m-ców

And. S.

Londyn, 1825, 2 tomy in 4-to; oraz „Travels and Adventures in the Persian Provinces on the Southern Banks of the Caspian Sea”. Londyn da F.

Trasin, osada w austryackim kraju koronnym Bukowinie; słone zdroje nie użytko-

Dr a. p.

Trasne, wieś w departamencie francuskim Doubs, o 2¹/, mili na południo-zachód od stolicy okręgu Pontarłier, pamiętna zwycięstwem Prusaków pod Franseckym, odniesionem 30 stycznia 1871 nad Francuzami pod Bourbakim, który po klęsce musiał przekroczyć granicę Szwaj-caryi.

And. S.

Trasnes, F.-lez-Buissenal, miasto przemysłowe w belgijskiej prowincyi Hennegau, okręgu Atli, przy dr. żel. Ronsse-Leuze; wyrób koronek, sukna, płótna, pończoch; ogrodnictwo, uprawa roli; 4 500 m-ców. Dawny zamek Des-mottes, w którym przebywał cesarz Karol V, zamieniony dziś na dworzec kolejowy.

Trasnijskie piętro (geolog.). Nazwą tą {étage frasnien) oznaczają geologowie belgijscy piętro dolne górnego dewońskiego ogniwa (od miejscowości Frasnes), składające się z wapieni, występujących tamże wielkiemi soczewami wśród łupków, o zbiorowej miąższości, dochodzącej do 600 metrów.

1826 in 4-to). Zasługą jego jest to, iż pierwszy opisał okolice azyatyckie, nieznane Europejczykom; brak mu jednak było wiadomości specyal-nych do robienia odkryć na polu geografii i fizyki. Talent jego jako pisarza i rysownika był dosyć mierny. Oprócz artykułów w Przeglądach, mamy jeszcze utwory jego pióra: „Kuzzil- (1891). basch, a Tale of Khorasan” (1828), oraz dalszy ciąg: „The Persian Adventurer” (1830, 3 tomy in 12-o); „The Highland Smugglers” (1832, 2 to- wane, my) „Tales of the Caravanserai”, stanowiące 7 tom „Library of Romance”, wydawanej przez Leiteh Ritchie; „An Historical and Descriptive Account of Persia” (Edymburg 1834); „A Winters Journey from Constantinople to Teheran” (Londyn 1836, 2 tomy); „Travels in Kurdistan, Mesopotamia etc.” (Londyn 1840, 2 tomy); „Narrative of the Residence of the Persian Princes in London in 1835 and 1836” (Londyn 1831), dzieło, które mógł napisać lepiej, niż kto inny, gdyż jemu powierzone zostało urządzenie przyjęcia tych książąt podczas ich pobytu w Londynie;

And. S.

Sk.

„Allee Neemrod the Buchtiarce Adventurer” (1842 3 tomy); „Mesopotamia and Assyria”, która stanowi tom „Edinburgh Cabinet Library”; „The Dark Falcon” (Londyn 1844, 4 t-y in 8-o); „The Klan’s Tale” (Londyn 1850, in 12, T. XLVI „Parlour Library”); „Military Memoir of JAeutenant Colonel James Skinner”(Londyn 1851, 2 tomy

Traser Aleksander Jerzy, lord Saltoun, generał angielski (* w Londynie 12 kw. 1785r.—

And. S.

Frastanz, osada przemysłowa w Tyrolu zachodnim (Vorarlberg), przy drodze żelaz. Feldkirch-Bludenz i nad rz. Ili, przy uściu Sarniny; w żyznej i bardzo malowniczej dolinie; przędzalnia i tkalnie bawełny, odlewnia żelaza, fabryki machin; 1 800 m-ców. Tu 20 kwietnia 1499 wojska cesarsko-szwabskie pokonane zostały przez

And. S.

raz

P. Ohm.

Frassine, rzeka w północno-wschodnich Włoszech, wypływa z gór Lessyńskich, w prow. Vicenza, pod nazwą Agno; przyjmuje z prawej strony Chiampo pod m. Montebello; od m. Co-logna staje się żeglowną, między Padwą i Este łączy się kanałem z rz. Bachiglione; w dalszym biegu skanalizowana (kanał Gorgone), wpada do Adriatyku pod Brondolo, niedaleko Chioggii. Długość 102 km., z tego 60 km. żeglownych.

Szwajcarów.

Fraszka (z włos. /rasc7ie:=dzieciństwa, bzdur-stwa; we franc, frasque—wybryk, figiel), wyraz wprowadzony u nas dopiero w wieku XVI % z wielu innemi włoskiego pochodzenia, kiedy i dwór królewski za Bony, i liczne podróże do Włoch w celu nabrania humanistycznego wykształcenia i ogłady, silnie na obyczaje i język nasz oddziaływały. W pospolitem użyciu oznacza drobiazg, błahostkę, rzecz małej wartości. Przez Jana Kochanowskiego użyty został po raz pierwszy, o ile wiadomo, w znaczeniu literackiem na określenie tego rodzaju literackiego, który od czasów odległej starożytności greckiej nosił nazwę epigramatu, ale z odcieniem mocno żartobliwym, a nawet swawolnym. Za motto swych „Fraszek”, pisanych przeważnie w dobie młodości, a drukiem ogłoszonych dopiero w roku śmierci, tj. 1584, dał Kochanowski dwuwiersz: „Fraszki tym książkom dzieją; kto się puści na nie Uszczypliwym językiem, za fraszki nie stanie”—zaznaczając tym sposobem, że pomimo ich pozornej błahości ma do nich przywiązanie. W innem miejscu nazywa je „nieprzepłaconemi”, ponieważ wkładał w nie wszystkie swoje myśli, wrażenia, przygody. Do takiej oceny fraszek swoich miał poeta i powód głębszy, z przekonania o marności żywota ludzkiego: „Fraszki to wszystko, cokolwiek myślimy, Fraszki to wszystko, cokolwiek czynimy; Niemasz na świecie żadnej pewnej rzeczy; Próżno tu człowiek ma co mieć na pieczy... JSJaśmiawszy się nam i naszym porządkom, Wemkną nas w mieszek, jako czynią łątkom”... Fraszki Kochanowskiego, odznaczające się zwięzłością, dowcipem, a nieraz i głębszą myślą, wywołały całą rzeszę naśladowców, ale ci utworom swoim tego rodzaju różne nadawali nadpisy; niektórzy tylko i tytuł wprowadzony przez Jana z Czarnolasu zachowali, jak We-spazyan Kochowski z XVII wieku, co, ogłaszając swe „Epigramata polskie”, wyraźnie dopisał: „po naszemu: Fraszki”, dodając motto: „Mniej te fraszki do rzeczy, lecz stąd cenę mają, Że lubo rzeczy małe, ale krótko bają”. Ostatnim chronologicznie, co w druku tego nadpisu dla swych epigramatów użył, był Franciszek Kowalski, wydając „Fraszki, pisane od 1824 do 1828” (Lwów 1839, drugie wydanie Kamieniec 1847). Porównaj artykuły zamieszczone w tej Encyklopedyi pod wyrazami: Anegdota, Apoft egmat, Epigramat, Facecy e.

Fratricelli (z włoskiego: braciszkowie), byli to pierwotnie zakonnicy reguły św. Franciszka z Assyżu, którzy, nie mogąc znieść wciskającego się rozprzężenia karności do klasztorów, postanowili utrzymać regułę wspomnianą w całej jej ostrości, zwłaszcza pod względem bezwarunkowego ubóstwa, modlitw, kroju kapturów, i w tym celu opuściwszy klasztory, prowadzili życie pustelnicze; bardzo znaczna liczba Tercya-rzy do nich się przyłączyła. Z pomiędzy nich wielu później wypowiedziało całkiem posłuszeństwo Stolicy Apostolskiej, którą nazywało nierządnicą babilońską; urządziło własną hierarchię, wybierając z pośrodku siebie papieżów, kardynałów i biskupów. Jan XXII papież rzucił na nich klątwę r. 1317, jako na otwartych przeciwników Kościoła katolickiego, odrzucających Sakramentu i dopuszczających się wielu innych ciężkich błędów. Zarzucano im także niemoralne stosunki z Tercyarkami. Wielu z nich żywcem spalono; inkwizycya surowo ich prześladowała. Burzono mh siedliska z pomocą siły zbrojnej, lecz dopiero w początkach XVI w. znikła sekta F-ich. — Ob. Franciszkanie.

Fratrye i file. Fratrye (<fpatph) występują u szczepów greckich, jako związki, oparte początkowo wyłącznie na węzłach pokrewieństwa, które dopiero z biegiem czasu, w miarę stopniowej utraty swojego społecznego znaczenia, uzyskują coraz to wyraźniej charakter związków czysto sakralnych. Czasu ich powstania należy szukać w bajecznej epoce historyi greckiej. Są one o wiele dawniejsze od rodów (ysvoç) i stoją pierwotnie ponad rodziną (Avs<jncu), jako połączenie bezpośrednio wyższego rzędu. Tworząc uzupełnienie i rozszerzenie rodziny, związek fra-tryi ma znaczenie przedewszystkiem dla piawa spadkowego, dla religii i dla krwawej zemsty. „Bez fratryi, bez prawa, bez ogniska” mówi Homer [II. I 63], określając człowieka wytrąconego ze społeczności ludzkiej (ccfprjTtup ailśfu-toç àvéaxioç). Zeusa i Atenę w Attyce, gdzieindziej także innych bogów, uważano za opiekuńcze bóstwa fratryj, których członkowie, zwani rppjTopeę, zbierali się dla wspólnych ofiar i uroczystych uczt, bogom poświęcanych. Liczba fratryj, w poszczególnych szczepach helleńskich zrazu niestała, zwiększała się odpowiednio do potrzeb chwili i uległa z czasem ścisłemu określeniu. Przynależność do fratryi jest dziedziczna, jak przynależność rodzinna. Tylko urodzenie z prawnego małżeństwa członka fratryi—z małżeństwa, którego wymagania pod względem i formalnym i ma-

teryalnym są zmienne w różnycli czasach i ró- szczepu. W czasach wędrówki szczepów grec-żnycli państwach, albo przysposobienie, stanowić kich i zajmowania nowych siedzib, ustrój fil mogą tytuł prawny wejścia do fratryi. Adopcya ! i fratryj wyjątkowo tylko odgrywał pewną rolę. wymaga prawidłowo obecności, a pierwotnie za- tak na Rhodus, gdzie kraj podzielono na trzy pewne i zezwolenia, członków związku. Wciele- gminy, odpowiadające trzem doryckim filom oby-nie dziecięcia do fratryi (7rat&xp eiajqstv) poprze- wateli, tak w Efezie i w Halikarnasie. Zwyczajem dzała przysięga wprowadzającego, poświadcza- natomiast było, że na podbój nieprzyjacielskiego jąca, że dziecię pochodzi z prawnego inałżen- kraju, wykarczowanie lasu, zakładanie nowych stwa. Następowało głosowanie członków’ i uehwa- wsi lub kolonij, wyruszała ze szczepu gromada, ła przyjęcia do fratryi, w znaczeniu aktu, nie obejmująca przedstawicieli wszystkich fil. Dla-uzasadniającego, lecz tylko stwierdzającego prawo— względnie odrzucenie. Uprawniony mógł dochodzić swego uprawnienia do przynależności związkowej przeciw ojcu w drodze procesu,—-' przeciw uchwale fratryi odmawiającej pizyjęcia w drodze odwołania się. — Nowych członków wpisywano do regestru [xoivöv Ypap.(j.aTstov] fratryi. Członek fratryi, żeniąc się, był obowiązany złożyć daninę fratryi, w formie uczty dla frato-rów i ofiary dla bogów opiekuńczych (Yotp/ïjXtav etacpépnv). Nie jest jednak dostatecznie wyjaśnione, czy obowiązek ten należał do prawnej istoty małżeństwa fratorów i oile był wymuszal-ny. Odpowiedni wpis do regestru fratryi uzasa- -dniał dowód ważności zawartego małżeństwa, względnie — prawnego pochodzenia obywatela.

tego - to spotyka się u Dorów te same file, nie-tylko w krainach przez nich zajętych, lecz także w pojedyńczych gminach Argolidy i Krety, a gdzie z czasem okazuje się koniecznym nowy podział obywatelstwa wedle siedziby, tam krzyżuje się on stale z dawną organi-zacyą fil. Tak jest i z fratryami. Późniejsze fratrye tworzą się dopiero przez zespolenie się mieszkających obok siebie uczestników fili w związki polityczne i sakralne, i polegają wskutek tego, już nie na stosunku pokrewieństwa członków między sobą, ale na ich wzajemnej styczności sąsiedzkiej.—W szczepie doryckim istnieją trzy file: Hylleów, Dy mano w i Pamfilów, tak nazwane od Hyllosa, syna Heraklesa, od Pamfila i Dymasa, synów współczesnego Heraklesowi króla Dorów, Egimiosa. Te file dadzą się wykazać w przeważnej części państw doryekieh: w Argos, Megarze, Koryncie (iKorcyrze), Sikyonie, Nemei, Troenie (i Halikarnasie), na Krecie, Terze, Rhodus (i Agrygencie). Kos i Kały mnie. Całkiem pewny jest podział na trzy doryckie file w Geli, kolonii doryckiej w Sycylii. Nie przechowały się natomiast ślady istnienia tych fil w Spareie, prawdopodobnie dlatego, że już bardzo wcześnie miejsce ich zajął ustrój ob (wßoti). W szczepie jońskim znajdujemy podział na 4 file, których nazwy nie są nam dokładnie znane [Argadeis, Boreowie, Ojnopowie etc].—Wytworzenie się w pojedyńczych państwach własności ziemskiej, pociągając za sobą nierówność pomiędzy przynależnymi do tego samego szczepu pod względem ekonomicznym, społecznym i politycznym, jak również powstanie rodów (yśr/j) zmieniło też charakter fil i fratryj. Ze społeczności, opartych na równorzędności uczestników, stają się file związkami wyłącznie szlacheckiemi, związkami eupa-trydów. Reszta wolnych ludzi, objętych orga-nizacyą fil, nie dotrzymuje kroku nowopowstałej szlachcie, opartej na posiadłości ziemskiej, ani w ponoszeniu ciężarów, ani w korzystaniu z praw, których nie może wykonywać właśnie z powodu swego ubóstwa. Wolność jest dla tych ludzi raczej kosztownem obciążeniem, a oddanie się pod opiekę możnego obywatela—jedynym środkiem zapewnienia sobie opieki prawnej. W ten sposób traci znaczna część ludności wiejskiej prawa polityczne i wchodzi w zależność od eupatrydów — wogóle od szlachty. Fratrye otrzymują też po największej

Nad fratryami stały file ('foXVj), jako główne poddziały szczepu. Nie stanowią one ani kast zawodowych, ani grup o terrytoryalnej podstawie, ani tern mniej odrębnych szczepów. Wedle pierwotnego swego ustroju są file tylko połączeniem kilku fratryj, z któremi wspólnie polegają na węzłach krwi. Członkowie fili uważają się za potomków wspólnego praojca. Tworzą też wspólność sakralną, mają swoich własnych urzędników i głosują wspólnie, nawet wtedy, gdy ich siedziby są bardzo od siebie odległe. One to stanowią główną podstawę ustroju administracyjnego państwa, systemu prawa publicznego, rozdziału podatków i utrzymywania siły zbrojnej.

Prawa polityczne, jako uprawnienia poszczególnych obywateli, nie są znane w najdawniejszej Grecyi;—tylko jako członek swojej fratryi i fili obywatel należy do szczepu i tylko w tym związku wykonywać może te prawa. Jak fratrya jest najważniejszą jednostką dla prawnego i prywatnego życia, indywiduum, tak fila jest nią dla wewnętrznego życia szczepu. To znaczenie zachowują file w przeważnej części państw helleńskich, przedewszystkiem w Atenach, przez wszystkie okresy historyi starożytnej.

Wobec prawa są file względem siebie równorzędne, jakkolwiek stanowisko jednej lub drugiej z nich, np. fili, z której pochodził ród królewski, mogło być znakomitsze od innych pod względem społecznym.—Podział na file jest tak dalece właściwy szczepom helleńskim, że tam nawet, gdzie jeden szczep rozpada się na szereg samoistnych organizmów państwowych, względnie gmin fjak np. u Dorów i Jończyków], występują te same file w każdej z nowopowstałych części

części nazwy rodowe, jak gdyby istotnie z rodów wyszły. Na Kalymnie i gdzieindziej poddziały fil nazywają się wprost społecznościami ro-dowemi (oo'ffèvzmi). Stałość siedzib prowadzi do ścisłego określenia liczby i składu tych związków. Wszyscy obywatele dzielą się na rody —i kiedy pierwotne fratrye były połączeniami wolnemi i niezamkniętemi, teraz rozpada się fila na dokładnie oznaczoną liczbę fratryj, każda zaśfratrya na taką samą liczbę pojedyńczycli rodów. Niezależnie od tej zmiany społecznej w wielu wypadkach pomnożenie dawnych związków przez osiedlenie się lub przyjęcie obcych żywiołów pociąga znów za sobą — zupełnie nowy podział obywateli. W walce między związkiem, opartym na pokrewieństwie, a związkiem, polegającym na sąsiedztwie siedzib—drugi odnosi zwycięstwo, co nie przeszkadza temu, że nowopowstałe lokalne jednostki uważają się za związane wspólnem pochodzeniem od jednego praojca. Tak w Spareie po usunięciu fil występują oby. W innych państwach doryckich zmiana ta objawia się poprostu w zwiększeniu liczby fil. Tak naprz. ma Korynt zamiast trzech pierwotnych fil osiem, Elida dwanaście. W Sikyo-nie odbiera tyran Klejstenes z początkiem VI stulecia przed Chr. przewagę trzem doryckim filom i stawia na ich czele swoją własną, Ajgia-lejską, filę, jako czwartą (’Ap^éXaoi). Stary porządek fil wraca tam jednak w 60 lat po śmierci tyrana pod wpływem Sparty. W Tegei i w Mantynei są file okręgami, które biorą swą nazwę od świątyń.—Zresztą, tak jak przedtem, pozostają file podstawowym czynnikiem politycz- naruszone, a w ten sposób zapewniono wielkim nego, fratrye zaś społecznego życia. Mają rodom i związkom krwi miarodajny wpływ na własny majątek w ziemi i trzodach, z któ- wybory urzędników i wynik głosowań. Głosowa-rego przewyżkę dochodów rozdzielano pier- nia te odbywają się na zgromadzeniach ludu zaw-wotnie między wszystkich uprawnionych uczest- sze w porządku fil; wybór (czy losowanie?) do Ra-ników; mają własnych urzędników, własnych bogów dy Czterystu prawdopodobnie w naukraryach. Zda-i własne uroczystości religijne. File są ciałami, głosującemi na zgromadzeniach ludu. Z nich wybiera się urzędników gminy. W miastach Krety np. zmieniają się file corocznie w obsadzaniu najwyższych urzędów, tak, że rok otrzymuje nazwę od rządzącej fili. W Attyce, gdzie badania z powodu najobfitszego materyału źródłowego doprowadziły do najjaśniejszego sformułowania istoty i znaczenia związku fil i fratryj, istniały 4 file. Fila obejmowała 3 fratrye, fratrye każda po 30 rodów, ród miał obejmować 30 głów. Miało więc być 12 fratryj, 360 rodów i 10 800 obywateli (?). Na czele każdej z fil stał cpoXoßaaiXeo? „król fili”, któremu pierwotnie przysługiwało polityczne i wojskowe przewództwo nad filą, jak niemniej administracya jej majątku. W czasie przed Solonem zasiadają 4-ej królowie fil w Prytaneum i są jednymi z najwyższych sądowych i administracyjnych urzędników. Obok każdego z nich znajduje się pewna liczba doradzców z fili (być może, że 12 naczelników tyluż naukraryj), tak, że pry-

taneuin dzieli się na cztery kollegia. Późniejsze urządzenie, według którego te kollegia zmieniają się kolejno w kierowaniu sprawami państwa i przewodnictwie w radzie, wskutek czego rok administracyjny dzieli się na cztery równe okresy, jest tylko logicznem następstwem historycznego rozwoju instytucyi fil. W gminach rodyj-skich dzielą się file na związki osad, zwane XTotV7t, które stoją pod władzą urzędników administracyjnych, powołanych do zarządzania wspólnym majątkiem (piaaxpot). Pierwotnem ich zadaniem jest ściąganie należących się związkowi danin z gruntu i bydła. Znacznie później rozpadają się attyckie file — każda na 12 nau-kraryj (vaozpapîai), z których każda ma wystawić okręt i 2 jeźdźców. Podobne organizacye istnieją we wszystkich gminach greckich, i można niemal przyjąć za pewnik, że podział na file pozostał w przeważnej części państw helleńskich naturalnym podziałem politycznym i wojskowym. Reforma Solona, wprowadzająca 4 klasy obywateli na podstawie szacunku majątkowego (7tevxaxoaiopiótp,vot, [trotsię, Çeoyizcu, fi-jjxsç) nie naruszyła administracyjnego ustroju państwa. Wcielenie obywateli do odpowiednich klas, a przez to uregulowanie obowiązku służby wojskowej, przeprowadzili, jak się zdaje, naukrarowie, jako naczelnicy naukraryj, t. j. administracyjnych okręgów poszczególnych fil. Do nich też należeć miał rozkład podatków. Całe ugrupowanie ludu w filach i naukraryach, z królami i naukra-rami na czele — (fratrye i tak nie mają już żadnego politycznego znaczenia) — pozostało nie

je się też, że każda z fil wyznaczała 10 kandydatów na archontów, tak, że ostateczny wybór (zapewne przez zgromadzenie ludowe) był w ten sposób ograniczony. Solon osłabił polityczne znaczenie fil i rodów, dopuszczając do udziału w najwyższych, przedtem tylko eupatrydoin dostępnych, urzędach i w radzie Czterystu wszyst kich obywateli należących do dwóch, względnie trzech, pierwszych klas majątkowych. Reforma Klejstenesa w r. 509 przed Chr. spowodowała zupełny przewrót odwiecznego ustroju fil w Atenach. Dawne 4 file, polegające na związkach krwi, w których wielkie rody eupatrydów i dziedziczone z pokolenia na pokolenie kolligacye rodzinne wywierały wpływ decydujący, tracą wszystkie prawa polityczne. Na ich miejsce wchodzi 10 nowych fil, utworzonych, jak wszystkie podobne nowe podziały ludzi, na podstawie terry tory alnej. Podział ten nie miał jednak odpowiadać naturalnemu rozgraniczeniu pojedyńczycli części kraju. Byłoby to bowiem nowem uświęceniem starego antagonizmu, dzielącego wielkie okręgi kra-

ju na wrogie sobie obozy. Podzielono Attykę Marburga, 381 m. nad p. m., z ruinami zamku, na 3-y główne części: t. j. miasto z przyległe- wzniesionego w r. 1252 przez Zofię brabancką. mi wsiami, wybrzeże i część środkową. Każ- 2) F., szczyt 377 m.. wysoki w paśmie Hainleite, da z tych części rozpadała się ra 10 trzecin (tpiTTńeę) o równej liczbie mieszkańców, co trzy z tych trzecin łączono losem w jedną filę. Nowe file dziedziczą po dawnych ich znaczenie pod względem głosowania na zgromadzeniach ludu i tworzenia siły zbrojnej. Wyrocznia delficka wybrała z pomiędzy imion 100 herosów attyckich 10, od których nazwano 10 nowych fil. (File: Erech-tydów, Egidów, Pandionidów, Leontydów, Aka-inantydów, Oenidów, Kekropidów, Hippotonty-dów, Ajantydów i Antyochidów). Brak jednak tym filom wewnętrznej spójni: są to czysto ad-nistracyjne okręgi. Według nowego podziału głosują w jednym oddziale z miastami i razem z niemi służą wojskowo rolnicy z Dyakryi i żeglarze z pobrzeża, a jednocześnie ludzie przynależni do tego samego rodu, ale terrytoryalnie oddzieleni, należą do różnych fil. Poddziałem administracyjnym 10-u fil są wsi (6r₍p.ot), które wstępują na miejsce dawnych naukraryj i obejmują cały kraj wraz miastem. Nowa organizacya fil umożliwia udzielanie obywatelstwa licznym, dawno tam osiadłym, mieszkańcom miasta, którzy nie należeli do dawnych związków, opartych na pokrewieństwie. Nowi obywatele łączą się w religijne związki (t. zw. opystbvsç). Dawne filę ze swymi królami, fratrye i rody nie znikły wszakże z historyi po reformie Klejstenesa, odtąd jednak mają tylko sakralne znaczenie. Fratrye były nadal obowiązane przyjmować do swego grona nietylko członków rodu, ale i orgeonów. Tak zatrzymały fratrye pewne znaczenie, a współzawodnicząc z demami w utrzymywaniu list obywatelskich, pełniły funkcye urzędów stanu, dostarczały dowodów prawnego urodzenia, małżeństwa etc., ważnych w prawie osobowem, fami-lijnem i spadkowem. Inne urządzenia Klejstenesa były po większej części prostem następstwem nowego ustroju fil. Dawną , Radę 400-u (po 100 z fili) zastąpiła Rada 500-et, po 50 z fili, których wylosowywano w demach. W każdym z 10 równych okresów nowego roku administracyjnego sprawowała jedna fila (prytania) czynności rady i przewodniczyła na zgromadzeniach ludu.

W r. 502 przeszła też władza wojskowa na 10 strategów, jako dowódzców poszczególnych fil, którzy wraz z polemarchem stanowili radę wojenną. Najwyższe dowództwo sprawował co dzień jeden ze strategów kolejno.

Frattamaggiore, miasto we Włoszech w okręgu Casoria, o 2 mile od Neapolu; hodowla jedwabników, uprawa konopi i latorośli winnej, wyrób lin i powrozów, wille Neapolitańczyków;

12 000 m-ców. dniona.

na zachód od m. Sondershausen, panujący nad doliną Wipperu i przedstawiający rozległy i czarujący widok na daleką okolicę, a zwłaszcza na góry Harzu i Las Turyngeński. Na tym szczycie Ludwik, syn Ludwika Niemieckiego, zbudował w r. 878 zamek wraz z kościołem, który w r. 933 został zburzony przez Węgrów.—3) F. zwany także Bischofsberg, wyniosłość pod samą Fuldą, z przepysznym widokiem na góry Rhön i z klasztorem Franciszkanów, zbudowa

nym na miejscu kaplicy, założonej przez św. Bonifacego; mury warowne z XIV w. zburzone zostały podczas wojen chłopskich; 331 m. nad p. m.—4) F., Pfraumberg, szczyt w Czechach, w górach Lasu Czeskiego, 847 m., z rozległym widokiem na okolicę Czech zachodnich.

Dr w. w.

Okolica żyzna i gęsto zalu-

And. S.

Frauenberg, kilka szczytów górskich w Niemczech: 1) F. najwyższy szczyt w górach Lahnu (na lewym brzegu tej rzeki), na południe od

And. S.

Frauenburg, Frombork, miasto w pruskiej prowincyi Prus Wschodnich, regencyi Królewieckiej, powiecie Braunsberskim (Braniewskim), nad hafem Fryskim, przy uściu Baudy (Ba. wy), która tu się rozszerza i tworzy niewielką, ale dogodną, przystań, zabezpieczoną dwiema krótkie-mi tamami kamiennemi od zamulenia. Miasto samo nie przedstawia nic osobliwego. Ludność, w liczbie około 3.000 głów, trudni się rybołówstwem, handlem, oraz rzemiosłami i przemysłem (w pobliżu browary, młyny, przędzalnia lnu, piece wapienne); jest tu także apteka, szkoły elementarne, szkoła wyższa żeńska. Natomiast główne znaczenie F-a i jego dzieje streszczają się w tutejszem biskupstwie i pięknej katedrze pod wezwaniem Matki Boskiej i św. Andrzeja. Leży ona na wyniosłem odsepisku, 27 m. nad p. m. wzniesionem, u stóp którego rozpostarła się osada. Katedra przedstawia się zdała na-kształt warowni: otacza ją mur potężny z wieżami i basztami, od lądu broniła jej głęboka fossa, od hafu zaś stromość i trudna dostępność wzgórza. W dziedzińcu, przybudowane do murów, wznoszą się skromne domy dla kanoników, pałac zaś biskupi leży w pobliżu i czyni wrażenie książęcej rezydencyi. Sam kościół należy do typu gotyku hallowego, o trzech równowyso-kich nawach, nakrytych jednym dachem,—z chórem, czyli absydą, na stronie wschodniej. Na każdym z czterech rogów stoi wieża; piąta wznosi się w środku nawy głównej, szósta z absydy. Wnętrze pełne prostoty i powagi. Tu spoczywa Kopernik po prawej stronie w. ołtarza i ma grobowiec z napisem: „Astronome celeber-rimo cujus nomen et gloria utrumque replevit orbem”. Inny napis, przez Kromera ułożony w r. 1581 i wyryty na ścianie, zaginął; miał on brzmieć: „Non parem Paulo veniam require, gratiam Petri neque posco; sed quam in Cru-cis ligno dederis latroni, sedulus ero”. Zresztą wspomnień i pamiątek po wielkim astronomie

Km cykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 180. T XXIII.

to.

to

C

CD

g-

Józef.

And. S.

Dr A. p.

And. S.

pełno tu na każdym kroku. W jednym z dom-ków kanoniczych mieszkał Kopernik od r. 15l0, w nim sławne swe dzieło pisał, w nim też dokonał żywota 24 maja 1543 r; na jednej zwieź katedralnych miał swe obserwatoryum. Ludność oddawna przypisuje mu także urządzenie wodociągów z rzeki Baudy i rozprowadzenie ich po całem wzgórzu katedralnem; lecz brak na to dowodów i w dokumentach piśmiennych żadnej o tern wzmianki niemasz. Katedra ma prócz tego godne uwagi pomniki wielu biskupów warmińskich i prałatów, oraz ołtarzowe obrazy malarzy włoskich. Prócz katedry jest tu jeszcze kościół parafialny św. Mikołaja, oraz protestancki, wzniesiony w 1862 r. Początek miasta nie jest pewny. Na tutejszem wzgórzu miał wznosić się niegdyś warowny zamek jakiejś pogańskiej rodziny pruskiej, która za sprawą Anzelma, pierwszego biskupa warmińskiego, wiarę Ś-tą przyjęła i majętności swe, a w ich liczbie i ten zamek z przyległościami, kapitule w Brauns-bergu, ówczesnemu siedlisku biskupstwa warmińskiego, zapisała. Gdy jednakże Braunsberg, jako mniej obronny, kilkakrotnie był napadany i burzony przez pogańskich Prusaków, przeto w r. 1278, za biskupa Henryka I, przeniesiono tu biskupstwo i zbudowano zamek biskupi i katedrę, której z biegiem wypadków nadawano cechę coraz mocniejszej warowni. Wkrótce u stóp katedralnego wzgórza powstała osada, zaludniona rzemieślnikami i kupcami, głównie z Lubeki przybyłymi; do godności miasta na prawie lu-beckiem podniesioną została w r. 1310 przez biskupa Eberharda i stanowiła własność kapituły warmińskiej aż do okkupacyi pruskiej. Miasto w XV wieku wiele ucierpiało od Krzyżaków i Czechów, dopóki w r. 1466 nie zostało przyłączone do Polski w traktacie toruńskim. Podczas wojny Trzydziestoletniej zajęli je Szwedzi i dzierżyli od r. 1626 do 1629. Później na czas krótki zostało zajęte znowu purzez Szwedów, gdy podczas zarazy w Elblągu i Malborgu schronił się tu Karol Gustaw z małżonką w r. 1656. Katedra frauenburska miała biskupów, którzy Polski zaszczytem byli i sławą,—jak np. Kromer, Hozyusz, Załuski, Krasicki. Szkoła tutejsza przy katedrze istniała od samego początku i przynosiła krajowi wielki pożytek; podług dokumentu erekcyjnego z r. 1260 jeden z kanoników kapituły był przełożonym tej szkoły. Istniały także założone przez Kromera siostry N. M. Panny, dla pielęgnowania chorych; uczyły one prócz tego w szkółkach i wyższym zakładzie żeńskim. Se-minaryum duchowne znajduje się w Braunsber-gu, o l'/₂ mili odległym, lecz na większe uroczystości przybywają tu klerycy dla posługi duchowieństwu.

Frauendorf—Bergquell osada, w pruskiej prowincyi Pomorza, o */₂ mili na północ od Szczecina, na lewym brzegu Odry; zakład leczniczy dla umysłowo i nerwowo chorych oraz mor-finistów, na 160 osób. Właściciel i kierownik zakładu dr Zenker, assystenci dr Lantzius i dr Ebert. Zakład otwarty został w 1882 r. Letnie wille Szczecińczyków; wzgórze Juloberg z pięknym widokiem.

Frańenfeld, stolica szwajcarskiego kantonu Turgowii, przy drodze żelaznej Zürich-Romanshorn, z odnogą do S-t Gallen, w okolicy pagórkowatej, pełnej łąk, sadów owocowych i winnic, 420-m. nad p. m.; 6,500-mców, przeważnie kalwinów. Tutejszy piękny zamek na skale pochodzi z XI w. i miał być zbudowany przez hrabiów na Kyburgu; przebywali w nim vog-towie związkowi; zasługują nadto na uwagę: ratusz z r. 1513, kościół katolicki z r. 1268, protestancki z r. 1685, pałac rządu kantonał-nego, wielkie koszary, zbrojownia i t, p. Fabryki broni, tytoniu, machin, wielka przędzalnia z tkalnią, odlewnia żelaza. Gimnazyum kanto-nalne, szkoła przemysłowo-handlowa, bank. F. jest stolicą kantonu od r. 1803.

Fraunhofer Józef, optyk (* 1787 w Straubing w Bawaryi — f 1826), był synem biednego szklarza, któremu w pracy tak pomagać musiał, że do 14-go roku życia nie umiał pisać ani czytać; w r. 1799 wstąpił na naukę do szlifierza szkła, a wskutek wypadku nieszczęśliwego zyskał współczucie Utzschnaidera (ob.), który go zaopatrzył w podręczniki matematyki i optyki, Wsparcie króla Maksymiliana posłużyło mu do nabycia szlifierni szkła, przyczem zaczął także rytować na metalach. W r. 1807 przyjęty został jako pomocnik do zakładu optycznego Reichenbacha, Utzschneidera i Liebherra. Tu obmyślił nową machinę do szlifowania szkła, która dozwoliła soczewkom nadawać kształt ściśle matematyczny, przyczem do kontrolowania dokładności roboty zastosował pierścienie barwne Newtona. Zbudował też sferometr i inne przyrządy, które mu zjednały takie uznanie, że w roku 1809 został spólnikiem Utzschneidera i Reichenbacha i objął kierownictwo zakładu optycznego tej firmy w Benediktheuern. Aby osiągnąć ścisłą podstawę do budowy objektyw achromatycznych, zajął się oznaczeniem spół-czynników załamania promieni różnych barw w rozmaitych szkłach, a to go doprowadziło do odkrycia linij ciemnych widma słonecznego, które odkrył był wprawdzie już w r. 1802 Wollaston, ale ich należycie nie zbadał. Linie te mają nazwę linij Fraunhofer a; najwyraźniejsze z nich nazwał F. głoskami alfabetu, a przy pomocy teodolitu oznaczył dokładnie położenie przeszło 500 tych linij, skąd posłużyły one do dokładnego zmierzenia spółczynników załamania dla oznaczonych miejsc widma, a to dało mu dalej możność obliczania i wyrabiania prawie zupełnie achromatycznych kombinacyj soczewek. Poznał wszakże przytem wady używanych gatunków fiintglasu i pracował od 1811 r. nad sposobami wyrabiania szkła zupełnie jednoro-

S.K

kiem F-a.

W. Gr.

uhl.

dnego do celów optycznych, a wreszcie otrzymał szkło znacznie lepsze od angielskiego. W ten sposób zdołał wyrabiać lunety dioptryczne, które mogły korzystnie zastąpić używane wtedy powszechnie teleskopy katoptryczne i zjednały firmie rozgłos powszechny. Nie mniej ważne były jego urządzenia mechaniczne do wprawiania w ruch refraktorów astronomicznych, oraz przyrządy miernicze, z lunetami temi połączone. Od r. 1811 zajmował się też budową mikroskopów, w r. 1816 wynalazł heliometr. Badał też gorliwie widma gwiazd i planet, oraz widma sztucznych źródeł światła, czem dał pierwszą podstawę do przyszłego rozwoju analizy spektralnej. Do badania zjawisk uginania światła wprowadził nową metodę, polegającą na umieszczeniu otworu uginającego bezpośrednio przed objektywą lunety: on także pierwszy do badań tych zamiast otworków użył siatek, czyli kratek z linij na szkle wyrytych; za pomocą odpowiednio zbudowanej machiny do dzielenia mógł poprowadzić do 10 000 linij na szerokości cala. Za pomocą takich siatek wywołane objawy uginania (smugi dyfrakcyjne Fraunhofer a) dają najdokładniejszą drogę mierzenia długości fal światła.—Gdy w r. 1819 zakład optyczny przeniesiony został do Monachium, F. otrzymał w r. 1823 stanowisko profesora i konserwatora gabinetu fizycznego akademii; w tymże roku został członkiem akademii. Z lunet przez niego wyrobionych słynny jest zwłaszcza refraktor, sporządzony do obserwatoryum dorpackiego, z objektywą o 9 calach otworu i 160 calach odległości ogniskowej, z wybornem osadzeniem paralaktycznem i aparatem mikrometrycznym. Jego „Gesammelte Schriften’' wydał Lommel (1888). W Monachium wzniesiono mu pomnik. Por. Voit „Joseph von Fraunhofer” (1887J. Fraunhofera linia. ob. Widma.

Frauenholz Wilhelm, inżynier (f 18 listopada 1888 w 55-ym roku życia). Od 1868 był nadzwyczajnym, a od 1872 zwyczajnym profesorem konstrukcyj budowlanych, oraz robót wodnych, w wyższej szkole technicznej w Monachium. Niejednokrotnie wybierano F-a na dziekana wydziału inżynieryi. W \1872 opracował wspólnie z prof. Döhlemanem wydanie 2-e, a w 1877 wspólnie z prof. Asimontem wydauie 3-e znanego dzieła Bauernfeinda p. t. „Vorle-geblätter zur Brückenbaukunde.” W 1876 wydał odczyty swe o konstrukcyach budowlanych, w 3-ch tomach. Z innych prac jego zasługują na wyszczególnienie: „Das Wasser mit Bezug auf die wirtschaftlichen Aufgaben der Gegenwart” (1881). Dalej: „Über die bessere Ausnützung des Wassers und die Verhütung von Wasserschäden” (1883). Następnie: „Hydrometrische Arbeiten: Wildbach-Verhauungen und Regulierung der Gebirgsflüsse; Entwässerung u. Bewässerung”. Dwie na ostatku wymienione rozprawy stanowią dwa rozdziały poważnego dzieła zbiorowego, wydanego p. t. „Handbuch der Bau-kunde” (Berlin). Wspólnie z docentem Frankiem opracował „General - Projekt zur Verhütung von Ueberschwemmungen in Nürnberg” (1888). O pracach późniejszych, ktoremi stale zasilał czasopisma techniczne z działu hydrotechniki, wspominać nie będziemy. Natomiast zasługuje na zaznaczenie ten fakt, że dzięki inicyatywie F-a podług jego projektu urządzono przy wyższej szkole technicznej w Monachium stacyę doświadczalną hydrometryczną, która, począwszy

od 1883, pozostawała pod osobistym kierun-

Em. S.

Frauenlob. Jest to przydomek, pod którym wystąpił w literaturze średniowieczny poeta niemiecki, Henryk z Meissen (ur. 1250 r., zm. 1318). Posiadał on wyższe wykształcenie naukowe, był doktorem teologii. Po wielu wędrówkach, które go zawiodły aż do Czech i Danii, osiadł na stałe w Moguncyi, ożenił się tu i miał być założycielem mogunckiej szkoły Meistersin-gerów. Wiadomość ta przechowała się w dość niepewnej tradycyi, to pewna wszakże, iż F. jest jednym z pierwszych w literaturze niemieckiej przedstawicieli poetyckiego kunsztu mieszczańskich Meistersingerów z jego dydaktyczną dążnością i pedantycznym formalizmem; przydomek swój otrzymał Henryk z Meissen z tego powodu, iż w pieśniach swoich, układanych w stylu sztucznym i przeładowanym uczonością, wysławiał uadewszystko miłość i kobiety. Wedle podania, wdzięczne niewiasty mogunckie wyprawiły mu uroczysty pogrzeb i na własnych barkach ciało jego do grobu zaniosły.

Frauensee, osada. W Niemczech w W. Ks. Wejmarskiem, w ładnej górzystej i silnie zalesionej okolicy, z bardzo łagodnym klimatem. Wielce uczęszczane letnie schronisko; kąpiele w jeziorze i wannowe. Koszty pobytu do 100 marek miesięcznie. Stacya kolejowa w Marks-

Dr A. p.

Frauenstaedt Juliusz (*1813 w Bojanowie w Poznańskiem—f 1878 w Berlinie), filozof niemiecki, pierwotnie zwolennik Hegla, następnie stał się jednym z najgorliwszych wyznawców doktryny Schopenhauera, od którego różnił się wszakże cokolwiek w sprawach etycznych. Pogląd swój nazywał F. „Indywidualizmem objektywno - fenomenalnym” i tylko z zastrzeżeniami przyjmował idealizm subjektywny Schopenhauera. Przy końcu życia oddalił się od nauki filozofia pessymizmu jeszcze bardziej i wyznawał tylko względny pessymizm. Dzieła: „Die Freiheit des Menschen und die Person lichkeit Gottes” (Berlin 1838); „Die Menschwerdung Gottes nach ihrer Möglichkeit, Wirklichkeit und Nothwendigkeit mit Rücksicht auf Strauss, Schaller und Göschei” (Berlin 1839); „Studien und Kritiken zur Theologie und Philosophie” (Berlin 1840); „lieber das wahre Ver-hältniss der Vernunft zur Offenbarung” (Darm-

stadt 1848); „Aesthetische Fragen” (Dessau

1853); „Briefe über die Schopenhauersche Philosophie” (Lipsk 1854; praca pełna talentu i zapału, która się bardzo przyczyniła do rozpowszechnienia w początkach istnienia bardzo niepopularnej filozofii Schopenhauera); „Naturwissenschaft in ihrem Einfluss auf Poesie,

liści, ale nie w bezpośrednim z niemi związku. Podobne są z jednej strony do owoców dzisiejszych japońskich i chińskich gatunków, jak Fr. Bungeana Dr., Fr. mandschurioa Rupr. i Fr. oxyphylla M. B., z drugiej zaś do północno-ame-rykańskiego Fr. juglandifolia Lm. i południowoeuropejskiego Fr. Ornus. Z gatunków kopalnych do jednego z najstarszych należy F. macropliylla Heer w Grenlandyi, który może być uważany za pierwotny. Z wielu innych opisanych gatunków zaznaczymy tu F. longinqua Sap., F. juglandina Sap., F. ulmifolia Sap., F. exilic Sep. z dolnego oligocenu w Aix i Manosque, F. ste-noptera Heer z górnego miocenu w Oeningen, F. avernensis Sap. z pliocenu i t. p. Wogóle ze znanych dotąd szczątków, gatunki podobne do dzisiejszych rodzajów Fraxinus i Ornus występują w europejskim oligocenie, dochodzą do największego rozwoju w miocenie, w pliocenie zaś występuje jeszcze ten lub ów z amerykańskich gatunków. Dzisiejszy jesion mannowy, według spostrzeżeń Boulaya, występuje już w pliocenie pod Privas we Francyi, a bardzo obficie w pokładach czwartorzędowych w Montpellier obok jesionu mannowego.

Fraucymer, Fraucmer, Froucymer, z niemieckiego: Frauenzimmer, miejsce, pomieszkanie dla kobiet, dwór panieński składających. U nas oznaczał ten wyraz sam dwór z panien złożony, tak na dworach królów, jak możnowładzców polskich, a nawet u zamożniejszej szlachty, gdzie nie brakło krewniaczek i sierot, któremi opiekowała się pani domu i wyposażone wydawała za mąż. Na dworze królowej polskiej F. jej miał się składać z samych polskich szlachcianek. Zostawał on pod dozorem ochmistrzyni, która zwykle była żoną senatora lub dygnitarza dworskiego, posiadającą wyższe wykształcenie i doświadczenie w życiu dworskiem. Wyraz ten, pojawiwszy się w pierwszych drukach polskich, dotrwał do ostatnich czasów Rzeczypo-litej, F. dzielił się na górny i dolny: górny stanowił grono panien wyższego rodu, przeznaczonych do towarzystwa i usług samej królowej; dolny składał się z panien szlacheckich, które robotami kobiecemi zajmować się musiały i tylko w wielkich uroczystościach w orszaku królowej występowały. Pilnowano litery prawa, ażeby F. królowej składał się z samych Polek:

Religion, Moral und Philosophe” (Lipsk 1855; również gorąca apologia Schopenhauera). Do tej samej kategoryi należą też: „Ueber den Materialismus” (Lipsk 1856); „Briefe über die natürliche Religion” (Lipsk 1858); „Das sittliche Leben, ethische Studien” (Lipsk 1866). Różnice od doktryny Schopenhauera wykazują: „Blicke in die intellectuelle, physische und morale Welt”

K. J.

Mns.

(Lipsk 1869), a jeszcze dalej od niej stoi ostatnie dzieło F-a „Neue Briefe über die Schopen-hauersche Philosophie” (Lipsk 1876). F. był też wybornym wydawcą dzieł Schopenhauera; wydał w r. 1864 jego fragmenty pośmiertne,, a w r. 1873—4 w 6 tomach jego wszystkie dzieła, poprzedzone wstępem i doskonałym życiorysem ; wydał też wybrane aforyzmy z dzieł mistrza pod tytułem „Lichtstrahlen aus Schopenhauers Werken” (Lipsk 1862, wyd. 4-e tamże 1881).

And. S.

Frauenstein, miasto w kr. Saskiem, hetmań-stwie Drezdeńskiem, okręgu Dippoldiswalde; fabryki tytoniu, obszerny handel nabiałem; ruiny zamku z parkiem; w pałacu królewskim mieści się sąd. Założone w XI w., otrzymało prawa miejskie na początku XV wieku.

Fraustadt, ob. Wschowa.

Fraxina (Frak syn a), glukozyd znajdujący się w korze jesionu (Fraxinus), ob. Glukozydy.

Fraxinus, Jesion (paleont.). Liczne kopalne gatunki jesionu odróżniają paleontologowie z pokładów trzeciorzędowych, począwszy od dolnego oligocenu aż do chwili obecnej. Rodzaj ten, wspólny obecnie Europie i Ameryce północnej, istniał podobnież na obu półkulach i w okresie trzeciorzędowym. Według badań Lesquereux nie było go podówczas na brzegach Oceanu Spokojnego w Ameryce, kiedy obecnie rośnie tam nad obydwoma oceanami.

cej nad cztery osoby z państwa swego białych-głów, w górnym F-e mieć nie będzie.” („Vol. Leg.”, VI p. 23). Wyraz ten ogólniejszego nabrał znaczenia w końcu XVI i na początku XVII wieku, określał bowiem każdą kobietę, białogłowę, pannę czy mężatkę, bawiącą na dworze królewskim czy szlacheckim. Później poszedł w lek-

W Europie nie rozciągał się w okresie trzeciorzędowym, jak się zdaje, poza granicami Bałtyku, za to dzisiejszy południowo-europejski j e-s i o n m a n nowy (Fraxinus Ornus) rósł wtedy nad brzegami rzeki Buchtarmy w Syberyi. Z je- | dlatego za przybyciem królowej cudzoziemki sionów owych dochowały się odciski liści i owo- odprawiano jej panny, które z sobą przywiozła, ców. Te ostatnie stanowią dowód najpewniej- i a dawano Rolki rodowite. Ustępstwo w tem zro-szy. Innym jeszcze dowodem są szczątki owa- ■ bione dla żony króla Augusta II, prawo zapisa-dów, żyjących na gatunkach niedawnych, jak lip. ło: „Obowiązał się August II, że królowa wię-kantarydy, które Heer znalazł. Rzekome szczątki kwiatów, z których opisano gatunek F. Dio-scurorum, pochodzą właściwie z jakiejś rośliny należącej do rodziny K o t k o w y c h (Amentaceae).

Szczątki owoców bywają dosyć liczne; są to zwykle pojedyńcze skrzydełka, rzadziej okruchy owoców całkowitych. Często występują obok

ty podejrzanego prowadzenia się.

ceważenie; nazywano fraucy m erkami kobie- i nia, i żo.go-s—uporządkowanie, zbiór) oznaczała

pierwotnie zbiór wyrazów i wyrażeń, służących do oznaczenia tego samego pojęcia czy wyobrażenia, albo też zbliżonych do siebie pojęć czy wyobrażeń, dokonany w tym celu, ażeby mówiącemu dostarczyć największego możliwie zasobu słów w rozwinięciu pewnego tematu za pomocą t. zw. amplifikacyi (ob.). Łacińskich mianowicie zbiorów tego rodzaju jest dużo, poczynając od Elegancyj Języka Łacińskiego Wawrzyń ca Valli w XV stuleciu, aż do połowy XIX stulecia. Dzisiaj wyraz ten w dwojakiem bywa używany znaczeniu: dodatniem i ujemnem. W dodatniem jest równoznaczny z wyrazem d y key a (ob.), kiedy nim chcemy określić sposób i rodzaj wysłowienia myśli. Mówimy wtedy, że frazeologia pewnego pisarza jest bogata lub uboga, kwiecista lub sucha, potoczysta lub zawiła i t. p. Częściej atoli używa się obecnie wyrazu tego na określenie ujemnej strony wysłowienia, w tym mianowicie kierunku, że. piętnujemy nim przewagę formy nad treścią, przewagę ilości słów nad ilością i doniosłością myśli przez nie wyrażanych. Mówimy więc, że w danem dziele, w danym ustępie, w danym okresie panuje „pusta frazeologia”, albo popro-stu tylko „frazeologia”, że zatem umysł nasz nie wzbogaci się tam nowemi myślami, ale będzie musiał pochłonąć mnóstwo słów, może nawet ładnie, dźwięcznie ułożonych, lecz nie wytwarzających w naszej duszy skojarzeń odpowiadających ściśle określonym przedmiotom, zjawiskom, stosunkom, pojęciom. Jakkolwiek bowiem każdemu wyrazowi odpowiada jakieś pojęcie, połączenie atoli wyrazów może być takie, że nie oddaje ani wybitnych ani też subtelnych odcieni, zauważyć się dających w pewuych pojęciach lub ich stosunkach do siebie, lecz wprowadza plątaninę, zamieszanie, lub tautologię (ob.). Frazeologia wtedy bywa mętną, niepewną, zagmatwaną lub też tautologiczną, t. j. powtarzającą myśl tęż samą w różnych formach wyrazowych. Frazeologia „wodnista” oznacza zbiór opisów, określeń, rozumowań szeroko rozciągniętych, a omawiających treść niezmiernie szczu-

P: Chin.

And. S.

Fray Bentos, inaczej Villa Independenci a, miasto w Rzeczypospolitej Urugwajskiej (Ameryka Południowa), okręgu Rio Negro, na lewym brzegu rzeki Urugwaju i na samej granicy z Argentyną; wielki i bardzo ożywiony port rzeczn;y droga żel. do Mercedes; 5 000 m-ców.—Rzeźnie tutejsze, czyli tak zwane sa-laderos, należą do liczby największych na święcie: zajmują przeszło 26 klm, Q powierzchni, zatrudniają do 1 500 robotników; do przyrządzenia ekstraktu mięsnego zużywają rocznie 7 500 ton węgla kam., a do peklowania i suszenia mięsa 3 500 ton soli; podczas sezonu biją dziennie do 1 000 wołów. Przedsiębiorstwo znajduje się w rękach to w. akcyjnego z kapitałem zakładowym 10 mil. marek; posiada ono kilkaset pastwisk i sortowni bydła. Ruch w przystani wyraża się liczbą 2 700 statków rocznie, objętości 920 000 t.—Wartość wywozu 2¹/,₂ mil. piastrów.

Frayssinous Dyonizy, hrabia de, prałat i mąż stanu francuski (* 1765 \y Curières—f 12 grud. 1840 w S. Genies, w Gaskonii), był z początku księdzem przy kościele karmelitów w Paryżu, następnie, za Napoleona I, inspektorem generalnym Akademii paryskiej, oraz kanonikiem przy katedrze Notre-Dame. Miewał kazania w kościele św. Sulpicyusza, co mu jednak zostało zabronionem w r. 1809 z powodu jego opinij rojalistycznych. Po Restauracyi znowu rozpoczął swoje kazania, zwalczając gorliwie wszelkie poglądy anty-rojalistyczne; następnie mianowany cenzorem, w r. 1816, został pierwszym jałmużnikiem i kaznodzieją dworskim Ludwika XVIII, biskupem in partibus (hermopolitań-skim), kawalerem legii honorowej, hrabią i parem Francyi; nawet przywrócono dla niego godność wielkiego mistrza uniwersytetu paryskiego.

W r. 1824 oddane mu zostało kierownictwo nowo - zorganizowanego ministeryum wyznań; na tem stanowisku popierał jezuitów i kongregacye.

płą.

Kiedy jednocześnie z Villèle’m w r. 1828 złożył tekę ministeryalną, otrzymał w sierpniu roku 1829 prawo prezentacyi (t. zw. feuille de bénéfice) na arcybiskupstwa, biskupstwa i inne go-    Frazes w muzyce, ob. Frazowanie,

dności duchowne. Wskutek rewolucyi lipcowej    Frazowanie (z franc. Phraser) w muzyce

udał się do Pragi, na dwór Karola X, a nastę- oznacza odgraniczanie frazesów, to jest poszcze-pnie do Gorycyi (Górz), gdzie brał udział w kie- gólnych cząstek myśli muzycznych w kompozy-rowaniu wychowaniem księcia Bordeaux (hrabię- cyi, mniej lub więcej w sobie zamkniętych, czy go Chambord). W r. 1838 powróciwszy do ] to za pomocą pewnej ekspressyi—gdy jest mo-Francyi, usunął się do życia prywatnego. Wiel- wa o wykonywaniu utworu, czy też za pomocą kiej wziętości używało w swoim czasie dzieło pewnych znaków graficznych i nadpisów odpo-jego „Défense du christianisme” (3 tomy, Paryż wiednich—gdy idzie o notacyę (pisownię mu-1825, wyd. nowe 1881), którego dalszy ciąg zyczną) danego utworu. Cząstkami, z których stanowią wyszłe po jego śmierci: „Conférences się składają myśli muzyczne, są: motywy, które et discours inédits” (1843). Jego „Oeuvres ora- zajmują tylko mocną część taktu (z uzupełnie-toires” wydał Mignę („Collections des orateurs niem, lub bez, na słabej), odcinki złożone z dwóch sacrés” 2 serye, tom. X),    Sk- takich motywów, pół zdania, składające się

Frazeologia (z grec. p/ira.s7<?=rsposób mówię- zwykle z czterech motywów taktowych, oraz

okresy muzyczne, złożone z ośmiu i więcej taktów. Frazesami więc zwią się motywy, odcinki i pół zdania, skupione symetrycznie w pewną całość zaokrągloną. Na pierwszy frazes składają się zwykle dwa pierwsze motywy, na następne podwójna i większa ich liczba. Kompo-zytorowie rzadko sami odznaczają granice tych frazesów za pomocą znaków graficznych, bądź nadpisów odpowiednich; stąd też rozdzielanie myśli muzycznych na ich cząstki składowe przedstawia wiele trudności dla wykonawców. To właśnie rozdzielanie cząstek melodyi i odznaczanie granic frazesów za pomocą odmiennego wykonywania każdego frazesu, bądź całej ich grupy, odrębnego cieniowania, akcentowania, krótkich pauz i t. d., jest zadaniem F-a, którego dokładność i niedokładność jest zależną jedynie od poczucia muzykalnego wykonawcy, jego usposobienia artystycznego, temperamentu, odczucia nastroju kompozycyi, jego pojęć este-

A. Pol.

tio formulae differentials a Cl. Cauchy inventae determinants summis serierum inservientis cui subjunguntur quatuor propositiones geometrical ”, otrzymał w r. 1828 stopień doktora filozofii. Równocześnie stanął do konkursu na katedrę analizy i algebry wyższej w ówczesnym Uniwersytecie warszawskim. Z pięciu rozpraw na zadany temat nadesłanych przyznano pierwszeństwo pracy Frączkiewicza, którego też na katedrę powołano. Przybywszy do Warszawy, prowadził wykłady aż do zamknięcia Uniwersytetu, poczem otrzymał posadę nauczyciela matematyki w b. gimnazyum gubernialnem. Wkrótce potem został członkiem Komitetu egzaminacyjnego oraz profesorem Kursów dodatkowych, gdzie wykładał algebrę i analizę (od 1837 —1842 r.). W r. 1853, po wysłużeniu przepisanych usta-

tycznych i t. d.

Trackich z Frący, w powiecie nowskim, herb przedstawia w polu czerwonem pieniek o pięciu sękach leżący; w szczycie hełmu takiż pieniek stojący. Z tej rodziny był Arnold kasztelanem

'V

mm

chełmińskim 1502 r. B-Frączkiewicz Augustyn, matematyk polski,

(* 19 lipca 1796 w Ku-rozwękach, w b. województwie krakowskiem— t d. 31 grudnia 1883 r. w Warszawie). Był synem niezamożnej rodziny mieszczańskiej. Kształcił się w szkole normalnej w Staszowie, następnie w szkole wojewódzkiej w Kielcach, którą u-kończywszy w r .1815, udał się na uniwersytet do Krakowa, gdzie przykładał się tak gorliwie do nauk, że w czwartym roku studyów powierzono mu zastępstwo profesora matematyki elementarnej w uniwersytecie. Po czteroletniej pracy złożył z odznaczeniem egzamin z przedmiotów matematyczno-fizycznych i przeniósł się do Kielc, gdzie przez rok jeden wykładał matematykę w szkole wojewódzkiej. Potem powrócił do Krakowa i wykładał w liceum św. Anny. W r. 1825 wyjechał za granicę dla wydoskonalenia się w matematyce; przez rok jeden przebywał w Paryżu, gdzie zawiązał bliższy stosunek ze znakomitym matematykiem Cauchym (ob.). Powróciwszy do Krakowa, objął ponownie poprzednie stanowisko w liceum S-ej Anny i przedstawiwszy uniwersytetowi Jagiellońskiemu rozprawę p. t. „Demonstra- chunku wyższego. Wykłady Frączkiewicza Augu-

I®

mm

Fig. 24.

Frąckicb (herb).

i"

s-

-----

Fig. 25. Frączkiewicz Augustyn.

wą lat służby, uzyskał emeryturę i odtąd w zaciszu domowem oddał się ulubionym studyom matematycznym, śledząc postęp nauki europejskiej. Po dziewięcioletuiej pracy domowej, już jako starzec blizko siedmdziesięcioletni, powołany zostaje ponownie do pracy publicznej, a mianowicie do wykładu matematyki wyższej w no-wo-otwartej Szkole Głównej w r. 1862. Przyjmuje to wezwanie i z młodzieńczym niemal zapałem rozpoczyna nowy okres swego życia, poświęcony ważnej działalności pedagogicznej na polu nauczania matematyki wyższej, na którem pozostaje aż do zamknięcia Szkoły Głównej w r. 1869. Przez dwa pierwsze lata jej istnienia pełni obowiązki dziekana Wydziału matematyczno-fizycznego. Wykłada kolejno algebrę wyższą, rachunek różniczkowy i całkowy, specyalne części ra-

w r. 1842.

And. S.

Sk.

styna nie uderzały oryginalnością, nie pobudzały słuchaczów do badań samodzielnych, ale celowały za to sumiennością, gruntownością, jasnością przedstawienia i wzorową czystością języka. Słuchacze, idąc za biegiem wykładu profesora, mogli bez żadnych trudności zapisywać tak szczegółowo treść każdej lekcyi, że z notât tworzyli sobie kurs zupęłny, wystarczający do należytego obznajomienia się z przedmiotem bez potrzeby uciekania się do podręczników, których zresztą wówczas w literaturze naszej prawie nie było. Jako uczony profesor, F. był przedmiotem czci powszechnej. W r. 1873 Akademia krakowska powołała go na swego członka czynnego zagranicznego. W piśmiennictwie naukowem Frączkiewicz dzieł większych nie pozostawił; spuścizna jego literacka składa się z rozpraw i artykułów, odnoszących się głównie do pytań z geometryi elementarnej. Jeszcze przed napisaniem wyżej wspomnianej rozprawy doktorskiej wydał rzecz „O gnomonice aualitycznej” (Kraków 1819) oraz ogłosił „Dowody różnych podań z trygonometryi płaskiej i geometryi elementarnej, wraz z krótką uwagą nad pewnem rozwinięciem potęgi dwumianu” (Roczn. Tow. Nauk. Krak. XII, 1827). W rozprawie doktorskiej (4-0 stron 11) podaje dowód pewnego wzoru Cauchy’ego na summowanie szeregów i dołącza dowody czterech ciekawych twierdzeń geometrycznych. W tomie XV „Rocz. Tow. Nauk. Krakowskiego” ogłosił „Dwa wyjątki z rozprawy o czworościanie”. W ,,Pam. Umiejęt. czystych i stosowanych:” „Dowód Legendre’a o pierwiastkach wymiernych równania stopnia 3-go” (w tomie I), „Rozwiązanie zagadnienia geometrycznego podanego w piśmie Georgon-ne’a (w tomie I), „O twierdzeniu Eulera ty. czącem się wielościanów” (tom III), „Kilka nowych twierdzeń o kołach stycznych do wszystkich boków trójkąta” (w tomie III). W „Bibliotece warszawskiej:” „Dowody kilku podań geometrycznych” (w r. 1844). Zdanie o dziełku „Klucz albo objaśnienie praktycz. arytm. zadań Gurlanda” (1846), „O obliczaniu miąższości drzewa” (1855), „Prosty dowód pewnego sposobu wymierzania linij zewnątrz nieprzystępnej” (1859), ,,0 wykreśleniu kwadratu danemu kołu blizko-równoważnego i t. d.” (1859); „O pewnym wzorze na bryłowatość graniastosłupa i t. d.” (1859), „O najprostszym sposobie wynajdywania średniej geometrycznej i t. d.” (I860). Oprócz tego prowadził Frączkiewicz obserwacye meteorologiczne w obserwatoryum warszawskiem w r. 1835 il836, i obserwacye zorzy północnej

S D.

Frechen, osada w pruskiej prowincyi Reńskiej, regencyi Kolońskiej, o l'/₂ mili na zachód od Kolonii, należała niegdyś do księstwa Jülich. Wyrób ozdobnych przedmiotów sztajngutowych i glinianych, znany już i szeroko rozsławiony w XV i XVI wieku; 3 500 m-ców.

Fredegar, historyk frankoński, od czasów Mar-quarda Frehera, najstarszego wydawcy (1613), uważany jest za nieznanego autora wielkiej hi-storyi powszechnej i historyi Franków, sięgającej aż do r. 642. Nie jest to zresztą dzieło pojedynczego autora; można w nietn odróżnić trzech. Miejscem jego powstania jest widocznie Burgundya, prawdopodobnie Avenches: pierwszy z owych trzech autorów pisał w r. 613, ostatni w r. 658; dzieło jest zestawieniem faktów z dawniejszych kronik, wreszcie z kroniki Grzegorza z Tours, którego dopełnia i prowadzi dalej. Język i kompozycya są barbarzyńskie, w każdym razie F. stanowi ważne źródło, podobnie jak jego kontynuatorowie (aż do r. 768). Najlepsze wydania są w „Monumenta Germaniae historica” („Scriptores rerum Merovingicarum”, t. II, Han-nower 1888 i G. Monoda „Compilation dite de Frédégaire” (Abbeville 1880). Niemieckiego przekładu dostarczył O. Abel w dziele „Geschichtsschreiber der deutschen Vorzeit” (Berlin 1849). P o rów n. Brosien „Kritische Untersuchungen zur Geschichte Dagoberts” (Getynga 1868), oraz Praefatio do wydania B. Kruscha „Monumenta Germaniae.”

Fredegonda, królowa Franków. Nie mamy dokładnych wiadomości o jej pochodzeniu, lecz bardzo prawdopodobne, że wyszła z gminu. Była żoną czy też nałożnicą Hilperyka I i była przez niego naprzód porzuconą, gdy król ten ożenił się z Galswintą, siostrą Brunhildy, a córką króla wizygockiego, Atanagilda. Galswinta została jednak wkrótce zamordowaną i zapewne do zbrodni tej poduszczyła F. (567 r.), gdyż została powtórnie żoną Hilperyka Opanowała jego gwałtowną i prostacką naturę, lecz po to jedynie, by go popchnąć do zdzierstw, okrucieństw i zbrodni. W r. 575 Hilperyk toczył wojnę z bratem swym, Sigibertem, którego żona, Brunhilda, chciała pomścić śmierć Galswinty. Już zguba Hilperyka zdawała się pewną, gdy w Vi-try dwóch młodych Franków, „oczarowanych” przez F-ę, zamordowało Sigeberta, ugodziwszy dwoma zatrutemi skramasaksami. Hilperyk z małżeństwa z inną żoną, Audowerą, miał kil ku synów, F. pałała ku nim nienawiścią i prześladowała ich , pragnąc zapewnić tron własnym dzieciom. Jeden z synów Hilperyka, Meroweusz, zakochał się we wdowie po Sigebercie, Brunhildzie, która zręcznie umiała go ująć, aby mieć obrońcę. Meroweusz wbrew woli ojca poślubił Bruu-iiildę w Rouen. Oddany do klasztoru w Saint-Calais na mnicha, uciekł i wywołał rokosz przeciw swemu ojcu. Jeden ze stronników F-y porwał dzieci Meroweusza i kazał je udusić. Sam zaś Meroweusz czas pewien ukrywał się w bazylice św. Marcina w Tours, potem jednak na-nowo próbował walki. Mieszkańcy Thérouaune przez zdradę złapali go, aby wydać w ręce Hilperyka, lecz Meroweusz przed przybyciem ojca sam się kazał zabić jednemu ze swych sług.

Chodziły jednak wieści, że został on zamordo- debertem II. Po śmierci Hildeberta II, gdy wauy z tajemnego rozkazu F-y. Wkrótce po- sędziwa Brunhilda w imieniu wnuków swych, tern dwoje małych dzieci F-y i Bilperyka ciężko Thiodeberta II i Thioderyka II rządziła Austrazyą zachorowało. W tej strasznej dla rodziców i Burgundyą, F. wraz z synem swym Klotaryu-chwili F. miała ciężkie wyrzuty sumienia: dla szem podjęła walkę nanowo, zdobyła Paryż przebłagania Boga w przystępie rozpaczy Hilpe- i inne miasta; Austrazyjczycy pobici zostali pod ryk i F. rzucili w ogień regestry świeżo zapro- Latifao. W następnym (597) roku F. zmarła, wadzonych podatków. Pomimo to dzieci kró- Wymienione tu zbrodnie to część jedynie tych, lewskie zmarły. Hilperykowi pozostał naówczas które opisuje Grzegorz Turoneński, zresztą bar-jeden tylko syn, urodzony z małżeństwa z Au- dzo F-ie wrogi. F. była kobietą rozwiązłych dowerą, Klodoweusz, brat Meroweusza. Młodzie- obyczajów. Przypuszczano, że syn jej, Klota-niec ten z nieopatrzną dumą powtarzał: „Wszys- ryusz II, był z nieprawego łoża, lecz trzech bi-cy moi bracia wymarli, cała Gallia do mnie bę- skupów i tyluż panów świadczyło przed królem dzie należała”; przytem o macosze swej wyra- Guntramem, że tak nie jest. Nawet dla wła-żał się bardzo źle. Przeciw niemu F. zwróciła j sny cli dzieci, o ile one zdołały rozjątrzyć jej dzi-swój gniew, tern większy, że oskarżono przed i ki charakter, była bezlitosną. Córka jej, Rynią Klodoweusza, jakoby to on sprowadził j gunta, skarżyła się, że matka ograbiła ją ze śmierć jej dzieci, zadawszy im uroku. Wymo- j schedy po ojcu. „Patrz — rzekła jej pewnego gła na Hilperyku, że w ręce jej wydano Kłodo- : dnia F. —oto skarby po twoim ojcu, weź je so-weusza, zakutego w kajdany; wkrótce potem zo- | bie” i mówiąc to otworzyła kufer, napełniony stał on w Noisy le-Grand, gdzie go więziono, za- , klejnotami, wyjmowała je i dawała córce. Pomordowany, a Hilperykowi powiedziano, że Kłodo- tem powiedziała Ryguncie, żeby je sama stam-weusz sam się życia pozbawił. Audowerę, któ- i tąd brała, a gdy ta pochyliła się, matka przy-ra żyła jeszcze wówczas, skazano na śmierć, cisnęła ją wiekiem kufra i starała się udusić, a córkę jej, Bazinę, zamknięto w klasztorze.

Jedynie dzięki pomocy służebnic, które przybie-

Iw.

Gniew F-y nie omijał nikogo, nawet osób po- j gły na jej krzyk, Rygunta została ocaloną. Ta święconych. Pretekstat, biskup z Rouen, pobło- ! furya prawdziwa miała jednak wielbicieli. For-gosławił małżeństwo Meroweusza, którego był , tunat np., chwali jej intelligencyę i szczodrość, ojcem chrzestnym, z Brunhildą, został za to ; lecz Fortunat to dworak, którego pochwały nie obwiniony o obrazę majestatu i jako winny sta- j zasługują na wiarę, wiony przed    synodem biskupów,    zebranych    ; Fredensborg,    piękny pałac w stylu włoskim,

w Paryżu,    w    r. 577    skazany na    wygnanie    i    zbudowany w r.    1720 na pamiątkę zawartego

i dopiero    w    siedem    lat później, po śmierci    i    ze Szwecyą pokoju, na duńskiej wyspie Zeelan-

Hilperyka,    powrócił do    Rouen. Lecz    i wówczas    i    dyi, w okręgu    Frederiksborg, nad jeziorem

F. żywiła jeszcze do niego nienawiść i wkrótce Esrom; dziś zimowa rezydeneya królewska, potem biskup ten, który nie wahał się otwarcie i z obszernym i pięknym parkiem.    Alld- s-

Fredericella (Gerv.), rodzaj Ms żywi ołów

zwaną Rozpiórkami (Plumâtellidae). Mają one pochewki skórkowate i kolonie ich stale do jednego miejsca są przyrosłe. Jedyny gatunek tego rodzaju Fr. sultana Gerv.: pień kolonii bezkształtny, w części pełzający, przytwierdzony, w części swobodny, żółtawy lub brunatnawy. Dł. pojedyńczego zwierzątka 5 mm. Dł. całego pnia 10—15 cm. Pospolite w całej Europie

przeciw niej powstawać, został w kościele przez Treder Henryk (* 1604 r. w Gdańsku — nasłanego od F-y zbira zamordowany.—W 584 r. f 1654 r.). Wielkie zdolności okazał w młodości, sam Hilperyk był podnóżem skrytobójczym w Chel- j gdy ledwie mając lat 15, o umiejętnościach les. Na pewno nie wiadomo, kto podżegł do tej wyższych publicznie rozprawiał. Dla nauki pol-zbrodni i' kwestya ta często była roztrząsana; skiego języka senat gdański do Torunia go wy-niektórzy ze współczesnych oskarżali o to F-ę. prawił, poczem Niemcy i Hollandyę zwiedził, Podobno tym sposobem chciała ona przeszk odzić przyjęty w poczet senatu gdańskiego, gorliwie wygnaniu jednego ze swych kochanków, Landery- pożytki miasta mpierał.—Wydał: „Orationes 4 ka. F. ze swemi skarbami schroniła się do Pa- in academia Tub. .gensi” (1627 r.); „Gymnasma-ryża, później szukała opieki u jednego z braci ta academica” (Lipsk 1628); „Questiones mone-zmarłego męża, króla Guntrama. „Niech mój tales” (Gdańsk 1630 r. Rzecz ważna; traktuje władzca przybywa — rzekła — i niech bierze o monetach Rzeczypospolitej i wiele mennicznych państwo swego brata”. Frankowie z Neustryi wiadomości podaje), uznali królem czteromiesięcznego syna Hilpery-ka i F-y, Klotaryusza II, opiekunem zaś jego (Bryozoa), z rzędu Okrągłoustych (Phylacto-zrobiono Guntrama. Napróżno wówczas F. pró- lemata), który wraz z rodzajami Lophopus, Al-bowała otruć Brunhildę; młody kleryk, któremu cyonella i Plomatella tworzy rodzinę zoologiczną, poleciła spełnienie zbrodniczego czynu, wzbudził podejrzenie, i wzięty na tortury, wyznał wszystko. Odesłano go do F-y, która z wściekłości kazała mu uciąć nogi i ręce. Podobnież się me udała zbrodnia dwom innym klerykom, których namówiła do zabicia zatrutemi sztyletami Hildeberta, syna Brunhildy. Później Guntram sprzymierzył się z Brunhildą i z synem jej Hil-

And. S:

środkowej i południowej w stojący cli lub wolno- W zamku muzeum narodowe, — a przy zamku płynących wodach, na roślinach i kamie- park rozległy.

Fredericksburg, miasto w stanie Wirginii, Fredericia, Fridericia, Friedericia, Unii Półnoeno-Amerykańskiej, o 2 mile na za-Fryderycya, miasto w Danii, na półwyspie chód od dolnego Potomaku, nad rz. Rappahan-Jutlandzkim, w okręgu Veile, nad Małym Bel- nock; handel zbożem; 9 000 m-ców, w tern '/3 tern, którego szerokość nie dochodzi tu 600 m.; ! Murzynów. Tu d. 13-go grudnia 1862 armia przy drodze żelaznej do Koldyngi, Veile i Oden- i Unii pod Burnsidem poniosła ciężką klęskę od se, na wyspie Fionii; to ostatnie połączenie za- wojsk skonfederowanych pod gen. Lee. And- s-latwia'prom parowy między F-ą a Fiońską osadą Strib. — Są tu 4 kościoły, ratusz, dom dla obłąkanych; ożywiony handel bydłem, słoniną, rybami i nabiałem; rybołówstwo; 10 000 m-ców.

Założone w r. 1650 przez Fryderyka III, zostało w r. 1652 obwarowane; zdobyli je jednak w r. 1657 szturmem Szwedzi pod Wranglem,

a w r. 1659 kurfirst brandenburski Fryderyk drzewem; 9 800 m-ców.

Wilhelm. Gdy w r. 3 849 wojska Szlezwicko-holsztyńskie obiegły F-ę pod wodzą Bonina, oblężeni Duńczycy zrobili pod wodzą Bülowa wycieczkę, w której świetne odnieśli zwycięstwo nad nieprzyjacielem i zmusili go do odwrotu, pejczyków.

Na pamiątkę tego wypadku wzniesiono w F-i wspaniały pomnik według pomysłu Bissena.

W ostatniej wojnie duńskiej Austryacy, po uprze-dniem ostrzeliwaniu miasta, zajęli je na czas krótki 28-go kwietnia 1864 r. Dziś fortyfikacye

And. S.

S. M.

niach.

Fredericton, miasto w Ameryce Brytańskiej, i stolica Nowego Brunświku, na prawym brzegu żeglownej rzeki St. John; ma charakter na pół wiejski; biskupstwo anglikańskie, seminaryum baptystów, gmach parlamentu, katedra, uniwersytet, założony w r. 1828 (Kings College), szpital marynarki; dom dla obłąkanych; handel

And. S.

pn., wielkie łomy kryolitu

sz.

Frederikshaab, u Eskimo w Pamiut, duńska osada na zacliodniem wybrzeżu Grenlandyi, pod 61°—50' w okolicy; około 900 m-ców, w tern 120 Euro-

And. S

w zupełnem zaniedbaniu.

Frederick, stolica hrabstwa t. im. w Północ-no-Amerykańskim stanie Maryland, na zachód od Baltymory, nad rz. Monocacy, dopływem Potomaku; liczne fabryki, instytut głuchoniemych, katolickie kollegium St. John; 12 000 mieszkańców.

Frederikshald, miasto główne norweskiej prowincyi Smalenene, w pobliżu granicy szwedzkiej, nad rz. Tistedal-Elf i przy fiordzie Idde, który jest częścią fiordu Chrystyanii. Liczy przeszło 12 000 m-ców; leży przeważnie na lewym brzegu rzeki, przez którą wiedzie most kamienny; teatr, szkoły, handel drzewem; dobra przystań; 95 własnych statków, objęt. 26 000 ton. Przedtem była to osada Hal de aa lub Halden, podniesiona w XVII w. do godności miasta, kto-remu duński król Fryderyk III dał dzisiejszą And. s.    nazwę od chwili, gdy je napróżno przez    dwa lata

Frédérica Leon    Ud    24    ciemnio    r 1851    oblegali Szwedzi (1658    9). F. otoczony    jest moc-

,    „    ,    ,    . P, ‘    . nemi z przyrodzenia fortami: na lewym brzegu rze

w Gandawie), fizyolog, doktor nauk ścisłych i me- v.    , i    , • .    ■ . , r ,

,    .    , ¹    /    r. ,    T., J .    ki, na skale 120 m. wysokiej, wznosi się twierdza

ycyay, jes pro esorem zyo ogii w lege i cz on- Frederiksten, na północy Gyldenloewe, dwa inne k.em belgijskiej akademii umiejętności. Nap,- „    si ’ua bodzie. *P oblężeniu

sał: „Manipulations    de    physiologie.    Guide de    c aa    -ima -ima /    ,.    . ,

, ¹    . ,    x    .    1    J    , & ^    Szwedów w r. 1716—1718 odznaczyli    się obro-

1 etudiant au laboratoire pour les travaux pra-    •    ₊    .    • ,    • tt- ii.--    , , , u

, ,    ,,    ,    ^ J,.-,.» Na n4 miasta dwai bracia Kolbiornsen, których po-

tiques et les demonstrations de physiologie (Pa- -,    . .    ,,    , J TT7 , . , J ^

iv4 1892 z 191 rvc 1 i zaezavvszv od r 1876 ™ k Stc" na Słownym Plaou- W teJ-t0 el)oc«.

’    .    -    '    -    7    *    a mianowicie 30-go listopada 1718, padł w ro-

szere₈ poważnych monograflj z dziedziny anato- j wie d kul w    krô, sz4edzki Ka.

m„ fizjologii, zoologu, pomieszczonych w Mem. , j xn d zdob    fort Gyldenloewe czy-

de 1 Acad, des sciences.“    Dr j. p.    ’ ®    -U    J    J

mł podkopy przeciw Fredenkstenowi. Na tę

And. S.

Frederiksberg, miasto W Danii, pod samą pamiątkę wzniesiono pomnik w kształcie pira-Kopenhagą, z którą łączy się bezpośrednio, lecz midy z piaskowca.

posiada samodzielny    zarząd miejski; około Frederikshamn, miasto w Finlandzkiej gu-

35 000 m-ców (ob. Kopenhaga). And-s- bernii Wyborskiej, nad brzegiem zatoki Fińskiej, Frederiksborg, 1) F., okrąg na duńskiej na niewielkim skalistym półwyspie; szkoła ka-wyspie Zeelandyi, 1 375 km. Q 85 000 m-ców; wiel- detów, koszary, niewielki, ale dobry port. —Moc-kie lasy bukowe, liczne jeziora; stolica Hilleród, ne niegdyś mury warowni, dziś w zupełnym przy której leży zamek —2) F., na wyspie nie- upadku, gdyż miasto przestało być twierdzą, wielkiego jeziora, ze wspaniałym kościołem, D. 24-go sierpnia 1789 Szwedzi zostali tu zwy-w którym koronowali się królowie duńscy i prze- ciężeni przez Rossyan, — natomiast 15-go maja chowywane były do kumenty kapituły orderów Sio- 1790 flota rossyjska pod wodzą księcia Nassau-nia i Danebroga. Zamek, wzniesiony w r. 1602— Siegen doznała porażki od Szwedów pod Gusta-1608 przez Chrystyana IV-go w stylu niderlandz- wem III. D. 17-go września 1809 podpisano kiego renesansu, uległ pogorzeli w r. 1859 w F. traktat pokoju, mocą którego Finlandya i został obecnie wspaniale odrestaurowany, wraz z wyspami Alandzkiemi została ustąpioną

Encykl. Powse. llustr. Zegz. 180. T. XX1I1.

Rossyi. Anglicy podczas wojny Krymskiej bombardowali miasto i w części spalili, d. 21-go lipca 1855. Po fińska nosi miasto nazwę Ha-mina.

And. S.

And. S.

And. S

J. K. K.

J. K. K.

J. K. K.

And. S.

Frederikshavn, miasto nad Kattegatem w Danii, na półwyspie Jutlandyi, w okręgu Hjörring, punkt przeprawy do Szwecyi i Norwegii, z portem bezpiecznym, niedawno nader umiejętnie zbudowanym, w którym statki oczekują zwykle na wiatr pomyślny dla o płynięcia niebezpiecznego przylądka Skagen; końcowy punkt drogi żel. jutlandzkiej, stacya ratunkowa, latarnia morska, silna cytadela FI ad strand; rybołówstwo, wywóz bydła, świń i nabiału; do 5000 mieszkańców.

Frederiksoord, kolonia ubogich w niderlandzkiej prowincyi Drentlie, założona przez Towarzystwo Dobroczynności i zorganizowana według ścisłej dyscypliny wojskowej; takież same kolonie Willemsoord i Wilheminaoord leżą w pobliżu, a oprócz tego karna kolonia Oinmer-s ch ans i kolonia żebraków Veen buy z en; wszystkie zależne od zarządu w F.—Całość liczy około 4 0u0 m-ców. Każda rodzina posiada domek, kilka sztuk bydła i 2‘/₂ do 3 ha. gruntu, który uprawia, a prócz tego trudni się pszczelnictwem, wyrobem sukna, płótna, cegieł, garnków i t. p. —Są tu kościoły katolicki i protestancki, a w kolonii Watteren szkoła rolnicza z internatem.And- s-

Frederikstad, miasto w norweskiej prowincyi Smalenene, nad fiordem Chrystyanii, przy uściu rz. Glommen i przy drodze żelaznej do Chrystyanii i Frederikshaldu; założone, jako warownia, przez Fryderyka II w r. 1570; w starej części miasta, na lewym brzegu rzeki, znajduje się piękny ratusz oraz część fortyfikacyj, na prawym zaś wznosi się nowa dzielnica, z no-wożytnemi budowlami, kościołem, teatrem i t. p. Jest to ważny punkt handlowy, zwłaszcza dla wywozu drzewa; dobry port; 12 500 m-ców. W pobliżu była twierdza górska Kongsteen.

Frederiksvaem, warownia morska ze szkołą kadetów marynarki w norweskiej prowincyi Jarls-berg nad fiordem Chrystyanii przy wejściu do fiordu Laurvig.

Fredro Jędrzej z Pleszewie, brat Jana (ob.), wojewoda podolski, otrzymał za zasługi, oddane ojczyźnie podczas wojen wołoskich i tatarskich starostwo Kamienieckie (Niesiecki wyd. lips. IV. 50). Blizki dworu królewskiego, otrzymywał F. dowody pamięci monarszej. Księga skarbowa króla Kazimierza Jag. (Teki A. Pawińskiego II, 64.) notuje pod dniem 28 października, 1485 r. „decem vasa salis Andree (s.) Fredro”, podając takąż wzmiankę i pod dniem 16 stycznia 1487 r. (tamże, 126 str.). Niesiecki (j. w.), a za nim i Jul. Bartoszewicz (Enc. Org. IX. 299.) kładą datę zgonu tego F-y na rok 1496.

Fredro |J an z Niżnowa, syn Mikołaja, podkomorzego Podolskiego, i Anny Kierdejówny (Niesiecki, wyd. lips. IV, 49—50), wojewoda ruski za króla Olbraclita. Źródła nowsze nie podają o nim żadnych wiadomości ponad te, jakie znane już były Niesieckiemu, a za nim Jul. Bartoszewiczowi (Enc. Org. IX, 299). Niesiecki (j. w.) powiada, że gdy Olbracht w puszczy Bukowińskiej od Wołochów ciężką klęskę poniósł, F. uchro nił go od ostatecznej zguby, za co król buławą wielką go obdarzył. F. był pono stronnikiem partyi dążącej do utrzymania pokoju z Wołoszczyzną: gdy jednak rada przeciwna przemogła, ruszył na wyprawę i przy zdobywaniu Su-czawy dwa razy w ramię postrzelony został. Wojownik bohaterski i duchem obywatelskim ożywiony, przyczynił się F. do zmniejszenia klęsk tej wyprawy, kładąc własną ręką na placu boju dowódzcę wołoskiego Szoszuiniła, wraz z Mulaszą Murzą i brata jego Jady na. Wskutek ran, odniesionych w tej potyczce, dokonał F. swego rycerskiego żywota w r. 1497. Glinka wspomina w swym „Zwierzyńcu” (Niesiecki, j. w.), że Krze-sław z Kurozwęk, biskup kujawski, uczcił cnoty zmarłego w pięknej mowie pogrzebowej. Bartoszewicz (j. w.) każe żyć F-e jeszcze za króla Aleksandra Jag., brak na to jednak wszelkich dowodów.

Fredro Jakób Maksy mi lj an, syn Jędrzeja, wojskiego przemyskiego, stolnik lwowski, referendarz koronny i podkomorzy przemyski, był zamłodu dworzaninem króla Zygmunta III i posłował z jego rozkazu, jak również i z polecenia Władysława IV kilkakrotnie do Moskwy i Szwecyi. Niesiecki (wyd. lips. IV, 53) sławi jego niestwierdzone skądinąd zasługi, nadmieniając, że był szczególniejszym dobroczyńcą Karmelitów bosych w Przemyślu 1646 r.

Fredro G abryel, biskup bakowski (bakoński. rum. Bacau, w Mołdawii), w XVII w. Niektórzy go zowią Mikołaj em. Syn Jędrzeja na Nowosiel-eu, wojskiego przemyskiego, rodzony brat Jakóba Maksymiliana, oraz stryj, z innego brata, statysty Jędrzeja Maks., wojew. podolskiego. Należał do zakonu Franciszkanów ordinis minoris observan-tiae\ na biskupstwo bukowskie wstąpił podobno po Adamie Goskini w r. 1624. Kiedy umarł? Niewiadomo. Jego następca, Jan Zamoyski, był biskupem bukowskim już r. 1633.

Fredro Ale ks an der Antoni, biskup przemyski w XVIII wieku. Syn starszy Stanisława, kasztelana czerniechowskiego, naprzód kanonik gnieźnieński; na trybunale koronnym księcia Janusza Wiśniowieckiego w r. 1710—11 zastępował nieraz prezydenta, którym był Feliks Kretkowski, proboszcz gnieźnieński i chełmiński. Potem został kustoszem, nareszcie kantorem gnieźnieńskim, w roku 1712. Sekretarz wielki koronny, prcboszcz międzyrzecki i go-łębski, prezydent trybunału koronnego w r. 1713 — 13, Brał udział w robotach przeciw konfederacyi Tarnogrodzkiej, bo oczywiście trzymał stronę królewską; po Krzysztofie Szembeku, który przeniósł się na katedrę przemyską,

w r. 1718 wziął biskupstwo chełmskie. Sześć lat tylko przesiedział na tej stolicy, a ślady prac swoich ua niej zostawił. Pokrył dachówką kościół katedralny, przyozdobił go wieżą wspaniałą, do zakrystyi sprawił bogaty sprzęt i dwa kielichy. Rządził zaś biskupstwem po ojcowsku i z wielką roztropnością; zwiedzał kościoły, sam przemawiał do ludu z kazalnic. Na pierwszym sejmie zasiadał w lutym 1720 r., ale dopiero ua drugim, we wrześniu tegoż roku, złożył senatorską przysięgę przed królem („Teka Podo-skiego”, t. II, 112). W r. 1724, jeszcze raz po Szembeku, który wziął Warmię, został Fredro biskupem przemyskim. Większe nierównie ślady jego szczodrobliwości otrzymał kościoł przemyski, aniżeli chełmski. Można powiedzieć nawet, że biskup ojczystą fortunę i swoje dochody Boskiej tu chwale poświęcił. Kościół przemyski miłował jakby własność przodków swoich, którzy na Rusi w ziemi Przemyskiej zdawna się osiedzieli i urzędy ziemskie piastowali. Nietylko więc majątek, ale wszystko co miał, serce nawet oddał na ofiarę katedrze przemyskiej i do wrót Rzymu kołatał, ażeby przydać jej świetności i blasku. Sam Fredro ozdabiał kościół katedralny i więcej niż 200 000, zł. na to wysypał, a kiedy przypadkiem zwaliła się część znaczna tego kościoła, dźwignął go znowu wielkim kosztem; 100 000 wyliczył na kościół jarosławski Jezuitów, żeby za to blachą go pokryć. Założył klasztor i kościół Paulinom pod Brzozowem i uposażenie im wyznaczył; na budowę wydał przeszło 100,000. Wystawił i nadał seminarya kleryków w Przemyślu i w Samborze. Na Kalwaryę dał 30 000. Wyrobił u Stolicy Apostolskiej wielkie przywileje dla swojej katedry przemyskiej, to jest otrzymał pismo od kapituły i kanoników kościoła laterańskiego, jako matki i głowy kościoła całego świata, wydane pod dniem 29 marca 1729 r., na mocy którego katedra przemyska łączy się, jednoczy, poddaje i wciela do kościoła lateraneńskie-go, to znaczy, ma udział we wszystkich łaskach duchownych, przywilejach, odpustach i t. d., jakie służą i służyły od wieków pierwszemu kościołowi. Pozwolenie Benedykta XIII na to wydano na kilka dni przedtem, 10 marca. Odtąd katedra łacińska przemyska jest córką La-teranu, jest w tymże samym stopniu dostojności, uti membrum suum, co i rzymska bazylika, porównana z nią zupełnie. Biskup listem swoim pasterskim, datowanym z Radymna 18 stycznia 1730 r., ogłaszał te łaski swojej dyeeezyi. Kre- (w 4-ce, str. 117, przedrukowane w Słucku „powtór-dro niezmiernie lubił Radymno: często więc, nie” 1675, po trzeci raz w Warszawie 1789); „And. tam przesiadywał i święta nawet obchodził. Tam Max. Fredro Palatini Podoi. Militarium seu axio-i życie zakończył d. 26 kwiet. 1734 r.—J. Bar- ' matum belli ad harmoniami togae accomodato-toszewicz w „Encykl. Orgelbranda”.    rum libri duo" (Amstelodami 1668, 220, str. 4-o);

w początkach panowania Jana Kazimierza, czy to pokrywając sam wydatki poselstwa swego do Węgier, czy też wysyłając pod Zborów (1649 r.) i Beresteczko (1651) własne chorągwie zbrojne (Niesiecki, wyd. lipc. IV, 53 —- 54). Ofiarność ta nabiera o tyle większej ceny, że F. posiadał mierną fortunę. Ambasador francuski Bonzy nazywał go wprost biedakiem (gueux) i mniemał, że potrafi pozyskać go dla kandydatury Kondeusza. Gdy jednak na sejmie elekcyjnym 1668 r. mówiono o przekupstwach francuskich, doniósł F., że i jemu była ofiarowana w Krakowie dość znaczna summa w du

katach, lecz on jej nie przyjął. Bo też od początku francuskiej intrygi był F. stałym jej przeciwnikiem i na sejmie t. zw. Kondeuszo-wym z r. 1661 wygłosił protestacyę przeciwko elekcyi przedzgonnej, zalecanej przez Jana Kazimierza (T. Korzon „Dola i niedola Jana Sobieskiego” 1898, t. II, str. 2, 122). Podczas rokoszu Lubomirskiego, będąc już kasztelanem lwowskim, a więc senatorem (od r. 1658), pisał do króla i do kanclerza Prażmowskiego w lipcu 1665 r., ofiarując swoje pośrednictwo, a właściwie wstawiennictwo, ale bez skutku (MS. Bibl. Uniw. Warsz, 47₂₈, str. 333 i w Swadzie Ostrow-skiego-Danejkowicza str. 348—9). Mógł więc z czystem sumieniem zaproponować na sejmie elekcyjnym 1668 r. i wpływać na redakcyę ostrej roty przysięgi dla posłów i senatorów. Podczas tego bezkrólewia wydał broszurę „Epistolae ad amicum”, w której, odstępując od wygłoszonej przez się w r. 1660 zasady, że król powinien być wybierany z pomiędzy cudzoziemców jakiegoś odległego od Polski kraju, przemawiał za Piastem (T. Korzon j. w. II, 138). Król Jan III okazał mu swój szacunek, posuwając go na wyższe krzesło w senacie, wojewody podolskiego (1677). W owym czasie zresztą był to urząd nominalny, gdyż w Kamieńcu Podolskim siedziała załoga turecka, a całe województwo było teatrem wojennych zapasów. F. mieszkał zawsze na Rusi w Kormanicach, o 10 kilometrów od Przemyśla. O rycerskich jego czynach nic nie słyszymy, ale w literaturze wojskowej wybitne miejsce zajmują napisane przez niego dzieła: „Andrzeja Maksymiliana Fredrą, kasztelana lwowskiego, potrzebne consideratie około porządku wojennego i pospolitego ruszenia, przez Franciszka Glinkę z Rafałów do druku podane, a teraz z przydatkiem y sporządzeniem Economiey woien-ney powtórnie przedrukowane, w Słucku 1667”

Fredro Andrzej Maksymilian (f 1679), taki sam tytuł z dopełń.: cum XXXII figuris aeneis syn Jerzego, stolnika przemyskiego, Tacy- et explicatione omnium terminorum architecturae tern polskim zwany, słynny pisarz i mąż militaris genuinis polonis vocibus redditorum” (obie stanu, zarobił na reputacyę dobrego obywatela księgi, 1-a z rękopisu Lipsk 1757 folio, arku-

bezkarność.

szy 30). Jako historyk zasłużył się opracowaniem łalnemi; aby wymiar sprawiedliwości karnej od-jednej chwili z XVI w. p. t. „Gestorum populi Po- bywał się jaknajpowolniej, a dla winowajców loni sub Henrico Valesio, Polonorum, postea vero możnych pożądaną jest zupełna Galliae rege” (Gdańsk 1652, w czwórce, przedrukowane tamże w r. 1660. Polski przekład tego dzieła przez Ludwika Kondratowicza wyszedł w Petersburgu w roku 1855). Żonaty z Katarzyną z Gidny Gidzińską, pozostawił dwie córki: Łączyńską i Czartoryską, 2-o voto Sa-pieżynę, oraz dwóch synów: Jerzego Bogusława. kasztelana lwowskiego, i Stanisława Józefa, który tęż godność piastował po bra-

J. K. K.

cie.

Wszystkie pomienione środki zmierzają ku zniszczeniu władzy i mocy króla. F. tłómaczy wyraźnie, że król jest z natury wrogiem wolności, że uzuchwaliłby się, mając skarb gotowy i wojsko liczne pod swemi rozkazami, a sprzymierzeńców zagranicznych do pomocy. Trzymać go na wodzy mogą najlepiej możnowładzcy, którzy też w tym celu powinni posiadać wielkie fortuny, liczne orszaki i „doskonałą powagę”, ku czemu służy zastawianie długich stołów dla go-F. jako mąż stanu, a szczególnie jako pi- ści. F. potępia nietylko pierworodztwo, czyli

sarz polityczny, zrządził Polsce tem większą szkodę, im większym cieszył się szacunkiem za przymioty „cnotliwego” charakteru. On-to był marszałkiem izby poselskiej na pamiętnym sejmie 1652 r., zerwanym przez protestacyę poje-dyńczego posła, Sicińskiego; on wygłosił mowę pełną ubolewań, skrupianą łzami żalu; jednakże laskę złożył i króla pożegnał w imieniu stanu rycerskiego. Nigdy potem nie zwalczał szalonego „liberum veto”, lecz owszem uzasadniał je w mowach i w pismach politycznych. Największy podobno wpływ na umysły spółczesne wywarł wydanem w r. 1660 dziełem p. t. „Scriptorum seu Togae et Belli notationum Fragmenta”. Tu już wyłożył teoryę złotej wolności, którą następnie rozwijał i umacniał w Napomnieniach moralno-politycznych („Monita politi-co-moralia et Icon ingeniorum” Gedani 1664, przetłómaczone przez ks. J. Ig. Jankowskiego p. t. „Przestrogi polityczno-obyczajowe” (1781. Wilno. Drukarnia J. K. Mci przy Akademii). Zrywanie sejmów nazywa on prawem wzbraniania (ius vetandi), przysługującem każdemu posłowi tak, jak w Rzymie przysługiwało każdemu trybunowi ludu. Drogocenna wartość tego prawa w tem tkwić miała, że większość, składająca się zwykle z ludzi złych i głupich, nie mogła posiąść wszechwładzy, albowiem gdyby nawet obie izby sejmowe, tak poselska, jak senatorska, uległy naciskowi króla, wtedy jeden jedyny poseł cnotliwy bedzie mógł swojem veto ginącą wolność ocalić. Nadto do ubezpieczenia wolności oby-

T. K.

Moralistą był F. we wszystkich pismach swoich, szczególniej jednak w „Przysłowiach mów potocznych” i „Przestrogach polityczno-moralnych”. Chronologicznie pierwszemi są: „Przysłowia”; wyszły one bowiem bezimiennie r. 1658 w Krakowie p. t. „Przysłowia mów potocznych, obyczajowe, radne, wojenne; na fawor polskiego języka ku głębokiej przytym uwadze poważnego czytelnika na widok podane przez wiernego ojczyźnie anonima”. Były poczytne i liczyły ogółem 11 wydań; ostatnie ogłosił Władysław Mickiewicz w „Bibliotece ludowej polskiej” 1867 r. z błędnem na karcie tytułowej

zasadę dziedziczenia - tronu, ale i elekcyę następcy za życia króla obieralnego. Widocznie pisał to pod wrażeniem dokonywanych w owym czasie na Zachodzie reform na korzyść monarchii nieograniczonej, oraz wszczętej w Polsce przez królową agitacyi na rzecz obioru księcia Anguien za życia Jana Kazimierza. Niewątpliwie pismami swemi przyczynił się wielce F. do wywołania silnej oppozycyi przeciwko dworowi i do rokoszu Lubomirskiego. System swój nazywa „Catholicopolitica” czyli Polityką Katolicką i żąda podnoszenia hasła wiary przy rozpoczynaniu wszelkiej wojny, czem zaogniał rozterkę z dyssydentami wewnątrz kraju i ściągał na Polskę nienawiść państw innowierczych zzewnątrz. Największą przecież szkodę tem wyrządził, że tułające się po różnych głowach rozgorączkowanej szlachty obłędne mniemania skupił w teo-ryę, która, zwracając je czytelnikom w usystematyzowanej, uczenie wystylizowanej, a więc spotęgowanej, formie, ośmielała do sądzenia o sprawach narodowych na opak zdrowemu rozsądkowi i wytwarzała fanatyzm republikańsko-wyznaniowy. Wreszcie F. napawał czytelników swoich ufnością i niezmąconym spokojem, gdy twierdził, że państwo polskie wraz z wolnością nie upada, lecz owszem trwa i umacnia się. Jakże nadzwyczajnemu ulega! zaślepieniu, jeśli nie odwołał tych pism, patrząc się na tyle klęsk i win z ostatnich lat panowania Jana Kazimierza, na igraszki możnowładztwa z Michałem Korybutem i na rok haniebny 1672, w którym wateli, oraz trwałości i pomyślności Rzeczypo- anarchia doprowadziła już Polskę do traktatu spolitej podaje F. inne jeszcze sposoby w roz- Buczackiego! dziale X-ym swoich „Fragmentów”, zatytułowanym: Cautio Reipublicae seu durationis omen.

Z 26-u artykułów tego rozdziału wynotujemy następne pomysły: aby skarb Rzeczypospolitej był ubogi i wojsko jaknajszczuplejsze, złożone z samej jazdy narodowej, bez piechoty cudzoziemskiej; z obcemi narodami król nie powinien zawierać żadnych umów i przymierzy; aby każde województwo miało po jednym zamku do przechowywania depozytów szlachty podczas pospolitego ruszenia na wojnę, a fortec niech będzie jaknajmniej; aby urzędy i dobra, przez króla szlachcie nadawane, były dożywotniemi i nieodwo-

imieniem: Alex. Max.; wydanie to opracował krytycznie Władysław Skrzydylka. O wiele popularniej szemi, mianowicie za granicą, były „Przestrogi”, pisane po łacinie i ogłoszone poraź pierwszy r. Iö64 w Gdańsku z wyrażonem nazwiskiem autora, p. t. „Monita politico-moralia et Icon ingeniorum”. Miały one w ciągu dwu stuleci wydań dwadzieścia, przeważnie we Frankfurcie nad Menem, dość często w Wiedniu, najrzadziej w Polsce. Na język ojczysty przełożył je ks. Jan Ignacy Jankowski i wydał r. 1781 w Wilnie p. t. „Przestrogi polityczno-obyczajo-we, oraz dokład o różności rozumów” (Zob.

ci dźwięk, ci wagę rzeczy chwytają. Młodszym z powodu zapału wieku podoba się pośpiech, a śmiałem i wzniosłem wydaje się to, co jest często lekkomyślnem; starszym właściwemi są przewidywania i dojrzała ostrożność, skąd niejednokrotnie lubią zwlekać, ' rzadziej rezykują i doznają zawodu, pocichu zważając tylko na okoliczności, jakby udawali sen i bezwładność. Młodzi—gniewliwsi, do obrazy skorzy; mężowie dojrzali — skłonni do ukrywania swych myśli i bardzo często powstrzymujący się, a jeżeli w końcu działanie staje się koniecznością—mężni w granicach roztropności i ostrożności... Młodzi z powodu szczerości właściwej wiekowi wcale nie podejrzewają podstępu, skąd łatwo narażają się na zawody, gdyż zbyt są bezpieczni; mężowie dojrzali, nieraz w licznych przeciwnościach doznawszy zawodu, świadomi skutków, barwiczką czynów i racyj gardzą, powierzchnię rzeczy mijają, a zdarłszy maskę, badają, i rozważają sprawy w głąb, do samych podstaw, naśladując doświadczonych myśliwych, co z samych-że śladów rozpoznają gatunek zwie-

czach, stąd mącą raczej sprawy, niż działają; zaczynają je, potem opuszczają; starzy trwale przy jednem stoją, a ponieważ bioią się do rzeczy od końca (a fine res capiunt), nie przedsiębiorą napróżno spraw, których nie można dokonać według życzenia, ale z rozwagą do nich przystępują; że zaś nie ustrzęgają w pośrodku, lecz wprost do celu zmierzają, z przeszkodami krótko i zwięźle się załatwiając, stąd młodzi lubią się gniewać na starszych, jakoby działających bez wskazówek Minerwy, gdyż mierzą ich łokciem swojego rozumku i ciekawości; zadowoleni barwiczką rzeczy i słów; a przecież starzy mają wytrawne doświadczenie, a lubo chwytają się niekiedy środków prostych i bliz-kich, to dlatego, iż są przekonani, że niemi prędzej skutek osiągną aniżeli zdała wyszukanemu.. Słowem, działanie młodzieży, miłe i niby z przyprawą jakąś, podobne jest do dni wiosennych; mężowie dojrzali upodobniają się do pracowitego (ale owocnego) lata, bo mają poważniejszy, powolniejszy (a stąd i smutniejszy)

„Bibliografia polska” K. Estreichera, t. XVI, str. 308—311). Oba dziełka mają jedną cechę wspólną: są zbiorem uwag luźnych, aforystycznych, rzadko połączonych z sobą w pewne grupy, choć łacińskie podzielone są na 4 części. W przedmowach, zarówno do polskiej jak do łacińskiej książki, F. sam zwracał uwagę czytelnika na tę luźność, jak nie mniej na zdarzające się powtarzanie tych samych myśli; lecz w przedmowie polskiej kazał czytelnikowi badać pilnie dlaczego w takim, a nie innym, po- rząt: czy to lis, czy zając, czy srogi odyniec, rządku maksymy zostały ułożone, mówiąc: „Zda czy może szlachetniejszy jeleń kroki swe zazna-się, iż nie według porządku zaczętych materyj czył; a stosownie do sprawy i okoliczności albo te przysłowia tu i owdzie po kartach roztrzą- czekają na miejscu, albo też lekkiemi stopami śnione. Nie pytaj się czemu, gdyż mi się I naprzód się posuwają... Młodzieńcy chorują po tak zdało; jednak nie bez twego, czytelniku, większej części na piękną i miłą wymowę pożytku. Często szukaj, często czytaj, uważaj: i chętnie jej słuchają, nie dbając o resztę; sam się domyślisz, a potem poznasz czemu, w rozprawianiu o czczych przedmiotach bujają, Nie dorywczemu, ale poważnemu ta moja praca błahostkami się rozkoszują, a że częstokroć służy czytaniu”. O ile wiem, dotychczas żadne- z powodu niedokładnej wiedzy wątpią o rze mu z badaczów nie udało się odgadnąć powodu uszykowania maksym w dziełach F-y, prócz oczywiście tego jednego, że rozmaitość bawi.

Czy F. w gromadzeniu swych spostrzeżeń trzymał się jakiej jednolitej zasady? Znając usposobienie i rodzaj umysłu jego, można stanowczo powiedzieć, że nie. Wszystkie jego uwagi noszą na sobie cechę prawd względnych, jakie rozmyślającemu człowiekowi nasuwa zmienne doświadczenie, a stąd nie są wolne, naturalnie, od większych lub mniejszych sprzeczności. Jeżeliby można odnaleźć jakąś myśl ogólniejszą, z której-by dały się jako tako wyprowadzić poszczególne twierdzenia, to chyba tę, że zachowanie środka we wszystkiem jest rzeczą najlepszą. Myśl tę F. w jednem ze swych „Przy-słowi” wyraża w ten sposób: „Młody wiek zbyteczną narabia, w niedoświadczeniu, śmiałością; starsze lata, sparzywszy się nie na jednem, obawiają się bardziej czasem, niżeli potrzeba. Środkiem tedy w rzeczach postępować, ani gorącą śmiałością z nieuwagi, ani leniwą ostrożnością w zbytecznej bojaźni, ale czyniąc rozumnie.” sposób działania; są surowsi, lecz w cnocie stal Szczegółowiej, dobitniej wyraził myśl tęż samą si... Stąd rrjężom dojrzałym swobodniej idą spra-w „Przestrogach łacińskich”, pisząc w 86-ym wy, jeżeli tylko nie dają się opanować intere-ustępie części I-ej: „Działanie starców, a usiło- som, ale rządzą niemi według swego uznania”, wanie młodzieży wielce się od siebie różnią. Ta właśnie ostrożność, oględność, rozwaga „mę-Młodzi gadają albo krzyczą, starzy mówią; tam- żów dojrzałych” znamionuje i „Przysłowia”

.. i

bo wkrótce posłyszymy sarkanie: „Cichość i milczenie przedtem w poczcie cnót i skromności chodziły, teraz ludzie mają za fortel na oszukanie, aby milczkiem uganiali; taciturnitas szkodząca wielce świat opanowała; strzeż się tedy milczkosów: i dyabła wygnać trudniej, kiedy niemego, ewangelia świadczy...” Kiedy się czyta zdanie: „Ten rzeczy trudnych nie dostąpi, ale się ulęknie, kto wielkość ich zrazu nazbyt uważa”, pomyśleć-by można, że autor każe „siły mierzyć na zamiary”, ale przerzućmy parę kartek, a znajdziemy skromną miarkę czynów: r. 1876.

„Gdy nie mo^ę dokazać, c:;bym chciał, muszę koniecznie chcieć tylko, co zmogę, albo cale tragedyopisarz, nnjstarszy brat Aleksandra ko-dać pokój”. Raz czytamy dumne zapewnienie, medyopisarza, tak samo jak on otrzymał napół że „cnota wszystko przedysputuje”, a drugi raz j francuskie, na pół polskie wykształcenie, tak zniechęcenie do prób jakiejbądź reformy: „skrzy- samo jak on wstąpił do wojska, w którem dopiąć świat zdawna idzie i stać będzie; rozdraż- służył się za czasów król. Kongresowego stopnia nisz, przeciwiąc się, prędzej, niż poradzisz”, generała. Wychowany w dobie wszechwładnego Bardzo słusznie utrzymuje, że wszelkie instytu- panowania smaku pseudo-klasycznego, a mając eye powinny być zastosowane do charakteru na- zamiłowanie literackie, tworzył w jego duchu

i „Przestrogi” F-y; nie nauczymy się z nich, co mamy o najważniejszych zagadnieniach życia myśleć, ale znajdziemy dużo wskazówek, poczerpniętycli z doświadczenia: jak trzeba postępować z ludźmi, ażeby pozyskać ich ufność, uznanie, przyjaźń, pomoc, ażeby zachować powagę, ażeby się nie dać na dudka wystrychnąć, ażeby sprawy swoje, czy też publiczne, pomyślnie przeprowadzić. Rozumie się, że większej części uwag nie należy brać zbyt ściśle, bo one tylko przy pewnych warunkach mają swoją wartość, lubo autor warunków tych nie wyszczególnia. A więc nie bardzo ufajmy F-e, gdy zaleca szczerość, bo niebawem znajdziemy cały szereg spostrzeżeń o korzyściach udawania; nie bardzo liczmy się z pochwałami, jakie daje milczeniu,

p*

A*

!§&■

lir

,v

Fig. 26. Fredro Andrzej Maksymilian.

rodu, słusznie potępia rozpowszechnione już wówczas przysłowie: „nierządem Polska stoi”; ale okazuje zaraz jednostronność swego umysłu, gdy nie pozwala poddawać krytyce tego, co istnieje, i gdy wszelkie zmiany w ustroju Rzeczypospolitej za złe uważa, mówiąc: „Nowinkami nie tyje pospolite dobro; zdrowsze mu stare prawa i zwyczaje”. Krótko mówiąc w „Przysłowiach” i „Przestrogach” F-y wiele jest rozumnych, a nawet głębokich, spostrzeżeń, ale więcej jeszcze zdań jednostronnych, ciasnych, albo nawet błahych.—Jako stylista, niesłusznie używał F. dużej sławy. Pragnął on przyswoić polszczyźnie zwięzłość i dobitność ulubionych sobie łacińskich pisarzy, mianowicie Salustyusza i Tacyta; często bardzo szczęśliwie z tego zadania się wywiązywał, ale częściej jeszcze wpadał w niejasność i zawiłość. Łacińskie jego „Przestrogi” są wogóle obszerniejsze, szczegó-łowsze, mniej skrępowane od polskich. Pod względem czystości języka polskiego przyznać mu należy zasługę, iż w dobie szpecenia prozy makaronizmami unikał ich starannie i potępiał,

1 wykazując bogactwa mowy ojczystej; ale dodać potrzeba, że u niego bodaj pierwszego znajduje się 4-y przypadek zamiast 2-go po słowach czynnych z przeczeniem; a także zaimek ich jako czwarty przypadek 1. mn. na rodzaj żeński (zamiast je).—W katedrze przemyskiej znajduje się pomnik naszego autora i jego żony: u góry mąż w zbroi wsparty na ręce, poniżej niewiasta z książką i różańcem w dłoniach. Pod tern wierszowany nagrobek: „Zacny Fredro tu leży, mąż za wieku swego j Zawołany kasztelan kraju przemyskiego; | W pokoju, w niepokoju również doświadczony, | Sąsiadowi i królom w radzie niezganiony; | Zachowania wielkiego, wielkiej stateczności, j Postępków starożytnych, szczerej pobożności. | Grób kości ma, a sława na ziemi została, I Dusza bodaj w pokojach niebieskich mieszkała. | — Ślub jeden i grób jeden z małżonkiem mię spoił. | Proś, kto mijasz, by w niebie Róg nas nie rozdwoił | Zasnęła w Panu dnia 17 mar. roku 1677. — O F-e pisali: Bezimienny „O tłómaczeniu Maksym i uwag moralnych księcia de la Rochefoucauld” (w „Pamięt. naukowym” (1819), gdzie się znajduje porównanie tych Maksym z „Przysłowiami” F-y; Wł. Skrzy-dylka we wstępie do wydania paryskiego „Przy-słowi” 1867; Stanisław Tarnowski w „Rozprawach wydziału filolog. Akad. Umiejęt.” tom IV,

P. Chm.

Fredro hr. Jan Maksymilian (f 1845),

tragedye, starannie pod względem stylowym ułożone, lecz plastyki charakterów, ani dzielności w prowadzeniu akcyi nieokazujące. Jest ich trzy: „Dydona”, „Harald”, „Wanda”. Drukiem wyszły one w czasie, kiedy już ideały pseudo-klasyczne całkowicie zamierzchły; mianowicie w r. 1837 w Lipsku p. t. „Tragedye wierszem”

jego był to „charakter prawy, rozum nie błyszczący świetnem wykształceniem, ale głęboki, logiczny” — „dobroć nieprzebrana, uprzejmość, uczynność zjednały mu powszechny szacunek”. Gospodarował zawzięcie, w Ciśnie założył kuźnicę żelaza. Tytuł hrabiowski otrzymał dla siebie i swego potomstwa dopiero w r. 1822, udowodniwszy swe pochodzenie od znanego dobrze Andrzeja Maksymiliana Fredry. Aleksander wychowywał się wraz z braćmi w Beńkowej Wiszni, naprzód pod kierunkiem Szwajcara Heckla,

w galicyzmy. Ochoty do nauki nie miał, a że Płachetka nie bardzo pilnował swych uczniów, więc skarbnica umysłowa F-y niewiele się wzbogacała; nauczył się natomiast jeździć konno i polować. Usposobienie jego ciche, spokojne, niemal poważne, ściągnęło nań w rodzinie nazwę „staruszka”. Miał lat dwanaście, kiedy pewnego dnia tknęła go jakaś myśl i na kartach białych starego regestru zaczął pisać ko-medyę. „Plan i wykonanie—opowiada sam F.— były dziełem jednej chwili natchnienia: niedziela na wsi i państwa niema w domu, pojechali w sąsiedztwo; zostały się same dzieci i nudzą się na zabój, bo zapomniano dać im rodzynków i migdałów na bankiet, którego przyrządzanie należy do najmilszych zabaw tego wieku. Cóż tu począć? Michał, lokaj przebiegły i łakomy, ofiaruje się wyprowadzić dziatwę z przykrego położenia i wpada na koncept ubrać się w prześcieradło, i udając ducha nieboszczki babki, straszyć starą klucznicę. Przestraszona klucznica oddaje klucze od śpiżarni i sama chowa głowę w beczkę mąki. Michał tymczasem, gospodarując po śpiżarni, łapie co może i pakuje do kieszeni, pamiętając więcej o sobie, niż o dzieciach. Aż tu niespodziewanie państwo nadjeżdżają; duch, złapany na gorącym uczynku, ze strachu chowa

(str. 258.). Jakkolwiek pisał w smaku pseudo-klasycznym, nie chciał się zapisać w poczet jego bojowników, kiedy wybuchła walka z romantykami. Lecz i romantykiem nie został, pragnąc zachować stanowisko niezależne. Świadczą i potem Polaka Płachetki. Wpływ francuski na-o tein jego listy do brata Aleksandra, stylizo- zawsze się odbił w języku Fredry i pomimo wane bardzo starannie, z pewną uroczystością, toku czysto polskiego, komedye jego obfitują Skarży się w nich nieraz na zły smak publiczności warszawskiej i na lichy stan teatru, zostającego pod kierunkiem Ludwika Osińskiego.

moralny—a wszystko p. t. „Strach nastraszony”. Oczywiście, że tej próbki, wskazującej już w 12-letnim chłopcu pomysłowość komiczną, nie posiadamy wcale, tak samo jak próbek z dramatów, których plany wysnuwał F. w parę lat potem; w jednym z nich miał być bohaterem generał Jasiński, znany młodzieńcowi z opowiadań guwernera. Gdy w r. 1809 wojsko polskie pod wodzą księcia Józefa Poniatowskiego wkroczyło do Galicyi, Aleksander, opatrzony przez ojca w pieniądze, zaciągnął się do szeregu. Miał on wtedy lat szesnaście, a zasób naukowy bardzo mierny, bo niejaka tylko znajomość książek ró-

W roku 1827 pisał: „Teatr tutejszy poprostu został widowiskiem skoczków na linach, którzy co drugi dzień liczną sprowadzają publiczność: przy nich jednoaktowe tylko dają sztuczki, a i to z najstarszego repertoryum, i po większej części niedbale wystawione”. W tymże liście dodaje przy końcu: „Przyłączam ci tu jeden sonet Mickiewicza, papieża romantyków. Dopiero co zbiór swoich sonetów wydał w Moskwie, prawie wszystkie tego rodzaju; a jednak mają wielbicieli!?” W dwa lata jednak'potem, z powodu wyjścia noworocznika „Melitele”, mówi o Koźmianie i Osińskim jako o „dwu ostatnich podporach walącej się literatury klasycznej”, a co więcej, może pod wpływem słynnej przemowy Mickiewicza do krytyków i recenzentów warszawskich, potępiał ciągłe tłómaczenia tragedyj francuskich, domagając się tworów oryginalnych. „Czy warto — pisał—16 albo 17 lat strawić dla zrobienia kopii tego, co każdy w oryginale czytać woli? I cóż zyskała na tern literatura ojczysta, że pięć tłómaczeń mamy An-dromaki? Wolę średnie dzieło, ale oryginalne co do przedmiotu, objęcia i barwy, niż najlepsze tłómaczenie, zwłaszcza z francuskiego; ale to także głowę w beczkę mąki. Rozwiązanie—sens dogadza narodowemu lenistwu. Tłómaczenie jest wprawdzie machinalna robota, którą odkładać i przerywać można dowoli; ale chcąc samemu coś stworzyć, trzeba dobrze pierwej czoła napocić, nim się nawet pióro weźmie do ręki”...

Uwag bratu nad przesyłanemi sobie w rękopi-śmie komedyami nie szczędził, zarówno co do pomysłów, jak zwłaszcza co do wyrazów; znamy mianowicie jego obszerne spostrzeżenia dotyczące „Przyjaciół”. — Wyjątki z listów Maksymiliana podał Henryk JBiegieleisen r. 1897 w krytycznem wydaniu „Dzieł Aleksandra Fre-

dry” (Lwów, 5 tomów).

P. Ohm.

Fredro hr. Aleksander (* 20 czerwca żnej treści, mianowicie francuskich. „Odtąd— 1793—f 15 lipca 1876), najznakomitszy nasz mówi F.—zaczęła się dla mnie szkoła świata, komedyopisarz, urodził się w Surochowie pod najpraktyczniejsza, najbardziej urozmaicona, a za-Jarosławiem (w Galicyi) z ojca Jacka, z matki razem najponętniejsza ze wszystkich szkół, w ja Maryanny z hr. Dembińskich. Rodzeństwo miał kich się mamy uczyć doświadczenia. Na obco-bardzo liczne: braci pięciu i trzy siostry. Ojciec wanie z muzami nie miałem wcale czasu, ani

też, będąc żołnierzem, nie tęskniłem za ich towarzystwem; jednakże w niespodziewanej okoliczności błysnął mi promyk natchnienia, mimowolnie brałem się do pióra. Zawsze mię coś do bazgrania ciągnęło. Tym sposobem w r.

18.10 po raz pierwszy dowiedziałem się, że mógłbym składać wiersze, dakieś zdarzenie, nie pamiętam czy wesołe, czy smutne, podało mi sposobność do napisania rymów, które latały z rąk do rąk i zarobiły w moim pułku na niesłychane pochwały. Jeden tylko ze światłej szych kolegów zrobił mi uwagę, że w wielu wierszach brakuje średniówki. Średniówki? — zapytałem zdziwiony—nigdy o niej nie słyszałem... Kolega podjął się wytłómaczyć mi znaczenie średniówki, i to była pierwsza lekcya prawideł ry-motwórstwa polskiego”. Kampanię r. 1812 F. odbył w stopniu kapitana klasy drugiej, jak powiada, szczęśliwiej, niż krocie innych, co śmierć znaleźli w śniegach lub na dnie Berezyny; dostał się do niewoli i jako jeniec przebywał w Wilnie, skąd udało mu się wymknąć i, przebijając się samopas, stanąć na nowo w szeregach armii w czasie zawieszenia broni, w Dreźnie. Z rejterującym a staczającym po drodze krwawe bitwy Napoleonem doszedł do Paryża, a pobytowi w tej stolicy zawdzięczał poznanie teatru francuskiego, który zrobił na nim „nieopisane wrażenie”, mianowicie w dziedzinie komedyi. „Tragedya francuska — mówi F.—lubo szczyciła się wówczas królem tragików, Talmą, znalazła mię prawie obojętnym widzem. Przesadna deklamacya, ruchy konwencyonalne, monotonia aleksandrynów, ziębiąca wszelkie ciepło, wogóle nie mogła mi się podobać, nic nie wiedzącemu o trzech jednościach. Przeciwnie, wodewil, komedya, wprawiały mię w zachwycenie. Pierwszy raz widziałem tam skończonych i doskonałych artystów, utrzymujących grą samą najlichsze nieraz ramoty; i wtedy-to I-o wziąłem przekonanie, wzmocnione z czasem, że niema dzieła dramatycznego, choćby jak mistrzowsko przeprowadzonego i wykończonego w częściach, któreby się obeszło bez dalszego rozwinięcia i podniesienia dobrą grą aktorów”. Po powrocie resztek wojsk Księstwa Warszawskiego do kraju, otrzymawszy na własną prośbę zaszczytną dymissyę 17 grudnia 1815 roku, osiadł we Lwowie pośród młodzieży, co razem z nim opuściła zawód wojskowy. „Urok bohaterstwa, żywe zajęcie się nowością nadały tej młodzieży pewną udzielność w kołach towarzyskich, tak, że ona jedna ton nadawała zabawom, zebraniom się, zgoła codziennemu trybowi życia. Ujrzałem się w tym wirze—pisze F.— i byłem przezeń porwany, a choć wewnętrznie czułem niesmak, a tern samem potrzebę ukazania jak w źwierciadle fizyognomii tego społeczeństwa temu samemu społeczeństwu, aby się zreflektowało i weszło w siebie, nie śmiałem przecież chwycić za pióro, nie mając jeszcze

objawienia autorskiego zawodu. W parę lat później szczęśliwy trafunek sprowadził mi żyda antykwaryusza, co, chodząc po domach z książkami, przyniósł Moliera. Zapłaciłem mu dukata, zabrałem arcydzieła, dotąd mi prawie obce, bo jedną tylko komedyę tego mistrza miałem sposobność widzieć na scenie paryskiej. Biorąc za przewodnika wzór tak nieśmiertelny, wyraźniej zacząłem pojmować powołanie autora dramatycznego i odtąd wziąłem się do stu dyów na sery o. Z ojczystych wzorów, osobliwie współczesnych, niewiele mogłem korzystać, gdyż nawet na samym wstępie, zwyczajem młodocianym, porwałem się do skrytykowania świeżo (1816) wyszłej komedyi Niemcewicza Pan Nowina, którą porąbałem w niemiłosierny, a jak teraz widzę, w najniedorzeczniejszy sposób. Szermierka ta dodała mi jednak odwagi, gdy pewnego dnia, bez żadnego przygotowania, prawie bez namysłu, zasiadłem do stolika i napisałem wierszem jednoaktową komedyę Intryga naprędce, z której - to później w rozszerzonych ramach zrobił się Nowy Don K i-szot. Szło mi o to, żebym mógł komu płód pierworodny przeczytać, zasięgnąć zdrowej rady i dowiedzieć się, czy warto psuć czas i papier. Na nieszczęście nie było żadnego literackiego ogniska, żadnej powagi, do której miałbym, nie już zaufanie, lecz śmiałość. Wprawdzie zaczął był Adam Chłędowski redagować Pamiętnik Lwowski, lecz płomień, wznoszący się z tego stosu surowych gałęzi, nie grzał, ani świecił. Nie pozostało mi nic innego, jak tylko przez trzecią osobę, posłać moją komedyę Janowi Nepomucenowi Kamińskiemu, jedynemu znawcy i doświadczonemu praktykowi. Kamiński komedyę pochwalił i zrobił uwagę, że jest w niej jakiś plan logicznie przeprowadzony. Komedya była graną, i nikt o niej nie wspomniał; odebrałem ją do poprawy, aby już nigdy nie wróciła na scenę. Około tego czasu napisałem inną komedyę: Kwita, tudzież wodewil: Teatr na teatrze; lecz gdy Kamiński żądał, aby jedną skrócić, a druga potrzebowała muzyki, obie utonęły w wiecznem zapomnieniu. W r. 1819 napisałem G e 1 d h a b a. W iuteresie familijnym wypadła mi droga do Warszawy; wziąłem z sobą manuskrypt i z wielką nieśmiałością przedstawiłem go jednemu z ówczesnych arystarchów stolicy, który, rzuciwszy okiem na spory zeszyt, zawyrokował, że wszystkim młodym autorom daje jedną radę: skracać; potem po jednej scenie czytał dni kilka, nareszcie zdecydował, że są dobre niektóre kawałki, ale lepiej byłoby we Lwowie przedstawiać, bo Warszawa nie zna takich Geldhabów. Potargowawszy się, Osiński (Ludwik) wziął nakoniec Geldhaba w opiekę i komedya ta była przedstawioną w teatrze warszawskim w r. 1821”. Doznała powodzenia, lecz nie pobudziła Osińskiego do szybkiego wystawiania nowych sztuk, nadsyłanych przez F-ę.

„Zrzędnośó i przekora” ukazała się dopiero nie nacechowany, jaki w „Zemście” widzimy, w samym końcu roku 1822; „Mąż i żona”-— Pol był zwolennikiem „czerstwej poezyi prze-w czerwcu r. 1823; „Cudzoziemczyzna” — w kwie- j szłości” i życzył sobie, ażeby „Zemsta” nie przed-tniu 1824; „Damy i liuzary”—w maju 1826;

„Odludki i poeta”—w listopadzie t. r., „Nikt mnie nie zna” w czerwcu 1827, a wkrótce potem „Przyjaciele”. Natomiast „Nowy Don Ki-szot”, który już był gotów r. 1822, nie mógł być wystawiony w Warszawie, ujrzały go Kraków i Lwów w r. 1824; tak samo jak „Pierwszą lepszą” w 1825. W druku znaczna część sztuk tych wyszła r. 1826 we Lwowie w dwutomowym zbiorze „Komedyj”, własnym nakładem autora, ponieważ umowy z różnymi księgarzami nie mogły przyjść do skutku. Tymczasem uczucie powzięte jeszcze w r. 1817 dla słynnej swego czasu piękności, Zofii lir. Skarbkowej, po

».

i¹', /r;/Æ

v,

mk i

Fig, 27. Fredro hr. Aleksander.

unieważnieniu jej małżeństwa z człowiekiem wielce ekscentrycznym, uwieńczone zostało r. 1828 ślubem. Szczęście domowe oddziałało korzystnie na twórczość F-y. W r. 1833 ukazały się na scenie lwowskiej: „Śluby panieńskie” i „Pan Jowialski”; w r. 1834: „Zemsta” i „Ciotunia”, a w 1835: „Dożywocie” i „Gwałtu co się dzieje”. W tym - to r. 1835 wydrukowane zostały dwie oceny, ogarniające ogół ówcześnie znanych sztuk F-y. Jedna z nich pojawiła się w krakowskim „Kwartalniku Naukowym” (t. I, str. 347—363) p. t. „Teatr i Aleksander Fredro” z pod pióra Wincentego Pola. Była ona dla autora wogóle bardzo przychylna, lecz zbyt może „salonowośó” jego komedyj akcentowała, przeciwstawiając tej salonowości świat tak sil-

Rncykl. Powił Ilustr. Zese. 180. T. X^XITI.

stawiła się tylko jako „świetna i ulotna gra wyobraźni”, podobnie jak „Odludki i poeta”; nie sądził, by komedyopisarz miał znowu do salonów powrócić, boć i Molier wyczerpał się w końcu; kiedy przeciwnie świat „Zemsty” jakby „nowo odkryta wyspa, w pełnym kwiecie dziewiczego wdzięku na oceanie poezyi się wznosi”. Drugi krytyk, Seweryn Goszczyński, był nieporównanie surowszy. Miał on podobno do F-y urazę, i osobistą, i społeczną. We Lwowie zamierzono niebawem po r. 1831 wydawać pismo, będące wyrazem dążności demokratycznych. Redakcyę składać mieli: August Bielow-ski, Goszczyński i Pol; funduszów zaś dostarczyć miało grono ziemian; Ksawery hr. Krasicki, wywierający na nie wpływ silny, podjął się zebrania zasiłku. F., gdy się do niego zwrócono, doradzał, ze względu na krańcowe poglądy Goszczyńskiego, czujną kontrolę artykułów, przez komitet z ziemian wykonywaną. Goszczyński, dowiedziawszy się o tein, wielce się oburzył i do jednego z uczestników obrad ziemiańskich powiedział: „Szlachta wasza myśli, że artykuły to są woły i chce próbować ich wartości tak, jak się woły próbuje”. Od tego czasu stracił dla F-y szacunek, uważał go za przedstawiciela wstecznych poglądów i ciasnego umysłu. Roztrząsając w „Pamiętniku powszechnym nauk i umiejętności”, wydawanym r. 1835 w Krakowie, „Nową epokę poezyi polskiej” z demokratycznego i ściśle narodowego punktu widzenia, przyznał F-e „dowcip, wesołość, łatwość wierszowania i kilka miejsc godnych znakomitego pisarza, ale mu zarzucił „kosn opolityzm, nie-moraluość, poziomość uczuć”, a obok tych wad zasadniczych inne, uważane przez siebie za pomniejsze, jakoto: „niedołężne cieniowanie charakterów, powszednią nienaturalność i deklama-eye w rozmowach, naśladownictwo, a niekiedy żywe przyswajanie włoskiego i francuskiego teatru, wieczne tego samego ducha i kształtu do-wcipki, bez względu na charakter, na położenie osoby, jednostajność stylu, oklepane miłosne intrygi, jednem słowem wszystkie niedorzeczności pseudo-klasycznych komedyj”. Zarzuty, dotykające nie tylko artystę, lecz i obywatela, mocno oddziałały na wielce wrażliwego komedyopisarza; a gdy je zaczęli powtarzać inni, rzucił pióro i przez lat 13 nic zgoła w formie dramatycznej nie tworzył; wydał tylko tom V dawniejszych komedyj (1838), ogłosił drugą edycyę powiastki, drukowanej pierwotnie r. 1832 p. t. „Nieszczęścia najszczęśliwszego męża” (1841) i poza tern milczał uparcie, na żadne perswazye i zachęty przyjaciół nie zważając. Oddał się gospodarstwu i temu szczupłemu zakresowi zajęć publicznych, jakie w ówczesnej Galicyi dla ziemian były otwarte. Obrany r. 1833 deputatem

28

Stanów z grona magnackiego, przez lat 9 pełnił obowiązki swe gorliwie, a w dowód uznania otrzymał obywatelstwo honorowe miasta Lwowa.

zasług pisarskich F-y r. 1873. Komedye dobyte z rękopisom przez trzy kolejne lata po zgonie twórcy zostały wystawione na scenach polskich, a zarazem z dawniejszemi oraz z innemi pismami wydrukowane w 13-tomowym, jedynym całkowitym zbiorze „Dzieł Aleksandra F-y” (Warszawa, Kraków 1880).—Nazwano F-ę Molierem polskim—i słusznie. Jak przed francuskim autorem było wiele prób stworzenia ko-medyi we Francyi, ale on sam dopiero napisał sztuki, które nietylko chwilową, lecz trwałą posiadały żywotność sceniczną, tak samo i u nas, jeno o wiele później, po kilku poprzednikach dopiero utwory F-y ustaliły się w teatrze i cieszą się, jak dotąd, powodzeniem w ciągu lat osiemdziesięciu. Ale nie pod historyczno-literackim względem jedynie istnieje podobieństwo między Molierem i F-ą; sięga ono głębiej, dotyczy samej istoty talentu obu znakomitych pisarzy. Talent obu znamionuje niewyczerpana niemal w erwa k o mi cz na, t. j. bogactwo i żywość wyobraźni, umiejącej tworzyć łatwo i obficie całe szeregi takich sytuacyj, które same przez się, bez pomocy dowcipu słowa, wywołują śmiech pełny, zdrowy, śmiech, daleki od tego gorzkiego, a nawet bolesnego uśmiechu, jaki nam ofiarowywać zwykli współcześni dramatopisarze. Śmiech ten ma swe źródło w bardzo rozmaitych pobudkach, niekiedy płytkich, powierzchownych i błahych, ale nieraz także głęboko sięgających w nurty ducha ludzkiego. Ażeby sobie zdać sprawę z rodzaju tego śmiechu, a zarazem rodzaju werwy komicznej u F-y, dość przypomnieć scenę ukłonów w „Geldhabie”, scenę dyktowania listu w „Zemście”, lub scenę omdlenia Małgorzaty w „Ciotuni”. Pod względem pomysłowości, szczegółów plastycznych, siły i giętkości komizmu, nie ustępuje F. genialnemu pisarzowi francuskiemu. Atoli obok werwy komicznej, stanowiącej niewątpliwie najważniejszy i najistotniejszy żywioł talentu komedyopisarskiego, obaj posiadali podobny do siebie rodzaj dowcipu słowa, poczynając od kalemburów, igraszki słów i dwuznaczników, a kończąc na wykwintnych i subtelnych kontrastach uczuć lub pojęć. Dowcip ten różni się od dzisiejszego, tak samo jak i rodzaj komizmu: niema w nim zgryźliwo-ści. Jakkolwiek bowiem grunt duszy Moliera i F-y był posępny, jakkolwiek w poglądach na życie obaj nie byli dalecy od pessymizmu; to przecież w większej części utworów swoich zachowali pogodę umysłu, a karcąc zdrożności i śmieszności ludzkie, nie chcieli potępiać społeczeństwa, ogółu jednostek. Więc też i w dowcipie swoim nie dotykali takich stron, któreby zaboleć i zakrwawić mogły, lecz poprzestawali na takich, co zadowolenie i wesołość w końcu

Szczególniej sprawa kolei od Bochni na Lwów aż do Brzeżan, podniesiona r. 1839 na sejmie Stanów, żywo go interesowała, chociaż rzecz ta nie została załatwiona według myśli ziemian, gdyż rząd sam podjął budowę. Brał też udział w sprawie organizacyi Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, oraz Towarzystwa Ubezpieczeń od ognia. Jako zachowawca, był przeciwnikiem wszelkich robót rewolucyjnych i odwodził od nich, o ile tylko zdołał. Po rzezi galicyjskiej r. 1846, na żądanie nadzwyczajnego kommissa-rza dla Galicyi, Rudolfa lir. Stadiona, skreślił „Uwagi nad stanem socyalnym Galicyi”, które, przełożone na niemiecki przez mecenasa Rodakowskiego, odesłane zostały do Wiednia, a po kraju krążyły w licznych odpisach. Wystąpił tu F. śmiało przeciwko zgubnemu działaniu biu-rokracyi austryackiej i upośledzeniu języka polskiego. W sprawie włościańskiej pragnął uregulowania stosunków, ale zastrzegał ziemianom swobodę rozporządzania gruntami zajmowanemi przez chłopów, a przedewszystkiem żądał, ażeby przed wszelką regulaeyą zmuszono chłopów do uiszczania robocizny i danin, od czego w r.

1846 wielu się wstrzymywało. W ogólnym ruchu r. 1848 uczestniczył i F., i wtenczas też puścił podobno kilka rymów okolicznościowych, nacechowanych satyryczną dążnością. W dobie reakcyi musiał się usunąć do zacisza domowego i wtedy na nowo zaczął pisać komedye. ale już szczelnie zamykał je w swem biurku, nikomu ich, prócz najdroższych i najbliższych, nie odczytując. Utworzył wtedy sztuk 18, to jest o jedną mniej, niż w okresie poprzednim. Gdy dla Galicyi nastała nowa doba rozwoju od r. 1861 a zwłaszcza od 1867, F. już był za stary, ażeby chciał w czynnej występować roli; niezadowolenie z wielu objawów życia, a mianowicie z dziennikarstwa lwowskiego, wyrażał z goryczą; obrady sejmowe charakteryzował uszczypliwie. Żywo go interesowała sprawa wykupu propinacyi; sam nawet skreślił projekt w tej mierze. W r. 1865 doczekał się publicznego uczczenia przez wręczenie mu medalu, wybitego ku uwiecznieniu jego pamięci. W 1873 Akademia Umiejętności w Krakowie zamianowała go swym członkiem. Pod koniec życia spisywał w sposób dość dziwaczny wspomnienia ze swego życia p. t. „Trzy po trzy” i kreślił pessy-mistyczue „Zapiski Starucha”. Pogrzeb odbył się wspaniale, 18 lipca 1876 r., przy udziale władz krajowych, uniwersytetu, Akademii, artystów, literatów, młodzieży szkolnej. Kroczył też za trumną jeden z ostatnich we Lwowie Napoleończyków, biały jak gołąb, Pawulski, nio- sprowadzają. I w sposobie tworzenia, w artyź-sąc na ozdobnej poduszce żołnierskie dekoracye, mie obu pisarzów istnieje wielkie zbliżenie, wraz z wielkim krzyżem orderu Franciszka Jó- Ponieważ F. był młodszym od Moliera o półtora zefa, udzielonym przez panującego w uznaniu stulecia, musiał go więc za wzór wziąć sobie.

Tworzył tedy typy, to jest takie idealne posta- ściwośei morfologiczne nie stają się zbyt rażą-ci, w których skupiał właściwości różnych je- cemi i nie psują ogólnego dobrego wrażenia, dnostek do tego samego gatunku należących, a przez to skupienie uwydatniał i uwypuklał swoje kreacye tak silnie, że one dzisiaj, kiedy w sztuce zapanowały charaktery jednostkowe, wydają się nam przesadnemi, a niekiedy nawet karykaturalnemu Ażeby sztuki F-y, tak samo jak Moliera, ocenić sprawiedliwie, potrzeba je rozpatrywać z ich punktu widzenia, potrzeba pamiętać, że są to komedye typów, nie zaś charakterów indywidualnych. W typie musi być zachowana tylko prawda ducha ludzkiego wogó-le; czy zaś szczegóły życia konwencyonalnego są w nich przestrzegane ściśle, czy też naruszane w większej lub mniejszej mierze, to już stanowi kwestyę podrzędną. Stąd pochodzi ta swoboda, z jaką osoby komedyi typów wchodzą pa scenę i z niej ustępują; stąd pochodzi dowolne nagromadzanie rysów, mogących przyczynić się do spotęgowania śmieszności; stąd pochodzi wreszcie używanie wiersza w mowie potocznej. F. przestrzega, jak Molier, pilnie „trzech jedności” w budowie sztuki. Wszystko to odbyć się musi w jednym pokoju, w przeciągu 24 godzin. Dlatego w sztukach takich nie może być mowy o rozwoju charakterów.

Była, jak wiemy, chwila, kiedy F-e odmawiano dowcipu, a komedyom jego—cechy narodowej; później nadeszła inna, kiedy w pochwałach, dawanych wielkiemu komedyopisarzowi, przebrano miarę, nic nie przyznając jego poprzednikom, a jego starając się postawić na równi z trójcą największych poetów naszych: Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego. Ani jednej, ani drugiej miary sądu nie można uznać za słuszną. Dowcipu i werwy komicznej tylko w zaślepieniu stronniczem można nie dostrzegać u F-y, cecha narodowa nie występuje w jego komedyach jaskrawo, ale odczuć ją może każdy nieuprzedzony. Poetą F. niewątpliwie jest, jako twórca dramatyczny; żywe poczucie poetyckie widnieje w „Odludkach i poecie”;—ale rzeczą jest niewłaściwą zestawiać go z przedstawicielami tej dziedziny, do której on ani z usposobienia, ani z sił i polotu natchnień, ani z rodzaju talentu nie należał. Ma on inne, bardzo ważne w dziejach literatury naszej stanowisko. Nie ujmując w niczem zasług Zabłockiemu i Bogusławskiemu, należy przyznać F-e, iż on dopiero utrwalił duchowo i artystycznie teatr polski, iż on dopiero napisał szereg sztuk, mających istotną, wielką żywotność sceniczną. — Komedye F-y można podzielić na trzy grupy: krotochwile, komedye obyczajowe o cechach mniej więcej kosmopolitycznych i komedye o wybitnym charakterze swojskim. W krótkim ich przeglądzie zastanowimy się naprzód nad utworami powstałemi przed r. 1835, a następnie nad póżniejszeini; bo chociaż niezbyt wielka, istnieje przecież między niemi różnica. W krotochwilach, gdzie nie chodzi o prawdopodobieństwo powikłań, ani o rysunek charakterów, lecz o zabawienie tylko widzów przez wprowadzenie śmiesznych figur i sytuacyj, najlepiej i najwidoczniej przejawia się werwa komiczna. Nie wszystkie farsy F-y mają wartość jednakową; są bowiem takie, które wprost nieudatnemi nazwać można, jak np. „Gwałtu, co się dzieje”, rzecz rozwlekła i nudna; są inne, zbyt rubaszne i płoche, jak „Nocleg w Appe-ninach”, lub „Dyliżans” (ogłoszony dopiero wśród utworów pośmiertnych); są nadto naciągane jako całość, lecz dobre w szczegółach, jak „Nowy Don Kiszot”; ale są także wyborne w swoim rodzaju, jak: „Damy i huzary”, „Ciotunia”,

Osoby się tu nie zmieniają; takiemi są na początku, jakiemi i w końcu komedyi: kollizya więc dramatyczna służy wyłącznie do wykazania sposobu, w jaki się dana osobistość zachowuje względem ludzi i jak się z niemiłego kłopotu wyzwala. O ile F. zależnym jest od Moliera w szczegółach, nie stało się to dotychczas przedmiotem specyalnych badań, przygodnie tylko wskazywano podobieństwo tej lub owej postaci, tej lub owej sceny. W każdym jednak razie nie był F. ślepym naśladowcą autora „Świętoszka”. Formę wziął niewątpliwie od Moliera, ale wypełnił ją treścią swojską. Był dobrym obserwatorem swego czasu i swego społeczeństwa, a biorąc do obrobienia temat, poprzednio już przez Moliera opracowany, wprowadzał do niego żywioły świeże, jakie rozwój stosunków ludzkich, coraz bardziej się komplikujących, ze sobą przynosił. Dość porównać „Geldhaba” z komedyą Moliera: „Le bourgeois gentilhomme”, wystawiającą w zasadzie ten sam typ, ażeby się przekonać o ogromnej różnicy, jaka zachodzi w malowaniu objawów pysznej próżności wśród dwu odrębnych społeczeństw, „List”, „Pierwsza lepsza”, „Nikt mnie nie zna”, w dwu różnych wiekach, przez dwa pokrewne W komedyach salonowych, z pewnemi cechami sobie, ale przecież odmienne talenty. W stylu kosmopolitycznemi, jakiemi się salon wszystkich i języku F-y mieści się niemała część jego za- krajów odznacza, zaznaczył swą indywidualność sług i powodzenia. Języka tego nie można polską F. pewnemi także znamionami swojskie-wprawdzie nazwać całkowicie poprawnym i czy- mi. Powszechne, ogólno - ludzkie śmieszności stym; wpływy dzieciństwa zostawiły wyraźne musiały przybrać w uzewnętrznieniu się swojem ślady w mowie F-y, znacząc je licznemi galicy- właściwości krwistego lub cholerycznego tempe-zmami. Mimo to jednak takie jest w niej bogactwo ramentu, odznaczającego nasz naród. Rysy te wyrażeń czysto polskich, taki tok mowy swój- jednak i właściwości nie występują w tej gru-ski, że owe usterki składniowe lub też njewła- pie koinedyj z taką siłą i wyrazistością, żeby

miały nadawać wybitnie odrębny charakter narodowy osobistościom i sytuacyom, w nich przedstawionym. Najwięcej cech kosmopolityczno-sa-lonowych, a ściślej mówiąc francuskich, ma „Mąż i żona”, komedya wybornie zbudowana, pod względem kompozycyi może najdoskonalsza ze wszystkich większych, ale rażąca lekkomyślnością, z jaką traktowane tu są stosunki bardzo drażliwe w pożyciu małżeńskiem. Łamanie wiary małżeńskiej, pokątne miłostki tak swobodnie i z takim nawet dobrym humorem są tu odmalowane, jakby chodziło o najniewinniejsze figle. Czasy, które obrazuje ta sztuka, mianowicie epoka Księstwa Warszawskiego, obfitowały i u nas pod wpływem francuskim w przykłady życia rozwiązłego, niezastanawiającego się nawet nad doniosłością popełnianych przeciw moralności wykroczeń, zwłaszcza wśród sfer próżniaczych, otoczonych wygodami i dobrobytem; w każdym jednak razie sposób, w jaki ta zupełna bezwra-żliwość na sprawy etyczne objawia się w ko-medyi, nie może uchodzić za rys znamienny naszego charakteru narodowego. I Pan Geldhab ma rysy raczej ogólno - ludzkie, niż narodowe. Jest to typ dorobkiewicza, zbogaconego na liwe-runkach za czasów Napoleona. Zbyt on był zajęty korzystnemi spekulacyami i zbyt mało miał swobodnego czasu, by nabrać wykształcenia, a choćby tylko ogłady towarzyskiej. Córce stara się dać najwykwintniejsze, to znaczy najmodniejsze i najkosztowniejsze, wychowanie, i czyni z niej gadającą szczebiotliwie lalkę salonową; ale sam pozostał zupełnym ignorantem w rzeczach historyi i literatury, tak, że najdziwaczniejsze brednie może wygłaszać z całkowitym spokojem sumienia. Wydając ogromne summy na pokaz, nie przestaje przecież być skąpcem, oszczędzającym na drobiazgach, bo to jest nałóg, nabyty w samych początkach karyery, kiedy tylko oszczędzając mógł uciułać pierwszy kapitalik, mający mu do jego operacyj finansowych posłużyć. Na przyjęcie kilku osób każe rozłożyć na stole wszystkie srebra, ażeby znano jego bogactwo, lecz lokajowi nakazuje surowo, by resztki wina zlał do jednej butelki, a niedopałki świec oddał mu pod rachunkiem. Na spalone Bamberga przedmieście wyznacza kwotę poważną i sam dyktuje o tern zawiadomienie, mające się ukazać w gazetach; lecz gdy siostra prosi go o przyśpieszenie wypłaty procentu, odmawia sucho i twardo, bo mu żal tej szczypty dochodu, jaki przez parę miesięcy ciągnąć jeszcze może z kapitału. Jest zuchwalcem i tchórzem, samochwałem i pokornym, stosownie do tego, z kim rozmawia: z wyższym, czy niższym, odważnym czy bojaźliwym. Wszystko w nim jest sztuczne i na chwilowy interes obra-chowane... Wyborną jest zarówno w rysunku charakterów, jak i w układzie, jednoaktowa komedyjka: „Zrzędność i przekora”. Ze wszystkich figur Fredrowskich te dwie postaci tytułowe są bodaj najbardziej typowemi, najlepiej i najkonsekwentniej przeprowadzonemi, w sposobie wyrażania się, w nastroju i w rozumowaniu najdobitniej nacechowanemi. Gdyby bohater był mniej sztywny—rezolutnej bohaterce nic zarzucić nie można—mielibyśmy małe, lecz prawdziwe arcydzieło... Innego rodzaju wadę, mizantropię, przedstawia druga jednoaktówka, mniej doskonała w budowie, lecz mająca za to dodatnie strony innego rodzaju, t. j. „Odludki i poeta”. Zgorzknięcie, zniechęcenie do ludzi, satyryczny nastrój, a obok tego młodzieńczy zapał, śmiało występujący do walki z goryczą starca; polot poetycki w zetknięciu z chłodną prozą, nadają utworowi temu znamię odrębne, wyróżniające go od innych sztuk F-y, czyniące go miłym dla tych, co lubią i cenią entuzyazm. Zabawna postać oberżysty urozmaica poważną treść zasadniczą... W „Dożywociu” mamy ła dne szczegóły, wiersz prześliczny, dwie figury lichwiarzy (Łatki i Twardosza) znakomite, figurę birbanta Leona, mniej wprawdzie dobrą, lecz sympatyczną; całość atoli szwankuje pod względem prawdopodobieństwa pomysłu ogólnego. Trudno przypuścić, ażeby skąpy Łatka dla bardzo wątpliwego skutku przedłużenia życia Leonowi chciał ponosić znaczne wydatki, otaczając osobę birbanta szczególniejszą, bo wielce wyszukaną, opieką. Przyjmujemy ten pomysł z niedowierzaniem, i dlatego akcya sztuki nie pociąga, nie zajmuje i nie przekonywa... W „Przyjaciołach” jest w gruncie rzeczy tylko jedna doskonała postać Smakosza; zarówno bowiem parę dodatnich bohaterów, jak goście Zofii, jak wreszcie ona sama niewiele nas interesują, a nieprawdopodobieństwo pomysłu i kolhzyj psuje nam wrażenie, gdy chcemy jednym poglądem całość ogarnąć. Uczuciowa strona, stanowiąca oś sztuki, nie została wypowiedziana takiemi słowami, któreby nas rozrzewnić mogły, a nie daje, oczywiście, powodu do śmiechu; możemy chyba tylko uśmiechać się z łatwowierności Zofii, mogącej uwierzyć, iż jej ukochany zdolnym był pokochać się w zalotnej starej pannie. — Trzecią grupę komedyj F-y składają te, w których albo jakiś znamienny szczegół obyczajowy, albo wybitne rysy charakteru, albo wreszcie rodzaj kollizyi wskazuje wyraźnie, że mamy do czynienia z Polakami pewnej doby dziejowej. Na najniższym szczeblu doskonałości artystycznej postawić tu należy „Cudzoziemczyznę”, długą a mało urozmaiconą, ubogą w akcyę komedyę, która nie figurami, nie sytuacyami nawet, ale tylko pochwyceniem pewnej, bardzo znamiennej cechy w naszym rozwoju obyczajowym, cechy naśladownictwa wszystkiego, co sobie rozgłos za granicą zjednało, oraz wielce świetnem w niektórych ustępach wyrażeniem tej cechy pozyskała uznanie i utrzymała się na scenie. Co prawda, uosobienie śmieszności powierzchownego naśladownictwa cudzoziemczyzny w Radoście nie może

być uznane za szczęśliwe.    Radost jest    zbyt    pogróżek Cześnika. On jednem słówkiem,    je-

ograniczony, zbyt mało ma    ukształcenia,    cał-    dnem skinieniem umie ludzi trwożliwych a    jukiem nie zna obcych krajów,    a przytem z    woli    nacko się odzywających przyprowadzić do    po-

rządku. Jego pocałunek jest zatruty. Trzeci typ (Papkin), również niezbyt często u nas napotykany, jest jedną z najświetniejszych przeróbek postaci danej nam przez komedyopisarza rzymskiego Planta, w sztuce p. t. „Żołnierz Samochwał” (Miles gloriosus). Chwaliburstwo Papkina i jego tchórzostwo od początku do końca komedyi najkonsekwentniej zostało przeprowadzone, zarówno w sytuacyach, jak w wygłaszanych przezeń tyradach. Do najznakomitszych scen komicznych, nie tylko w repertuarze F-y, ale i w komedyopisarstwie powszechnem, należą te, gdzie Papkin buńczucznie i po junacku wobec Rejenta występuje, a miarkuje się i milknie, gdy mu Milczek przypomina, że tam za drzwiami ma ludzi gotowych na spełnienie każdego rozkazu. W innym rodzaju, ale nie mniej doskonała, jest scena dyktowania listu Dyndal-skiemu przez Cześnika. Mało jest podobnych w literaturze powszechnej. Do łez uśmiać się można. Wiele rysów, a nawet niektóre wyrażenia przejął F. z komedyi Zabłockiego „Sarma-tyzm”, ale zrobił to tak wybornie, z takiemi sobie właściwemi zmianami, z taką pełnią plastyki, z taką obfitością komizmu sytuacyjnego, z takim dowcipem słowa, że pożyczka nie wpłynęła na obniżenie stopnia oryginalności sztuki, jeżeli w niej, nie pomysł, lecz wykonanie rozważać będziemy. Gdyby budowa jej była spójniejsza, a postaci kobiece P-psze, możnaby ją za arcydzieło F-y poczytać... Arcydziełem ta-kiem, wedle powszechnego uznania, są „Śluby panieńskie, czyli Magnetyzm serca”. Z pozoru osoby tu występujące nie mają tak wybitnej cechy narodowej, jak osoby „Zemsty”, lecz wpatrzywszy się dokładniej w ich fizyognomię du cliową, w rysy znamionujące ich temperament i charakter, w ich sposób postępowania i zwyczaje, w ich pojęcia i mowę, niepodobna się będzie pomylić w określeniu ich narodowości. Taki miły trzpiot ihultaj.jak Gustaw, lampartu jący się raczej dla okazania swej tęgości, aniżeli z zamiłowania w rozpuście, płatający figle z najlepszą miną i najlepszem sercem, ufny w swoje zalety i umiejętność podobania się płci pięknej, uczuciowy i poetyczny w miarę, bez popadania w jakiekolwiek ekstrawagancye i przesadę, żywy i dowcipny bez sadzenia się na dowcip, umiejący przybierać miny wszelakiego rodzaju, a jednakże nie obłudny: to tak typowy okaz lepszej młodzieży naszej, że potrzeba mu jeno dać sposobność okazania dzielności swojej na wojence, ażeby wrystąpił w całej pełni rozkwitu. Przeciwieństwem jego jest bierny i płaczliwy Albin. Mniej on niewątpliwie odpowiada naszemu usposobieniu narodowemu, ale niemożna chyba twierdzić, iżby podobnych do niego wśród nas nie było. Niechętnie się do nich

autora ma posiadać przynajmniej zdrowy rozsądek i poczciwe polskie serce; otóż organiczne połączenie tych właściwości nie udało się ko-medyopisarzowi: musimy tu być, podobnie jak w krotochwilach, aż zanadto wyrozumiali na nieprawdopodobieństwa. Siła wszelako komiczna sprawia, że zapominamy o surowych wymaganiach i bawimy się wesoło, zarówno Radostem. jak jego pomysłami dotyczącemi wyścigów w o brębie domu, oraz przebrania służby na sposób angielski... Drugie miejsce na owej skali dać możemy „Panu Jowialskiemu”. I tu intryga mało prawdopodobna i słabo rozwinięta; ale postać naczelna — świetnie wykonana, nawskroś i szczerze polska. Ta dobrodusznośó, to żarto-bliwość jowialna, ta pogoda ducha, to posługiwanie się przysłowiami w każdym ważniejszym czy powszednim wypadku, tak doskonale charakteryzują poczciwą a powierzchowną, głębokiemi namysłami nigdy nie nawiedzaną, wyrzutami sumienia nigdy nie dręczoną naturę staruszka, że trudno chyba o doskonalsze wcielenie takiej osobistości w formie dramatycznej. Trafnie powiada Tarnowski: „Rodzaj konceptów i dowcipu Jowialskiego jest typowy; wyobraża jedną charakterystyczną stronę polskiej wesołości: upodobanie w anegdotach, dykteryjkach i facecyach, które było u nas zawsze, było w w. XVI i dziś jeszcze się znajduje—i pomiędzy reprezentantami polskiego humoru, od dawnych Pszonków i Stańczyków począwszy, przez pana Paska i Krasickiego, aż do Henryka Rzewuskiego zawsze wymienić trzeba Jowialskiego”. Dodać tylko trzeba, że Jowialski jest dobroduszuiejszy od wszystkich wymienionych, i że ukształcenia książkowego zgoła nie posiada... I „Zemsta” jako całość nie zadawala; są w niej niewłaściwości i nieprawdopodobieństwa, a niema jednolitego rozwinięcia; ale trzy typy znakomicie nakreślone padają komedyi wysokie znaczenie.

Jeden typ (Cześnik) to popędliwy choleryk, nie znoszący sprzeciwienia się swojej woli, gwałtowny wybuchowo, ale—jak wszyscy impetycy nasi—dobrotliwy po ochłonięciu; dumny, ale i szlachetny zarazem, nigdy nie używa podstępu, fałszu i obłudy, lecz prosto, krzyżową sztuką zmierza do celu. Można go się lękać, gdy jest w furyi, ale można go kochać, a nawet wielbić, gdy wroga w domu swoim podejmuje. Drugi typ (Rejent), mniej w dziejach naszych uwydatniony, lecz istniejący,—to człowiek udający potulnego, pokornego, pobożnego, ale przebiegły i przewrotny w postępowaniu, nie waha się używać obłudy i powierzchownej pobożności za środek do osiągnięcia celu pożądanego, pała uczuciem zemsty i powoli, pocichu dąży do jego nasycenia. Milczących jego ukąszeń i ciosów więcej lękać się potrzeba, niż groźnych, hałaśliwych

co, zawsze

przyznajemy, to prawda, bo nam chluby nie przynoszą, lecz istnienie ich stwierdzić musimy, dodając- chyba jedynie, że komedyopisarz dla uczynienia kontrastu jaskrawszym zanadto krzykliwych użył barw do odmalowania tej komicznej postaci. Lepiej udał się kontrast dwu głównych typów kobiecych: komizm ich jest leciutki i pełen powabu. Klara, żywa jak iskra, sprzeczna, lubiąca mężczyzn dręczyć i wyśmiewać, ale spragniona ich hołdów, staje się ini-cyatorką ślubów, co mają kobietom wieczną chwałę, a rodowi męskiemu wieczną zgubę przynieść. Przeczuwamy, że śluby te są dziecinną zabawką, którą każda z nich odrzuci bez żalu, gdy uczucie promiennym swym blaskiem osnuje ich serca. Klara, ten kogucik w niewieściej postaci, zawsze do boju gotowy, przez upór długo jeszcze dręczyć będzie swego płaczliwego wielbiciela, nie dlatego, żeby go nie kochała, ale dlatego, żeby mieć więcej sposobności do wywoływania dowodów jego przywiązania; stoczy nie jedną utarczkę z Gustawem, którego przybrany względem niej chłód drażnić ją będzie i do maleńkiej zemsty pobudzi. Pomimo jednak całego sprytu, przebiegłości, złośliwego dowvjpu i ciętych odpowiedzi, Klara nie podoła sytuacyi i broń złożyć musi, darząc w końcu Albina swą ręką, chociaż w tej nawet ostatniej chwili oporny jej charakter wyraża się dobitnie w tym znamiennym wykrzyku: „ach, gdybym mogła, na złość-byin nie chciała”. Klara jest żywsza, czynniej sza, dowcipniejsza, aniżeli Aniela, lecz niimo te przymioty musi ustąpić jej pierwszeństwa. Aniela to wcielenie uczuć tkliwych bez czułostkowej przesady, to niewyczerpane źródło dobroci; ona nie chce, by jej zdanie stało się przyczyną choćby Izy jednej w świeeie; to typ szczerej, serdecznej miłości, która całkiem niemal o sobie zapomina, gdy ukocha wybranego, która z dziecięcą ufnością, bez rozbioru, a nawet zastanowienia, wierzy wszystkiemu, co jej powie ukochany. Powolne, stopniowe ukazywanie tych przymiotów jej serca jest rysem mistrzowskim w pomyśle F-y. Śliczna to, urocza, pełna szczerego i naiwnego wdzięku istota!... Ażeby zaś w tym obrazie naszych stosunków domowych nie brakowało żadnego wybitniejszego pierwiastku, nie zapomniał autor i o starszem pokoleniu: o poczciwej Dobrójskiej, zasapana, nigdy nadążyć nie może, a morały wypowiada dla spokoju sumienia, bo wie, że one skutkować nie będą, oraz o Radośnie, który niby to srogi jest wielce, odgraża się potężnie, klnie siarczyście, ale jest miękki i serdeczny, łatwo wybacza wszystkie figle kochanemu trzpio-towi, bo w nim widzi odbicie własnej swojej młodości, własnego swego temperamentu.—Takie są komedye F-y z pierwszej doby. Co do drugiej doby, to w ogólnym charakterze komedyi drobne jeno zaszły zmiany, dotyczące raczej materyału niż formy, raczej strony zewnętrznej

i niż istoty metody twórczej. Częściej teraz używał F. prozy aniżeli wiersza. Prał do swoich komedyj nowszych treść ze świeżych objawów życia narodowego i obcego, ale tę treść ujmował w formę dramatyczną, do której przywykł, nic w niej nie zmieniając, ani w charakterystyce osób, ani w sposobie prowadzenia akcyi, ani w dyalogu. Figury tych jego komedyj wydają się tu i owdzie mniej typowemi, niż w dawniejszych, ale nie można ich nazwać charakterami indy wid ualnemi; mają tylko trochę więcej rysów, niż ich miały typy dawniejsze, chociaż i tam bywały osoby które na brak rysów uskarżać się nie mogły, lip. Gustaw w „Ślubach panieńskich”. Co do nastroju, to również przeważa w nowszych komedyach, tak samo jak w dawniejszych, żywioł wesołości, werwa niepohamowana, niekrępująca się miejscem ni czasem, śmiała i wymowna. Tematy F. obiera! i w tej nowszej «lobie twórczości z dziedziny takich zawikłań, które pogodnie rozwiązane być mogły. Są tylko trzy sztuki z widocznym nastrojem posępnym i kołlizyami seryo dramaty cz-nemi: „Wychowanka”, „Teraz” i „Rewolwer” — i wszystkie trzy należą do rzeczy najsłabszych w pośmiertnym zbiorze komedyj. Naginał się w nich talent wesołego komedyopisarza do podjęcia treści i stosunków nie usposabiających do śmiechu na całe gardło, lecz zmuszających do poważnej i smutnej zadumy; to też, nie będąc w swoim żywiole, nie zdobył się na wykonanie godne stopnia tej doskonałości, jaką umiał rozwinąć w dziedzinie sobie właściwej. I teraz krotoehwila, nawet z odwiecznem przebie: aniem się mężczyzn za kobiety, pozostała ulubioną formą, w której żywy zdrój komizmu sytuacyj i dowcipu słowa mógł tryskać swobodnie, nie-krępowany względami prawdopodobieństwa. Na 18 sztuk mamy tu siedm krotocliwil, dwie komedyjki konwersacyjne, jedną komedyę allegorycz-ną, jedną trzyaktową operę, trzy sztuki z charakterami lub położeniami dramatycznemi i cztery komedye salonowe. Krotochwile mają, oczywiście, bardzo różną wartość. Są długie, trzyaktowe, o rubasznym dowcipie i ledwie ociosanych figurach lub przestarzałych » sytuacyach, jak „Ożenić się nie mogę” lub „Ostatnia wola”; są dwuaktówki bardzo zabawne, ale bardzo naciągane w położeniach, jak: „Od Przemyśla do Przerowy” (nie pomieszczona w zbiorze pośmiertnym, ale w „Bibliotece Warszawskiej” 1896); są jednoaktówki, mające na celu wystawienie głównie jednej śmiesznej osobistości, jak: „Jestem zabójcą!”— są inne z przebieraniem się i dwuznacznemi konceptami, jak „Lita et Cnie”; są wreszcie bardzo wesołe i bardzo ładne, jak: „Z jakim się wdajesz, takim się stajesz”, a zwłaszcza świetnym dowcipem i żywą akcyą się odznaczający: „Pan Benet”, jedna z najlepszych fars w całym zasobie sztuk F-y. Dwie komedyjki konwersacyjne: „Koncert” i „Swiecz-

ka zgasła” mają dużo wdzięku i dużo dowcipu, wszystko, a jednak Elwin umie swego celu do są prowadzone zręcznie, ale tylko druga cieszy się powodzeniem scenicznem. Komedya allegory czna, ze świata zwierzęcego wzięta, p. t. „Brytan Bryś”, ma tylko niektóre ustępy ładne lub rozumne, ale jako całość musi być uznana za słabą. Trzyaktowa opera: „Rymond” nie zadawala ani pod względem charakterów, ani pod względem wykonania; również częściowe jeno posiada piękności. O trzech sztukach, mających temat posępny, wzmiankowałem już wyżej; nie leżały one w zakresie talentu i upodobań F-y; o tyle jedynie posiadają wartości, o ile w nich znajdują się sceny śmieszne, ale to szczerze śmieszne; satyra bowiem unosiła autora zadale-ko i chybiała celu. Pewnem częściowem podobieństwem z temi utworami łączy się czteroak-towa komedya wierszem p. t. „Co tu kłopotu!”.

piąć, uderzając w ton czułości i pozornie tylko o-skarżając siebie. „Odtrącaszmię—powiadado Dor-m un da—dobrze; ale zostawże mi przynajmniej wspomnienie, że byłem kiedyś kochany; zostaw przekonanie, żem niesłusznie ściągnął twoją nienawiść—bo jeżelim komu szkodził, to tylko sam sobie”. I Dormund czyni to. czego Elwin żąda: daje mu pieniądze. Tak zarysowany charakter, znakomicie zaobserwowany, nie został jednak należycie rozwinięty w dalszym ciągu akcyi, gdzie za dużo przypisano Elwinowi sprytu i przebiegłości, a innym ludziom (mianowicie rozumnemu ’Dormundowi) za dużo dobrodusznej ślepoty i pobłażania, lub też nierozgarnięcia, ażebyśmy mogli uwierzyć w prawdziwość przedstawionych tu zawikłań... Najrozleglej pomyślaną, chociaż w wykonaniu, a mianowicie w rozwoju akcyi, nieutrzymaną odpowiednio, jest czteroaktowa komedya p. t. „Wielki człowiek do małych interesów”, ciesząca się powodzeniem scenicznem. Komizm wynika tu ze złudzenia Jenialkiewicza, któremu się zdaje, że wszystkimi i wszystkiem

nie to przedstawił Tarnowski: „Jenialkiewiez jest bardzo wielki. Wszystko opiera się o niego i u niego skupia. Najtęższa głowa i najsprężystszy charakter w okolicy (przytem nieposzlakowanej prawości, i to naprawdę); miał opiek 54. A jak je sprawował! Jak Febus! Brat Józef zostawił majątek jak cacko, zagospodarowany, zabudowany; dziś co się z majątku

stawił majątek zadłużony—pan opiekun tak go zręcznie oczyścił, że pupil Leon wyszedł z opieki czysty jak bursztyn, bez jednego grosza... A oprócz spraw prywatnych, pan Jenialkiewiez przywalony jest sprawami publiczuemi, płaci kor-respondentów we wszystkich częściach, Galicyi przynajmniej, jeżeli nie świata; ma kancellaryę, z której żaden świstek nie może wyjść bez swego numeru; ma osobne teki z papierami na różnego rodzaju kwestye lub spostrzeżenia; ma czas tak dobrze rozłożony, a takie mnóstwo zajęć, że na pewne pytania odpowiada tylko

I tutaj znajdujemy mocno czarny charakter, i tu kollizye wpadają w ton dramatyczny; ale obok nich są prawdziwie zabawne postaci i sceny pełne wesołości. Dobrą ta komedya nie jest, lepszą jednak niż owe trzy. Za najznakomitsze w całej nowej seryi (poza krotochwilami) po- i kieruje, kiedy w gruncie jest on tylko dobro-czytać można: „Dwie blizny”, „Godzien litości”, dusznie zarozumiałem zerem. Doskonale złudze-„Wielki człowiek do małych interesów”. Wybornie ułożoną, w doskonałe figury obfitującą, dowcipną i wesołą jednoaktówką są „Dwie blizny”; gdyby pomysł ogólny nie był oparty na pomyłce, możnaby ją policzyć do najlepszych komedyj F-y. Głębszego znaczenia w niej nie szukać, ale umiejętne wyzyskanie zabawnych powikłań, wynikających zarówno z charakteru osób, jak i z przypadkowego położenia, sprawia, ! tego zrobiło! Ani ściany, ani strzechy; kapita-że się dobrze bawimy, czując w każdem nieo- J ły rozlokowane tak szczęśliwie, że każdy trze-mal wyrażeniu szczęśliwe dotknięcie ręki mistrza, j ba egzekwować, procesować. Brat Antoni zo-Większą wartość psychologiczną posiada trzyaktowa komedya prozą p. t. „Godzien litości”.

Mianowicie wybornie nakreślił tu autor charakter Elwina, egoisty, wyzyskującego wszystko i wszystkich na swoją korzyść, pomysłowego w tym względzie do wysokiego stopnia, a wciąż utyskującego na swój los nieszczęśliwy, na niezrozumienie swego serca i swego talentu. Bo Elwin jest poetą, a przynajmniej zdaje mu się, że posiada niepospolite zdolności w tym kierunku. Przebiegły i przewrotny, umie on doskonale podpatrzyć słabą lub czułą stronę każdego człowieka i stosownie do tego urządzić swoje j w poniedziałki, na inne znowu we środy lub postępowanie. Najlepiej to widnieje    w    stosunku    !    w piątki... Nie obcą mu i    nauka,    owszem chce

z przyjacielem Dortnundem, który,    zdawałoby    j    i musi znać i zapisywać wszystkie    jej postępy...

się, powinien był znać Elwina na wylot, a któ- i Słowem. Jenialkiewiez nic nie wie naprawdę, ale ry jednak daje mu się wciąż wyzyskiwać i po- j o wszystkiem coś słyszał i czytał, o wszystkiem zwala się wplątać w bardzo niemiłą kabałę, i musi mówić i zawsze znajduje takich, którzy go Dormund wie, że ilekroć Elwin wpada    w senty-    I    z nabożeństwem słuchają;    nigdy    nie wie, co

mentalność, to można być pewnym,    iż    przegrał    o czem ma. myśleć, ale nie    wątpi,    że to, co po-

w karty, albo strzelił innego bąka; wie, że me- myśli, zawsze będzie tuądrem. Kiedy mu mó-laneholia Elwina jest przymówką do jego kie    wią, że ma głowę na ministra, protestuje z udu

szeni, i to w dodatku przymówką pewną siebie, » ną skromnością; ale gdyby dziś była elekcya bo ten poeta zapisuje niby wszystkie pożyczki j król., polskiego, dziwiłby się bardzo, gdyby go i obiecuje oddać je razem. Dormund wie to nikt na kandydata do korony nie podał, a jesz-eze bardziej, gdyby ta korona nie dostała się postaci dzisiejsze, spodziewamy się i dzisiejszej najgodniejszemu”... Ale i w tej komedyi, po- metody przedstawiania ich; a gdy tego nie znaj-dobnie jak w „Godnym litości”, tylko nakreślę- dujemy, ogarnia nas pewne zniecierpliwienie, nie charakteru jest znakomite; natomiast wpro- niepozwalające spokojnie i swobodnie oceniać wadzenie go w akcyę nazwać się musi ułomnem, j wielkch zalet dawnej roboty.—F. jest tylko korne wykazuje bowiem tych cech właśnie, które w charakterystyce są doskonale pochwycone.

medyopisarzem. Z innych prób jego poetyckich, czy to był poemat, oparty na fantastycznem podaniu ludowem („Kamień nad Liskiem”), czy ballady, legendy, bajędy („Jeremiasz Sęp”), czy liryki, trudno-by wywnioskować niepospolity talent autora, i nawet powiastki („Nieszczęścia najszczęśliwszego męża”, „Dziennik wygnańca”) nie wykazują wielkich zalet; tylko bajki i satyry celują plastyką obrazów, jędrnością słowa i trafnością morału. Bo też te rodzaje poetyckie wewnętrznie najbliższe są twórczości komedyo-pisarskiej; a F. ze wszystkich naszych komedyo-pisarzy posiadał największy zapas plastyki komicznej, z pewnem atoli ograniczeniem, bo tylko w zakresie natur i stosunków prostych, niezło-żonych, gdyż psychologia jego nie była głęboką i subtelną. Obdarzony zdrowym rozsądkiem, bystrym zmysłem spostrzegawczym, dowcipem łatwym i trafnym, wielką żywością i dobitnością słowa, doskonale odtwarzał wszystkie jaskrawe śmieszności życia, potęgując ich wyrazistość metodą typowego skupiania rysów w jednej danej osobistości i w jednej danej scenie. Co do śmieszności osób i sytuacyj, przez niego odmalowanych, nie może być nigdy pomyłki najmniejszej, bo nawet średnio tylko rozwinięty widz dostrzeże z łatwością słabe a zabawne strony tego, na co patrzy. Atoli, gdzie chodzi o natury i położenia bardziej złożone, niedające się kilku grubszemi rysami wyczerpać, lecz wymagające analizy, subtelniejszego dotknięcia, tam zmysł spostrzegawczy F-y wystarcza wprawdzie do zrozumienia takich osobistości i do ich

Więcej jest dowcipu i sytuacyj komicznych w „Wielkim człowieku” aniżeli w „Godnym litości”; lecz i dowcip ten, i te sytuacye wynikają w znacznej części, nie z naturalnego rozwoju charakteru osoby głównej, tylko z okoliczności podrzędnych. Stąd zainteresowanie, obudzone początkiem, nie wzmaga się i nie potęguje w dalszym ciągu, lubo śmiać się jest z czego.

określenia, ale plastyka już mu w takich razach nie dopisuje, i dawszy nam poznać w rozmowie zarys charakteru wyborny, nie umie go autor pokazać w akcyi, wysnutej konsekwentnie z o-wego zarysu, lecz go wikła w położenia odpowiedniejsze właściwościom swojego talentu, bardzo dobre jako pomysł komiczny sam w sobie, lecz nie bardzo zgodne z zasadniczemi cechami charakteru, który się miał w nich plastycznie nam pokazać. Każdy talent ma właściwą sobie sferę działania, mogącą udowodnić jego mistrzow-stwo w całej pełni Nie chciejmy ani wymagać od F-y, ani w niego wmawiać uzdolnień mu obcych, gdyż te, jakie posiadał rzeczywiście, zapewniają mu bardzo świetne miejsce w dziejach naszego teatru. F. dał nam komedyę typów powszednich, tak wesołą, tak plastyczną, tak dowcipną, jaką u nader niewielu tylko narodów znajdujemy; u Rzymian Plaut, u Francuzów Molier mogą jedynie być zestawiani z naszym Fredrą.—Niezbyt obfitą jest literatura dotycząca Fredry. Oprócz dwu krytyk z r. 1835, o których

Ogarniając jednym rzutem oka komedye pośmiertne F-y, można stwierdzić, że aczkolwiek werwa komiczna prawie wcale w nim nie osłabła, to jednak prócz dwu, trzech krotochwil, dorówny-wających doskonałością dawniejszym, nie utworzył już żadnej wyższej komedyi, któryby jako całość można postawić na równi ze „Ślubami panieńskiemi”. Miał pomysły lepsze i ważniejsze („Godzien litości”, „Wielki człowiek”), ale nie potrafił ich tak harmonijnie rozwinąć pod względem artystycznym, ażeby mogły tworzyć skończone dzieła sztuki. F-e przychodziła nieraz chętka puszczenia z dymem wszystkiego, co wierszem lub prozą napisał w drugim okresie twórczości, bo jeżeli jemu trudno było, jak powiadał, zrozumieć, co przedstawiają młodzi autorowie, to zapewne i młode pokolenie, żądne nowości, nie zechce pójść za nim „w tory raz ubite”. Najrozsądniej więc byłoby „nie chcieć uplatać wieńców przywiędłym już kwiatem; skłonność atoli przemogła te obawy, nie o tyle jednakże, by autor chciał za życia posłyszeć zarzut, iż w nizkiej tylko sferze poezyi się kręci; niech tam mówią to sobie po jego śmierci (wiersz: „Spalić nie spalić”). Z pośmiertnych komedyj cztery tylko utrzymały się na scenie:

„Pan Benet”, „Świeczka zgasła”, „Dwie blizny” i „Wielki człowiek do małych interesów”. Dla czego tak niewiele, lubo dawny repertoar wciąż jest wznawiany? Prócz powodów artystycznych, zaznaczonych powyżej, może i ta okoliczność wpływ tu swój okazała, że dawne komedye pojawiają się z wyrobioną już tradycyą, przechodzącą z pokolenia na pokolenie; a te późniejsze przedstawiły się jako nowość i musiały być przez widzów oceniane jako nowość, a więc według tych wymagań, do których wzwyczaiła ich komedya współczesna. F. pisał sztuki swoje nowsze po dawnemu, używając w malowaniu osób i rozwijaniu sytuacyj środków i sposobów, uznanych dzisiaj za przestarzałe. Inaczej się patrzy na wznowienie starej sztuki, a inaczej na utwór podany za świeży; tam nastrajamy się odpowiednio do epoki powstania dzieła, żądamy nawet starych kostiumów i starego urządzenia sceny; tu, widząc przed sobą już wzmiankowałem w ciągu artykułu, można zaznaczyć z rozprawek charakteryzujących twór- powszedniemi uczuciami i powszednim urny-czość komedyopisarza portret skreślony przez słem. Tein tylko od siebie się różnią, że jednych Lucyana Siemieńskiego (w I tomie „Portretów autor traktuje na seryo, drugich przedstawia

literackich, r. 1865 i w „Dziełach” 1881, t III, 291 — 808); Henryka F. Lewestama: „A. F.; szkic biograficzno - literacki” Warszawa 1876; Stanisława Tarnowskiego: „Komedye A a hr. F-y”, Warsz. 1876; tegoż: „Komedye pośmiertne” 1879 w „Kronice Rodzinnej” (obecnie oba stu-dya połączone w II m tomie „Rozpraw i Sprawozdań”, St. Tarnowskiego, Kraków 1896. Z ma-teryałów życiorysowych, najważniejsze są: „Au tobiografia A-a F-y” w „Kronice Rodzinnej” 1876, Nr. 21; „Trzy po trzy”, pamiętnik A-a F-y, ogłoszony naprzód w „Gazecie Polskiej” 1879, obecnie w zbiorowem wydaniu „Dzieł” 1880; Henryka Biegeleisena krytyczne wyd. „Dzieł A-a E-y”, Lwów, 1897 w 5 tomach; Stanisława Schniir-Pepłowskiego: „Z papierów po Fredrze”, Kraków, 1899.

Fredro hr. Jan Aleksander (* 2 września 1829—f 15 maja 1891), komedyopisarz, syn Aleksandra i Zofii, rozwiedzionej z Szeinbekiem, zaledwie dostawszy się na uniwersytet lwowski, wraz z majorem Władysławem Tchórznickim wziął udział w wojnie węgierskiej. Zaciągnąwszy się do legionu polskiego, w dywizyi pułkownika Bułharyna, odznaczył się w bitwie pod Tarczalem (22 stycznia 1849 r.), za co przez generała Klapkę został mianowany podporucznikiem. Pod Turą pozyskał krzyż zasługi. Wreszcie przyłączony do sztabu generała Dembińskiego, po nieszczęśliwej bitwie pod Temeswarem przeszedł granicę turecką i podzielał losy wychodźców. Od stycznia 1850 do 1857 przebywał we Francyi, poczem za amnestyą wrócił do Galicyi, osiadł w majątku dziedzicznym, Beń-kowej Wiszni, gospodarował, a następnie pisać zaczął. Pierwsza jego sztuczka: „Przed śniadaniem“ ukazała się na scenie r. 1864, a do r. 1872, kiedy wyszedł dwutomowy zbiór ko-medyj F-y, przybyły: „Drzemka pana Prospera,“ „Piosnka wujaszka“, „Poznaj, nim pokochasz,“ „Mentor“, „Consilium facilitates“. W r. 1880—81, prócz powtórnego wydania tych dwu tomów, ogłosił F. dwa dalsze, zawierające: „Obce żywioły“, „Kalosze,“ „Trzy domina“, „Wielkie bractwo,“ „Ubogi czy bogaty?“, „Próba przedstawienia amatorskiego“. Później wystawił pięcioaktową krotochwilę: „Oj, młody, młody“, i jednoaktówkę: „Hipnotyzm“ (1889), która była ostatnim jego utworem. Po ojcu F. odziedziczył spory zapas werwy komicznej, uwydatniającej się najlepiej w krotochwilach; jego sztuki pobudzają po większej części do śmiechu szczerego, lubo biorącego swe źródło w niższych estetycznie pobudkach. W sztukach jego niema właściwie charakterów ani dodatnich, ani ujemnych, bo ludzie jego nie doznają silnych namiętności, któreby na złą lub dobrą stronę przeważały ich postępki i czyny. Są to ludzie z bardzo

P. Chin.

ze strony komicznej. Otóż postaci seryo brane są z klasy istot lekkomyślnych, wietrznych, nie-zajmujących się niczem, nie robiących nic, słowem, próżniaków, szkodliwych dla społeczeństwa o tyle, że siły swe marnują bezowocnie. W gruncie ich leży zapewne uczciwość bierna. Nie popełniają oni zbrodni i występków, przewidzianych w paragrafach kodeksu karnego, ale moralność ich rzadko wychodzi poza granicę bezwzględnego samolubstwa, niezważającego na nic i na nikogo, byleby tylko chwilową przyjemność sobie zdobyć. Całe dni i miesiące przepędzają na zabawach, balach, przedstawieniach teatralnych, polowaniach, spacerach... Trudu i mozołu, ciężkiego pasowania się z przeszkodami napróżnoby tu szukać. Złoto, chociażby szychowe, zdobi tu apartamentu; uśmiech, nieraz kłamany, błąka się po ustach; odbywają się niby wyścigi, ażeby bawiąc się,nie znudzić. Ukształ-cenie tych ludzi nie przekracza zwykłego poziomu ogładzonej mierności, uczucia swoje wypowiadają frazesami zużytemi, wybladłeini na słońcu doświadczenia, co im od lat kilkudziesięciu przyświecało i przyświeca; szczerości pomiędzy nimi nie ujrzeć. Takimi mężczyznami są: Alfred w „Drzemce”, Władysław w „Mentorze“, Henryk i August w „Posażnej jedynaczce“. Zdzisław i Władysław w ,,Consilium“, Albert w „Trzech dominach“, Reginald w „Wiel-kiem bractwie“. Charaktery dodatnie kobiece mniej jeszcze przedstawiają cech wybitnych, aniżeli męskie. Brak zajęcia, brak wyższego wykształcenia, brak podnioślejszych celów w życiu prowadzi je na utartą drogę miłości albo miłostek. Dowcipu posiadają bardzo mało, albo wcale nic, rozmowę utrzymują zawsze na bardzo nizkim poziomie; w życiu najzupełniejszą okazują bierność, jeżeli za dowód umysłu czynnego nie weźmiemy niewinnej lub też szkodliwej kokieteryi. Salonowość i konwenanse, malutkie uzdolnienie umysłowe i słabe jego rozwinięcie, bardzo mierna skala uczuć: oto główne cechy kobiet w komedyach młodego F-y. U-względniając powyższe uwagi, stosunkowo za najlepszą jeszcze poczytamy Wandę, młodą wdówkę, kokietującą trochę Władysława w „Mentorze“. Jest w niej trochę krwi gorętszej, trochę przedsiębierczości, trochę przejęcia się własną godnością. Inne i tego w sobie nie mają, bo umieją tylko ulegać i przebaczać, jak Marya w „Drzemce“, Joanna w „Ubogi czy bogaty“, Jadwiga w „Mentorze“... Na repertuar postaci komicznych składają się głównie obywatele wiejscy, młodzieńcy posiadający niezmierne preten-sye w zakresie, oczywiście, bardzo szczupłym, a żadnych zdolności ni przymiotów; krótkowidze i dystrakci, chorzy na żołądek czy hemoroidy, zazdrośnicy i starzy profesorowie. Komizm ten

29

Enc. Poważ. Iluatr. Zesz. 180. T. XXIII

226

Fredro hr.

Aleksander.

jest niewyszukany, rubaszny, konceptowy, bar- ; dziej słowny, niż sytuacyjny; ten drugi widnieje ' głównie w ,,Posażnej jedynaczce”, „Kaloszach“, „Oj, młody, młody”, w „Consilium facultatis”, mającem dalekie pokrewieństwo z „Le malade imaginaire“ Moliera, a po części w „Drzemce pana Prospera“ i w „Wielkiem bractwie“. F. pojmował zadanie komedyi po staremu, iż powinna przedewszystkiem rozśmieszać do rozpuku, ale lgnął daleko więcej niż ojciec do sfery niższego komizmu. Nie miał na myśli jakiejś tendencyi, wyszukującej naumyślnie same ciemne strony w społeczeństwie; owszem, dobroduszny jego uśmiech z za każdego niemal słowa wygląda, gorzki sarkazm jest kwiatem nieznanym w autorskim zielniku młodszego F-y. Raz

Là

mû

"7

s-

ï*.

■M

Fig. 27. Fredro hr. Jan Aleksander.

tylko spróbował F. napisać komedyę z dążnością społeczną, ale próba się. nie powiodła „Obce żywioły” (r. 1873) miały być satyrycznym obrazem przedostawania się do społeczeństwa naszego zgubnych doktryn i praktyk zagranicznych demagogii międzynarodowej, fikcyjnych przedsiębiorstw, obrachowanych na wyzysk łatwowierności, spróchniałego wreszcie legitymi-xmu na wzór francuski. Przedstawiciele atoli tych kierunków w komedyi F-y: Szmucer, El-ski i Drzymierski, nie dorośli do zadania, które mieli spełnić. Szmucer tylko w początkach aktu I-go ma pozory agitatora na wielką skalę, zostającego niby w stosunkach z ,,Międzynarodówką“, ale w dalszym ciągu utworu jest zwyczajnym czarnym charakterem, intrygantem, łotrem, tchó-

rzem, któremu idzie o zrujnowanie dobrodusznego, za popularnością goniącego szlachcica (Mo-ranowskiego). ażeby go zmusić do oddania sobie ręki córki, Heleny. Elski jest bladą sylwetką półgłówka, napróżno chcącego pozyskać ak-cyonaryuszów do założonego przez siebie „towarzystwa transatlantyckich balonów“ i uciekającego w końcu przed odpowiedzialnością sądową. Drzymierski wreszcie to zidyociały starowina, nienawidzący rewolucyi i mszczący się nad jej reprezentantami przez zabijanie od lat 40 much, ponazywanych imionami filozofów francuskich i rewolucyonistów europejskich. Oddziaływania Elskiego i Drzymierskiego na społeczeństwo nie widzimy wcale, a wpływ Szmucera na szlachcica, który dla popularności boi się przyznać do szlachectwa i wspiera dziennik demagogiczny, groźnie się przedstawia jedynie w scenie 5-ej aktu I, najlepszej z całej sztuki, gdyż do niej dołączyć chyba jeszcze można koniec sceny 7-ej aktu II, gdzie Drzymierski placką bije muchy, lżąc je nazwiskami Robespierre’a, Woltera, Kossutha itd. Ze świata kobiecego mamy tu jedną tylko Ludmiłę, żonę Pawła Moranowskiego, co się dała obałamucić mrzonkom bezwzględnej emancypacyi niewiast od wszelkich więzów, krępujących samowolę jednostki. Ale jej zepsucie jest czysto słowne; kochliwość starzejącej się kobiety i bez tych wpływów emancypacyjnych byłaby ją popchnęła do napisania kompromitującego listu, który ostatecznie (poza ruiną majątkową) staje się węzłem intrygi; bo Szmucer, zbrojny tym listem, domaga się ręki Heleny i gdyby nie interwencya generała, co z pistoletem w ręku zmusza intryganta do wydania fatalnego dokumentu, byłby ją dostał. Moranowski sam — to bynajmniej nie wykwit najnowszych, obcych wpływów, ale stary u nas typ szlachcica ambitnego a głupiego, dającego w siebie wmówić, co się podoba. Umie on gadać, ma nawet w początku pewną fantazyę, ale nie potrafi jasno sformułować do czego dąży, bo nie ma najmniejszego pojęcia o zadaniach życia autonomicznego. Byłaby to figura bardzo dobra, gdyby ją rozwinięto i w akcyę wplątano; ale Moranowski, zrazu wysunięty na plan pierwszy, ukrywa się przez resztę sztuki w cieniu i gra zupełnie bierną rolę. O postaciach dodatnich: Generale, Janie Dymarze, lir. Leonie, Helenie, niewiele można powiedzieć, są to sylwetki albo zarysy tylko charakterów, z początku dobrze przedstawione, potem skazane na bierność lub też na działanie nie bardzo zgodne z gruntem ich osobistości, jak to i u Aleksandra F-y w późniejszych jego komedyach widzimy. Po tej próbie napisania komedyi wyższej już jej młodszy F. nie ponawiał, wracając do zakresu sobie właściwego komiki niższej, w której dał teatrom naszym kilka sztuk, cieszących się trwałem powodzeniem, zarówno wśród artystów z powołania, jak i wśród amatorów.

P. Chm.

P. Chin.

ii

Fredro Andrzej {* 1 lutego 1859—f 4 lutego 1898), syn Jana Aleksandra i Maryi lir. Mierówny, wierszopis i komediopisarz; chodził do szkół we Lwowie, poczem wstąpił do wojska i w pułku ułanów dosłużył się stopnia porucznika. Porzuciwszy zawód wojskowy i ożeniwszy się. osiadł na wsi w dziedzicznej Beńkowej Wiszni i zaczął gospodarować. Często wszakże przesiadywał we Lwowie, ożywiając towarzystwa dowcipem. Pisał dużo wierszy; najlepsze podobno te, w których treść była ślizka. Z dużego zapasu wierszowanych utworów wydzielił pewną liczbę i wydał we Lwowie p. t „Zbieranina”. (1895). Wreszcie spróbował sił swoich na polu komedyo-pisarskiem, dając do teatru „Stowarzyszenie kobiet wyższych”, gdzie starał się ośmieszyć i wydrwić dążności niewiast do rozszerzenia zakresu pracy, przedstawiając już to takie zawody, jak lekarski, które i u nas rzeczywiście znalazły swoje przedstawicielki, już to takie, które u nas zgoła nie były reprezentowane, jak adwo-katki. Tu brak silnej podstawy realnej stanowił jedną z zasadniczych wad komedyjki; drugim był brak rzetelnej werwy, a stąd wybitna cecha karykaturalności, do której wszyscy zresztą Fredrowie mieli skłonność. To też rzecz ta przedstawiona i w Warszawie r. 1890, na t. zw. „Wieczorze Fredrowskim” ,utrzymać się w reper-toarze nie mogła. Oczywiście, niepodobna twierdzić, iżby z czasem autor nie mógł się był wyrobić, ale sama ta komedyjka nie zawierała w sobie zadatków prawdziwego talentu. Rak w gardle, podsycany gorącemi napojami, osłabił organizm; po operacyi w kilkanaście godzin Andrzej F. żyć przestał. Ciało jego pochowane w Beńkowej Wiszni.

Fredrów hrabiów herb. Tarcza, w poprzek na trzy części podzielona ze środkową małą tarczą, na której w polu błękitnem biały jednorożec w prawo; na tarczy głównej w górnej części błękitnej na poduszce czerwonej jabłko królewskie; w środkowej części dwudzielnej w prawem polu srebrnem—mur (herb Odwaga), w lewem, błękitnem, strzała, żeleźcem do góry, między dwiema sześciopromiennemi gwiazdami zło-temi nad półksiężycem złotym (herb Sas); w dolnej części, również dwudzielnej, w prawem polu, czerwonem, pień o dwóch sękach z prawej strony, a trzech z lewej, z krzyżem kawalerskim złotym, utkwionym u góry (herb Nieczuja); wie wem, złotem, na niedźwiedziu czarnym, panna ukoronowana z rozpuszczonemi włosami, z rękoma do góry wzniesionemi, w sukni błękitnej (herb Rawicz). Nad hrabiowską koroną pięć hełmów ukoronowanych: nad pierwszym pień z krzyżem złotym, nad drugim proporzec czerwony w lewo; nad trzecim, środkowym, pół jednorożca białego, wyskakującego w prawo; nad czwartym ogon z pawich piór; nad piątym zaś—między dwoma złotemi jeleniemi rogami pół niedźwiedzia czarnego, z różą czerwoną w prawej łapie.

Herb ten. jako udostojnienie rodzinnego herbu Fredrów—Bończy, nadany został wraz z tytułem hrabiowskim Jackowi Fredrze, kommissarzowi sejmu galicyjskiego w dniu 23 lipca 1822 r. przez Franciszka I, cesarza austryackiego (Hefner „Wapp. des blüh. Adels von Gal.”; B o r ko w s k i „Monografie rodzin utytułowanych”; Kosiński „Przewodnik heraldyczny” T. 1 str. 322. D

N.

7 Yt

te

Fig. 28. Fredrów hrabiów herb.

Fredrycyt (mineral.). Minerał osobliwy, barwy czarnej, występujący pod postacią niefore-mnych ziarn i bryłek, wrosłych w geokronicie (siarko-antymonianie ołowiu), w szybie Fryderyka na kopalni Fahlun w Szwecyi. Jest to według Sjögren a, szczególna odmiana miedzi płowej, srebronośnej, zawierająca 3.34 °/₀ ołowiu i 1.41 cyny.    K-J-

Fredum. wyraz łac. średniow., od saksońs. frede — pokój, oznacza opłatę, składaną na korzyść panującego lub jego wassala, bezpośredniego zwierzchnika feudalnego, składaną przez zabójcę wolnego człowieka, dla pozyskania opieki publicznej rządowej przeciwko zemście rodzi ny zabitego, która niezależnie od F. pobierała, wyłącznie już tylko dla siebie, wynagrodzenie za krew przelaną, na mocy jawnego lub mil-, czącego układu pojednawczego (compositio, Staroniem. faida). Ściąganie obu tych opłat, a zwłaszcza pierwszej, wpływającej do kasy panującego, dało początek dochodzeniu z urzędu przestępstw zabójstwa, a w dalszym rozwoju — kalectw i ran cięższych. W państwie Franków Chlodwig III w r. 693 ustanowił wysokość F. na połowę faidy. Savigny uważa stosuuek ten za normalny.— Prawa Rypuarów i Prawa Longobardów nakładały Fredum tylko za zabójstwo umyślne; w prawie Sąlickiem

zwalniano dzieci do    lat 12    wieku. Było F. ; składki na utrzymanie    systematu kościelnego,

i w Polsce jako    wróż da,    a z niem. frei,    oraz na cele missyjne    wynoszą rocznie przecię-

W Rossyi nazywano    ją    wir a,    prodaża, u Sio-    ciowo około 6U0 000    funtów. Kościół wolny

wian południowych    —    wraź da, nazwami temi    szkocki posiada również    swe zgromadzenie w Bom-

Ks. A. E. D.

obejmując całość opłaty, publicznej i prywatnej, baju, w Madrasie i w Kalkucie.

łożyciel niemieckiej dostrzegalni morskiej, ur. 12 maja 1882 w Norden w Hannowerze. studyo-wał w Bonn i Getyndze matematykę i nauki przyrodnicze; w r. 1845 powołany na profesora matematyki, fizyki i języków nowożytnych w gim-nazyurn w Jewer. W r. 1856 otrzymał pierwszą posadę nauczycielską w nowo założonej szkole nawigacyjnej w Elsfleth, i został następnie jej rektorem. Tu pisał dwa dzieła swoje: „Die Praxis der Methode der kleinsten Quadrate” (Brunświk 1863), oraz „Handbuch der Nautik” (Oldenburg 1864) biorąc jednocześnie nadzwyczaj czynny udział w założeniu Lloyda niemieckiego. W jesieni 1867 r. przesiedlił się do Hamburga i, za poparciem izb handlowych hamburskiej i bremeńskiej, założył tam Dostrzegalnię morską północno-niemiecką, która następnie przemianowaną została na niemiecką. W r. 1871 wybrany do sejmu niemieckiego, reprezentował w nim, aż do roku 1876, pierwszy okrąg wyborczy haunowerski, przyłączywszy się do stronnictwa narodowo-liberalnego. Kiedy w r. 1876 dostrzegalnia morska przeszła pod władzę admiralicyi, F. ustąpił z zajmowanego stanowiska, gdyż nie uznawał tych wielkich zmian za usprawiedliwione, i usunął się do Bonn, aby tam kierować samodzielnie czasopismem Hansa „Zeitschrift für Seewesen”, wydawanem poprzednio wspólnie z Tecklenborg - Bremenem od r. 1871 do śmierci tego ostatniego (r. 1875); następnie zaś redagował je sam jeden aż do

—Po zniknięciu kompozycyj F. oznaczało pewne Freeden Wilhelm Ihno Adolf von. Za-opłaty sądowe.—Bibł. Pardessus ,,Loi salique”

(Paryż 1843); Savigny „Gesch. d. römischen Rechts im Mittelalter” (wyd. 2 e, 1834 — 51);

Thonissen ,,L’organis. judiciaire ... de la Loi Salique” (wyd. 2-e Bruksella 1882); Czacki Tad. ,,0 litewskich i polskich prawach”

(Kraków 1861; T. II, str. 81). — Ob. F ai da,

Al. Mog.

Ko nipo zy eye (w prawie), Wehrgeld, Wraż-d a, W r ó ż d a.

Sk.

Freeholders (czytaj friholders), w dosłownem znaczeniu: wolni, swobodni posiadacze ziemi. Aby zrozumieć nazwę, trzeba ogólnikowo zaznaczyć główne zasady władania majątkiem nieruchomym w krajach W. Brytanii. Zupełna własność ziemi należała ongi do Korony i bardzo małej stosunkowo do ludności liczby osób: wyrobił się więc w najrozmaitszej formie system dzierżawny. W tern miejscu, w związku z wyrazem objaśnianym, obchodzi nas przedewszyst-kiem miano farmer, tj. ogólna nazwa gospodarza rolnego, który jeśli włada posiadłością większą nad 500 akrów i jest człowiekiem honorowym, nosi tytuł gentleman farmer, a jeśli jeszcze jest zupełnym nieograniczonym właścicielem, należy eo ipso do gentry. Każdy dzierżawca wogóle nazywa się tenant, a wśród nich, ze względu na rodzaj produktu wytwarzanego, odróżniają zbożowych, nabiałowych, hodowlanych, pastwiskowych i drobnych (corn-, dairy-, stock-, milk-ten., graziers, gardeningcottage).

Free Church, właściwie the free Church of Scottland. Taką nazwę otrzymał odłam, który się wytworzył w r. 1843 w państwowym Kościele szkockim pod względem zarządu parafialnego. Gdy rząd i patronowie pojedynczych parafij poczęli obsadzać wakujące parafie swymi kandydatami wbrew woli parafian, paruset członków synodu państwowego szkockiego założyło przeciw ko temu protest, w którym wyrażono, że rząd czyni patronom niepotrzebne ustępstwa, niezgodne z Pismem św. i ograniczające wolność Kościoła szkockiego, z jakiej dotąd korzystał i nadal korzystać powinien. Dr Welsh odczytał protest ten na synodzie w Edymburgu d. 18 maja 1843 r., poczem protestujący opuścili zbiorowo salę posiedzeń i w processyonalnym pochodzie przez miasto udali się na przedmieście Canonmills, gdzie w wynajętym lokalu pod przewodnictwem dr-a Chalmersa odbyli oddzielne posiedzenie synodalne. Duchowni i profesorowie w liczbie 474, zrzekłszy się posad i zasiłku rządowego, do tych posad przywiązanego, utworzyli wolny Kościół szkocki, od państwa niezawisły.—Nie czyniąc r. 1891. żadnych zmian w artykułach wiary, w organi-zacyi kościelnej, oraz w porządku nabożeństwa,

Kościół wolny szkocki począł organizować nowe parafie od rządu niezależne, i w pierwszych już pięciu latach swego istnienia wybudował wła-snemi środkami 200 kościołów, założył fakultet teologiczny w Edymburgu, zebrał fundusz na utrzymanie duchownych w summie 68 701 funtów, niezależnie od potrzebnego funduszu dla wdów i sierot po duchownych, oraz dla duchownych emerytów. Duszą tak utworzonego wolnego Kościoła byli: dr Chalmers, dr Welsh, dr Guthrie i dr Cunnigham. Synod generalny, rok rocznie się zbierający w Edymburgu, obchodził w r. 1893 jubileusz pierwszego 50-lecia swego istnienia, przyczem okazało się, że ludności Szkocyi zostaje pod zawiadywaniem synodu generalnego, a oprócz tego interesy Kościoła załatwiane zostają Da 75-u synodach prowincyonal-nycli. Zborów posiada Kościół wolny szkocki 1 050, duchownych 1165, którzy się kształcą na trzech fakultetach teologicznych w Edymbur- Ogólna nazwa dzierżawców angielskich odpo-gu, w Glasgowie i w Aberdeen. Dobrowolne wiada staropolskim wyrazom te nut a i tenu-

Karl Wert heim „Wörterbuch des englischen Rechts”. (Berlin 1899, Frehold, Freeholder str. 266).

taryusz. Ze względu na stosunek użytkownika I historyi europejskiej (5-te wyd. 1872), Poli gruntu do rzeczywistego właściciela mamy mię- tyka porównawcza („Comparative Politics” 1873, dzy innemi dwa rodzaje posiadaczy ziemi: copyholders i freeholders. Pierwsi byli pierwotnie rodzajem włościan pańszczyźnianych, dziedzicznie obowiązanych do robót, opłat i naturalnych powinności. Stosunki oparte na obyczajach zostały z czasem uregulowane w kopiach ksiąg odpowiednich (copy). Ustawa z 1853 roku zostawiła możność lordom i copyholderom wzajemnego wykupu praw i obowiązków, i powoli z ludzi zależnych stali się ci copyholders wolnymi posiadaczami ziemi. Z drugiej strony, F. już w Wiekach Średnich byli wolnymi dzierżawcami, albo posiadaczami praw feudalnych, i tutaj odróżniano posiadłości wojskowe, rycerskie, dziś już nieistniejące, albo na prawie zwyczaj o wem w stosunku do lordów, lecz obecnie i ten drugi stosunek zniknął i wszyscy freeholders wprost zależą od ogólnych praw państwa.

Często pod tę nazwę podciągają uprzywilejowanych oswobodzonych dawnych włościan, tj. ex-eopyholders. Obecnie wszyscy freeholders, bez względu na dawny tytuł posiadania, biorą udział w obszernym samorządzie hrabstwa, posiadają prawa wyborcze i ponoszą ciężary wspólne, na grunta ziemskie przez ustawy nałożone. — Bibl.

Henry J. Stephen „New Commentaries of the Laws of England” (wyd. 11-e,    1890. T. I str.

230—294, T. II str. 232 — 233 i inne. — Dr.

przeszło 15 000 Aud. S.

Free soilers (wolno-gruntowcy)—znaczy ongi odłam radykalny partyi demokratycznej w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. Obstając gorąco za zniesieniem niewolnictwa, tudzież domagając się różnycli reform społeczno-ekonomicznych w duchu socyalistycznym (np. ograniczenia maximum obszaru własności ziemskiej prywatnej, bezpłatnego rozdawnictwa gruntów skarbowych osadnikom, prawodawczej organizacyi pracy i t. d.), wolno-gruntowcy wzięli z czasem

F. O.

Freeman Edward August, historyk angielski (* 1823 w Harborne w [Stafford],— f 16 marca 1892 roku w Alicante w Hiszpanii), kształcił się w Oxfordzie, gdzie w r. 1845 obrany był na członka kollegium świętej Trójcy (Fellow of Trinity College), poświęcił się następnie tak historyi powszechnej jak i historyi sztuki. Roz-począwszy zawód swój jako autor od napisania dzieł: Historyą budownictwa (Londyn 1849, 1850), Architektura katedry Landafskiej (The architecture of Llandaif cathedral) (1850), wydał z powodu wojny Krymskiej dzieło p. t. Histo-rya i zdobycze Saracenów („The history and conquests of the Saracens“, 1856), a z okoliczności wojny amerykańskiej Historyę rządu związkowego (A history of federal government“ tom 1,    1863, niedokończona). Następnie ogło

sił główne dzieło swoje, oparte na poważnych badaniach źródłowych: Historyą najazdu normandzkiego, jego przyczyny i następstwa („History of the Norman conquest; its causes and results“ 6 tom. 1867—79; t. I i II w 3-ch wydaniach” 1877). Z innych jego pism, odznaczających się gruntownością i oryginalnością, zasługują na uwagę: Dawna historyą angielska („Old English history” 1869), Historyą kościoła katedralnego w Wells (1870), Wzrost konstytucyi angielskiej (1872), Ogólny szkic oraz Szkice historyczno-architektoniczne, głów nie włoskie („Historical and architectural sket ches, chiefly Italian“, 1876). Zbiór przyczynków do rozmaitych czasopism wydał p. t. Szkice historyczne w czterech seryach (1872 — 92) W tłómaczeniu niemieckiem Lochera wyszło dzieło jego: „Zur Geschichte des Mittelalters. Ausgewählte histor. Essays” (Strassburg 1886). Polityka angielska w kwestyi wschodniej, dla której objaśnienia podczas wojny serbskiej i ros-syjsko-tureckiej wypowiadał się w sposób bardzo nieprzyjazny dla Turków w prasie peryodycznej, skłoniła go do podjęcia na nowo dawniejszych studyów nad historyą turecką, a ich rezultaty ogłosił w dziele pod tytułem: Mocarstwo Ottomań-skie w Europie, jego charakter, wzrost i upadek (1877) („Ottoman power in Europe, its nature, its growth and its decline“). Odbytą w r. 1880 podróż po krajach, położonych na wschodniem wybrzeżu morza Adryatyckiego, opisał w swoich szkicach p. t. „Sketches from the subject and neighbourlands of Venice” (1881). Oprócz tego wyszło, znakomite, tak pod względem politycznym, jak również historyczno-geo-graficznym, dzieło jego; „The historical geography of Europe“ (1 tom tekstu i 1 tablic, 2 wyd. 1882), oraz, jako dalszy ciąg jego historyi najazdu normandzkiego: „The reign of William Rufus and the accession of Henry I.“ (2 tomy, Oxford 1882). W r. 1882 miewał odczyty hi-storyczno-polityczne w podróży swojej po Ameryce północnej, które wyszły w Londynie p. t. „Lectures to American audience“. W r. 1884 mianowany został profesorem historyi nowożytnej w Oxfordzie. Od tego czasu ogłosił jeszcze drukiem następujące prace: „Methods of historical Study. (O metodach uczenia się historyi , (Oxford 1886), „Chief periods of European history“ (Główne okresy historyi Europy), (Londyn 1887). „Greater Greece and Greater Britain“ (1886), „George Washington“ 1888) i „The history of Sicily from the earliest times“ (Historyą Sycylii od najdawniejszych czasów) (3 tomy, Oxford 1891—92). sk-Freeport, miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Półn., w Stanie Illinois, śród żyznych preryj, nad rz. Pekatonika, wielki węzeł dróg żelaznych, fabryki; handel; mieszkańców.

Fr. N.

przywożą:    odzież, ży-

rozbrat zupełny ze stronnictwem demokratycznem i od r. 1856 połączyli się natomiast z partyą republikańską.

Freetown, stolica wielkobrytańskiej kolonii Sierra Leone, na zachodniem wybrzeżu Afryki, pod 8° 85' sz. pn. — Miasto, liczące przeszło 20 000 ludności, leży na północnym cyplu górzystego półwyspu Sierra Leone, na lewym brzegu rzeki Rokelle, której uście rozszerza się tu nakształt jeziora i nosi nazwę Sierra Leone River. Przystań bezpieczna i łatwo dostępna; okolica malownicza, lesistemi wzgórzami pokryta, obfita w wodę, ale dla Europejczyków bardzo niezdrowa (febra, malarya). Układ miasta prawidłowy: ulice, choć po większej części niebrukowane, są proste, szerokie, wysadzane drzewami i zabudowane wielu pięknemi gmachami. Jest tu kilka kościołów, pałac gubernatora, rezydencya biskupa anglikańskiego, ognisko missyj dla Afryki zachodniej, urząd pocztowy, halle targowe, liczne źródła i studnie publiczne. Handel, tak przywozowy, jak i wywozowy, bardzo ożywiony; wywożą; orzechy ziemne, gummę, skóry, olej palmowy, imbier, wność, wyroby galanteryjne i żelazne, książki, szkło, porcelanę i t. p. Śród ludności mieszka zaledwie kilkuset Europejczyków, którzy z trudnością tylko i z niebezpieczeństwem życia do tutejszego klimatu przystosować się mogą, skutkiem czego co dwa lata zwykle wyjeżdżają na pół roku dla wzmocnienia sił i zdrowia.—F.

bateryę pod pokryciem, ale oprócz tego armaty na pokładzie. Liczba jej dział, wynosząca początkowo tylko 14, dochodziła następnie do 60. Ta królowa mórz, jak ją nazywali marynarze, ma cienkie, unoszące się w górę maszty, wdzięk, elegancyę i lekkość, a pomimo to i siłę niezwykłą. Wygodnie zbudowana, tak dla kommenderującego, jak i dla załogi, ma układ masztów taki sam, jak okręt liniowy i urządzona jest do szybkiego biegu. Dawniejsze F-y miały ładunek 15 ton, 14 dział i 60 ludzi załogi. Postęp na polu artylleryi, zmiana w budowie armat, ich sile ballistycznej i wadze, odbijają się i na fregacie. Staje się ona rzeczywiście typem statku morskiego, dającego się kierować nierównie łatwiej i zręczniej od innych. Rola jej, tak dawniej, jak i później, polegała na roznoszeniu rozkazów kommenderującego eskadrą, podawaniu sygnałów, niesieniu pomocy napadniętym lub uszkodzonym statkom. F. stawała nieraz ze swoją bateryą w jednym rzędzie z okrętem, przebiegała brzegi, opiekowała się handlem morskim, ścigała korsarzy, a w razie potrzeby spełniała nieraz sama funkcye korsarskie. Typem F-y znakomicie ulepszonej jest F. francuska As tree, której załoga liczyła do 600 ludzi. Około r. 1860 pojawiają się we Francyi pierwsze F-y pancerne, które przetrwały do r. 1885. Typem ich statki Heroine, Conzonne i inne. Z biegiem czasu, wskutek ciągłych zmian i postępów na polu marynarki,

//

■L-

ÄI

IW

""/vSf LL; Vs ^

’g r— '

•~7-'

Fig. 29. Fregata.

dzie Afryki.

(„wolne miasto”) jest kolonią, założoną w r. 1791 przez Anglików, którzy osadzili tu pierwotnie Negrów zbiegłych z niewoli lub oswobodzonych ze statków niewolniczych.—W r. 1794 Francuzi zburzyli miasto doszczętnie, lecz wkrótce odbudowało się ono szybko i dziś jest jednetn z bogatszych i bardziej handlowych na zacho-

And. S.

Fregata, nazwa statku wojennego, cokolwiek mniejszego niż okręt liniowy, ale silnego i dobrze uzbrojonego. Dawna F. miała tylko jedną znikła nawet sama nazwa F-y, a te nieliczne jej typy, które pozostały przy życiu, otrzymały nazwę już to pancerników eskadry, już krążowników, podług tego, czy były opancerzone, czy też nie. Dziś F-y istnieją tylko w portach wojennych, gdzie służ ąza pontony lub koszary. Tam tylko można podziwiać ten typ, przedstawiający ze stanowiska nawigacyjnego zupełnie inne bezpieczeństwo, niż potężne pancerniki dzisiejsze, które jakkolwiek niżej stoją pod niejednym względem od swych po-

. .• ||ir .

deł 65 cm., ogona 47 cm.

Fregellae. starorzymskie miasto w Latium, na prawym brzegu rz. Liris, było ' osadą Wolsków i stacyą wojskową Rzymian iĘ przy dradze katyńskiej; w r. 126 przed jjjg Chr. przystąpiło do związku przeciw Rzy-- mówi, lecz przez L. Opimiusza zostało r..-, zdobyte i zburzone. Dziś ruiny w pobliżu miasta Ceprano, na samej granicy pro-

And. S.

■: % % Jtlli

Fig. 30. Fregata (ptak).

Ti

-- •.

przedniczek, wyższe są jednak jako potęga niszcząca. Ładunek icli wynosi 5 000 (niekiedy do 10 000) ton, a szybkość 20— 22 mil morskich na godzinę.

Fregata (Tacliypetes VicilL). Ptak z rzędu płetwonogich, z plemienia rudlonogich (Steganopodes). Z dwóch jego gatunków, żyjących na oceanach między zwrotnikami, bardziej znany F. powietrzna (Atagen s. T. aguila). Odznacza się ona najszybszym lotem wśród ptaków morskich; wytrwałością zaś lotu przewyższa ją chyba tylko albatros. Z wielkości i kształtu podobna do kormorana, lecz siąg jej dochodzi 3 m.l Upierzenie przeważnie lśniącej, ciemnobrunatnej barwy, z purpurowym i zielonawym odblaskiem, z gołą łatką na podgarlu (samica od samca jaśniejsza, z brzuchem białym); nogi czerwone, dziób prawie dwa razy dłuższy od głowy, z hakowatem zakończeniem u nasady, ja-sno-niebieski, w środku biały, na końcu brunatno-czerwony. Nozdrza zaledwo widoczne. Palce ma długie, cienkie, spięte krótką, nieznaczną błoną, tak, że i pływać nie może i na lądzie zaledwo się zdoła poruszać; nogi ma krótkie, całkiem opierzone. Gniazda buduje sobie z drobnych gałązek na drzewach, a wyjątkowo na skałach, zawsze w pobliżu morza. Żywi się głównie rybami wylatującemi, które chwyta w lot z błyskawiczną szybkością; niekiedy odbiera łup innym ptakom morskim i pożera go w powietrzu. Nigdy na wodzie nie odpoczywa, buja nad pełnem morzem i przelatuje z Ameryki do Afryki. Długie zaostrzone skrzydła, których pierwsza lotka najdłuższa, i widłowaty ogon czynią ją niezrównanym latawcem. Ptak to niewielki, wielkości kury, a jednak silny i nieustraszony. „Wielkie zadanie lotu—mówi J. Mich-let—znajduje w tym ptaku zupełne swe rozwią-

Sk.

zanie. Skoro się zerwie wicher, wtedy wzbija się on w wyższe przestrzenie powietrzne i szybuje ponad chmurami; ptak ten

śpi na wichrach”. Długość 108 cm.., skrzy-

s. M.

r,-

ł m wincyi Rzymskiej i Neapolitańskiej.

Fregosi, sławny ród genueński, który, ₍^pg|(jjgg| tak jak Adorni, Montaldi i Guani (lub Gu-arci), należał do czterech wielkich ple-

_ bejuszowskich rodów w rzeczypospolitej.

Będąc Gwelfami. F. współzawodniczyli głó-I . Wnie z rodem Adornich; dostarczyli Genui kilku dożów i różnego rodzaju wybitnych ludzi. 1) Dominik F. Campo pierwszy doszedł do sławy. Powstał on przeciwko doży Gabryelowi Adorno, uwięził go i zajął jego miejsce (1371 r ). Wypędził z wyspy Malty rozbójników morskich; wskutek rzezi Genueńczyków na Cyprze rozpoczął podbój tej wyspy, dokończony przez brata jego, Piotra; kazał ustąpić sobie Famagostę i wypłacić wynagrodzenie kosztów wojennych w summie 4 102 400 florenów, nadto zażądał corocznej daniny w ilości 40 000 talarów w złocie. Trzymał stronę Andronika Paleologa w państwie Byzantyjskiem przeciw ojcu jego, Janowi, podtrzymywanemu przez We-necyan. Flota jego została pobita pod Tenedos, a margrabia del Caretto zajął Albengo. Dominik został zrzucony, uwięziony, a rodzina jego wygnana (1378).—2) Piotr, brat poprzedniego, zwycięzca na Cyprze, zaszczycony niezliczonemi odznaczeniami, w r. 1378 podzielił los brata. Uciekł jednak i w r. 1390 wpłynął na wybór synowca swego 3)Jakóba, syna Dominika; ten ostatni był to filozof, który bez walki ustąpił swej władzy Antoniemu Adorno.—4) Orlando, syn Piotra, próbował wypędzić z Genui margrabiego Montferrato i został w Sawonie uduszony w r. 1412.— Brat poprzedniego, 5) Tomasz, był jednym z najbardziej wpływowych ludzi w Genui; obrany w r. 1415 na dożę, poprawił finanse, urządził nowy port, pobił na Korsyce Arra-gończyków i Wincentego d’lstria; potężni książęta Medyolanu z pomocą genueńskich wygnańców wypowiedzieli mu zaciekłą wojnę i zrzucili go. Filip-Marya Visconti dał mu Sarzano. Wespół z Fieschimi F. opanował Liguryę od Chiavari do Recca. Gdy Medyolańczyków wypędzono 1435 r., Tomasz F. został powtórnie dożą i utrzymał się na tern stanowisku do r. 1442, kiedy zbyt wystawny pogrzeb, jaki sprawił bratu swemu, Ja-nowi-Baptyście, sprowadził jego upadek wskutek wynikłej stąd zazdrości. W r. 1450 odrzu-

Iw.

Sk.

cił propozycyę ponownego wyboru i na miejsce swe przedstawił synowca swego 6) Piotra. Synowie Jana Baptysty: Jan i Ludwik, obalili Adornów 30 stycz. 1447 r.; 7) pierwszy z nich został wówczas dożą, a po śmierci jego (1448 r.) brat zajął jego stanowisko.—Po złożeniu 8) Ludwika w r. 14 50 nastąpił po nim trzeci brat,

9)    Piotr, który niedołężnie bronił Konstantynopola, a Korsykę i stacye handlowe na morzu Czarnem ustąpił bankowi św. Jerzego. Wojna z królem Arragonii skłoniła go do oddania się pod protektorat króla Francyi, Karola VII (1457 r.); wkrótce wszakże poróżnił się z wielkorządzcą francuskim, Janem Kalabryjskim, i zginął, usiłując go wypędzić z Genui (1459 r.). Dokonał tego jednak Ludwik z pomocą innego brata,

10)    Pawła, arcybiskupa genueńskiego (1461 r.), z którym wkrótce pokłócił się o władzę: ten arcybiskup był jednym z najwybitniejszych ludzi z rodu F-ch. Wódz z niego był lepszy, niż duchowny. W walce z Francuzami, z rodem Adornów oparł się na Franciszku Sforzy, wydarł bratu władzę, lecz został przez księcia Medyolanu wypędzouy. Wówczas udał się do Rzymu, gdzie został mianowany kardynałem. W roku 1480 dowodził flotą, która odebrała Turkom Tarent, Otranto i inne miasta. Wróciwszy do Genui, zrzucił z tronu dożów synowca swego 11) Jana Baptystę, syna Piotra, obranego w r. 1478, i sam zajął jego miejsce. Ty-rańskie jednak rządy jego wywołały powstanie, i Paweł musiał z Genui ustąpić przed Adornami i Medyolańczykami. Wkrótce został jednym z powierników Aleksandra VI, a w r. 1494 czynił nadaremno próbę, odzyskania Genui. Synowiec jego, Jan Baptysta, odmalował go w najczarniejszych kolorach w swej książce „De dictis factisque memorabilibus” (Medyolan 1509). 12) Jan II obrany został na dożę w roku 1512, lecz już w roku następnym wyzuł go z godności brat jego, 13) Oktawian, który zawarł przymierze z Franciszkiem Pierwszym; zmarł wkrótce po zajęciu Genui przez Hiszpanów (1522 r.). Fakt ten był przyczyną ostatecznego upadku F-ch, którzy już nigdy nie stanęli na czele rzeczypospolitej. 14) Fryderyk, syn Ludwika, arcybiskup salerneński (1507 r.), często był używany jako ambasador genueński, szczególniej za czasów brata, Oktawiana. Odbył znakomitą wyprawę morską przeciw Tunisowi, schwytał sławnego korsarza Cortogolego. Po zajęciu Genui przez Hiszpanów wyjechał do Francyi, gdzie król nadał mu opactwo świętej Benigny w Dijon. Wróciwszy do Włoch, został w r. 1529 biskupem w Gubbio, następnie w r. 1539 otrzymał kapelusz kardynalski. Zmarł w r. 1541.—Napisał „Parafrasi sopra il F*ater No-ster”, „Trattato del Orazione”. Pozostały też listy do Bemba i do Sadoleta, z którym się przyjaźnił i który nad jego grobem wygłosił mowę pochwalną, —15) Cezar, syn Jana 11-go,

znajdował się, jako ambasador, w służbie Franciszka I-go; posłany do Turcyi, został o trzy mile od Pawii nad brzegami Po zamordowany przez wysłańców margrabiego del Guasto (2-go lip. 15łl r.). Zabójstwo to wywołało nową wojnę pomiędzy Karolem V-ym i Franciszkiem I-ym.— Bibl.—patrz: Genua.

Freher Mark ward, historyk (* 1565 w Augsburgu — f 1614 w Heidelbergu), study o wał prawo w Altdorfie i w Bourges pod Cujaciusem, a w r. 1596 został profesorem tego przedmiotu w Heidelbergu. — Kurfirst Fryderyk IV często mu powierzał sprawy dyplomatyczne. Z pism jego wymieniamy tu najważniejsze: „Origines Palatinae” (Heidelberg 1549); „Germanicarum rerum scriptores aliquot insignes” (w 3-cli tomach, Frankfurt 1600—1611, nowe wyd., Stru-vego, Strassburg 1717); „Rerum Bohemicarum scriptores aliquot antiqui” (w 3-ch tom., Hanau 1602); „Rerum Moscoviticarum autores aliquot” (Frankfurt 1600); „Corpus Francicae historiae veteris” (Hanau, 1613) i niegdyś cieszące się wielką wziętością; „Directorium in omnes fere chronologos romano-germanici imperii” (wydane przez Hambergera w Getyndze).

Freiberg, miasto główne okręgu, w saskiem Letmaństwie Drezdeńskiem, na północno-zachodnim stoku gór Kruszcowych, o 5 mil od głównego ich grzbietu, w lewem dorzeczu Freiber-skiej Muldy, 416 m. nad p. m., 30 000 m-ców (1898), w tej liczbie około 1 000 katolików, reszta protestanci; węzeł dróg żelaznych do Drezna, Chemnitz, Nossen i granicy czeskiej.

Do środkowej, niegdyś obwarowanej, części mia sta przylegają bezpośrednio nowsze dzielnice, a do tych podmiejskie osady. Część dawnych baszt, murów i rowów przechowała się dotąd.

Z wielu dawnych budowli godniejsze uwagi: brama Erbijska, kościół św. Jakóba (najstarszy w mieście), kościoły: św. Piotra, św. Mikołaja i św. Jana, zamek FTeudenstein z XVI w. (dziś magazyny), ratusz z 1410 r., sukiennice z r. 1545 (w nich muzeum starożytności), a przede-wszystkiem katedra i zarazem kościół parafialny Panny Maryi, który w r. 1484 zgorzał, lecz w r. 1512 odbudowany został wspaniale w stylu późnego gotyku; w katedrze tej, trój nawowej, zwracają uwagę: krużganki z r. 1509, portal romański, bogato złocony (goldene Pforte), groby książąt saskich z linii Albertyńskiej, kazalnica w kształcie tulipana z XIV w., słynne organy, nagrobek kurfirsta Maurycego i w. i. Z nowszych budowli wyróżniają się: gmach sądowy, * koszary strzeleckie, teatr, dworzec kolejowy, pomnik poległym w wojnie 1870—71, pomnik na pamiątkę dzielnej obrony miasta przeciw Szwedom w wojnie Trzydziestoletniej, wodotrysk Horna i t. p. W F-u znajduje się sąd okręgowy, superintendentura, parafia katolicka, inspek-cya okręgowa szkolna, gimnazyum klasyczne i realne, szkoły: górnicza, rolnicza, rzemieślni-

F. ma nadto

And. S

Freiburg 1). F., francus. Fribourg, stolica szwajcarskiego kantonu t. im., przy drodze żel. do Bernu, Lozanny i Yverdon. Położenie miasta jest jednem z najoryginalniejszych i najbardziej malowniczych: rzeka Saana (franc. Sarine) opływa skalisty i stromy półwysep, na J carskich; zasługują na uwagę wyroby ze słomy,

cza i handlowa, stacya meteorologiczna, urząd górniczo-hutniczy, główny urząd podatkowy, mnóstwo towarzystw i związków (starożytnicze, sztuk pięknych, przyrodnicze, górnicze, geograficzne, z odpowiedniemi muzeami i zbiorami), liczne zakłady dobroczynne i kredytowe. Wszakże największą ozdobą i sławą miasta jest jego akademia górnicza wszechświatowego znaczenia.

* Założona w r. 1765, doszła wkrótce do wielkiej sławy pod kierunkiem Wernera, ojca dzisiejszej geologii i stratygrafii. Z tej szkoły wyszli między innymi uczeni: Leopold Buch, Al. Humboldt, Teodor Körner, Hardenberg, Schubert (przyrodnik). Akademia posiada cenną bibliotekę spe-cyalną, zbiór minerałów i modeli; profesorów liczy 20, studentów do 200,—w tej liczbie trzecią część stanowią cudzoziemcy. Przemysł F-a jest znaczny i rozmaity: są tu fabryki cygar, fortepianów, kas ogniotrwałych, miar i wag, wyrobów ze skóry, galanteryi, papieru, prochu, tkanin przerabianych złotem i srebrem, przędzalnie, farbiarnie, garbarnie, browary i t. p. Najuważniejszą atoli gałęzią pracy ludności tutejszej jest górnictwo i hutnictwo, albowiem żyje z niego 15°/₀ ludności miejskiej i 25°/₀ okolicznej. Bogate pokłady tutejsze rud srebrnych odkryte zostały w r. 1168, a już w r. 1175 powstała osada, która aż do wojny Trzydziestoletniej znajdowała się w kwitnącym stanie, wyjąwszy czas wojen husyckich. Wojna Trzydziestoletnia oraz wyczerpanie niektórych żył kruszcowych spowodowały dłuższy upadek górnictwa i miasta; dopiero założenie akademii górniczej i udoskonalenie metody wydobywania i topienia rudy stworzyły nowy okres pomyślności. Jak w Harzu tak i tu górnictwo nie pozostało bez wpły wu na fizyognomię okolicy; lasy otaczające, miasto, albo nległy zniszczeniu przez dymy i pary hutnicze, albo padły pod siekierą na materyał opałowy; tu i owdzie powstały obszerne stawy przez zatamowanie rzek, by siłą spadku ich wody wydobywać można było wodę z wnętrza kopalni; wybito nawet podziemne sztolnie, niektóre na 2 mile długie, dla odprowadzania wód wewnętrznych, by tym sposobem nawet w najgłębszych szybach praca górników możliwą i bezpieczną była. We F-u urodzili się między innymi: kurfirst August, mineralog Freiesieben, geograf Emil Sydow, historyk Velise, minister Carlo-witz.—Ob. Breithaupt „Die Bergstadt F.” (Lipsk 1847); Benseler „Geschichte F-s” (F.

1876); Ermisch „Urkundenbuch der Stadt F. (Lipsk 1883); „Freibergs Berg- und Hüttenwesen”, wydawnictwo związku górniczego (1883 — 1895).

którego zboczach rozpostarło się miasto, połączone z przeciwległym, równie stromym i zabudowanym, brzegiem rzeki za pomocą dwóch śmiałych wiszących mostów drucianych; inny most, lecz żelazny, zbudowano poniżej miasta pod kolej żelazną. Ludność, w liczbie około 17 000 głów, jest przeważnie francuską i katolicką. Z wielu gmachów starodawnych wyróżnia się przedewszystkiem katedra gotycka (1183— 1500), z najwyższą wieżą Szwajcaryi i ze słyn-nemi organami, zbudowanemi w 1834 r. przez Mosera (67 regestrów, 7 800 piszczałek, niektóre po 10 m. długości); piękny starożytny ratusz na miejscu pierwotnego zamku rodziny Zähringen, z ośmiokątną gotycką wieżą zegarową; w pobliżu lipa stara, zasadzona na pamiątkę zwycięstwa pod Murten (1476); brama Murteńska; uniwersytet katolicki, bez wydziału lekarskiego (wydział teologiczny z internatem prowadzą Dominikanie; na wydz. przyrodniczym wykłada fizykę prof. dr. Kowalski, b. rektoni na wydz. filozoficznym dr J. Kallenbach, długoletni dziekan, wykłada literaturę polską i gramatykę porównawczą słowiańską; na wydziale prawnym wykłada prawo dr ŁyskWski: nadto adjunktem d-ra Kowalskiego jest p. Wrotnowski); założone w r. 1580 przez Canisiusa, kollegium św. Michała, prowadzone później przez Jezuitów, z muzeum kantonalnem i biblioteką, jest dziś gimtiazyum z internatem: pomnik ojca Grzegorza Girarda, zbrojownię, więzienie, bibliotekę miejską i archiwum, gimnazyum, szpital miejski, 6 klasztorów,

4 kościoły, towarzystwo historyczne i inne. Tu jest także stała rezydencya biskupa dye-cezyalnego Lozanny. Przemysł rozwija się dosyć dobrze: fabryki papieru, worków, machin.— 2) F., dziewiąty kanton szwajcarski, w lewem dorzeczu środkowego Aaru, otoczony kantonami: Waadt, Nefszatel i Bern, 1 669 kim. □; 119 529 m ców (1888), t. j. 72 na 1 kim. Posiada w swym obrębie dwie enklawy berneńskie i jedną kantonu Waadt; nawzajem na zewnątrz kantonu znajdują się trzy jego eksklawy w kantonie Waadt i jedna w berneńskim. Kraj składa się z dwóch części: południowej, górzystej, stanowiącej zachodnie podnóże Oberlandu, i północnej, pagórkowatej, znanej pod nazwą Uecht-landu: tu panuje klimat łagodniejszy a ludność trudni się rolnictwem i ogrodnictwem; tam, przeciwnie, klimat surowszy, a mieszkańcy żyją , z hodowli bydła na wybornych pastwiskach alpejskich (słynny ser Gruyères). Główną rzeką kantonu jest Saana (Sarine), lewy dopływ Aaru, z pobocznemi rzekami: Jaun, Gerine, Sense, Glane. — Ludność pod względem narodowości składa się z 69.7°/₀ Francuzów, 29.8% Niemców i 0.5 Włochów, a pod względem wyznania, z 88% katolików, 11.9% protestantów i 0.1 żydów. Przemysł ożywiony, — choć nie w tym stopniu, co w niektórych kantonach szwaj-

30

F.ncykl. Poważ. Iluatr. Zesz. 180. T XX1I1

fabryki tytoniu, wagonów, powozów, tkanin lnianych, lodu, zegarków, nalewek; huty szklane, papiernie, piły parowe. Środki kommunikacyj-ne w dobrym stanie i wystarczającej ilości. Nauka niższa obowiązkowa i bezpłatna. W prawie cywilnem działa kodeks Napoleona, — w całej administracyi i sądownictwie przyjęty język francuski. Według ustawy z r. 1857 władza prawodawcza spoczywa w ręku Wielkiej Rady, (Grand Conseil), której członkowie wybierani są na lat 5 po jednemu na każdych 1 200 m-ców. Wielka Rada mianuje 7 członków Rady Stanu (Conseil d’Etat) na lat 5 i dziewięciu członków Trybunału kantonalnego (Tribunal cantonal) na lat 8. Do Rady Związkowej w Bernie wysyła kanton 6 członków. Tylko francuski tekst każdego prawa uważa się za miarodajny. Wyborcą może być każdy obywatel Szwajcaryi i kantonu ponad 20 lat wieku mający,—wybieralnym każdy taki obywatel, który ukończył 25 lat. Na czele okręgu stoi prefekt, na czele gminy—rada gminna, ze swym przewodniczącym syndykiem. Sprawiedliwość wymierza trybunał kantonolny, jako najwyższa instancya, sądy okręgowe, jako druga instancya i sądy pokoju, jako najniższa instancya. Administracyjnie dzieli się kanton na 7 okręgów,—Dzieje: Dzielnice, dzisiejszy kanton stanowiące, należały kolejno do Rzymian, Burgundyi, państwa Frankońskiego, potem No-wo-burgundzkiego, aż wreszcie dostały się Ces. Niemieckiemu (Uechtland). W tych-to czasach książęta Zähringen władali tu obszernemi posiadłościami; z nich Berchtold IV założył nad Saaną miasto i nazwał je F-em, na pamiątkę Freiburga w Bryzgowii, który założył był Berchtold III. Po wygaśnięciu rodziny Zähringen F. przeszedł do Kyburgów, a później do Habsburgów, pod którymi uwikłał się w wojnę z Bernem i poniósł klęski nad Dornbiihlem i pod Laupen (1298 i 1339). Traktowany po macoszemu przez Austryę, oderwał się od niej w r. 1452 i poddał się Sabaudyi. Podczas wojny burgundzkiej związek szwajcarski obsadził F., który r. 1477 uznany został przez Sabaudyę za niezależny, a w r. 1481 przyłączył się sam do związku, jako dziewiąty z kolei kanton. W r. 1516 zawarty został w F-u wieczny pokój między Franciszkiem I a Szwaj caryą. Później kanton popierał Genewę przeciwko Sabaudyi, lecz gdy Genewa przyjęła kalwinizm, F., jako katolicki, zwrócił się przeciwko niej i przyjął do siebie zbiegłego z Lozanny biskupa. Jezuici pod Canisiusem znaleźli chętne przyjęcie w F-u (1580), który stał się wkrótce antyreformacyjnem ogniskiem. Z biegiem czasu, oraz z rozszerzeniem granic kantonu demokratyczna jego ustawa przeobrażała się coraz bardziej w arystokratyczną. W r. 1672 rada uchwaliła prawo, mocą którego jej członkami mogą być na przyszłość członkowie tych tylko 71 rodzin, które wówczas miały w Radzie swych przedstawicieli (Bourgeois secrets). Rada rządziła odtąd samowładnie; inni obywatele i lud wiejski doznawali ucisku sroższego, niż gdzie-kolwiekbądź w Szwajcaryi. Stan taki wywołał w r. 1781 powstanie pod ojcem Chenaux, które jednak z pomocą Bernu przytłumiono. Zmiany zaprowadzone przez Napoleona upadły z jego upadkiem; dawne rody patrycyuszowskie wróciły do władzy; Jezuici objęli ster spraw kościelnych i szkolnych. Niezadowolenie pewnej części ludności, podsycane przez liberałów, doprowadziło do powstania w r. 1847, które odrazu przytłumiono i uczestników srodze ukarano; lecz gdy wojska związkowe zajęły F., rząd ustąpił. Jezuici zostali wydaleni i partya liberalna objęła kierunek. Atoli katolicka przeważnie ludność kraju, doznająca ucisku od nowych przedstawicieli władzy, burzyła się ciągle (walki Sonderbun-du) i doprowadziła w końcu do tego. że uprzednie środki i prawa przeciw klasztorom i duchowieństwu zostały zniesione, partya katolicko konserwa-tywna pochwyciła nanowo ster rządu i dzierży go dotąd bez zmiany.—Por. Berchtold „Histoire du canton de F.” (Freiburg, 1841—52). — Esseiva „F., die Schweiz und der Sonderbund” (Freiburg

1887); Kuenlin „Her Kanton F.” (St. Gallen 1834). — 3) F„ in Breisgau, stolica okręgu w W. Ks. Badeńskiem, u zachodnich podnóży Szwarzwaldu, przy uściu doliny Hreisamu w równinie Renu, która w tym punkcie zgarbiła się wyniosłym pniem bazaltowego Kaiserstuhlu i, na-kształt wyspy, zasłoniła nim wejście do doliny. Położenie geograficzne jest wogóle nader dogodne, gdyż, pomijając Ren i żyzną jego równinę, zbiegają się tu oddawna używane drogi przez Szwarcwald: od źródeł Dunaju, jeziora Bodeńskiego i Szafhuzy. Niezależnie od tego F. ma zdrowy klimat i nader piękną okolicę,, sam zaś jest miastem czystem, prawidłowo zabudo-wanem i ozdobionem wielu pierwszorzędnej wartości architektonicznej gmachami, między które-mi pierwsze miejsce zajmuje słynna katedra, wykończona w stylu gotyckim we wszystkich szczegółach i obok Strassburskiej i Kotońskiej uważana za najcelniejsze dzieło budownictwa niemieckiego. Wzniósł ją w r. 1152 z piaskowca czerwonego Konrad von Zâhringén; wieża 120 m. wysoka, pochodzi z 1l;36 r., a chór z 1513. Wnętrze trójnawowe, niedawno odnowione, pełne powagi, mieści wiele cennych dzieł rzeźbiarskiej i snycerskiej roboty, obrazy, malowidła na szkle. Wprost katedry świeżo odnowione sukiennice z XV w. Z innych gmachów wyróżnia się: ratusz, pałace: arcybiskupi i wielkoksiążęcy, uniwersytet w zabudowaniach po-klasztornych, trzy piękne wodotryski, pomnik Berchtolda Iii-go i gen. Werdera, kościół' protestancki, budowla fakultetu lekarskiego, szpital, starożytna brama św. Marcina i in.— F. jest węzłem dróg żelaznych, siedliskiem arcybiskupa, władz okręgowych i sądu ziemiańskiego; posiada uniwersytet, założony w r. 1457 przez

? -,

wr

■Ui !?

■ M¹ si

ŚlŁJLJUÓ&JE

tj

⁵,

■fflęl

Ę0ĘĘM$^s-^- :

■*■ 'v '%*• 4fe\ g,rr; : r;₇,—

Tis-rr?#

IfeL

Sä

jj|

Pf*f

=r=.

ÜP

Fig. 31. Ratusz we Freiburgu w Szwaicaryi.

©Il

'XsVsW

.. ?

_ ià 'ê ' JSII

'    ■    I¹ -er' vc...;

• v'

Z^zXtr

" . :,.;ï #' ■ ■:>■ I

^fiSS«    f"8|

.!    0>td''Ä»S|[L    V¹' M^Ss

's>-;^ni0jyl4x ----'^ 1

r-—r. *■    ». vi

sa

• ••, -.: -■ -r

■V/

.*?

' (73

§§ü

yaffiia

r

■ ■>

®®r

i

S-V

gpT-

Fig. 32 Most wiszący we Freiburgu ,w.Szwajcaryi.

And. S.

Freiburskie Alpy. Pod tą nazwą rozumieć należy północno-zachodnie przedgórze Berneńskiego Oberlandu w Szwajcaryi, od którego najlepiej mogłaby je oddzielić droga bita, wychodząca z Aigle nad Rodanem i wiodąca przez Sépey, Eglise, Col de Piton, Gsteig, Saanen w dolinę rz. Simme i nad jez. Thun. Przedgórze to ciągnie się od kantonu Vaud, przez kan-

And. S.

W. Cr.

Dr A. P.

arcyksięcia Alberta VI (zwany zwykle „Albertina”) z dużą i cenną biblioteką, szkołę realną, handlową, przemysłową, rolniczą, ogród botaniczny, instytut ociemniałych, teatr, wodociągi, muzeum historyczne i t. p. Przemysł w stanie kwitnącym; żyje z niego 40°/₀ ogółu ludności, która w r. 1898 dosięgała 56 000 głów; są tu fabryki tytoniu, nici jedwabnych, cykoryi, przędzy wszelkiego rodzaju, posadzek, wyrobów galanteryjnych, potażu, instrumentów muzycznych i chirurgicznych, nawozów sztucznych, garbarnie, odlewnie żelaza i dzwonów, fabryki machin itp. Obszerny handel winem. Z poblizkiego wzgórza Schlossberg, wspaniały widok na miasto i okolicę.—F. założony został w r. 1118 przez księcia Zähringen Berchtolda III. dokoła Schlossbergu, gdzie już przedtem istniał warowny zamek. Po wygaśnięciu Zahringenów dostał się hrabiom Urach w r. 1218, a Habsburgom w r. 1368. Reformacya przyjąć się tu nie zdołała, natomiast Jezuici osiedli w 1620 r. W wojnie Trzydziestoletniej miasto, silnie już obwarowane, było wielokrotnie oblegane i dobywane; później Francuzi zajmowali je nieraz i dzierżyli przez czas dłuższy w XVII i XVIII w. W r. 1801 dostaje się księciu Modeny, a w r. 1806 Badenowi. Powstańcy badeńscy stoczyli tu niepomyślną dla siebie bitwę d. 23 kwietnia 1848 r.—w następnym roku był F. stolicą rządu rewolucyjnego, dopóki wojska niemieckie miasta nie zajęły.— Por. Bader „Geschichte der Stadt F.” (Freiburg 1882—3); Schreiber „Geschichte und Beschreibung des Münsters zu F.” (Freiburg 1825). — W F-u przemieszkiwał Franciszkanin Bertold Szwarc, który tu miał proch wynaleźć (pomnik), oraz znany historyk Karol Rotteck (pomnik). Okrąg F. zajmuje 4 740 klm. Q i 469 515 m-ców (1890), tj. 99 na 1 klm. Q]. — 4) F. an der Unstrut, miasto w pruskiej prowincyi Saskiej, regencyi Merseburskiej, powiecie Querfurt, nad Unstrutem, piękny kościół, posąg Chrystyana IV księcia Sachsen-Weissenfels; fabryki; 3 500 m-ców. Tu długi czas przemieszkiwał i w r. 1852 umarł „ojciec gimnastyki” F. L. Jalm. — 5) F. (F. in Schlesien), miasto w pruskiej prowincyi Szlą-skiej, regencyi Wrocławskiej, powiecie Świdnickim, nad Polsnicą i przy dr. żel. Wrocław-Wal-denburg; sąd pokoju, kościół katolicki i ewangelicki, progimnazyum; wielkie fabryki tkanin lnianych, fabryki emalii, zegarów, powozów, krochmalu; 9 500 m-ców. W pobliżu nowy zamek oraz ruiny dawnego zamku Fürstenstein.

ton Fryburski do rzeki Aar w kantonie Berneńskim, Szczyty ważniejsze są: Tour d’Ay 2 383 in., Col de Jaman 1 879 m., Moleson 2 005 m., Schafberg 2 222 m., Stockhorn 2 193 m. i in.— F, A. w porównaniu do właściwego Oberlandu przedstawiają się jako luźne gniazda górskie, o łagodnych zazwyczaj stokach, nizkich przełęczach, obszernych i ludnych dolinach.

Freidank (vridanc). Pod tą nazwą znany jest poemat dydaktyczny niemiecki z epoki średniowiecznej: „Bescheidenkeit des Freidank”, utworzony około r. 1229 przez niewiadomego dokładnie autora.—Niektórzy badacze przypuszczają, że pod tym pseudonimem kryje się znakomity poeta średniowiecznych Niemiec, Walther von der Vogelweide; wedle innych autorem tego utworu miał być niejaki Bernard Freidank: przypuszczalnie, uczestnik wyprawy Fryderyka Ił do Ziemi Świętej. Komukolwiek zawdzięczać należy jego powstanie, poemat „Bescheidenkeit” jest prawdziwym klejnotem literatury niemieckiej i zawiera ogromny zasób mądrości ludowej, skupionej w wierszach zwięzłych, dobitnych, przysłowiową nacechowanych dosadnością. — Z drukowanych wydań najważniejsze pochodzą z XVI-go wieku, z lat 1508 i 1583. — Na język nowo-niemiecki utwór ten przerobiony został przez Simrocka i Bacmeistera.

Freienwalde, miasto i osada lecznicza, w pruskiej prowincyi Brandenburskiej, regen-cyi Poczdamskiej, powiecie Barnim Wyższy; zakład zdrojowo-kąpielowy z pięciu źródłami zie-mno-żelezistemi, ulubione letnie schronisko Ber-lińczyków. Pora od połowy maja do października, koszta pobytu 150 marek miesięcznie, zjazd do 4 000 osób. Stacya kolejowa w miejscu przy drodze żelaznej Neustadt - Eberswalde. Jest tu urząd landrata, sąd pokoju, gimnazyum, cegielnie, krochmalnie, fabryki wyrobów glinianych, zamek, dwa kościoły; 6 900 m-ców. Dr A- p

Freiersbach, osada lecznicza w Niemczech, w W. ks. Badeńskiem, okręgu Offenburg, śród gór Czarnego Lasu (Schwarzwald), 384 m. nad p. m. Zakład zdrojowo-kąpielowy, z siedmiu źródłami szczawy żelezistej, bardzo zamożnej w kwas węglowy; wskazanie w błędnicy i cierpieniach nerwowych, oraz przewlekłych chorobach przewodu pokarmowego. Urządzenia odpowiednie; sezon od połowy maja do października; roczny wywóz wody mineralnej do trzech-kroó stu tysięcy butelek. Stacya kolejowa Oppenau.

Freiesleben Jan Karol, geognosta i mineralog (* 1774 r. we Freibergu—f 1846 w Niederauerbach w Vogtlandyi), kształcił się od r. 1790 we Freibergu, 1792 udał się do Lipska na studya prawne i odbywał, po części z Büchern i A. Humboldtem, wycieczki geognostycz-ne po Saksonii, Turyngii, Czechach i Harcu. W r. 1796 był assesorem górniczym w Marienbergu, 1796 przełożonym nad górnikami w re-

wirach: Johanngeorgenstadt, Schwarzenberg i Eibenstock, a w 1800 radzcą kommissyi górniczej i dyrektorem turyngeńsko-mansfeldzkiego górnictwa w Eisleben. R. 1800 przeniesiony w godności assesora do Freibergu, organizował żelazne fabryki peitzerskie; potem był assesorem urzędu górniczego i hutniczego, 1818 radzcą górniczym, 1838 intendentem i naczelnikiem górnictwa i hutnictwa w całem kr. Saskiem. R. 1842 wyszedł ze służby rządowej,—Napisał: „Bergmännisch mineralogische Beschreibung des Harzes” (Lipsk 1795, w 2-ch częściach); „Beiträge zur Kenntniss des Kupferschiefergebirges” (Freiberg 1807 — 15, w 4-cli torn.); „Beiträge zur mineralogischen Kenntniss von Sachsen” (tamże 1817); „Uebersicht der Litteratur der Mineralogie” (wyd. 2-e tamże 1822); „Magasin für die Oryktographie von Sachsen” (tamże 1828 — 48, 15 zeszytów), z czterema dodatkami, a w ich liczbie „Die sächsischen Erzgänge” (tamże 1843—45, w 3-eh częściach).

Freieslebenit H ai ding er (mineral.). Mineral układu jednoskośnoosiowego; kryształy jego, których dotąd 30 postaci opisano, przedstawiają dosyć złożone kombinacye mnogich słupów i kli-nodom, z przewagą pierwszych, co wywołuje postacie słupowate krzywe, silnie pionowo po-narzynane; bliźniacze zrostki bardzo pospolite. Łupliwośó słupowa i podstawowa, odłam mu-szlowy do nierównego. C. wł. 6.19—6.38; tw. 2.0—2.5.

K. J.

T. K.

U.

Wzór chemiczny: (Pb, Ag.₂)₃ Sb₄ Su, czyli wyraźniej: 5(Pb, Ag.,) S -|~ 2Sh₂ S₃=siar-ko-antymonion ołowiu i srebra, zawierający 22.91 srebra, 32.94 ołowiu, 25.44 antymonu i 18.71 siarki (jeśli Pb : Ag — 3 : 4) niekiedy wszakże pewna ilość ołowiu zastąpiona jest przez l°/0 miedzi. Ogrzewany w rurce szklanej łatwo się topi, wydziela bezwodnik siarkawy i dymy antymonowe, tworzące nalot biały; pod dmuchawką na węglu daje guzik srebrny. Odmiana z Raciborzyc w Czechach zawiera bizmut, wedle Zinckena. Minerał bardzo rzadki, znajdowany we Freibergu, Felsöbatiyi i Hiendelaencina w Hiszpanii.

Freikor właściwie Freikorps—wyraz dziwnie sklecony z dwóch wyrazów: niemieckiego „Frei“ i francuskiego „Corps“, oznaczający par-tyę ochotników czyli oddział partyzancki, powstał zapewne podczas pierwszej wojny Szląskiej w r. 1742, kiedy Fryderyk Wielki organizował takie oddziały do osłaniania swojej armii w marszu przez Morawy i Dolną Austryę od partyzantów miejscowych; przedostał się do Polski podczas wojny 1792 r., kiedy Kommissya Wojskowa zawarła umowy z oficerami Süssmilchem, Rottem-burgiem i Trembickim (19—29 maja), a następnie z bawarskim oficerem Niedermaierem, (15 czerwca) o werbowanie ochotników do czterech batalionów lekkiej piechoty, po 644 głów w każdym. Formowanie odbywało się szybko i z powodzeniem: batalion I Süssmilcha wyma-szerował do Błonia już d. 13 czerwca, II, Rottemburga, pełnił służbę w Czerniakowie od 21 lipca, III, Trembickiego był opatrywany żołdem od d. 2 czerwca; tylko Nie-dermaier nie zdążył skompletować IV-go przed zawieszeniem broni. Rozkazem z d. 21 września marszałek konfederacyi Targowickiej, Szczęsny Potocki, zwinął cały ten „korpus Freikorów” albo „Freikurów“ (!). Tenże Rottemburg, pułkownik, formował od kwietnia 1794 oddział ochotniczy, ale już pod nazwą Legii Mazowieckiej, a następnie regimentu 17-go. (Korzon „Wewn. Dzieje za St. Aug.” wyd. 2-ie, 1898, V str, 142 143, 272; VI 137). W Niemczech formowane były F-y podczas wojny narodowej z Napoleonem w 1813 r.; gdy zaś Francuzi w 1870 zorganizowali podobne partye wolnych strzelców (francs tireurs), komenda pruska nie uznawała ich za oddziały wojskowe i traktowała je, nie jako jeńców wojennych, lecz jako bandytów.

Freiligrath Ferdynand (* 15 lipca 1810 w Detmold — f 18 marca 1876 w Kannstatt, pod Sztutgardem), poeta niemiecki. — Poświęcał się naprzód zawodowi kupieckiemu, ale już w 16-tym roku życia tworzył pieśni liryczne.— Porzuciwszy kupiectwo, oddał się całkiem literaturze i utrzymywał się ze stałej pensyi, którą, za staraniem Aleksandra Humboldta, przeznaczył mu król pruski, Fryderyk Wilhelm IV.—-Wkrótce jednak poeta przejął się rewolucyjnemi dążnościami ówczesnej epoki i dał im wyraz w programowym wierszu p. t. Wyznanie wiary, wskutek którego nietylko swą pensyę utracił, lecz nadto musiał iść na wygnanie. Przebywał kolejno w Belgii, w Szwajcaryi i w Londynie, gdzie dla chleba zwrócił się znowu do pracy w zawodzie handlowym. Rok 1848 otworzył mu możność powrotu do ojczyzny.—Zamieszkał w Dusseldorfie i brał udział w redakcyi republikańskiego czasopisma: „Neue Rheinische Zeitung.”—Po wydaniu swoich nowych poezyj musiał powtórnie uchodzić z kraju; przebywał w Londynie do r. 1866; poczem na stałe już do ojczyzny powrócił.—Twórczość F-a przeszła dwie dość różne fazy, mające jednak wiele cech wspólnych. Pierwszy zbiór jego utworów lirycznych p. t. „Gedichte” (wyd. I, Sztutgard 1838; wyd. 4-te 1883 r.), składa się z pieśni o przepięknej formie i bogatej treści, jednoczących głęboki nastrój uczuciowy ze wspaniałem obrazowaniem poetyckiem, dziwnie wyrazistem w zarysie i żywem w kolorycie. — Tematy swoich utworów czerpał F. przeważnie z przyrody egzotycznych krajów „Niby poeta — wędrownik wszechświatowy wyruszył na dalekie odkrycia i z tych śmiałych wycieczek fantazyi przywoził coraz to nowe obrazy” (Scherr). Z wierszem p. t. Wyznanie wiary (Moguncya 1844) poczyna się nowa faza w rozwoju F-a, nacechowana rewolucyjno-politycznym zapałem i roznamię-tnieniem. Ten nowy zwrot znalazł wyraz w ca

Dichtungen” (Sztutgard 1871 r., 1886).

i T. II, str. 608 i 1 087).

Freinsheim, starożytna osada w bawarskim Palatynacie Reńskim, na wschodnim stoku gór Haardt, przy drodze żel. do Dürkheimu, Mannheimu i Grünstadtu; kościoły: katolicki i protestancki; źródła mineralne; uprawa wina, owoców i zboża; 2 500 m-ców. Było niegdyś miastem, lecz za udział w Wojnie Chłopskiej XVI w.

And. S.

łym szeregu utworów, głoszących ideę wolności w tonach przesadnej retoryki i sztucznego patosu, ale zawsze w doskonale pięknej formie. -Zostały one ogłoszone naprzód w małej książeczce p. t. „Ça ira” (Zurych 1846), a następnie w zbiorze p. t. „Neue politische und soziale Gedichte” (Düsseldorf 1849). Wywarły ogromny wpływ na ówczesne społeczeństwo niemieckie i zapalały szczególnie umysły młodzieży. — Poezye, powstałe w czasie powtórnego wygnania F-a i po ostatecznym jego powrocie do ojczyzny, odznaczają się nierównie większem umiarkowaniem i spokojem; przyczem dążenia rewolucyjne ustępują w nich stopniowo miejsca uczuciom patryotycznym, które w r. 1870 uległy szczególnemu spotęgowaniu i natchnęły poecie pieśni, należące do najpiękniejszych i najpopularniejszych jego utworów (szczególnie pieśni: „Hurrah Germania” i „Die Trompete von Vion-ville”. Pierwsze zbiorowe wydanie dzieł F-a wyszło jeszcze za jego życia p. t. „Gesammelte

wyd. 5-e,

W. Gr.

Freind Jan (* w r. 1675 w Croton [Northampton]— y w Londynie d. 26 lipca r. 1728), lekarz i historyk znakomity. Kształcił się w Westminster College i w uniwersytecie oks-fordzkim, gdzie nabył wielkiej biegłości w językach starożytnych; następnie oddał się naukom lekarskim i przyrodniczym, czyniąc w nich szybkie postępy. W r. 1704 został profesorem chemii w Oksfordzie, lecz już po roku rzucił to stanowisko i udał się z hr. Peterborough jako lekarz wojskowy do Hiszpanii, potem z tymże był we Włoszech i wszedł tam w stosunki bliższe z B agi i vim i Lan ci si m. Powróciwszy do Londynu, napisał w obronie generała swego, oskarżonego o nieudanie się wyprawy wojennej, „An account of Earls Peterborough’s conduct in Spain etc” (Londyn 1706; wyd. II tamże 1707); w tym też czasie został doktorem medycyny i ogłosił, na prośbę dawniejszych swych słuchaczów odczyty oksfordzkie o chemii (Londyn 1709, i wiele wyd. późn.). W r. 1712 dopuszczono go do Royal Society; wkrótce potem wyjechał na wojnę do Flandryi jako lekarz księcia Ormondu. Po zawarciu pokoju w roku następnym powrócił do Londynu i zajął się wykonawstwem lekarskiem, w którem miał powodzenie ogrolnne. W r. 1716 został członkiem stowarzyszenia lekarskiego (Royal College of Physicians), w dwa zaś lata później prezesem, na tern stanowisko w 1720 miał mowę t. zw. Harveya(ob.) p. n. „Oratio anniversaria.... in eorum commemoratione, qui sua in hoc collegium beneficentia claruerunt” (Londyn 1720), będącą arcydziełem zarazem krasomówstwa, jak i znajomości dziejów. W roku 1722 miejscowość Launceston wybrała go do parlamentu, gdzie stanął po stronie oppozycyi. Przemówieniami swemi tak oburzył na siebie przeciwników, że minister Robert Walpole w dniu 15 marca r. 1723 kazał go uwięzić w Wieży londyńskiej (London Tower), z której wyszedł dopiero d. 28 listopada tegoż roku, dzięki usilnym staraniom przyjaciół. W więzieniu napisał wyborną rozprawę o ospie p. n. „De quibus-dam variolarum generibus epistoła” (Londyn 1723), oraz rozpoczął dzieło, które miało zapewnić mu nieśmiertelność; jest niem „The history of physic from the time of Galen to the beginning of the XVI century” (Londyn 1725, 1726, dwa tomy; wyd. II tamże 1750, III 1758. Przekłady: franc. Lejda 1727 i Paryż 1728; łac. Lejda 1734, Wetiecya 1735; również w wyd. zbiór, wszystkich dzieł: Londyn 1733, Paryż 1735 i Lejda 1750), dzieło to jest niezbędne dla każdego, kto zajmuje się dziejami sztuki lekarskiej, żałować tylko trzeba, iż śmierć przedwczesna nie dozwoliła znakomitemu pisarzowi temu opracować jeszcze innych okresów w sposób równie wyborny. W r. 1727, po wstąpieniu na tron króla Jerzego II, F. był powołany na lekarza przybocznego królowej Karoliny, ale już w roku następnym w sile wieku życia dokonał. Dzieła jego lekarskie, razem zebrane, wyszły w przekładzie łacińskim Wigan a, wraz z życiorysem autora p. n. „Opera medica omnia” (Londyn 1733; Wenecya 173v3; Amsterdam 1734 i Paryż 1735).—Por. „Biographie médicale” (T. IV, str. 263) i H. Haesera „Lehrbuch d. Gesell, d. Medicin” (wyd. III, T. I, str. XXII

Dr J. p.

godności tej pozbawione,

Freising, miasto w bawarskiej prowincyi Ba-waryi Wyższej, przy drodze żel. Monachium-Ra-tysbona, na lewym, wyniosłym, brzegu Izary, przy uściu Mosachu; 10 500 mców. Jest tu sąd pokoju, urząd powiatowy, leśnictwo; kapituła i wika-ryat generalny arcybiskupa Monachijsko-Freisin-geńskiego, seminaryum duchowne, i nauczycielskie; szkoła realna kilka zakładów naukowych niższych i zakł. dobroczynnych. Z pomiędzy dziewięciu kościołów katolickich wyróżnia się św. Marcina, Benedyktynów, a przedewszystkiem tum w stylu bazylikowym, z wielu ciekawemi pomnikami i dziełain isztuki (1160—1205); z budowli świeckich: piękny i starodawny ratusz, pałac biskupi, zamek, muzeum starożytności kościelnych przy kościele św. Marcina.—Z fabryk: bli-charnie płótna i wosku, browary, drukarnia książek, istniejąca od 1495 r. W poblizkiem Wei-helistephan było opactwo Benedyktynów, założone przez biskupa Korbiniana w r. 725, zniesione w r. 1803; dziś mieści się tam szkoła roi-

And. S.

And. S.

And. S.

(„O litew. i polskich prawach”, Kraków 1861, t. II, str. 81 i 123) genezę wyrazu F. widzi w wyrazie Fredum (ob.), ze szwedzkiego Fred^=spo-kój), oznaczającego opłatę, wnoszoną przez przestępcę do rządu dla okupienia opieki przed zemstą poszkodowanego, z którym jednakże, niezależnie od tego, obowiązanym był zawrzeć ugodę pieniężną. Później wyraz ten w zmienionej formie Frej zaczął, oznaczać wszelkie grzywny

A. K.

1850. T. I.

J. K.

Frej był popularną nazwą grzywien sądo- nych. wych na Litwie. Pośród sądowych urzędników Frejbiterowie (z niem. Freibeuter), w. aktach powstało nawet przysłowie: „dziś Freju niemasz”, łacińskich spectatores, speculatores maris zwani— t. j. tego dnia nie było grzywien. Tad. Czacki ¹ ochotnicza załoga floty polskiej, utworzonej przez

nicza, zarząd dóbr królewskich i szkoła piwowarska, ze słynnym browarem. F. należy do rzędu najstarszych miast w Niemczech; ma to być rzymska osada Fruxi ni um, która już w V w. własny posiadała kościół. Uksiążęcone biskupstwo tutejsze obejmowało przestrzeń 826 km. Q z 27 000 mców i należało do arcybiskupstwa Salzburskiego; pierwszym biskupem był Erymbert, mianowany w r. 739 przez św. Bonifacego. W Wiekach Średnich szkoły, przez duchowieństwo i biskupów utrzymywane, były ogniskiem oświaty dla południowych Niemiec. Sekularyzacya nastąpiła w r. 1803, a ¹ w r, 1817 mocą konkordatu bawarskie go biskupstwo przemianowane zostało na arcybi-skupstwo Monachium F. Dobra biskupie przeszły częścią do Bawaryi, częścią do Salzburga.—W F-u odnaleziono trzy najdawniejsze pomniki języka Słoweńskiego, z X i XI w.; znajdują się one obecnie w bibliotece Monachijskiej. Pisali o nich Do-browski, Koppen, Wostokow, Srezniewski, Kopi-tar, Wondrak i in/

Freistadtl, Freistadl, ob. Galgocz.

Freistadt, 1). F., miasto na Szląsku Austry-ackim, ob. Fr y s z tat.—2). F., miasto na Szląsku Pruskim, ob. Kożuchów.—3).    F., miasto

w Prusach Zachodnich, ob. Ki si elec.—4). F., miasto okręgowe w austryackim kraju koronnym Austryi Wyższej, przy drodze żelaznej z Bu-dziejowic w Czechach (Budweis) do Enns; sąd okręgowy; gimnazyum; trzy kościoły; browary; ożywiony handel lnem i konopiami; 3 500 mieszkańców.

Freitag Adam, ob. Frey tag.

Freiwaldau, Frywałdów, 1) F., miasto na Szląsku Pruskim, w regencyi Lignickiej, na północ od Zgorzelic (Görlitz), nad Starą Czarną, (Alte Tschirne), fabryka fajansu i porcelany; dwa kościoły, przedtem katolickie, dziś protestanckie; 2 500 m-ców.—2) F. miasto powiatowe na Szląsku Austryackim, w pobliżu Grafen berga, w górzystej okolicy, u stóp Hirschbadu, nad rz. Białą, dopływem Nissy Szląskiej, przy drodze żel. Ziegenhals -Hannsdorf (Hanuszowice), 441 m. nad p. m., 6 223 m-ców (1890 gmina), —prawie wyłącznie Niemców i katolików. Zamek z czasów Piastowskich, odnowiony przez Karola Ferdynanda Wazę, syna Zygmunta III, w r. 1637 — 1640; piękny kościół Wniebowzięcia N. Panny; szkoła przemysłowo-handlowa, pięć szkół miejskich; władze powiatowe, sąd okręgowy; ożywiony przeaaysł (browary, tkalnie bawełny i płótna, farbiarnie, wyrób adamaszku) i handel. — Niegdyś były tu kopalnie złota, do których sprowadzono górników z Niemiec i obdarzono ich wielkiemi przywilejami; to sprawiło, że pierwotny tu język czeski wygasł w niedługim czasie.

sądowe.

Frej Jan Zach ar y as z, malarz i rytownik (* 1771 w Wiedniu—f 1829 w Warszawie), uczeń wiedeńskiej Akademii malarstwa, doskonalił się w Londynie pod kierunkiem Westa. Przybył do Polski 1804 r., naprzód do Puław, gdzie rysował widoki tej siedziby dla księżny Czartoryskiej, a następnie do Warszawy (1805), gdzie rozpoczął pracę od sztychowania rysunków Vogla do jego podróży artystycznej po Polsce, i gdzie osiadł na stałe, trudniąc się nauczaniem rysunków w różnych zakładach naukowych prywatnych, a także i w konwikcie księży Pijarów na Żoliborzu. Prócz sztychów malował akwarelą sceny historyczne i widoki krajowe. Główniejsze z nich są: Bitwa pod Lipskiem, Elekcya Henryka Walezyusza pod Wolą, Wjazd uroczysty do Krakowa króla, Oswobodzenie Greków przez Fla-miniusza, Widok Syberyi (do podróży generała Kopcia), Scena z raju utraconego Miltona. Porów.

Rastawieckiego „Słownik malarzów polskich” War.

s. s.

Freja, istota nadludzka, opiewana przez poetów islandzkich, czasami wspominana w podaniach norweskich, nieznana w Szwecyi, Danii i Niemczech; pomimo więc, że mitologowie usiłowali uczynić z niej bóstwo wszecligiermańskie, krytyka nowsza zaprzecza temu i widzi we Frei islandzkiej tylko sztuczny wywód tak z nazwy, jak i z istoty Frej r a (ob.), rzekomego jej brata, czy męża. Przeniesiono na nią prawie wszystkie znamiona i mity, cechujące Frygę (ob.); można więc powiedzieć, że F. zaćmiła i zastąpiła sobą na Islandyi Frygę.—Por. Grimm „Deutsche Mythologie” (193, od 276, 389, 514, 797, 1007, 1055); Mannhardt „Die Götter der deutschen und nordischen Völker” (308 — 311); Bugge „Studien über die nord. Göttersagen” (10, od 95, 105, 258 — 64); Paul „Grundriss der german. Philologie” (I, 1109—11).

Frej teller był w dawnej Polsce podatkiem od każdego centnara kruszcu. Pierwszą znajdujemy o nim wzmiankę z r. 1374 w przywileju Elżbiety, matki Ludwika Węgierskiego, rządzącej Polską. Początkowo podatek ten stanowił wyłącznie dochód panującego, w miarę zaś mnożenia się przywilejów odstąpiony został w dobrach nadanych na korzyść obdarowa-

A. K.

Zygmunta Augusta podczas wojny Inflanckiej ₍ ski (Fryderyk II) zwrócił swe siły morskie prze-(1558—1572) dla chwytania na morzu Baltyc- I ciwko F-om. W r. 1569 admirał duński rzucił kiem okrętów nieprzyjacielskich, dowożących j się na nich, zabrał kilkanaście okrętów i wraz kontrabandę wojenną do Inflant, tudzież dla ta- j z załogą uprowadził do Danii; w r. 1579 naje-mowania rozwijającego się coraz bardziej, niedogo- ] chał port Pucki, w którym stali. natenczas F., dnego dla Rzeczypospolitej handlu moskiewskiego j pobrał im okręty i 28-u marynarzy kazał stra-w Narwie. Namawiany niejednokrotnie przez Alber- cić, następnie zawrócił przed Gdańsk, czyniąc ta ks. pruskiego z powodu zatargu pomiędzy bratem jego, arcybiskupem ryskim, a mistrzem inflanckim, Wilhelmem Fiirstembergiem (r. 1557), do utworzenia własnej floty na Bałtyku, król ten odpowiadał, że Polacy do wojny morskiej nie są usposobieni: „Konno walczyć nawykliśmy, morza nie znamy”. Zalecał więc ten projekt Gdańszczanom, którzy się jednak od tego wymówili. Dopiero po wcieleniu Inflant do Rzeczypospolitej (1561 r.), kiedy o posiadanie świeżego nabytku walczyć wypadło z Rossyą i Szwecyą, przekonany o gwałtownej potrzebie floty, a nie znalazłszy w tej mierze poparcia u sejmu, Zygmunt August własnym kosztem wystawił i uzbroił 15 okrętów wojennych i obsadził je załogą, złożoną z ochotników, czyli F-ów. Okręt pojedyńczy obejmował 60—70 łasztów; były jednak pomiędzy niemi i większe od 150 do 200 łasztów. Liczbie łasztów odpowiadała liczba załogi. Przeciętna wielkość

pogróżki, że F-ów nietylko w porcie, ale i na rynku szukać będzie. Tamowanie „żeglugi Na-rewskiej” przez Zygmunta Augusta wywołało wkrótce koalicyę ze strony zainteresowanych państw, mianowicie: Szwecyi, Rossyi, Danii i Francyi. Wyniszczona napół korsarska flota polska nie mogła dłużej stawić oporu przemożnym siłom. Zygmunt August rozpoczął wtedy zabiegi dyplomatyczne, które jednak zakończyły się z jego strony przyrzeczeniem odwołania F-ów. Chciał zastąpić ich flotą regularną; wnosił też na sejmie 1571 r. projekt utworzenia „Armaty”, jaką posiadały państwa europejskie, nie uzyskał jednak poparcia ze strony szlachty. Resztę wyniszczonych F-ów znieśli nienawidzący ich Gdańszczanie podczas bezkrólewia 1573 r.—Ł. Gołębiowski „O marynarce polskiej” (w „Przeglądzie Naukowym” z r. 1843 t. I i II); Akta podkanclerskie Fr. Krasińskiego (Bibl. Ord.

J. B.

Frejr, istota mityczna wierzeń skandynawskich, bóstwo słoneczne, pokojowe, dobroczynne, syn Nj örd hr a (ob.), którego nowsi uczeni utożsamiają, pomimo różnicę rodzaju, z Tacytowską Nerthus, ta bowiem nosi wszystkie znamiona F-a i siostry (albo małżonki) jego, Frei (ob.). Cześć F-a znana jest głównie z poetyckich i kronikarskich opisów uroczystości w starożytnej Upsali, w ostatnich czasach pogaństwa, poprzedzających chrześcijaństwo. Giermaniści odszukują w wierzeniach ludowych niemieckich śladów bóstwa tego, które, jak się im zdaje, nosiło w Niemczech nazwę Fro. Imię F-a być może, że się wiąże z wyrazem niemieckim froh = wesoły, a z pewnością używało się w Skandynawii w znaczeniu „pan, władzca”. Zdaje się, że często w źródłach islandzko-nor-weskich wspominany Yngwifreyr, mniemany prarodzic królów szwedzkich i zarazem imiono-dawca Ingewonów, jest postacią identyczną z F-em, a ten znowu często w sagach miesza się z Odynem. Frejr nosi miecz cudowny, nazywany jest „świetlanym”, jeździ na złotowłosym dziku, pływa na cudownym, dającym się zwijać, jak płótno, statku, jest panem Alf-heimu, dziedziny bogów; opiekuje się prawem i pokojem (w Szwecyi „pokój Frejra” wyraża to, co gdzieindziej „treuga dei”, rozejm boży); od niego zawisły pogoda i niepogoda; on daje bogactwo i płodność: to też Adam z Bremy wspomina, że posąg Frejra był „cum ingenti priapo” (IV, 26). Kronikarz ten nazywa go

okrętu wynosiła: 32 łokcie dna, 8 stóp płasz- Krasińskich 1871 r.). czyzny, 10 stóp głębokości, 25 stóp obwodu (?).

F-ów werbowała kommissya morska, która nad nimi miała nadzór i rozsądzała prawowitość ich zdobyczy, w ⁹/]0 części im przyznawanych. Pod dowództwem wyznaczonego przez króla admirała,

Tomasza Sierpinka, a pod kommendą kapitanów:

Wukasowicza, Genricha i Hausnerkera, pod znakiem flagi (oh.) polskiej, połączeni z flotyllą księcia pruskiego, złożoną z trzech okrętów, F. krążyli po morzu Baltyckiem i czasem w Sundzie przy pomocy Duńczyków chwytali płynące do Inflant z kontrabandą wojenną okręty hollenderskie, angielskie, francuskie, szwedzkie, lubeckie. Ale F. doznawali ciągłych prześladowań od niechętnych im Gdańszczan. Ci pomagali okrętom szwedzkim wymijać zasadzki frejbiterskie. F. „nie mogli się pokazać śmiało w Gdańsku”, nawet w domach własnych nie byli bezpieczni. Sierpinka mało nie zabili Gdańszczanie: cieślę, pracującego przy budowie okrętu zamordowali, innemu znów zabrali majątek za to, że przyjął służbę we flocie. Na morzu tamowano i depak-towano okręty, nie wpuszczano do portu, a kapitan na Blokhauzie strzelał do nich z dział.

Jedenastu F-ów za jakąś burdę uliczną porwano z rozkazu magistratu ze statku, gdzie już byli uwięzieni przez dowódzcę, i ścięto na rynku.

Z zajścia tego Stanisław Karnkowski zdawał sprawę w imieniu kommissarzy na sejmie w r.

1570. Cała sprawa zakończyła się uroczystem przeproszeniem króla przez burgrabiego i stany miejskie (23 lipca 1571 r.). Z pomocy Duńczyków F. korzystali krótko, po zawarciu bowiem I Fricco i w Szwecyi głównie cześć zna je-przymierza ze Szwecyą i z Moskwą król duń- • go, chociaż skądinąd wiadomo, że czczono go

And. S.

na wybrzeżu oceanu Indyjskiego, pod 32° 3' sz. pd. przy uściu Swan River; jest portem miasta Perth, z którym połączone zostało drogą żelazną i żeglugą parową; przystań obszerna, lecz nie bardzo bezpieczna, zwłaszcza podczas wiatru południowo-zachodniego; latarnia morska; 7 500 m-ców.

Frémiet Emmanuel, współczesny rzeźbiarz francuski (* 1824 r. w Paryżu). Uczeń Rude’a, współzawodnik Barye’go na polu świata zwierzęcego, przewyższa go nawet malowniczością i nierównie większą rozmaitością w odtwarzanych typach zwierząt. Jakkolwiek świat zwierzęcy (konie, niedźwiedzie, lwy, psy, lisy, koty, Fauny, Goryle, zwierzęta przedpotowe), stanowi specyalnośó F-ta, artysta ten nie ogranicza się tą specyalnoscią i umie być wymownym, a nawet podniosłym w przedstawianiu typów, osób historycznych lub pomników. (Jeździec rzymski, Dowódzca gallijski na koniu, z r. 1862, obie te rzeźby zdobią muzeum Saint-Germain; Joanna D’Arc modląca się, z 1874; Średniowieczny rycerz błędny, z 1878 r., Joanna D’Arc na koniu, z 1889 r., i Velasquez na koniu z 1890, ta ostatnia statua nabyta przez państwo do ogrodu w Luwrze). Znany posąg Joanny D’ Arc na koniu, stojący na placu Piramid, z początku powszechnie krytykowany z powodu zbytniego spokoju, znajduje obecnie coraz więcej uznania w sferze artystycznej. Jako przeciwstawienie do tego posągu przytoczyć można olbrzymie popiersie wyobrażające „Wojnę” (z r. 1872); ta głowa symboliczna, niepomiernej siły, pełna wyrazu i charakteru, przypomina zapał mistrza jego, Rude’a. Nadzwyczajna płodność F-a na polu plastyki nie odbija się jednak ujemnie na jego dziełach, które noszą wszelkie cechy sumiennej i natchnionej pracy. Rzeźby jego są zawsze wykończone, pełne charakteru, a zarazem są odbiciem właściwego, oryginalnego jego stylu. Ta oryginalność razi niektórych, ale wielu też zjednywa, zwłaszcza, gdy się weźmie na uwagę wszechstronność talentu F-a. F. jest także dobrym malarzem zwierząt i widoków, a również zdolnym ilustratorem („Illustration”, „Magazin Pittoresque”). Protegowany przez Napoleona III, dla którego wykonał między innemi, na zamówienie, 70 statuetek polichromowych, przedstawiających typy armii francuskiej, F. był czę-

także w Norwegii, Danii i na Islandyi. Oprócz ofiar ludzkich przynoszono mu, podczas uroczystości jesiennych, obiaty z koni, byków i dzików.—Por. Grimm „Deutsche Mythologie” (103, 146, od 190, 522); Mannhardt „Die Götter deutsch, und nordischen Völker” (233—245); Lippert „Die Religionen der europ. Culturvölker” (od 227); Paul „Grundriss der german. Philologie” (I, 1058

J. K.

1062).

Frej SZyc (Freischütz = wolny strzelec) według podania niemieckiego był to strzelec, który dostał od dyabła siedem kul zaczarowanych pod warunkiem, że sześcioma z nich będzie trafiał do celu, jaki sam sobie obierze, siódmą zaś czart kierować będzie według swej woli. Podanie to było bardzo rozpowszechnione, szczególniej śród niemieckich landsknechtów w w. XV, oraz podczas wojny Trzydziestoletniej.

Sk.

Z opowieści Apela w pełnej dowcipu książce o strachach („Gespensterbuch” Lipsk 1810,— osobna odbitka tamże 1823) Kind ułożył libretto do słynnej opery Webera, skomponowanej r. 1821.

Fréjus, stolica kantonu i port nad m. Sród-ziemnem w francuskim departamencie Var, przy drodze żel. Nicea-Marsylia, niedaleko uścia rzeki Argens, 3 600 m-ców (gmina). Starożytna ta osada sięga początkiem czasów rzymskich, gdy Juliusz Cezar w r. 44 przed Chr. założył tu kolonię Forum Julii. Oktawian August zbudował port, wodociąg, amfiteatr, łaźnie, podniósł osadę do godności miasta i uczynił ją siedliskiem Vlli-ej legii, skutkiem czego nosiła ona także nazwę Colonia Octavianorum. Z tych wszystkich dawnych budowli pozostały dotąd liczne i nieźle zachowane pamiątki, tak, że pod tym względem F., obok Nîmes i Arles, należy do najciekawszych miast południowej Francyi.

(Brama = Porte Dorée, latarnia morska, świątynia, łuki akweduktu, amfiteatr 11U m. średnicy, odnowiony w r. 1868, łaźnie, mury cytadeli i t. p.). Około r. 370 F. jest już stolicą biskupstwa; w 595 r. burzą miasto Awarowie, a to samo czynią Saraceni pod koniec IX wieku, lecz wkrótce odbudował je biskup Riculf.

W r. 1475 niszczą F. piraci, a Karol V w r.

mu wzniesienie

s. s.

1536. Henryk II w r. 1555 ustanowił tu główną przystań floty morza Śródziemnego, lecz port, zamulany przez rzekę Argens, okazał się niedogodnym. Dziś F. jest siedliskiem] biskupstwa, sto nagradzany na wystawach konkursowych, ma piękną katedrę, seminaryum, sąd handlowy, a ostatniemi czasy powierzono szpital, bibliotekę miejską, muzeum starożytno- ! posągu dla Raffet’a. Porów. „L’Art” z r. 1888; ści; fabryki korków, mydła i plecionek ze sło- j my, łomy porfiru; rybołówstwo, handel owocami 1 południowemi. — W starożytności urodzili się tu Julius Agricola i Cornelius Gallus, a w nowszych Sieyès.— Napoleon I po powrocie z Egiptu wylądował .'tu w r. 1799 (port St. Raphael) i stąd też odpłynął w roku 1814 na wyspę

Elbę.

„L’Artiste” z roku 1892.

Frémin René, rzeźbiarz francuski (* 1673 w Paryżu—f 1745 tamże), uczeń Girardona, we Włoszech uległ wpływowi Berniniego. Prócz niewielu rzeźb jego, jakie posiada Paryż (Roztropność i Umiarkowanie, płaskorzeźba w Notre Dame; św. Sylwia, matka Grzegorza W., posąg u Inwalidów), przechowało się mnóstwo Fremantle, îniasto w Australii Zachodniej, ¹ posągów mitologicznych i historycznych dłóta

.PrcyfeJ. Powrk. llus+r 7,o s». J80. T. XXIU.

And. S.

31

F-a w ogrodach letniej rezydencyi królewskiej wanie Michała Anioła, jak chcą niektórzy, naj-w La Grania w Hiszpanii. Wykonał je F. lepiej charakteryzuje sposób malowania i nastrój w latach 1722—29, wezwany na dwór Filipa duchowy artysty. W Luwrze przechowuje się Vl-go. Najwybitniejszem z tych dzieł jego jest słynna fontanna, zwana Fontanną Z ab, przedstawiająca grupę Apollona, Dyany i Latony,

dotąd, znany, pretensyonalny, duży obraz jego, przedstawiający Dydonę leżącą w otoczeniu amorków i służebnic, a przed nią Eneasza w zbroi, zwróconego twarzą ku Merkuremu w obłokach, który rozkazuje mu opuścić Dydonę. Obraz ten nosi cechy tradycyonalne, t. zw. szkoły z Fontainebleau. Przechował się także sztych, przedstawiający Madonnę, roboty F-a. F. miał kilku synów, którzy także uprawiali malarstwo.—Porów. Laborde „La renaissance des arts à la cour de France” (Paryż 1850, t. I); Ch. Blanc „Histoire des peintres”; velles Archives de l’art français” (1872).

Fréminville (de la Poix) Krzysztof Pau lin, marynarz, przyrodnik i archeolog francuski (* 1787—f 1848), od dziecka prawie służąc w marynarce wojennej, podczas licznych podróży morskich oddawał się badaniom przyrodniczym i archeologicznym; ogłosił drukiem, między innemi, „Les antiquités de la Bretagne” (4 tomy; „Nouvelle relation du voyage à la recherche de La Pérouse”; „Histoire du Bertrand

Fr. N.

okoloną 24-ma żabami i maskaronami, z któ-

rych paszcz bije woda.

s. s.

Freminet Marcin, malarz francuski (*1567 w Paryżu—f 1619), zwany także F rémi ne 1, syn Mederyka F., także malarza; bardzo młodym wyjechał dla studyów malarskich do Włoch i już w roku 1589 znanym był w Rzymie, gdzie

„Nou-

s. s.

I-

Duguesclin” i t. d.

W. G.

Fremont d’Ablancourt Mikołaj (* 1625 — f 1693), pisarz frnncuski z XVII wieku, który jako hugonota opuścił ojczyznę po odwołaniu edyktu nantejskiego i osiedlił się w Hollandyi, gdzie został historykiem książąt orańskich; pozostawił kilka dzieł treści historycznej, a oprócz tego kilka także traktatów i rozpraw naukowych dość różnorodnej treści.

i'

ń .Id

L_...

Es

53

Fig. 33. Posąg konny Dziewicy Orleańskiej. (Rzeźba Emmannela Frémieta).

pilnie studyował Michała Anioła. Już w owej epoce Thomassin sztychował jego obrazy. Wróciwszy do kraju, F. doznał silnego poparcia od dworu. W r. 1603 został malarzem nadwornym, Henryk IV powierzył mu, między innemi, dekorowanie kaplicy pałacowej w Fontainebleau, którą F. ukończył dopiero za panowania Maryi Medicis. Malowidła F-a dotąd przechowały się. Restaurował je Th. Lejeune w 1854—6 r. Na plafonie tej kaplicy zwraca na siebie irwagę figura anioła spadającego. Nieudolne to naślado-

Fremont Jan Karol, podróżnik i wódz amerykański (* w Savannah [stan Georgia] 21 stycz. 1813 r.—f w New-Yorku 13 lipca 1890 r.). Był synem emigranta francuskiego; szkoły kończył w Charlestown (południowa Karolina), poczerń został inżynierem kolejowym. Zimą 1837 r. podróżując, jako pomocnik inżynierów-topo-grafów w celach wojennych na północy Georgii, poślubił potajemnie, wśród nader romantycznych okoliczności, czternastoletnią córkę pułkownika, senatora Tomasza Bentona. W r. 1842 rozpoczął swe poszukiwania, które go wsławiły i którym zawdzięcza swe przezwisko wynalazcy ście żek („Pathfinder”!. Zbadał kraj cały pomię dzy rzeką Missouri a południowem przejściem gór Skalistych aż do brzegów Oceanu Spokojnego. Sprawozdanie jego wydrukowane zostało z rozkazu Kongresu, a najwyższy szczyt przebytych przez niego gór otrzymał jego imię. Przez sto dni staczał ciągłe utarczki z koczowd-skami Indyan, którzy zagradzali mu drogę; w pięć miesięcy po wyruszeniu dotarł wreszcie do wielkiego Słonego jeziora. Bez przewodnika podczas ostrej zimy przebył łańcuch Sierra Nevady i dosięgnął fortu Sutter na rzece Sacramento, straciwszy w drodze muły i bagaże, lecz zdoławszy ocalić swych ludzj. W 184J

r. doszedł ostatecznie do Missouri, za co wynagrodzony został stopniem kapitana. Podczas jednej z wypraw pokłócił się z generałem meksykańskim, Castro, zajmującym Górną Kalifornię, i, oblężony przez niego, wytrzymał przez dni cztery, mając jedynie 62 ludzi. W roku 1846 (był już wówczas generałem - lejtenantem) mianowany został gubernatorem Kalifornii przez Stocktona, który ją naówczas podbił. Ze swej strony Filip Kearney przybył na tęż samą posadę. Stąd wywiązały się zatargi, zakończone przez rząd waszyngtoński przyznaniem wyższej władzy Kearneyowi; F., aresztowany przez współzawodnika, wysłany został do Waszyngtonu, stawiony przed sądem i, jako winny niesubordynacyi i nieposłuszeństwa, otrzymał dymissyę. Wróciwszy do życia prywatnego, na swoją rękę rozpoczął poszukiwania,, usiłując znaleźć możliwą drogę do Kalifornii przez Rio Grande. Lecz w przejściu przez góry, okryte śniegiem, stracił wszystkie muły i trzecią część ludzi wśród okropnych scen kanibalizmu. W r. 1850, nazajutrz po parni i rysunkami), przyłączeniu Kalifornii do Stanów Zjednoczonych, został obrany senatorem. Cały rok 1852 przepędził w Europie, gdzie go wszędzie podejmowano z wielkiemi honorami. Powróciwszy do Ameryki. rozpoczął czwartą, trudną bardzo, wyprawę w czasie której żywił się jedynie koniną i nieraz po dwie doby nie jadł i nie pił. Na wiosnę 1855 przeniósł się wraz z rodziną do New-Yorku, postawił tu swoją kandydaturę na prezydenci, lecz został słabą większością zwyciężony przez Buchanana. W czasie Powstania Stanów Południowych mianowany został generał-majorem w wojsku, operującem na Wschodzie.

czonych. Gdy jednak te usiłowania spełzły na niczem, F. wycofał się do życia prywatnego i zajął się jedynie budowaniem nowych linij kolejowych. Stan Texas nadał mu prawa rozporządzania obszarami ziemi. Imię jego zostałc niefortunnie przez agentów francuskich wciągnięte do sprawy o szachrajstwa finansowe; ściągnęło to na głowę F-a wyrok zaoczny, skazujący go na więzienie i karę pieniężną. Pomimo tege, równie śmiesznego jak niesprawiedliwego wyroku, F. został mianowany gubernatorem Arizony i na tern stanowisku wytrwał do r. 1881. F. był długo członkiem stronnictwa radykalnego, występującego przeciw niewolnictwu w Stanach Zjednoczonych. — „Parni ętniki” jego, któPe wyszły w r. 1886. są nader ciekawe, również jak jego sprawozdania z podróży, przedsiębranych w latach 1842 i 1843, wydane pod tytułem „Report of the Exploring Expedition to the Rocky Mountains and to Oregon and North

California” (Waszyngton 1845, in 8-o, z malw.

F r e m ont jako wybitny inżynier znajomość techniczną zdobył sposobem praktycznym. Początkowo, jako geometra, pracował przy pomiarach terrytoryum Minnesota, od roku zaś 1842 — 1845 na zlecenie rządu zajmował się zdejmowaniem kart topograficznych zachodnich prowincyj Stanów Zjednoczonych. Praca ta dała mu sposobność odkrycia wąwozu w okolicach Cheyenne w Kordylierach, nadającego się do przeprowadzenia trasy kolejowej. Okoliczność ta, pierwszorzędnego znaczenia, umożliwiła w r. 1844 połączenie koleją żelazną wschodnich stanów z zacliodniemi.

W roku 1863

zaczął brać udział w rozmaitych przedsiębiorstwach kolejowych, ta jednak działalność F-a

E. D.

najmniej godną jest uwagi.

Fremy Arno ld, literat francuski (* 1809 r.), był synem profesora chemii w Saint-Cyr; otrzymawszy stopień doktora za rozprawę p. t. „Variations du style français au XVIII siècle”, otrzymał katedrę na fakultecie literatury francuskiej w Lyonie, lecz wkrótce został z tego stanowiska usunięty za współpracownictwo w rozmaitych czasopismach francuskich, między innemi w „Charivari”, w których umieszczał prace niezgodne z powagą swego powołania, jak np. „Elfride et les deux Anges” (1839); „Une fée de salon” (1836); „La chasse aux fantômes” (1838) i in. W roku wszakże 1847 dano mu taką samą katedrę w Strassburgu, lecz już w roku następnym wziął rozbrat ostateczny z zawodem profesorskim, aby się całkowicie poświęcić literaturze i dziennikarstwu. W 1854—58 był redaktorem „Charivari”, później współpracował „Revue de Paris", „Revue britannique”, „Siede” i in., oraz pisał drastyczne powieści dla półświatka, malując w nich obrazy z niektórych zwyrodniałych sfer społeczeństwa paryskiego. Z bardzo licznych jego powieści za-

Wówczas F. znajdował się w Europie; wróciwszy stamtąd z ładunkiem broni, założył swą kwaterę w Saint Louis. Po bitwie pod Wilsons Creek, w której zginął dowodzący pod jego rozkazami generał Lyon, Frimoht ogłosił prawo wojenne; zawiesił wszystkie pisma secessyoni-styczne, skonfiskował dobra powstańców i uwolnił niewolników. Prezydent Lincoln potwierdził wszystko, prócz zniesienia niewolnictwa, co uważał za krok przedwczesny i co własną swą władzą unieważnił. Podczas gdy F. szedł na Price’a, aby go wypędzić z Lexingtonu, został przez osobistego swego przyjaciela, Blaira, oskarżony o nadużycie władzy i zdzierstwa; odjęto mu dowództwo wówczas właśnie, gdy miał pokonać Secessyonistów. Sztab jego i większość oficerów usunęli się z nim razem. W 1862 r. rząd uznał niesłuszność rzuconych na F-a oskarżeń i dał mu dowództwo dywizyi, przeznaczonej do działań wojennych na północy Wirginii; lecz pobity pod Cross-Kays, i nie chcąc służyć pod rozkazami generała Pope’a, F. wrócił do New-Yor- j w ku, by tu nadaremno oczekiwać nowego dowództwa. W roku 1864 grupy republikanów niezadowolonych z rządów Lincolna postawiły kandydaturę F-a na urząd prezydenta Stanów Zjedno

cach [Postwitz]), od r. 1651 był pastorem w Kozłach (Kosel), a od 1663 w Budystecach. Za jego staraniem r. 1660 zwołano do Budzi-szyna pierwszą konferencyę serbo-łużycką, na której 15 duchownych protestanckich narodowości słowiańskiej uchwaliło wzajemną sobie pomoc, oraz opiekę nad wdowami i sierotami. Był to początek późniejszych stowarzyszeń narodowych. W Budystecach F. rozpoczął przekład Ewangielii św. Mateusza i Marka, który wyszedł r. 1670. Dla tego przekładu F. obmyślił pisownię, podobną do czeskiej i polskiej. Przeciwko tej pisowni wystąpił pastor Zachary asz Jan Bierlink (Bierling) z Poriecza (Po-ritsch), który w dziełku „Didascalia seu Orthographia vandalica” zaproponował pisownię niewolniczo na niemieckiej osnutą. F. pod naciskiem Bierlinka, stanów łużyckich i mecenaski Katarzyny v. Gersdorf przyjął pisownię Bierlinka, której dotąd trzymają się Serbowie łużyccy protestanci, katolicy zaś pozostali przy pierwotnej pisowni F-a. Nie przestając pracować nad przekładem Nowego Testamentu, wydał go w całości 1706 w Zytawie (Zittau), nakładem Katarzyny v. Gersdorf. Prof. E. Muka w rękopismie w Żytawie znalazł wiersze serbo-łużyckie M. F-a, pisane na rodzinne uroczystości weselne. Korzystając z przejazdu Piotra W. przez Saksonię w r. 1697, F.    przesłał mu swoje przekłady

sługują na wzmiankę: „Les roués de Paris” (1838)-, „Les femmes proscrites” (1840); „Physiologie du rentier” (wespół z Balzakiem 1841); „Journal d’une jeune fille” (1854); „Maîtresses parisiennes” (1855); „Les amants d’aujourdhui” (1862); „Les batailles d’Adrienne” (1865). F. próbował także sił swoich na polu dramatycznem, ale bez powodzenia. Gdzie i kiedy zakończył życie, niewiadomo; ostatnia jego praca „Qu’est ce que la. France” wyszła r. 1882.

Fremy Edmund, chemik francuski (* w Wersalu 22 lutego 1814), brat Arnolda. W 1837 był preparatorem Pelouze’a w „Collège de France”, następnie w r. 1840 prowadził repetycye w „Ecole politeęhniąue”, zaś w r. 1842 został wybrany przez Gay-Lussac’a do wykładania chemii w Muzeum historyi naturalnej. W r. 1850 zamianowano go profesorem tytularnym w Muzeum i na tern miejscu pozostawał do r. 1892, będąc jednocześnie dyrektorem tej instytucyi. W r. 1846 otrzymał katedrę chemii w „Ecole poli-technique.” Nakoniec w r. 1864 przy współudziale Chevreul’a założył w Muzeum bezpłatne laboratoryum chemiczne, licznie nawiedzane przez uczniów. Od roku 1857 F. był członkiem Instytutu.—Prace naukowe, które ogłaszać zaczął, począwszy od r. 1834, są bardzo liczne. Dotyczą one chemii mineralnej i organicznej, a także chemii stosowanej w zakresie roślin, minerałów i metalurgii, w „Annales de chimie et de physique.” Do głównych należą w chemii mineralnej: kwas żelazny; metaantymonian sodu; cyniany i meta-cyniany; ołowiany krystaliczne; kwas osmowy; kwasy sulfazotowe. Wspólnie z Edmundem Bec-querel’em dowiódł, że ozon jest to tlen w stanie allotropijnym. W chemii organicznej: działanie ciepła na kwasy winne; fermentacya mleczna i pektynowa; kwas palmitynowy; analiza móz-

Ogłaszał je    Fremy    wraz z listem    po serbo-łużycku i po łacinie,

w którym zwracał jego uwagę na pokrewieństwo jęz. serbo-łużyckiego z rossyjskiin.—Freue e 1 Abraham (*    1656 w Kozłach (Kostl), —f

w Szunowie [Schönau]). Nauki pobierał w uniwersytecie w Wittenberdze, a potem sprawował urząd pastora od r. 1684 w Husce (Gaussig), a od r. 1686    w Szunowie. Ceniony przez

uczonych, nieznany jednak był ludowi. Pogrą-j żony w studyach lingwistycznych i starożytni-gu. W chemii stosowanej:    komórki roślinne;    czych, wydał    wielkie dzieło „De originibus-

materye barwne liści i kwiatów; badauia kości, fibryny, jaj, mięśni i soczewki ocznej; fabryka-cya papieru; wytwarzanie awanturynu. W metalurgii: badania żelaza, stopów, stalowania, cementów hydraulicznych, puzzolanów. Wspólnie z Pelouzem F. ogłosił wiele prac, mianowicie: „Traité de chimie”, w 6 tomach, dotyczące zastosowania tej gałęzi wiedzy (chemii) do analizy, przemysłu i rolnictwa. Wielka Encyklope-dya chemiczna, wydawana przez Dunota, wychodziła pod jego kierunkiem.

M.

i t. d., oraz Historya górno - łużycka, Histo-rya naturalna górno - łużycka, Słownik dolno-łużycki i inne jeszcze prace.—Jako gorący pa-tryota, żywił nadzieję, że jego język ojczysty coraz więcej zwolenników zyskiwać będzie. — Frencel M i c h ał, młodszy syn Abrahama (* 1667 w Budystecach—j 1752 w Wojerecach (Hoyerswerda), był od r. 1695 pastorem w Czor-nym Khołmcu (Schwarz-Collm), a od r. 1725

linguae sorabicae” (Bud. 1693—1696), w któ-rem, lubo zabiegał do hebrajszczyzny, robił porównania z innemi językami słowiańskie-mi, co u późniejszych poszło w zaniedbanie. Inne jego prace: „De diis Slavorum et Sorabo-rum in specie” i „De vocabulis propriis Sorabi-cis pagorum” i t. d. wydał Hoffmann w swem zbiorze „Scriptores rerum Lusiticarum” (1719). W rękopiśmie po nim pozostały: wielki słownik p. t. „Lexicon harmonico-etymologicum Slavicum in quo linguae Sorabicae, nec non Polonicae ac Frenclowie, inaczej Brandowie, rodzina Bohemicae non tantum vocabula recensentur” pisarzy serbo-łużyckich; w w. XVII i XVIII dali oni popęd do pisania w języku narodowym, poszedłszy w ślady Mikołaja Jakóbi-cy, Albina Moliera, Andrzeja Tharaeusa, Wacława Worjecha i Grzegorza Martiniego, którzy pierwsi robili próby zastosowania obu dyalektów dolno- i górno-łużyckiego do książek religijnych protestanckich.—Frencel Michał (* 1628 r. w Bieczycach [Pietschwitz]—f 1706 w Budyste-

Pozostawił też „Liturgikę” i „Encyklo-

W. Gr.

Pod

na-

K. J.

s. D.

Dr J. p.

u.

w Wojerecach. Za przykładem ojca badał starożytności słowiańskie i między innemi napisał „Dissertatio de idolis Slavorum” (Wittemb. 1691). Syn jego, Frencel Samuel Bogusław (* 1701 — f 1768), od r. 1729 był pastorem w Lejnie (Geierswalde), a od r. 1792 w Wojerecach, których opis wydał p. t. „Hist. Schauplatz oder Chronik und Beschreibung der Stadt und Herrschaft Hoyerswerda” (1744).

Frencl Inno ce nty Antoni (* 1818—f 1862 r.), pisarz religijny czeski.—W r. 1843 wyświęcony na księdza, następnie został doktorem teologii i pisywał dzieła treści religijnej, między któremi najważniejsze „Postylla” (Praga 1854 —61), czyli wykład Ewangelii i Listów apostolskich na święta całego roku, praca pomnikowa, oparta na niezmiernie rozległych i gruntownych studyach. — W r. 1861 rozpoczął wydawnictwo illuśtrowanej Biblii czeskiej, dokończone w r. 1864.

pedyę biblijną ”

Frenela (paleont.). Rodzaj ten drzew iglastych z rodziny Cyprysowatych (Gupressineae), rosnący obecnie w Australii i Nowej Kaledonii, istniał już może w Europie w okresie* mioceno-wym, jeżeli szyszki z węgla brunatnego w Wet-terau, pod nazwą F. europaea, opisane przez Ludwiga, istotnie do tego należą rodzaju.K-J-Frenelopsis Schenk (paleont.). zwą F. Hoheneggeri (Thuyites, Gulmites Ettings-haus) opisał Schenk kawałki gałęzi z piętra urgońskiego (dolnego piętra ogniwa gaultu for-macyi kredowej) w różnych miejscowościach Morawii. Takież same szczątki opisane później zostały przez He era z tegoż piętra w Gren-landyi i przez Sa porte z piętra turońskiego (średniego piętra kredy wyższej) we Francyi. Drugi gatunek: F. occidentalis opisał Heer z for. macyi weadeńskiej (najniższego piętra formacyi kredowej) w Portugalii, różniący się od pierwszego przeciwległemi gałęziami. Gałęzie i gałązki rodzaju tego są stawowate, młodsze płaskie, jak się zdaje, starsze walcowate; listki drobne, łuskowate, trójkątne, ostro zakończone. Rodzaj ten należy niewątpliwie do rodziny cyprysowatych (Gupressineae) i blizki jest rodzajom Gallitris i Frenela.

Frenet Jan Fryderyk, matematyk francuski (* 7 lutego 1816 r. w Périgeux, w Dordogne), był profesorem matematyki fakultetu nauk w Lyonie. Ułożył zbiór zadań do rachunku nieskończonostkowego (1856 wyd. 4-e; Paryż 1882) i ogłosił szereg rozpraw, przeważnie z teoryi linij i powierzchni krzywych. Wzorami Freneta (albo Serreta) nazywają się wzory w teoryi krzywych podwójnej krzywizny, na dostawy kierunkowe stycznej, normalnej głównej i normalnej biegunowej.

Frenga, tak nazywano pewną postać przymiotu, w objawach swych nieco do trądu podobną, która, zacząwszy od r. 1810, przez czas dłuższy panowała nagminnie w niektórych okolicach Serbii.—Por. Przymiot (choroba).

Frengi (Frendżi, Freng, Frenk, Frendż, tureckie przekształcenie wyrazu Frank), u ludów wschodnich miano ogólne Europejczyków, których kraje zwą Frendżistanem. Nazwa ta powstała podczas wypraw Krzyżowych, w których najwięcej uczestniczyło Francuzów.

Frenkel. Herb polski, ob. Fraenkel.

Frenkiel Mieczysław, artysta dramatycznych teatrów warszawskich, należy obecnie jako wielce utalentowany komik do ulubieńców publiczności. Nie odrazu się to stało- F. musiał stopniowo wywalczać uznanie i syinpatyę widzów, którzy z początku z dwóch przyczyn w odpornej trzymali się pozycyi: za dobrze pamiętali Żółkowskiego i musieli naprzód oswoić się z naturą zdolności młodego artysty. Dopiero przyzwyczaiwszy się do bardzo prostej myśli, że na geniusza trzeba długo czekać, a tymczasem teatr istnieć musi, zaczęto się uważniej przypatrywać talentowi F-a. Ten zaś talent stopniowo odsłaniał się publiczności, naprzód dla tego, że poczynający artysta czuł także słaniający się między sobą a widzami cień wielki, który go trwogą przejmował, a powtóre, że przyjechał do Warszawy z Galicyi, gdzie aktorzy w odmiennej niż u nas kształcą się szkole. Do Krakowa zaangażował F-a Stanisław Koź-mian (1881), do Lwowa powołał go później (1885) Jan Dobrzański, dwóch zatem najlepszych dyrektorów polskich scen uznało w nim silę, która też wzrosła na tych scenach i ku artystycznym celom została tam skierowana. Pierwszą i najgłówniejszą tego kierunku właściwością było opanowanie temperamentu komicznego artyzmem w ten sposób, aby na widza więcej skupioną energią, aniżeli wybuchowym komizmem oddziaływał. Dyscyplinie Koźmianowskiej, stosowanej do artystów tragicznych, musieli się poddać i komicy. Spokój w grze, powściągliwość w efektach i gestykulacyi, dyskrecya w charakterystyce, umiejętne wyzyskanie niedopowiedzeń, jako środków artystycznych—to były zasadnicze artykuły katechizmu aktorskiego, który ohowiązywał w Krakowie. Zdaje się, że F-owi łatwo przyszło przejąć się temi zasadami. W usposobieniu jego było coś niewzruszonego, była jakaś stateczność, wyrobiona może wychowaniem domowem. Ur. 1860 r. we wsi Byszowie, w Sandomierskiem, z ojca Aleksandra Jana, b. wy-chowańca Instytutu agronomicznego w Marymon-cie, i matki, Maryi z Niwińskich, córki b. oficera b. wojsk polskich, a wnuczki pułkownika. Załęskiego, żołnierza Napoleońskiego, pobierał F. nauki w Sandomierzu. Po skończeniu szkół, pozostawał przez krótki czas na praktyce gospodarskiej w majątku ojca i pod jego kierunkiem. Porzuciwszy rolę, wstąpił do uniwersytetu w Warszawie, w którym przebył lat dwa, uczęszczając jednocześnie do szkoły dramatycznej,

za-

tu.

otwartej w 1879 r. przez Emila Derynga. Pro-wincyonalne występy oswoiły młodzieńca ze sceną i w Kaliszu grając, otrzymał wezwanie do Galicyi, gdzie, jak wyżej zaznaczono, rozwinął się jego talent, i skąd w 1890 roku dy-rekcya tutejszych teatrów sprowadziła go do Warszawy. Debiuty F-a u nas stropiły w pierwszej chwili publiczność tutejszą. Przywykłszy do pewnych, prawie romantycznych, rozmachów w komizmie, wyczekująco znajdowała się wobec gry, w której drobne rysy, delikatne akcenty, kunsztowne domyślniki składały się na plastykę tigury. F. podobny był do kogoś, co opowiada z miną spokojną najzabawniejsze histo-rye, a publiczność lubiła dotąd śmiać się razem

■3

f:

Fig. 34. Frenkiel Mieczysław.

z tym, który ją miał rozweselić. W grze F-a nie było ani taniej lmmorystyki, ani wykrzywionej karykatury; komizm jej wydobywał się zawsze, bez osobistych kommentarzy aktora z samej istoty sytuacyi, z samej głębi charakteru zdawał się mówić sam za siebie. W tym niezwykłym nastroju komicznym trzeba było smakować—i długo na to F. nie czekał, zwłaszcza, że wniósł przytem na scenę coraz rzadszą w naszym teatrze siłę—twórczość. To też odporność w sali słabła z każdym wieczorem, a jednocześnie atmosfera warszawskiej sceny robiła swoje i artysta rozluźniał potrochu pęta, krępujące mu fantazyę. Dziś wystarczy ukazanie się F-a, ażeby śmiech ogarnął widownię, a śmiech ten ma różne stopnie, bo go F. wywołuje na najrozmaitszych szczeblach skali komicznej, począwszy od figur szekspirowskich i typów Moliera, a skończywszy na galeryi szlacheckiej w oryginalnym repertuarze, i na mieszczuchach teatru francuskiego. Pośrednich odcieni jest tu mnóstwo, nie wyłączając nawet uczucia, odzywającego się z pod maski komizmu. Doskonałą syntezę charakteru, złożonego z takich właśnie kontrastów, przedstawił F. w ostatnich czasach w swojej kapitalnej roli „Cyrana de Bergerac”. Jest to jakby ujawniona w całej pełni fizyognomia jego dojrzałego talen-

W. B

Frenologia (od gr. t) çpvjv — dusza, umysł, usposobienie i o    = słowo, nauka), nazywa

na też Kr an io logią lub Kranioskopią, jest to głoszona od r. 1786 przez F. J. Galla (ob.) niby nauka o rozpoznawaniu zdolności i usposobienia człowieka danego, na mocy badania wypukłości i zagłębień wymacać się dających na powierzchni czaszki jego. Sam Gall, oraz uczniowie i zwolennicy jego, wychodząc z zasady, że mózg, jako siedziba wszelkich władz umysłowych, wykonywając różne czynności swe, nie jako całość bywa czynny, lecz że przeciwnie, każda działalność jego poszczególna zależy zawsze od pewnej, odrębnej części jego, wywnioskowali, że można będzie odnaleźć i oznaczyć ściśle wszystkie te umiejscowienia. Myśl ta, sama przez się, w zasadzie nie jest ani nowa, ani pozbawiona słuszności wszelkiej. Już Albert Wielki (f w r. 1280) i Brunetto Latin i (f w r. 1295), a po nich P. Mo tag nana (w r. 1491), Ł. Dolce (w r. 1562), Ghi-rardelli (w r. 1670) i inni pomysły podobne miewali, nowszym zaś badaczom udało się rzeczywiście wykryć i stwierdzić niektóre, dotąd nieliczne, umiejscowienia władz i czynności mózgowych (por. Mózg), przez co jednak słuszność poglądów F-i bynajmniej udowodnioną nie została, ponieważ wyniki badań, na nauce ściśle oparte, nie godzą się z odkryciami frenologów. Rozwijając dalej zasadę umiejscowienia, osiągnięto wniosek, że u ludzi, obdarzonych jaką daną właściwością umysłową w stopniu wyższym od innych, ta część mózgu, od której właściwość a zawisa, powinna też być lepiej, i pod względem ilości znaczniej rozwinięta. Przeciwko logice wniosku tego trudno-by walczyć, ale, niestety, na tern kończy się też logika F-i, żeby ustąpić miejsca dowolności i mźonkom, strojącym się niesłusznie w szatę nauki. Naprzód Gall utrzymuje, że wszystkie nierówności w rozwoju mózgu odzwierciadlają się dokładnie na powierzchni pokrywającej go czaszki, czyli, że każde wzniesienie na niej odpowiada takiemuż wzniesieniu na powierzchni jego, że zatem część mózgu bardziej rozwiniętą na czaszce wyczuć można, co, jak wielokrotnie dowiedziono, zgoła z prawdą się nie zgadza; powierzchnia zewnętrzna czaszki nigdy nie bywa zupełnie równoległą do powierzchni mózgu. Następnie chęć umiejscowienia wszystkich własności wyłącznie tylko na powierzchni górnej półkul móz-

gowych jest zupełnie dowolna i tembardziej nie | gdy. Dziś F. wyszła już z mody i nie wielu mogąca ostać s;ę wobec krytyki nieuprzedzo-nej, że właśnie spodnia powierzchnia mózgu pod względem budowy nietylko jest znacznie różnorodniejsza od górnej, ale składa się też z części nadzwyczaj ważnych dla ustroju. F. nie uwzględnia jej mimo to wcale, prawdopodobnie dla tego, że wszelkie nierówności na podstawie czaszki człowieka żywego nie są dostępne ani dla oka, ani dla dotyku. Sposobów, za pomocą których Gall doszedł do odkrycia siedziby każdego z umiejscowień władz umysłowych, przypuszczanych przez siebie, szczegółowo opisywać tu nie można; powiedzieć tylko trzeba, iż, posługując się metodą, której naiwność nieraz w zdumienie wprawia, bądź-to przez spostrzeżenia czynione na ludziach zdrowych lub chorych, bądź też przez porównywanie czaszki ludzkiej ze zwierzęcemi, potrafił dojść do wyników, których nauka, nie zaślepiona poglądami jego, nigdy stwierdzić nie zdołała. Gall nazwał umiejscowienia różnych działalności, czy właściwości mózgu narządami (organa) i odkrył ich sam 27, a każdy z nich odpowiada ty-luż, t. zw. przez niego, zmysłom (Sinne); wyliczenie ich, oraz wskazówkę, gdzie ich na czaszce szukać należy, pokazują obok podane trzy rysunki.—Frenologowie późniejsi dodali do tego jeszcze z dziesiątek innych „zmysłów”, nie uznawanych wszakże przez wszystkich miłośników „nauki” tej, zawdzięczającej rozgłos swój nie tyle wartości rzeczywistej, ile ograniczoności umysłu zwolenników swych, zbyt łatwowiernie oddających się mżonkom Galla, łudzącym ich pozorem swym niby-naukowym. Ponieważ Gallowi w Wiedniu zabroniono wykładów o F-i, upatrując w nich krzewienie pojęć przeciwnych religii, opuścił więc to miasto i udał się do Paryża, gdzie już do końca życia, wraz z ziomkiem swoim Spurzheimem (ob.), pracował nad wydoskonaleniem F-i, która we Francyi umiała zjednać sobie wielu zwolenników, wprawdzie nie w zastępie uczonych, ale wśród publiczności.

zwolenników liczy, głównie dla tego prawdopodobnie, że pozbawiły ją względów publiczności „nauki” takie, jak spirytyzm i różne rodzaje okkultyzmu (ob. te wyrazy), więcej teraz do smaku przypadające, a z pewnością mniej od niej warte; na pewno liczyć można, że za kilka dziesiątków lat będzie już zapomniana zupełnie. Literatura F-i jest dość bogata; przytaczamy tu dzieła najgłówniejsze o niej lub przeciw niej ogłoszone. F. G. Gall i J. Cli. Spurzheim „Recherches sur le système nerveux en général et sur celui du cerveau en particulier” (Paryż 1809; tłom. niem. Paryż i Strassburg 1809); Ciż „Anatomie et physiologie du système nerveux en général, et du cerveau en particulier” (Paryż 1810 — 1820, 4 tomy z atlasem; tłóml niem. tamże 1810 — 12, 2 tomy); F. J. Gall „Sur les fonctions du cerveau et sur celles de chacune de ses parties” (tamże 1822 — 1825, 6 tomów; tłom. ang. Boston 1835; tłóm. włoskie Bolonia 1835, tłóm. niem., skrócone, Norymberga 1829); J. Ch. Spurzheim „Phrenology in connexion with the study of physiognomy” (Londyn 1826 i Boston 1835); J. F. Ackermann „Die Gall’sche Hirn-Shädel-und Organlehre vom Gesichtspunkte der Erfahrung aus beurtheilt und widerlegt” (Heidelberg 1806); przeciw książce tej Gall ogłosił obronę następującą: „Beantwortung der Ackermann’sehen Beurtheilung und Widerlegung der Gall’schen Lehre” (Halla 1806); J. B. Spix „Cephaloge-nesis, s. capitis ossei structura, formatio et si-gnificatio etc” (Monachium 1815); G. Combe „System of Phrenology” (Edymburg 1825 i kilka wydań późn., tłóm. niem. Brunświk 1833, tł. franc. Paryż 1836 i 1844); F. J. V. Broussais „Cours de phrénologie” (Paryż 1836); J. Vi mo nt „Traité de phrénologie humaine et comparée” (Paryż i Londyn 1832-- 1836, z atlasem o 120-u tablicach); R. Noël „Grundzüge der Phrenologie” (Drezno i Lipsk 1841); G. von Struve „Die Phrenologie in und ausserhalb Deutschlands” (Heidelberg 1843); tenże „Geschichte der Phrenologie” (tamże 1843); C. Ram-poldi „Cenni storici sulla frenologia” (Medyo-lan 1846); C. G. Cams „Grundzüge einer neuen und wissenschaftlich begründeten Kranioskopie” (Sztutgard 1841), tenże „Atlas der Kranioskopie” (Lipsk 1843); M. J. P. Flourens „Examen de la phrénologie” (Paryż 1863, wyd. 4-e); R. Noël „Die materielle Grundlage des Seelenlebens” (Lipsk 1874); Wittich „Physiognomik und Phrenologie” (Berlin 1870) i Scheve „Katechismus der Phrenologie” (Lipsk 1896, wyd. 8-e). Bardzo dokładny spis dawniejszych prac o frenologii podał Choulant w „Vorlesungen über die Kranioskopie oder Schädellehre” (Drezno i Lipsk 1844), a najlepsza o niej krytyka wyszła z pod pióra J. Hyrtla w „Handbuch der topographischen Anatomie” (Wiedeń 1865,

Dzięki zabiegom Spurzheima F. rozpowszechniła się też w Anglii i Ameryce Północnej.

W r. 1820 Jerzy Combe założył towarzystwo frenologiczne w Edymburgu; towarzystwa podobne powstały później także w Londynie (roku 1824), Paryżu (r. 1831), oraz w Kalkucie i prawie we wszystkich większych miastach Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. W ojczyźnie Galla F. z początku powodzenia nie miała prawie wcale, głównie z powodu walki, podjętej przeciwko niej przez profesorów J. F.

Ackermanna i K. A. Rudolp hi ego; później jednakże, gdy już gdzieindziej z pola schodzić zaczęła, zakwitła na czas pewien w Niemczech, dzięki głównie Schevemu, gorliwemu jej krzewicielowi za pomocą wykładów popularnych.

U nas, pomimo, że już na początku wietru XIX. zaczęła być znaną, nie rozpowszechniła się ni

bürg aus dem 14-en Jahrhundert” (w „Zeitschrift ogłosił für Kirchenrecht” 1871 r.); „Das Lübische Recht nach seinen ältesten Formen;” „Dortmunder Statuten und Urteile”; „Die Stadtverfassung Hannovers in alter und neuer Zeit”; „Das statutarische Recht der deutschen Kaufleute in Nowgorod” (w „Abhandlungen der Gotting. Gesellschaft der Wissenschaften” 1887) i in-

p. N.

Frentzel. Herb polski z nadania. Na tarczy ściętej w górnej trzeciej części w polu zielonem, dwie sześciopromienne gwiazdy złote rzędem,

wyd. 5-e. T. I, str. 140—150). U nas Jędrzej Śniadecki w ..Dzienniku wileńskim” już w r. 1805 „Krótki wykład systenmtu Galla z przyłączeniem niektórych uwag nad jego nauką” (taż sama, bardzo czytania godna rozprawa, mieści się też w wydanych przez M. Balińskiego „Dziełach J. Śniadeckiego” (Warszawa 1840, T. II, str. 54—88 z tablicą); najnowszą o F-i książką w literaturze naszej jest A. Ysa-beau „Zasady fizyognomiki i frenologii. Wykład popularny o poznaniu charakteru z rysów twarzy i kształtu głowy, z francuskiego prze-

ne.

2#

a6

'X

,u

•?5

22

• ;\

fi

.2/

20

# &

# 4«f

<=5

27.

fe

r.

.2/ V»

Kio

\\

I0WÊÊ> J

1/

«S

§Æ5S0''

k-;°

ite

<,

i"'¹

\ .....^

i WV-S

’V

■«&>///&

#y

AX W J* "“'V.

-'"2 1

a#!

SÜ

' OsSfï

Dr j. p.

drzewo. Tarczę okrywa płaszcz zielony i korona szlachecka, z tewej zaś strony olbrzym, oparty na tarczy, z maczugą w ręku. Nadany w dniu 5 lutego 1826 r. przez cesarza Mikołaja I, Piotrowi LebrechtowiFrentzlowi, członkowi Rady Obywatelskiej byłego wojew. Augustowskiego, za gorliwość w służbie (Herbarz Królestwa Polskie-

D.

Frenzel Karol (*.6 grudnia 1827 w Berlinie), współczesny powieściopisarz niemiecki.—Odbył szkoły i studya uniwersyteckie w rodzinnem

Fig*. 35. Siedziba różnych sposobności i zdolności umysłu, czyli t. z w. zmysłów Galla. ^Rysunek wzięty z rozprawy Jędrzeja Śniadeckiego w tekście wymienionej).

1. Zmysł płodzenia i lnbieżność—2. Miłość ku potomstwu.—3, Miłość bliźniego.— 4. Przywiązanie do życia, fi. Popęd do zabójstwa.—6. Cbytrość.—7. Poczucie własności; skłonność do kradzieży.—8. Pycha.—9. Próżność i duma.—10. Przezorność.—11. Pamięć wydarzeń.—12. Pamięć miejscowości.—13. Pamięć osób.—14. Pamięć wyrazów.—15. Zdolność do języków.—16. Poczucie barw.—17. Poczucie dźwięków.—18. Poczucie liczb.—19. Poczucie piękna.—20J)ar porównywania,-—21. Głębokość umysłu.—22. Dowcip.—23. Poezya.—24 Dobroć—25.

Dar naśladownictwa.—26. Religijność —27. Stałość.

tłómaczył i uzupełnił Wł. Noskowski (War- w dolnem zaś, srebrnem, na zielonej murawie szawa 1876 ze 174-a drzeworytami).

Frensdorf Ferdynand, znany prawnik niemiecki (* 1833 r. w Hannowerze), od r. 1866 profesor prawa niemieckiego na uniwersytecie w Getyndze. Napisał wiele studyów z dziedziny hi-storyi prawa niemieckiego, cenionych zarówno dla źródłowego opracowania, jako też wytwornej szaty. Takiemi są: „Die Staats und Gerichts- go).

Verfassung Lübecks im 12 und 13 Jahrhunderte”;

„Die Chroniken der Stadt Augsburg” (2 t.); „Ein Urteilsbuch des geistlichen Gerichts zu Augs-

(10 tomów).

'i

(P

Jiï&t

K. J

swem mieście.—Kształcił się w zawodzie pedagogicznym, ale wkrótce poświęcił się wyłącznie literaturze. Wstąpił do redakcyi czasopisma „Nationalzeitung”, w którem pomieszczał różne artykuły literackie. Pierwsze znaczniejsze powodzenie osiągnął przez romanse historyczne z wieku XVlII-go „Watteau” (Hannower 1864); „Papst Ganganelli” (Berlin 1861); „Freier Boden” (Hannower 1868); „La Pucelle” (tamże 1871).— Większa jednak część tak dawniejszych, jak i późniejszych romansów F-a osnuta jest na tle życia współczesnego, odtwarzanego przezeń w rysach realistycznych i dosadnych, w stylu doskonale wyrobionym, ale nieco oschłym i chłodnym. Powieści i nowelle F-a interesują bar dzo, ale nikogo ogrzać, ani porwać nie zdołają — Najważniejsze z nich: „Melusine” (Wrocław 1860), „Vanitas” (Hannower 1860), „Auf heimischer Erde” (tamże 1866), „Sylvia” (Wrocław 1874); „Frau Venus” (Stuttgart 1880), „Die Geschwister” (tamże 1881). Zbiorowe wydanie dzieł F-a wychodzi w Lipsku od 1890 roku

w. G.

rmjć>

iÀ'l

13

s.

Fig. 36. Frentzel (herb polski), (Ob. art. na str. poprzedniej).

Frenzelit Dana —- Błyszcz seleno-biz-mutowy. Frenzel. Minerał układu rombowego, kryształy słupowate, długie, silnie wzdłuż pona-rzynane i niewyraźnie w zbite masy zrośnięte; niekrystaliczne również masy o budowie drobnoziarnistej, blaszkowej lub włóknistej. C. wł. 6.25; tw. 2.5—3.5. Barwa szaro-ołowiana, rysa szara o silnym blasku. Wzór chemiczny Bi₂Se₃, a więc jest to selenek bizmutu z domieszką podobnego mu siarku bizmutu. Rozbiory wykazały w nim 67.38 bizmutu, 24.13 selenu, 6.60 siarki. Pod dmuchawką na węglu daje silną woń selenu, topi się i barwi płomień na niebiesko; stopiony z jodkiem potasu daje piękny czerwony nalot jodku bizmutu. Znajduje się w kopalni Santa Catarina pod Guanaxuato w Meksyku.

Rnc. Powsz. lluBtr. Ziesz. l80. T. XXIII.

Freppel Karol Emil, prałat, pisarz i polityk francuski (* w Obernai, depar. Dolnego Renu, 1-go czerwca 1827—f w Paryżu 22-go grudnia r. 1891). Zostawszy księdzem r. 1849, wykładał historyę w seminaryum w Strassburgu, następnie filozofię w szkole Karmelitów w Paryżu (1850). Wysłany znowu do Strassburga, był tam przez pewien czas dyrektorem kollegium biskupiego św. Arbogasta. R. 1852 powrócił do Paryża, gdzie jako kapelan kościoła św. Genowefy, dał się poznać przez swoje konferencye religijne, potem objął katedrę wymowy duchownej na fakultecie teologicznym i zyskał jako kaznodzieja rozgłośną sławę, w skutek której wezwany został r. 1862 do miewania kazań w Tuileryach. Polemista niezmordowany, starał się gwałtownemi pismami swemi zbić dzieła traktujące o historyi religijnej, Renana i Haveta („Vie de Jésus”, „Origine du christianisme, etc.”). Mianowany dziekanem przy kościele św. Genowefy r. 1867, w dwa lata później powołany został do Rzymu na doradzcę (consulteur) w przygotowaniu prac Soboru powszechnego, na którym podtrzymywał z zapałem dogmat nieomylności. Zostawszy biskupem w Angers (1870), odznaczył się podczas wojny i po wojnie swoim patryoty-zmem, ale przedewszystkiem zajmował się obroną Kościoła za pomocą polityki; dobijał się bezskutecznie o mandat poselski w Paryżu 2-go czerwca r. 1871; wszedł 4-go czerwca 1874 do wyższej rady oświecenia narodowego, gdzie nie pominął żadnej sposobności atakowania uniwersytetu; brał czynny udział w knowaniach rojalistów w r. 1873, zachęcał publicznie (1874) marszałka Mac-Mahona do przywrócenia monarchii i założył uniwersytet katolicki w Angers (1875). Bardzo nieprzyjaźnie usposobiony dla katolicyzmu t. zw. liberalnego, posunął się aż do eks-kommunikowania prawowiernege Falloux (1876). Otwarcie dążył do zajęcia stanowiska politycznego po biskupie Dupanloup, podtrzymywał rozgłośnie „porządek moralny” podczas okresu 16 go maja; uderzył śmiało na Gambettę z powodu jego mowy w Romans (wrzesień 1878 r.); swoim dumnym listem do Dufaure’a (25-go stycz. 1879) wywołał przesilenie rządowe, które, wbrew jego życzeniom, zakończyło się ustąpieniem Mac-Mahona i powołało republikanina na prezydenta Rzeczypospolitej. Wybrany następnie na deputowanego (1880) z 3-go okręgu z Brestu, który mu został wiernym aż do śmierci, odgrywał w Pałacu Burbońskim, jako przedstawiciel Kościoła katolickiego, wybitną rolę. Dzięki swojemu wszechstronnemu wykształceniu, niepospolitej wymowie i nadzwyczajnej śmiałości, walczył niezmordowanie, chociaż nieraz bez powodzenia, trzymając wysoko sztandar swego stronnictwa, przeciwko większości, której polityka była wprost przeciwna jego polityce; zbijał wszystkiemi siłami nowe ustawy antyklerykalne o nauczaniu publicznem (1880 —1882), prawo

32

Sk.

Sk.

o rozwodzie (1882), prawro municypalne (1883) i w. i., w⁷szelakoż podtrzymywał energicznie (co le. ży zresztą w interesie duchowieństwa) stronę rządową w rozprawkach odnoszących się do przedsięwzięć kolonialnych, jak w⁷yprawy do Tunisu, Tonki-nu i Madagaskaru (1881,83, 85). Ale chociaż, pomimo niezadowolenia ze strony swych przyjaciół politycznych z prawicy, popierał politykę kolonialną Rzeczypospolitej, dalekim był jednak od zostania republikaninem. Nie obawiał się ganić publicznie polityki pojednawczej arcybiskupa z Rouen, a nawet papieża Leona XIII (1885— 1886), i wypowiadał między innemi przy rozprawach nad ogólnemi stosunkami Kościoła z państwem, nad nową ustawą wojskową (1887—

1888) nadzwyczaj gwałtowne mowy. Wybrany powtórnie do Izby deputowanych (22-go wrześn. 1889 r.), pomimo osłabionego zdrowia brał czynny udział w sprawach nowej Izby. Na wiosnę 1891 r. udał się do Rzymu, aby osobiście czynić przedstawienia Leonowi XIII, który, zdaniem jego, popełniał błąd, radząc duchowieństwu francuskiemu popierać rząd republikański. Można nawet powiedzieć, iż umarł, walcząc do końca, gdyż na kilka dni przed śmiercią (12-go . grud. 1891) wystąpił jeszcze z nadzwyczajną energią w obronie swoich zasad teokratycznych, z powodu interpellacyi Hubbarda. Z liczby dzieł jego wymienimy kilka najważniejszych: „Les Apologistes chrétiens au II siècle” (Paryż 1860, 2 tomy); „Examen critique de la vie de Jésus de M. Renan” (Paryż 1863); „Conférences sur la divinité de Jésus Christ” (Paryż 1863); „Examen critique des apôtres de M. Renan” (Paryż 1867): „Oeuvres” (Paryż 1880—1883, 8 tom. in 8-o); „Oeuvres polémiques” (Paryż 1881 —1887. 9 t. in 8-o); „La Révolution française” (Paryż 1889) i wiele innych.

Frère John-Hookh am, dyplomata i literat angielski (* w Londynie 1769 — f 1841). Przyjaciel Jerzego Canninga, jego towarzysz z kollegium etońskiego, popierał z nim w „An-ti-Jacobine” politykę torysowską, i w r. 1799 zastąpił go jako podsekretarz stanu w urzędzie spraw zagranicznych (Foreign Office). Stronnictwo torysów, wynagradzając go za wyświadczone usługi, mianowało ministrem pełnomocnym, w Lizbonie, następnie w Madrycie, skąd został odwołany r. 1804, na żądanie Godoy’a, z powodu swoich agitacyj przeciwko przymierzu francusko-hiszpańskiemu. Wynagradzając go za to, rząd dał mu pensyę i tytuł członka rady tajnej, a w r. 1808 wysłał znowu na dwór Ferdynanda VII, skąd wszakże, wskutek niezręcznej polityki, został odwołany. Osiadł na Malcie, gdzie się jedynie zajmował literaturą. Cenioną jest bardzo przez uczonych jego najlepsza praca, przekład komedyj Arystofanesa, a dwa jego poemata: „The Loves Triangles”, dowcipna pa-rodya utworu Darwina „Loves of the Plants”, oraz „The Monks and Giants” zjednały mu w swoim czasie wielką wziętość. Napisał również wspólnie z Jerzym Canningiem „Needy Knife Grinder”.

Frère Hubert Joseph W a It h ère, zwany zwykle F’rère- Or b an, mąż stanu belgijski (* w Liège 22 kwietnia 1812 — f 2 stycz. 1897). Studyował prawo w Liège, następnie w Paryżu, i po powrocie do swego miasta rodzinnego z powodzeniem zajmował się adwokaturą, a jego talent oratorski dawał mu w perspektywie możność zajęcia wybitnego stanowiska w stron nictwie liberalnem. Wybrany na radzcę gminnego w r. 1842, wywołał protestacyę rady przeciw ko świeżo uchwalonej ustawie, która dopuszczała duchowieństwo, jako władzę nadzorczą, do szkół początkowych. Opponował przeciwko nie-konstytucyjności tego rozporządzenia, żądając jednocześnie nauczania przymusowego. W r. 1846, wysłany przez stronnictwo liberalne z Liège na kongres do Brukselli pod prezydencyą Defacqz’a, wystąpił przeciwko zbytniemu rozszerzeniu prawa głosowania. Na wyborach r. 1847 otrzymał mandat z okręgu Liège i wszedł do gabinetu Rogier’a, otrzymując z kolei teki robót publicznych i skarbu. Nowy minister odznaczył się niebawem głęboką znajomością spraw i niepospolitą energią. Rząd obniżył census wyborczy do minimum określonego przez konstytucyę, zniósł stempel od dzienników, zmniejszył opłatę od listów, założył kasę emerytalną, zreformował taryfę celną i poczynił oszczędności w służbie publicznej. Prawo z r. 1850 zaprowadziło nauczanie średnie państwowe; duchowieństwo zostało dopuszczone do wykładu religii w szkołach, bez udziału jednak w zarządzie szkolnym. Pius IX potępił to prawo na pełnym konsystorzu. Jednocześnie, nazajutrz po zamachu 2-go grudnia, Ludwik Napoleon kazał ogłosić w prasie oficyalnej, że bezpieczeństwo Belgii jest ściśle związane ze zmianą w polityce wewnętrznej. Z drugiej strony stronnictwo liberalne rozprzęgło się wskutek wypadków, wywołanych rozprawami ekonomicznemi i finansowemi. Przesilenie wymagało zaciągnięcia pożyczek, a ich amortyzacya niemożliwą była bez nowych podatków. F.-O. zaproponował ustanowienie prawa poboru podatku w wysokości 1% °d spadków w linii prostej. Projekt został przyjęty przez senat; wkrótce potem gabinet się usunął, ustępując miejsca ministeryum urzędniczemu pod prezydencyą Henryka de Brouckere (ob.). Po zastąpieniu tego ostatniego przez gabinet Decker a (ob.), F.-O. został jednym z przywódzców oppozycyi i ogłosił pod pseudonimem Jana von Damme sławny pain-fiet „La Mainmorte et la Charité”. Rozprawy i zamieszki, jakie nastąpiły po wniesieniu projektu, przyznającego, między innemi, prawa cywilne korporacyom dobroczynnym, spowodowały ustąpienie ministeryum po wyborach r. 1857. F.-O. został znów ministrem finansów⁷ i ogłosił

wał oppozycyą w Izbie poselskiej; stronnictwo liberalne szybko przywróciło swoją jedność, a wielkie miasta zajęły taką postawę, iż przy ich pomocy katolicy zmuszeni byli wyrzec się swoich projektów reakcyjnych. W r. 1876 F.-O. przeprowadził dla uniwersytetów, tak wolnych, jak i rządowych, prawo udzielania stopni naukowych. W r. 1878 rezultat wyborów był pomyślny dla stronnictwa liberalnego, i F.-O. objął znów przewodnictwo gabinetu oraz tekę spraw zagranicznych. W r. 1879 wniósł projekt do prawa ustanawiającego nauczanie elementarne świeckie; to prawo, nazwane nieszczęśliwem nawiany na podstawie uwzględnienia zdolności prawem przez katolików, stało się niebawem jako składowego elementu; zbijał również pro-przedmiotem najgwałtowniejszych napaści ze stro- jekt przyznania królowi referendum- jednem słony duchowieństwa, jakkolwiek wykład religii odda- i wem, był czynny prawie aż do zgonu, ny był pod nadzór ministeryum wyznań. Zacięta walka z powodu szkół wykopała głęboką przepaść pomiędzy stronnictwem liberalnem

się obrońcą wolności handlowej, której zasady przeprowadził w traktatach, zawartych z Fran-cyą i Anglią; zniósł cło wchodowe, podatek od soli i myto na drogach rządowych. Spotkał w łonie izb gwałtownych przeciwników i był pobity przez koalicyę w kwestyi monetarnej. Belgia nie biła nigdy monety złotej, a kiedy ten metal uległ zniżce wskutek niewyczerpanego bogactwa kopalni amerykańskich i au-stralskich, kasy państwa przyjmowały w Belgii monetę francuską z małą tylko stratą. Kupcy skarżyli się, a większość Izby uchwaliła przyjmowanie złota francuskiego w wartości nominalnej. Minister finansów, który zwalczał ten środek, złożył swój urząd; objął go atoli wkrótce znów, ulegając prośbom swoich kolegów. Kwe-stya złota straciła zresztą swoje znaczenie wskutek wojny separatystycznej w Stanach Zjednoczonych, oraz zmniejszenia produkcyi kopalni Australii i Kalifornii. Uznanie królestwa Włoskiego (1861), prawo o zakładaniu burs (1864), pozwalające ich członkom na wolny wybór zakładów naukowych, do których chcieli uczęszczać, repressya z powodu nadużyć wyborczych, zniesienie przymusu osobistego, kwestye pogrzebów, wolności słowa, cywilnego zarządu wyznań, prawo o koncessyach dróg żelaznych, które głównie wydane być miało ze względu na skup linii luksemburskiej przez Towarzystwo wschodnio-franeuskie, dawały sposobność do gwałtownych polemik w prasie i gorączkowych rozpraw w łonie Izb. F.-O. odegrał w tych wszystkich sprawach rolę wybitną i zjednał sobie wziętość pierwszorzędnego męża stanu. W ciągu tego czasu republikanie fraucuscy, którzy schronili się do Belgii, rozpowszechniali teorye głosowania powszechnego i zdobycze socyalne, czem spowodowali utworzenie się stronnictwa radykalnego. F., który został prezesem rady r. 1868, utracił władzę w r. 1870. Od r. 1870 do 1878 kiero-

Poselstwo belgijskie przy papieżu zostało utrzymane prowizorycznie w nadziei, że Leon XIII dopomoże do uspokojenia rozjątrzonych umysłów, ale brak stałości w dyplomacyi papieskiej spowodował zerwanie stosunków w r. 1880. W r.

1881 nowa ustawa powiększyła liczbę zakładów naukowych średnich. Powstały poważne trudności od tego czasu, kiedy kwestya wyborcza wniesioną został w Izbie przez Jansona. Ten przywódzca stronnictwa radykalnego zaproponował, aby w wyborach prowincyonalnych i gminnych prawo głosowania było przyznawane każdemu obywatelowi w wieku lat 21, umiejącemu czytać i pisać. Było to zwichnięciem głosowania powszechnego. F.-O. zwalczał tę propozycyę. i nie trudno mu było dowieść, że była ona niebezpieczna dla stronnictwa liberalnego. Obiecał jednak rozszerzyć prawo głosowania powszechnego i w r. 1883 przeprowadził ustawę, przyznającą prawo głosowania obywatelom prowincyi i gmin, którzy posiadają pewien stopień wykształcenia; jednocześnie oświadczył się przeciwko rewizyi konstytucyi; Izba też przyznała mu słuszność 116 głosami przeciwko 16. Nako-niec, projekt do prawa, ustanawiającego nauczanie przymusowe, wniesiony został na porządek dzienny. Ale położenie stawało się trudnem: stronnictwo radykalne, które liczyło nie więcej nad dziesięciu przedstawicieli, stawiało wymagania niedorzeczne i nie uznawało potrzeb ciała wyborczego; liberalni członkowie Izby deputowanych łączyli się często z prawicą, aby szachować ministeryum już od r. 1883; można było przewidywać blizki upadek gabinetu. Dla braku równowagi w budżecie rząd zmuszony był żądać uchwalenia nowych podatków do wysokości 23 milionów, co go uczyniło bardzo niepopularnym. Oppozycya klerykalno radykalna czyniła rząd odpowiedzialnym za deficyt, który był następstwem przesilenia, jakie przechodził przemysł w całej Europie; wyborcy wiejscy byli zaniepokojeni wskutek wniesienia projektu do prawa, ustanawiającego nowe ciężary wojskowe dla utworzenia rezerwy. Wybory w r. 1884 były klęską dla liberalnych, i ministeryum ustąpiło. F.-O. nie przestawał wtedy zasiadać w Izbie; pomimo lat 84 zachował nadzwyczajną czer-stwość fizyczną, oraz rzadką bystrość umysłu; nie stracił nic ze swojej ruchliwości i zabierał głos we wszystkich ważnych rozprawach. W ostatnich czasach uznał zasadę rewizyi konstytucyi i zaproponował, aby census wyborczy był ustana-

Sk.

Frère Karol Teodor, malarz francuski (* 1814 w Paryżu—f 1888 tamże). Uczeń Roque-plana. Zwiedziwszy Egipt i Algier, F. umiłował a katolickiem, powodując nawet zawieszenie tamte strony i oddał się specyaluie odtwarzaniu stosunków oficyalnych między obiema partyami. typów, widoków i scen rodzajowych afrykańskie-

Mekki

Sk

czny.

go wschodu i Jerozolimy. Odznacza się sumienną pracą i poczuciem estetycznein. Z pomiędzy wielu pięknych obrazów F-a wyróżnić należy: Piramidy w Gizeh (1857, 1886), Modlitwę wieczorną (1866), Karawanę dążącą do (1880) i Widok Jerozolimy od strony doliny Jó^ zafata (1881).

Frère Sir Henry Bartle, administrator i pisarz angielski (* w Clydale 29 marca 1815 r. — f w Londynie 9 maja 1884 r.) Synowiec Johna Hookhama Frère, w 18-ym roku życia wstąpił na służbę Kompanii wschodnio-indyjskiej; w r. 1850 zajął stanowisko jako chief com missioner po Karolu Napier, na którem utrzymał się podczas wielkiego powstania r. 185". Na czele dwóch pułków angielskich i kilku niepewnych oddziałów krajowców opierał się dzielnie buntownikom, zdobył twierdzę Moultan i, zmusiwszy cipoyów do posłuszeństwa, mógł dać pomoc administratorom sąsiednich okręgów. Po-. wołany po uśmierzeniu powstania do rady vice-kró-la, podniósł finanse i uratował kraj od grożącego mu bankructwa. Jako gubernator Bombaju, od r. 1862 do 1867, zreorganizował władzę municypalną, miasto ozdobił i uzdrowotnił, a małżonka jego pracowała nad polepszeniem stanu kobiet prowincyonalnych. Odwołany do Anelii, wszedł do Rady Indyjskiej, był prezesem Towarzystwa geograficznego, a w r. 1872 posłany został do Zanzibaru, aby tam prowadzić z sułtanem układy, mające na celu zniesienie handlu murzynami. Otrzymał tytuł baroneta w r. 1876. Po podróży do Indyj księcia Walii, któremu towarzyszył, mianowany zastał gubernatorem krainy Przylądka (Cap). Podczas jego zarządu miały miejsce: wojna z Żulami, w której znalazł śmierć syn Napoleona III, wzięcie do niewoli króla Cetewayo i kwestya transwaalska Oppozycya i rząd zganiły jednozgodnie postępowanie gubernatora: więc* po utworzeniu się mi-nisteryum Gladstone’a został odwołany (1880 r.). W całej swojej karyerze okazał się wybornym administratorem kolonialnym, w znaczeniu angiel-skiem: bez skrupułów i bez litości względem krajowców, a przytem gorliwym propagatorem missyi ewangielickiej.

Frère Piotr Edward, malarz francuski (* 1819 w Paryżu—f 1886 w Ecouen), brat Karola Teodora, uczeń Delàroche’a, oddał się malarstwu rodzajowemu, w którem celował, zwłaszcza w przedstawianiu scen rodzinnych i dziecięcych. (Mały skoczek, z r. 1848, Powrót z lasu z 1863. Cydr, napój ubogich, z 1883, Starszy brat z 1886).

Frère Karol Edward, współczesny malarz francuski (* 1837 w Paryżu), syn i uczeń poprzedniego. umiłował, podobnie jak ojciec, malarstwo rodzajowe; poświęca się specyalnie stu-dyowaniu koni przy pracy, odtwarza je wiernie, poprawnym rysunkiem, koloryt ma jasny i wdzię-

s. s.

Frères Teodor (Dirk), malarz hollenderski (* 1643 w Enkhuysen—f 1693). Wezwany do Anglii (1678). dekorował pałac Windsorski.

Fréret Mikołaj, znakomity uczony francuski (* w Paryżu 15 lut. 1688—f 8 marca 1749); poświęciwszy się adwokaturze, wcześnie porzucił ten zawód i oddał się z zamiłowaniem specyal-nym badaniom filologicznym, a nadto lustoryi i naukom ścisłym. W 26-ym roku życia jednogłośnie przyjęty został do Akademii Napisów (Ac. des Inscriptions). W znakomitej rozprawie swojej „Histoire de l’origine des Français”, któ rą czytał na posiedzeniu Akademii 11 list. 1714, podtrzymywał tę oryginalną i śmiałą tezę, że Frankowie nie byli rasą odrębną wśród Germanów, i że tym sposobem nie potrzeba, jak utrzymywali historycy XVII wieku, szukać ich początku na dalekim Wschodzie, w Grecyi albo nawet w Troi, skąd mieli przybyć do krajów germańskich. Rozprawa approbowana została przez Akademię, ale autor, posądzony o to, iż chciał wydać potajemnie książkę napisaną przeciwko dziełu Daniela „Histoire de France”, a przytem oskarżony o jansenizm, wtrącony został do Bastylii, gdzie przesiedział blizko 6 miesięcy. Po uwolnieniu z więzienia, jako czynny członek Akademii, przychodził aa jej posiedzenia jedynie po to, aby czytać swoje uczone traktaty. Dnia 7 stycznia r. 1747 Akademia za mianowała go sekretarzem dożywotnim. Ale F., wyczerpany na siłach, musiał niebawem przerwać publikacyę Pamiętników Akademii i umarł w 65-ym roku życia, pozostawiając niedokończone liczne prace w rękopismach. Niepodobna streścić w krótkiej notatce działalności naukowej tego znakomitego uczonego: historya, chronologia, mitologia, filologia, ranki ścisłe: oto obszerne pole tej jego czynnej, nigdy nieustającej działalności. Pomijając jego zasługi, położone na polu chronologii i mitologii, zaznaczamy prze-dewszystkiem. że on pierwszy zbadał tajemnicę pisma chińskiego i ułożył słownik trzydziestu różnych języków, sprowadzając wszystkie znane języki do kilku typów pierwotnych, i dla tego uważany jest za założyciela filologii porównawczej. Prawie wszystkie dzieła tego autora pomieszczone były w Pamiętnikach Akademii nauk (tomy IV—XLVII). Leclerc de Sept-chênes w specyalnej edycyi „Oeuvres complètes etc” (Paryż 1796—99, 20 tom.) wydał dzie ła jego, ale edycya ta obejmuje zaledwie połowę prac tego znakomitego uczonego. Walcke naër ogłosił „Examen critique des ouvrages I composés par Fréret” (Paryż 1850, in 8 vo); znaleźć tam można spis wszystkich dzieł jego. Sk-Frerichs Fryderyk Teodor (* w Aurich [Fryzya wschodnia] d. 24 marca r. 1819—f w Berlinie d.14 marca r. 1885), znakomity klinicysta. Na wydział lekarski w Getyndze wstąpił w r. 1838; tamże w r. 1843 po obronieniu rozprawy „De polyporum structura penitiori” zostawszy

schrift” 1885 str. 1885.

< i.

Dziś wszystkich sierżantów, adju-tantów i żołnierzy marynarki spotkał ten los razem z municypalnością, która włożyła była białą szarfę za poprzedniego panowania. Trzech księży zbrodniarzy zakończyło bal” („1’Amateur d’autographes”, Nr 120, str. 374). Powróciwszy do Konwencyi w marcu 1794 r., stał się nieprzyjacielem Robespierre’a i był jednym z najczyn-

doktorem medycyny, osiadł w mieście rodzinnym, oddał się wykonawstwu lekarskiemu i szybko zdobył sobie sławę biegłego okulisty. Pomimo powodzenia takiego, wrócił jednak w r. 1846 do Getyngi i przedstawiwszy uniwersytetowi pro venia legendi rozprawę „Commenta-tio de natura miasmatis palustris” został tamże docentem, w roku zaś 1848 profesorem nadzwyczajnym medycyny. W czasie tym zajmował się wiele badaniami fizyologiczno-chemicznemi i patologicznemi, oraz napisał do fłzyologii R. W a-gnera (ob.)trzy obszerne artykuły p. n. „Synovia”; „Thränensecretion” i „Verdauung”; nabrawszy przez nie, oraz przez kilka prac innych, rozgłosu zasłużonego, w r. 1850 był powołany do Kielu na profesora zwyczajnego terapii szczegółowej i dyrektora kliniki chorób wewnętrznych; podczas dwuletniego pobytu swego w mieście tem, wykończył i wydał, już wcześniej rozpoczęte, znakomite dzieło swe „Die Brightische Nierenkrankheit und deren Behandlung” (Brunś wik 1851), które postawiło go odraza w rzędzie naczelnym klinicystów europejskich. W r. 1852 opuścił Kiel i objął katedrę patologii i terapii szczegółowej, jakoteż przodownictwo w klinice terapeutycznej we Wrocławiu. Przez lat siedem pobytu swego na tem stanowisku jako profesor stanął u szczytu swej sławy, a klinika jego stawiana bywała wtedy powszechnie za wzór dla innych. W r. 1859 przyjął ofiarowane sobie następstwo po Schoenleinie (ob.) i przeniósł się do Berlina, gdzie oddtąd do śmierci był czynny. W r. 1884 obchodzono uroczyście dwudzie-stopięciolecie jego działalności berlińskiej jako profesora i lekarza naczelnego szpitala „Charité”; przy sposobności tej cesarz niemiecki zaszczycił go tytułem szlacheckim. Przez szereg lat ostatnich życia swego zasiadał, jako radz-ca ministeryalny do spraw lekarskich, w pruskiem ministeryum oświaty i na tym urzędzie ściągnął na siebie nienawiść i prześladowanie ze strony żydów, ponieważ stale głosował przeciwko dopuszczeniu ich do grona profesorów zwyczajnych. Wymienić wypada tu jeszcze dwa dzieła F-a: „Klinik der Leberkrankheiten” (Brunświk 1858 —1861; dwa tomy z atlasem kolorowanym) i „Ueber den Diabetes” (Berlin 1884), które oba należą do najlepszych w literaturze lekarskiej.—Por.: „Deutsche medic. Wochenschr. “ 1895 str. 117: „Zeitschrift für klin. Medicin” 1895, T. IX, zesz. 2 i „Wiener med. Wochen-

Dr. J. p.

Fréron Eliasz (* w. 1718—f 1776), pisarz i poeta francuski.—Wychowany u Jezuitów i w paryskiem kollegium Louis le Grand, przejął się głęboko ideami monarchicznemi i religij-nemi, których gorącym następnie był rzecznikiem i obrońcą przeciw wolnomyślnym i rewolucyjnym pisarzom ówczesnym, a osobliwie przeciw Voltaire’owi, który odwzajemniał mu się złośliwemi pociskami. F. cieszył się poparciem dworu, zwłaszcza królowej Maryi Leszczyńskiej, ale w działalności swojej kierował się zupełnie niezawisłem przekonaniem i szczerą miłością dawnych tradycyj. Swój zawód pisarski rozpoczął odą na bitwę pod Fontenoy (Paryż 1745). Następnie poświęcał się głównie wydawnictwu czasopisma „L’année littéraire”, które prowadził od 1754 do 1776 roku, wydając je co 10 dni zeszytami, zapełnianemi przeważnie wła-snemi pracami samego redaktora i wydawcy. w-Frér:n Ludwik M a r y a Stanisław, publicysta i mąż stanu francuski (* w Paryżu 17 sierpnia 1754 r. — f na San Domingo 1802). Syn znakomitego krytyka, kształcił się w kolle-gium Louis-le-Grand, gdzie miał za kolegów Ro-bespierre’a i Kam ila Desmoulins. Ze śmiercią ojca swego (1776) otrzymał prolongatę przywileju na wydawnictwo „L’Année littéraire”, którego kierunek zostawił przyjaciołom swoim, Royou i Geoffroy. Przyjął z zapałem zasady Rewolucyi i założył, w maju r. 1790, dziennik „L’Orateur du peuple.” Zadenuncyowany przez Kommunę Paryską jako jeden z autorów pisma „ L’Ami du roi”, zaprotestował z oburzeniem w liście wystosowanym do Kamilla Desmoulins 23 czerwca 1790 r. (Catalogue J. Charavay, Nr 349). Jako członek Klubu Kordelierów występował czynnie w dniu 10 sierpnia r. 1792 i był wysłany w następnym miesiącu do Metz w charakterze kommisarza władzy wykonawczej („l’Amateur d’autographes”, Nr 120, str. 373). Podczas tej missyi właśnie był wybrany na deputowanego paryskiego do Konwencyi (4 września 1792 r.). Zasiadł między Górą i głosował za śmiercią króla bez apellacyi, w wyrazach emfatycznych i gwałtownych. We wrześniu r. 1793, jako kom-missarz przy armii włoskiej, doniósł Komitetowi bezpieczeństwa publicznego o zajęciu Tulona przez Anglików; 4 grudnia ogłosił Marsylię w stanie oblężenia, razem ze swymi kolegami: Barrasem, Robespierrem młodszym i Ricordem. Kazał zrównać z ziemią wiele gmachów tego buntowniczego miasta, które pozbawił nawet imienia (sans nom). Stąd udał się do obozu armii oblegającej Tulon, którego wzięcie ogłosił 20 grudnia r. 1793. Środki, jakie przedsięwziął względem zwyciężonych, równały się co do okrucieństwa gwałtowności jego stylu. Dnia 6 Nivôse roku II (26 grudnia), pisał: „Rozstrzeliwania są tu na porządku dziennym; oto już liczy się przeszło 600 takich, którzy nie podniosą więcej broni przeciwko Rzeczypospolitej; śmiertelność jest wielka pomiędzy poddanymi Ludwika XVII.

Sk.

And S.

A. Pol.

ni ej szych sprawców jego upadku. D. 9 Termidora, domagał się gwałtownie aresztowania Saint-Ju-sta, Le Bus’a, Couthona, wołając: „Couthon jest tygrysem o zepsutej atoli krwi reprezentacyi narodowej.” Ośmielił się, jakby dla zabawki, mówić w Towarzystwie Jakobinów o pięciu lub sześciu głowach Konwencyi. Był to dopiero początek; „z trupów naszych chciał on zrobić sobie tyleż stopni, po którychby wstąpił na tron”. Tegoż dnia wieczorem był wyznaczony na jednego z sześciu pomocników Barrasa, mianowanego kommendantem siły zbrojnej. Po zwycięstwie okazał się, podobnie jak w Marsylii i Tulonie, bez litości. D. 14 Termidora (1 sierpnia 1794 r.) zażądał postawienia w stanie oskarżenia Fouquier -Tinville’a, a d. 17 zaproponował zrównanie z ziemią ratusza, „tego Luwru tyrana Robespierre’a.” Ale Konwencya oburzyła się na propozycyę tak niedorzeczną i przeszła nad nią do porządku dziennego. Za takie postępowanie wykluczony został z klubu Jakobinów z Tallienem i Lecointrem, 17 Fructidora (3 września). W kilka dni potem (23 Fructidora) rozpoczął dalsze wydawnictwo swojego „Orateur du peuple”, i pismo to stało się sztandarem reakcyi Termidoryanów, podczas gdy jego redaktor główny, na czele złotej młodzieży, przebiegał stolicę, znieważając jakobinów. Oskarżony o roztrwonienie funduszów, popełnione podczas missyi wspólnej z Barrasem. bronił się, wysławiając Marata jako człowieka nieśmiertelnego, męczennika wolności (23 września 1794 r.), i wygrał sprawę (4 października). Dnia 23 listopada głosował za dekretem stawiającym w stanie oskarżenia Carriera. W dniu 1 Prairiala (20 maja 1795 r.), zażądał aresztowania ostatnich członków stronnictwa Góry, a w dniu 20 maja — stawienia Romme’a i jego wspólników przed trybunałem kryminalnym paryskim. D. 18 wrz. wywołał deportacyę Ba-rère’a. Od d. 12 sierpnia zaprzestał wydawania swego „Orateur du peuple.” Fowstanie ro-jalistowskie 18 Vendémiaire’a zastało go jednak między obrońcami Konwencyi. Wysłany z mis-syą na Południe, dowiedział się w Marsylii, że nie był objęty listą nowych deputowanych, i zażądał, 7 listopada 1795 r., od Goupilleau de Montaigu, aby się z nim połączył (katalog B. Fillon, Nr 637). Starał się uspokoić wściekłość reakcyi i ogłosił w tym przedmiocie w r. 1796 „Mémoire historique sur la réaction royale et sur les malheurs du Midi.” Udało mu się przeprowadzić swój wybór jako deputowanego do rady Pięciuset, z Garnierem, przez zgromadzenie wyborcze Gujany francuskiej. Obaj przedstawili się 12 listopada r. 1796, zaopatrzeni w protokóły swojej nominacyi; ale nie zostali dopuszczeni pomimo powtarzanych protestacyj. F. dzięki swoim ścisłym stosunkom z Bonapartym, otrzymał posadę administratora w zakładach dobroczynnych. O mało co nie został szwagrem

generała, lecz związek jego z piękną Puuliuą nie doszedł aż do małżeństwa, zaślubił ją gpnerał Leclerc. F. odjechał na San Domingo w charakterze kommissarza (2 września 1799 r.). Spotkał się tu w r. 1801 ze swoim rywalem, wodzem naczelnym, i obaj w roku następnym padli ofiarą zaraźliwego klimatu.

Prescaty, zamek z parkiem w Lotaryngii Niemieckiej, na południo-zachód od Metzu, w pobliżu prawego brzegu Mozelli. zbudowany w r. 1709 przez biskupa Coislin; tu d. 27 października 1870 r. podpisaną została kapitulacya Metzu między generałem Stiehle ze strony niemieckiej a generałem Jarras z francuskiej

Frescobaldi Girolamo (* 1583 w Ferrarze — f w Rzymie 2 marca 1644 r.), słynny wirtuoz na organach i kompozytor, uczeń Luzzasco-Luz-zasehiego z Ferrary. W 1608 został mianowany organistą przy kościele św. Piotra w Rzymie, z którego-to stanowiska ustąpił dopiero na kilka lat przed śmiercią. Biegłość jego w grze na organach była tak wielką, a sława wirtuozowska tak rozgłośną, że według Bainiego („Me-mor. stor. crit.”) tysiące cudzoziemców zjeżdżało umyślnie do Rzymu, żeby jego grę usłyszeć. Od r. 1628 bawił na dworze księcia Toskańskiego we Florencyi, skąd, wygnany przez zarazę w 1633 r., powrócił do Rzymu na swe stanowisko. Według świadectwa współczesnych F. wytworzył nową szkołę gry na organach, którą przyjęli wszyscy organiści współcześni. Jako organista F. nie miał współzawodników, ale i jako kompozytora stawiano go w rzędzie naj-znakomitsz}rch muzyków swego czasu. Z licznych dzieł jego były drukowane: Księga madrygałów pięciogłosowych (Antwerpia 1608); „Fantasie a quattro” (1608); „Ricercari e canzoni francesi” (1615); „Toccatę e partite d’in-tavolatura di cembalo” (1615—16); „Capricci... ed arie” (1624); „II secondo libro di Toccatte, Canzone etc” (1627); „Canzone al —4 voci” (1628); „Arie musicali” (1630, dwie księgi); „Fiori musicali di toccatę etc” (1635); „Canzoni alla Francese” (1645, wydane po śmierci F-gc przez Vincentiego), i wiele innych.

Frese Jakób Jochims son (* w Wyborgu 1691 — f w Sztokholmie 1729), wybitny poeta fińsko-szwedzki. — Opuścił ojczystą Finlandyę po zajęciu jej przez Rossyan r. 1712 i przeniósł się do Szwecyi, gdzie do końca życia pozostał. Biedny i chorowity, odczuwając przytern żywo nieszczęścia swej ojczyzny, w religii szukał pociechy, dając swym uczuciom wyraz zewnętrzny w pieśniach lirycznych treści przeważnie religijnej. Oprócz tego pisywał też utwory prozaiczne. — Ogłosił: Poezye religijne i świeckie (Sztokholm 1726), Przepisy i przykłady moralne (tamże 1726), Zbiór poezyi (1728), Rozmyślania o męce Pańskiej wierszem (1728). — Przez długi czas był zapomniany; dopiero ogłoszony w r. 1828 wybór jego pism przypo-

mniał go pamięci rodaków. Zbiorowe wydanie jego dzieł wyszło w Upsali w r. 1876.

ze wszystkich krańców świata. Rozwój tego laboratoryum był nader szybki, co przypisać należy zorganizowaniu, prócz czysto pedagogicznego oddziału, wielu innych, jako to: oddziału analiz produktów technicznych i fabrycznych, wód mineralnych i t. p. Dzięki temu wszystkiemu instytut F-a stał się w tym czasie pierwszym i z początku jedynym zakładem specyalnie analitycznym—pierwszą stacyą doświadczalną chemiczną. Rozszerzając swą działalność z roku na rok, F. w latach 1868—69 utworzył nowy oddział chemiczno-rolniczy, przeznaczony głównie do badania produktów wyrobu wina. Tym sposobem obecnie instytut F-a przedstawia zakład jedyny w swoim rodzaju, specyalną prywatną szkołę chemiczaą i specyalną stacyę do-

W. lir.

Fresenius Karol Remigiusz. Znakomity chemik niemiecki (* 28 grud. 1818 r. w Frankfurcie nad Menem — f na paraliż serca w nocy z 10 na 11 czerwca 1897 r.). Ojciec jego był adwokatem. Początkowych wiadomości chemicznych nabył F. w mieście Frankfurcie, w aptece. do której po ukończeniu gimnazyum wstąpił w wieku lat 18-u. Jako uczeń aptekarski uczęszczał na wykłady fizyki i chemii Betchera.

Pragnąc poświęcić się zawcdowi aptekarskiemu, wstąpił w r. 1840 na uniwersytet w Bonn, gdzie się zapisał na wydział farmaceutyczny. W braku oduowiedniego laboratoryum do zajęć praktycznych, którego naówczas w Bonn nie było,

nych chemii i fizyki, prócz praktycznej nauki analizy chemicznej, są jeszcze oddziały wszystkich działów chemii analitycznej, zastosowane zarówno do nauczania, jak i dla bezpośredniego uczynienia zadość potrzebom życia. Gmach instytutu, zawierający zarazem mieszkanie i pracownię prywatną F-a, składa się z domu dwupiętrowego z czterema oficynami i mieści w sobie audytoryum, oddział rozbiorów jakościowych i ilościowych, mały oddział dla przy-

F. korzystał z pracowni prywatnej jednego świadczalną, gdzie prócz wykładów teoretycz z aptekarzy tamecznych, handlującego materya-łami i przyrządami aptekarskiemi i chemiczne-mi. Oddając się z zamiłowaniem studyom nad chemią, młody student uczuwał dotkliwie brak systematycznego podręcznika chemii analitycznej. Chcąc temu chociażby częściowo zaradzić, spróbował ułożyć, dla swego tylko własnego użytku, systematyczny plan analizy chemicznej.

w ostatnich czasach było 24-ch assystentów. Wogóle jest to zakład ze wszech miar wzorowo prowadzony.—Zasługi F-a na polu czysto nauko-wem dotyczą jego prac z dziedziny chemii analitycznej. Przedewszystkiem jego działalność piśmiennicza. Pierwociną tej działalności był pomieniony już podręcznik: „Anleitung zur qualitativen chemischen Analyse”, drukowany po raz pierwszy w r. 1841. Dotychczas wyszło jego szesnaście wydań, za każdym razem ulepszanych i dopełnianych przez autora. W ostatniem wydaniu z r. 1895 wprowadził F. metody i sposoby mikroskopowego badania pierwiastków. Jest to podręcznik, bez którego nie obejdzie się żaden chemik, żadna pracownia chemiczna, i bezsprzecznie niema lepszego odeń podręcznika chemii analitycznej. W r. 1848 F. wydał jeszcze podręcznik chemii analitycznej ilościowej („Anleitung z. qualitativen chemisch. Analyse”), który tegoż roku rozszedł się w dwóch wydaniach. Dzięki obfitości materyału następne wydania składają się z 2-ch tomów. Obszerny tom drugi zawarł spe-cyalne metody analizy wody, rud i minerałów, pro-

Próba udała się do tego stopnia, że, ulegając namowom osób trzecich, F. zdecydował się ją ogłosić drukiem. Książeczka ta zwróciła na siebie gotowywania preparatów i prac z zakresu che-powszechną uwagę i dała początek podręczniko- mii organicznej, oddział do badań natury techno-wi, będącemu w takiem użyciu i tak niezbędne- chemicznej, produktów spożywczych, wód mine-mu dla każdego chemika.—Zajęcie się chemią ralnych, rud, towarów, produktów rolnych i fa-analityczną skłoniło F-a do porzucenia farmacyi brykacyi wina, nakoniec oddziały do robót- che-i wstąpienia do laboratoryum znakomitego Liebi- miczno-fizyologicznych, hygienicznych i bakteryo-ga, który w owym czasie w Niemczech dał logicznych, a także dotyczących medycyny są-pierwszy pochop do działalności chemicznej la- dowej. W pracowniach wykonywano prace pod boiatoryjnej, wzorując się na pracowniach pa- kierunkiem osobistym F-a i jego pomocników, ryskich. Tym sposobem młody F. znalazł się synów: Henryka i Wilhelma i zięcia (E. Hudt). w warunkach bardzo dla siebie pomyślnych. Prócz uczniów-praktykantów w instytucie F-a Tu też w roku 184° ogłosił drugie wydanie swego znakomicie powiększonego i poprzedzonego długim wstępem propedeutycznym podręcznika, za co otrzymał stopień doktorski. Liebig, oceniając zdolności młodego chemika, powołuje go na assystenta. Fakt ten ostatecznie skłania F-a do pójścia drogą naukową. A więc stara się i otrzymuje miejsce prywat-docenta w uniwersytecie w Giessen. W r. 1844 wydaje po raz trzeci swój podręcznik chemii analitycznej.

Już drugie wydanie tego podręcznika było wówczas przełożone na język hollenderski, angielski, francuski i włoski. W r. 1845 rząd powołał F-a na stanowisko profesora fizyki, chemii i technologii w instytucie rolniczym w Wiesba-denie. W tym też czasie pojawiają się jego podręcznika wydania: 4-te i 5-te. Chcąc zaradzić brakowi pracowni w instytucie, a nie mogąc urządzić jej kosztem rządu, F. w roku 1847 kupił za własne pieniądze dom, gdzie na wiosnę r. 1848 założył laboratoryum prywatne.

Z biegiem czasu stało się ono Sławnem, i dzięki rozgłosowi, jakim się cieszyło, ściągało uczniów

duktów przemysłu fabrycznego, popiołów, roślin, nawozów sztucznych, gleby i t, p. Śmierć stanęła na przeszkodzie 7-mu z rzędu wydaniu tego cennego dzieła przez F-a osobiście. Oba podręczniki wraz z klasycznetn dziełem analizy chemicznej Roségo („Handbuch der analytischen Chemie”) stanowiły epokę w dziejach chemii analitycznej, jako pierwszy przykład usystematyzowania materyału naukowego, podziału pierwiastków na grupy i wyodrębnienia w każdej grupie reakcyj poszczególnych od ogólnych. W r. 1847 F. wydał jeszcze jeden podręcznik, stojący w związku z przedmiotami wykładanemi w instytucie rolniczym w Wiesbadenie: „Lehrbuch der Chemie für Landwirthe, Forstmänner und Cameralisten”, którego brak dawał się także odczuwać dotkliwie. W r. 1862 zaczął wydawać dziennik „Zeitschrift für analytische Chemie”. Począwszy od r. 1886, w dzienniku tym została wprowadzona rubryka specyalna, dotycząca statystyki wina („Weinstatistik”).—Prace eksperymentalne F-a są bardzo liczne. Były one ogłaszane w rocznikach Liebiga „Journal für prak. Chemie” i jego własnym „Zeitschrift f. a. Ch.”. Wyliczyć wszystkich prac F-a niepodobna. Wymienimy tu tylko te z nich, które w stosunku do zadań analizy są najważniejsze i najcenniejsze. Jeszcze w Giessen u Liebiga F. zajmował się zbadaniem działania cyanku potasu na roztwory soli różnych metali i na tej podstawie oparł metody ich oddzielania, metody do dziś używane w chemii analitycznej („Ueber die Anwendung des Cyankaliums in der ehern. Analyse”, w „Lieb. Ann.”, t. 43). Ulepszył też metodę Petenkofera odróżniania plam czyli zwierciadeł arsenowych od antymonowych, a także („Neues... verfahren zur Ausmittelung und quant. Bestimmung des Arsens in Vergiftungsfällen” w „Lieb. Ann.” t. 49) podał sposób określania arsenu pod postacią metaliczną, redukując go z siarka stopieniem z cyankiem potasu w atmosferze dwutlenku węgla. Metody wykrycia i określenia arsenu (w tkaninach, obiciach i t. p.) stanowiły w czasach ostatnich przedmiot usilnych badań F-a („Zeitschrift f. anal. Chem.”, t. 27). Mając do czynienia z analizami produktów fabrycznych, F. wraz z H. Willem wypracował nowe metody chemiczno - techniczne, służące do lżejszego i szybszego określenia wartości tych produktów, i ogłosił je w artykule „Neue Verfahrungswei-sen zur Bestimmung des Werthes der Pottasche und Soda, der Aschen, der Säuren, und des Braunsteins” („Lieb. Ann.” 47 i 49). Zbudował przytem bardzo dobry i dotąd używany przyrząd, służący do określania wydalonego dwutlenku węgla na zasadzie straty na wadze. Cały szereg badań F-a dotyczy zbadania warunków rozpuszczalności soli rozlicznych, głównie używanych w analizie ilościowej do oddzielania i określania w postaci osadów. Do badań tej kategoryi należy zaliczyć jego prace nad po-dwójnemi fosforanami i arsenianami ammonu i magnezu, chloroplatynianami ammonu i potasu, Lennikiem magnezu, siarczanami, węglanami, fluorokrzemianami i chromianami barytu, strontu i wapnia i t. p. Rezultatem tej pracy były liczne poprawki i doprowadzenie tych metod do większej dokładności. On też wprowadził ogólnie używaną próbę na antymon za pomocą cynku w obecności kwasu solnego w naczyniu platyno-wem; sposoby określania fluoru w krzemianach z przybywania na wadze przyrządów wskutek pochłaniania otrzymywanego fluorku krzemu i t, p. Cały szereg doświadczeń, zamieszczonych w „Zeitsch. f. an. Ch.” dotyka najróżnorodniejszych zagadnień: określenie kwasu azotne go i litynu, analiza wód mineralnych, spiżu i określenie zawartego w nim węgla, superfos-fatów i fosforytów", stopów metalicznych i t. p.— wszystko to prawie całkowicie weszło do treści tomu drugiego jego „Anleit. z. quant. Anal.” Najcenniejszem doświadczeniem lat ostatnich działalności naukowej F-a (1890 — 1893) było zbadanie warunków oddzielania wapnia, strontu i barytu, gdzie stosując, zmieniając i kombinując stare metody, F. dał dokładniejsze sposoby ich określania, jakościowego i ilościowego. Do tego rzędu doświadczeń należą badania metod oddzielania pomienionych metali w postaci siarczanów, węglanów, fluorokrzemianów i chromianów, przyczem zostały zbadane własności pomienionych soli (ich rozpuszczalność i stosunek do różnych reagentów) i oparte na tern wypracowanie dokładnego ilościowego sposobu oddzielania pomienionych metali pod postacią chromianów i azotanów, będącego ulepszeniem i rozwinięciem starego sposobu Stromeyera-Rosego. W technice F. wypracował sposób oczyszczania wód twardych(gipsowycli) za pomocą sody,dla uniknięcia powstawania „kamienia kotłowego”. Sposób ten cieszy się wielkiem praktycznem zastosowaniem. Brał udział w interesach rozwoju przemysłu i przez czas długi był stałym członkiem kom-missyi rewizyjnej (Aufsichtsrath) w „Verein für chem. Industrie” we Frankfurcie nad Menem i „Verein chemischer Fabriken” w Mannheimie. Wielu chemików, stojących na czele niemieckich fabryk i zakładów chemicznych, jest uczniami F-a. Działalność F-a nie kończy się na tein. Brał on udział i w sprawach publicznych. W burzliwym roku 1848 był deputowanym izby w Nassau, następnie przez czas dłuższy członkiem rady miejskiej i nakoniec prezesem rady miejskiej w • Wiesbadenie. Działalność naukową i społeczną F-a oceniono w Niemczech jak na to zasługiwała. Akademia bawarska, włoska i pruska powołały go na członka, a różne stowarzyszenia naukowe zrobiły go swoim członkiem honorowym. W dniu 50-lecia jego działalności, jako dyrektora, dnia 23 czerwca 1892 r., m. Wiesbaden nadało mu tytuł honorowy. F. nie był uczonym teoretykiem, lecz czystym

Fresk.

M.

praktykiem. Niemniej jednak, chociaż F. nie poczynił żadnych wielkich odkryć i nie brał udziału w tworzeniu i opracowaniu teoryj, na których się wznosił i wspierał gmach współczesnej mu nauki, cała jego długoletnia, a tak różnostronna działalność naukowa i literacka, wespół z jego wybitnym darem organizatora i pedagoga, oddały nieocenione usługi w ugruntowaniu i rozwoju chemii analitycznej, jako samodzielnej gałęzi chemii i praktycznego jej zastosowania. Zasługi jego, dotyczące zaprowadzenia badań techniczno-przemysłowych i rolniczych, głównie zaś fabrykacyi wina, wyrażone w działalności stacyi doświadczalnej, założonej przez niego przy instytucie, sprzyjały nie mało rozwojowi pomienionych gałęzi przemysłu. Z jego śmiercią nauka i życie straciły wiele, a działalność jego zapisała się w historyi chemii nie-zatartemi zgłoski.

Fresk, fresco, raczej „alfresco”, rodzaj malowania ściennego (od włoski, wyrazu fresco —świeżo, czyli malowanie na świeżo, na świeżym, mokrym, tynku), ściślej mówiąc, na cienkiej jego warstwie, niewynoszącej więcej jak '/₈ cala na grubość, którą się kładzie na wyschniętym tynku, umyślnie na ten cel nasiekanym. Na tę cienką powłokę używa się dobrze przetrawionego starego wapna, zmieszanego z czystym krzemionkowym drobnym piaskiem; nałożenie równe wymaga pewnej praktyki. Ten sposób malowania ściennego jest bardzo trwały; zaleta jego .trwałości polega na jednoczesnem krystalizowaniu się mokrego wapna z położonemi na niem przy pomocy pędzla farbami, zarobionemi czystą wodą. Z tego powodu atoli barwy muszą należeć do niezgryzalnych przez wapno, mineralnych; roślinne i niektóre metaliczne, jak biel ołowiana, nie nadają się do tego rodzaju malowania. Cała praca na ścianie musi się odbywać doraźnie—tak, aby część, jaką się rozpocznie danego dnia, w tymże dniu była ukończona, przed zaschnięciem mokrego, świeżo nałożonego tynku — dla tego też kontury postaci i ubiorów zaznacza się tępem żelazem, gwoździem, aby podeschnięte brzegi odciąć, a na drugi dzień obok nich świeżą warstwę tynku nałożyć. Pod względem wirtuozowstwa malarskiego ta doraźność malowania freskowego ma zaletę znaczną: malarz musi wobec konieczności ukończenia pracy natychmiast, bez poprawek, zdobywać się na wykonanie energiczne i poprawne, dające pracy wygląd wielkiej świeżości. Z tego atoli powodu niezbędnem jest podwójne wyborne przygotowanie: naprzód wytrawną umiejętnością ogólną, następnie oddzielnemi studyami i tak zwanemi kartonami, to jest dokładnemi rysunkami, których kontury przenosi się na mokry tynk w chwili wykonania, kawałkami, obejmującemi zamierzoną dzienną pracę. Jedną z trudności tej pracy jest i to, że farby w stanie mokrym są ciemniejsze, tak samo jak klejowe, po wyschnię-

F.ncvkl- Powsz. Ilnstr. Zesz. 181 T XXIII.

ciu zaś są jaśniejsze, stopień więc zmian i rodzaj trzeba przewidzieć, przez wprawę i użycie kredy białej wsiąkliwej, na której się barwy próbuje. Kartony te, czyli rysiu ki przygotowawcze, w wymiarach sporządzonych malowideł, robione bywają, a prawie zawsze być muszą, z nadzwyczajną starannością, nietylko bowiem zarys zewnętrzny postaci dokładnie musi być wyznaczony, a jak malarze j malowniczo wyrażają się, kontur musi być murowany, ale płaszczyzny cieniowe i główne półcieniowe, obrysowane, służą do przeniesienia ich na ścianę, przy pomocy przeprószenia miałkim węglem, zawartym w muślinowym woreczku, zarysów, przez nakłóte kontury rysunku. Po zaschnięciu i skrystalizowaniu farb z tynkiem, malowanie staje się tak trwałem, że można ji oczyszczać zlekka wilgocią, bez uszkodzenia, lecz poprawek żadnych robić nie można—uszkodzenia bywają naprawiane farbami klejowemi (gwaszem).—Używany też jest ten sposób malowania, nietylko wewnątrz budowli monumentalnych, ale w klimatach południowych i na ścianach zewnętrznych. W środkowej i północnej Europie nie wytrzymuje on słot jesiennych i zimowych, W tych też krajach zastępowany bywa-od lat 50 wytrwalszym na bijący w ścianę śnieg sposobem, zwanym st ereochromiczny m, przy zastosowaniu szkła wodnego (krzemianu potasu) (obacz). Malowania freskowego używali Grecy, a po nich .i przez nich nauczeni Rzymianie, po których w spadku odziedziczyli je Włosi średniowieczni. Pliniusz wspomina o malowaniach, które rabujący Grecyę Rzymianie dłótem ze ścian odbijali, w innem miejscu narzeka na samolubstwo tych, którzy nad obrazy na deskach przenośne przekładali do ścian mieszkań swych stale przywarte. Odkopanie Pompei i Hercula-num a następnie odkrycia poczynione w podziemiach Rzymu, w Piramidzie Cestiusa w Rzymie, a w ostatnich czasach (przed 20 laty) na Pala-tynie, wydobyły na światło dzienne nieznane lub ziemią zasypane ściany, pokryte malowidłami figurowemi i zdobniczemi, wielkiej świeżości barw, wykonane na ścianach freskowo.—Kościoły freskowemi malowaniami zdobiono w Średnich Wiekach, a następnie, w czasie odrodzenia sztuk, we wszystkich krajach. Włosi, przodujący Odrodzeniu, najwięcej ich posiadają i najdoskonalsze. Wszyscy włoscy malarze, czasu Odrodzenia, zostawili po sobie freski kościelne, jako też zdobione niemi ściany pałaców magnackich: nie przytaczamy więc nazwisk, dodamy tylko, żo Watykańskie Loggie, Stanze i kaplica S)kstyń-ska są niemi pokryte, że z późniejszych kościoły w Rzymie Kamedułów i św. Ignacego wsławio ne są ogromnemi malowidłami, a z pałaców Parne sina i Barberinich siedziba należą do najsłynniejszych. Pokoje Watykańskie przed 20 jeszcze laty otrzymały freskowe malowidła z dziejów ogłoszenia dogmatu o Niepokalanem Poczęciu N. Maryi

o«-

Fresnay — Fresnel Aug- styii.

dróg i prowadzeniem robót wodnych. Był gorliwym rojalistą, tak dalece, że w r. 1815 przyłączył się do armii królewskiej, wysłanej przeciw wracającemu Napoleonowi, a skutkiem tego podczas rządów Stu Dni usunięty został ze służby rządowej i w Nyons, w dep. Drôme, oddany pod nadzór policyi. Po drugim powrocie Burbonów został inżynierem w Paryżu, następnie egzaminatorem w szkole politechnicznej. Pierwsza jego praca naukowa, ogłoszona w r. 1814, ma za przedmiot wyjaśnienie aberracyi rocznej gwiazd. W r. 1815 F. rozpoczął badania nad uginaniem się światła. W r. 1814 jeszcze pisał w liście do brata, że nie wie, co przez polary-ryzacyę światła rozumieć należy i prosił o przysłanie fizyki Haiiy, z której mógłby się o tym przedmiocie dowiedzieć, a w ciągu krótkiego czasu podał podstawy doświadczalne całej teoryi undulacyjnej światła i rozwiną! ją matematycznie. W r. 1823 został członkiem akademii

Panny. Z zewnętrznych ściany domów na rynku w Weronie najlepiej przechowały ogromne figurowe malowidła. U nas do najdawniejszych należą malowidła w kościele w Lędzie z XII wieku, a były dawniej w klasztorze Koprzy-wnickim z XIV wieku; z późniejszych ocalały w szczątkach freskowe zdobienia ścian pałacu biskupów i biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie W Warszawie z wieku XVII wnętrze kościoła Bernardynów, a w Lublinie po-Jezuicki, obecnie Katedrę—freski zdobią z w. XVIII; za naszych czasów w Warszawie zniszczona freskowa kopuła w kaplicy Pana Jezusa w katedrze i absyda kościoła Karola Boromeusza. Za naszych też czasów malowidłami freskowemi ozdobiona została w Warszawie Sala ogólnych zebrań Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, Sala jadalna hotelu Europejskiego i kaplica grobu Pana Jezusa przy kościele Karmelitów na Krak. Przedmieściu; malowali Karol Marconi i Antoni Kolberg. W innych okolicach w dawnych kościołach nauk w Paryżu, w r. 1825 członkiem towarzy-zanotować należy: freski Dankiertsa w kaplicy stwa królewskiego w Londynie. W r. 1824 zo-św. Kazimierza przy katedrze w Wilnie i Del stał sekretarzem kommissyi latarni morskich i zna-Bene w kościele po-Kamedulskim—w Pożaj- cznie się przyczynił do ich ulepszenia przez

wprowadzenie soczewek, jego nazwiskiem ozna-Fresnay, F. le Vicomte. F. s. S ar the, czonych, które zostały powszechnie przyjęte, stolica kantonu we francuskim departamencie W tym wszakże już czasie zapadł na chorobę Sarthe, na lewym brzegu rz. Sarthe, przy drodze żel. płucną, która szybko się rozwinęła, tak, że zmu-Alenęon - Silić; piękny i starodawny kościół, ruiny szony był usunąć się z miasta do Ville d’Avray, zamku; wyrób płótna; 3 200 m-ców.

Fresnel. Herb polski z indygenatu. Na tarczy j Na 10 dni przed śmiercią Arago, przyjaciel je-czterodzielnej w polach I i IV, w trzeciej części, go i współuczestnik wielu badań, wręczył, mu od góry czerwonej, lew zło- „medal Rumforda”, przyznany mu za badania ty w prawo; od dołu dwu- optyczne przez Royal Society. Badania F-a sta-barwne dzwonki w szacho- nowią pełne uzasadnienie teoryi undulacyjnej wnicę; w II i III złotych— światła i sprowadziły jej zwycięstwo stanowcze dwugłowy orzeł czarny w ko- nad dawną teoryą emanaeyjną; budzą one podziw ronię. Nad tarczą korona tem bardziej, że dokonane były w ciągu jede-hrabiowska. Herbem tym pie- nastu lat, 1815 — 182fi, śród mozolnych obowiąz-czętuje się rodzina francuska zków inżynierskich. F. rozwinął teoryę interferen-hrabiów Fresnel de Henne- cyi i uginania światła i wnioski teoretyczne poparł ścisłemi pomiarami, jakkolwiek rozporzą dzał bardzo słabemi środkami doświadczalnemi; wyjaśnił powstawanie barw cienkich płytek, w szczególności pierścieni Newtona; rozpoznał istotę światła polaryzacyjnego i wyprowadził prawa odbicia i załamania światła spolaryzowanego. Wykazał prawa podwójnego załamania światła w kryształach i wraz z Arago wykrył prawa interferencyi światła spolaryzowanego, a wyjaśnienie tych objawów oparł na hypotezie drgań poprzecznych cząstek eteru. Interferen-cya promieni spolaryzowanych posłużyła mu dalej do wytłómaczenia wspaniałych objawów barwnych, występujących przy przejściu światła przez płyty krystaliczne. Z badań nad krzyżowaniem się promieni spolaryzowanych w różnych płaszczyznach, wykrył polaryzacyę eliptyczną i kołową, a drogą tą wyjaśnił skręcenie płaszczyzny polaryzacyi w kryształach, odkryte

Rozprawy swe skła-

ściu.

Woj. Gr.

And. S

gdzie wkrótce zmarł w objęciach swej matki.

V»

ggF

Fig. 37. Fresnel (herb,).

quin et Curet z Szampanii, z której Ferdynand Piotr, generał austryacki, otrzymał indygenat galicyjski w 1825 r. — (Poczet Szl. Gal; Borkowski; Hefner; Polaczek).

D.

Fresnel Augustyn Jan, fizyk (* 1788 roku w Broglie pod Bernay w Normandyi—-f 1827 w Ville d’Avray pod Paryżem); był synem budowniczego, który po wybuchu rewolucyi usunął się do małej swej posiadłości pod Caen. Słabowity w dzieciństwie, dopiero w 13-ym roku życia oddany został do szkoły w Caen, a w 17-ym wstąpił do szkoły politechnicznej, gdzie szybkie jego postępy w matematyce zwróciły na niego uwagę profesorów, zwłaszcza Legendre’a. Następnie ukończył szkołę politechniczną i jako inżynier wysłany został do Wandei, gdzie przez 9 lat zajmował się budową | przez Biota i Arago.

S: K,

go zgromadzenia narodowego podjęto wyprawę naukową do Mezopotamji, F. był wybrany jej przewćdcą; współpracownikami jego byli: Feliks Thomas, budowniczy, i Juliusz Oppert, orjentalis-ta. Wyprawa ta była w r. 1854 przez rząd francuski odwołana; wrócili z niej jednak sami tylko towarzysze F-a, on zaś pozostał w Bagdadzie, gdzie też w rok potym umarł. Prace wyprawy, która za główną siedzibę obrała sobie Babilon, zostały ogłoszone po śmierci F-a w dziele, którego redakcją zajął się Oppert; tytuł jego „Expédition en Mésopotamie” (Paryż 1858 i 1863, 2 t.). Z szeregu prac, napisanych przez F-la, do cenniejszych należą: „Hoa-tchou-ouan ou le Livre mystérieux” (Paryż 1822): „Poésies du désert de Schanfara” (Paryż 1834); „Quatre Lettres sur l’histoire des Arabes favant l’islamisme” (w Journal asiatique 1836); „P Arabie” (część 1-a); „Recherches sr les inscriptions himyariques”-(„Journal asiat.”    1845); „Mémoire de M. Fres

nel, consul de France â Djeddah, sur les caravanes du Wadog” (w „Bull. Soc. de Géogr. de Paris” 1849 i 185 O i w „Annales des Voyages)”.

A. A K.

And. S.

And. S.

dał kolejno akademii nauk, która je w Pamiętnikach swych drukowała; niektóre były zamieszczone w „Annales de physique et chimie”. Bardziej popularne wyjaśnienie swej teoryi światła podał F. w rozprawie „De la lumière”, stanowiącej dodatek do przekładu Riffault’a podręcznika chemii Thomsona (1822). Zbiór prac F-a, wydany kosztem rządu francuskiego, wyszedł p. t. „Oeuvres complètes d’Augustin F.” (3 t., 1866—70). Tom I zawiera wstęp, napisany przez Verdeta, a dający dokładny rys całej działalności naukowej F., dalej rozprawy o uginaniu się i interferencyi, oraz o własnościach światła spolaryzowanego. W tomie Il-im mieści się wspomniana wyżej rozprawa o świetle, dalej wykład systematyczny teoryi undulacyjnej, rozprawa o podwójnem załamaniu światła, różne kwestye optyczne i wreszcie korrespondencya z Youngiem, z Arago i bratem, Leonorem F-em. Tom III zawiera pisma i korrespondencye, tyczące się latarni morskich. W tymże tomie podany jest życiorys F-a, napisany przez Arago, „Eloge historique d’Augustin Fresnel”.

Fresnel Fulgiencjusz, znakomity znawca arabszczyzny, Francuz, ur. w Mathieu (depart. Calvados) 15 kwiet. 1795, um. w Bagdadzie 30 listop. 1855, brat Augustyna, fizyka, i Leonora, inżyniera. Od wczesnej młodości znajdował upodobanie w zajęciach naukowych, tłumaczył nawet pisma Berzeljusa chemika szwedzkiego, którego imię rozbrzmiewało w pierwszych dziesiątkach wieku bieżącego zasłużoną sław⁷ą wielkiego uczonego; następnie F. zajmował się literaturą niemiecką i przełożył' nawet na jęz. francuski parę utworów Ludw. Tiecka, jednego z twórców szkoły romantycznej w Niemczech. (1821). W r. 1826 F. udar się do Włoch, gdzie studjo-wał jęz. arabski w kolćgjum Maronitów w Rzymie; w r. 1831 przybył do Egiptu, i tu uczył się arabszczyzuy od mułlów miejscowych; w r. 1837 został urzędnikiem konsulatu, a następnie konsulem w m. Dżedda, porcie Mekki. Odtąd poświęcił się studjom nad literaturą arabską i posiadł gruntowną jej znajomość i biegłość niepospolitą we władaniu językiem arabskim. Poznał także narzecza południowo-arabskie szykili i mach-ri i zajął się następnie odczytaniem napisów liimjaryckich (w starożytnym języku połuduiowo-arabskim); był on jednym z pierwszych badaczy w tej dziedzinie: korzystając ze wskazówek napotkanych w pewnym rękopisie arabskim w bi-bljotece berlińskiej, wyjaśnił znaczenie tekstu tego pisma i ogłosił je w „Journal asiatique”. W tymże czasopiśmie zamieścił kilka ważnych artykułów dotyczących dziejów Arabji przedma-hometowej. W Egipcie kupił niewolnicę z plemienia etjopskiego Galla, oddał ją na wychowanie do Gienewy, a potym zaślubił na Malcie. Po rozłączeniu się z tą kobietą, niegodną jego, powrócił do Europy 1850 r., by dalej pracować naukowo. W r. 1851, gdy na żądanie francuskie

Encycl. Lamir.

Fresnes, fabryczne miasto we francuskim departamencie Nord, okręgu Valenciennes, nad Skaldą i w pobliżu granicy belgijskiej; kopalnie węgla, huty szklane, cukrownie, browary, fabryki cykoryi, przędzalnie wełny; 7 200 m-ców. And- s-

Fresnillo, miasto górnicze w meksykańskim stanie Zacatecas, przy drodze żel. Aguas Cali-entes-Chihuahua, 2195 m. nad p. m.; kopalnie rud srebro - i miedzionośnych, dostarczające rocznie około 60 000 kg. srebra.

Fresnoy le Grand, miasto we francuskim departamencie Aisne, okręgu St. Quentin, przy drodze żel. S-t Quentin - Le Cateau; fabryki gazy, tkanin lekkich, szali; handel piwem i chmielem, 3,700 m-ców.

Fressinet, baron Filibert, generał dywizyi (* w Marcigny, dep. Saône et Loire, 1767 f 1821). Wstąpił do dragonów w 16-ym roku życia; następnie mianowany podporucznikiem pułku genewskiego, który stał garnizonem na wyspie S. Domingo, pozostał tam aż do dosłużenia się stopnia generalnego adjutanta. Powrócił do Europy i odbył kampanię niemiecką, szwajcarską i włoską. Mianowany został generałem wskutek udziału, jaki wziął w bitwie pod Täufers. Odznaczył się pod Genuą w Albizola i Sas-sello, gdzje oswobodził Soult’a. Posłany na S. Domingo, kierował operacyami, a zaopatrzony w nieograniczone pełnomocnictwo, prowadził u-kłady z Christophe’m i Toussaint Louverture’m; obaj oni poddali się jedynie na słowo osobiste F-a, który im był znany. Toussaint Louver-ture został uwięziony pomimo warunków trakta-tatu, iF. po powrocie do Francyi, aby dotrzymać słowa, zganił tak żywo podobne postępowanie wobec samego cesarza, iż został skazany na wygnanie na lat pięć. W r. 1812, kiedy potrzeba

nego.

wacki (* 1827— 1841), pochodził z rodziny oddającej się zawodowi teatralnemu i muzycznemu, która się z Moraw przeniosła do Zagrzebia, i w młodym wieku, razem z bratem swoim, Grzegorzem, wstąpił do towarzystwa dramatycz-Potem zawiązał własne towarzystwo

było pomocy wszystkich walecznych, F. był wezwany znowu i posłany do Włoch, a następnie nad Wisłę. Mianowany generałem dywizyi w r. 1813, „przyczynił się znakomicie”, według słów samego cesarza do wygrania bitwy pod Lützen. N.poleon, pozbywszy się swoich uprzedzeń, mia nował go tego samego dnia baronem i komman-dorem orderu Legii honorowej, którego nie był kawalerem. Po Stu Dniach F. zredagował pro-testacyę armii Loary przeciwko opuszczeniu Paryża, który uważał za będący w stanie obronnym, i ogłosił ją w Belgii podczas swego wygnania („Appel aux générations présentes et futures”, in 12-o. Bronił przed sądem w Douai generała Exelmans’a, którego uwolnienie uzyskał. Wprowadzony na listę wygnańców, wybrał Rio de Janeiro, dokąd się też udał. Otrzymał pozwolenie powrotu do Francyi, gdzie wkrótce umarł. Syn jego, pułkownik Fressinet de Bel-langer (1818—71), odznaczył się podczas oblężenia Paryża (1871) na czele gwardyi ruchomej.

Fret, Fretka, po niemiecku Frettchen, po francusku Furet (Mustella s. Putorins furo), gatunek lub też odmiana tchórza, który, oswojony, służy w południowej Europie do polowania na króliki, w Anglii zaś do łowienia szczurów. Zwykle barwę ma żćłtawo-białą, oczy czerwone. Widzimy więc tu albinizm utrwalony przez hodowlę; trafiają się jednak i ciemne egzempla-

s. M.

i dawał przedstawienia w różnych miastach chorwackich, a wreszcie został dyrektorem teatru zagrzebskiego. Około r. 1860 występował także i w Wiedniu. Z utworów jego 'dramatycznych cieszyły się największem powodzeniem „Granićari” (1856). Oprócz tego napisał: „Crna Krajljica” (1858); „Magjari u Hrvatskoj” (i860); „Udmanić” (1873). F. wywarł wpływ nie mały na młodsze pokolenie artystów dramatycznych chorwackich. Czasopismo „Vienac” z r. 1881 ogłosiło jego autobiografię.    *

Freudenson Daniel (pseudonim: Zgliński,

rze.

SL.

Frendenberg, nazwa kilku miast i osad w Niemczech; z tych ważniejsze 1). F. w pruskiej prowincyi Westfalii, regeneyi Arnsberskiej, powiecie Siegen, w okolicy pagórkowatej; ożywiony przemysł, 2,000 m-ców,—2). F. w badeń-skim okręgu Mosbach, na lewym brzegu Menu, w górzystej okolicy (Odenwald); ruiny zamku z XII w. i twierdzy starorzymskiej; uprawa owoców i wina, żegluga; 2 100 m-ców.

Frendenberger Zygmunt, malarz i sztycharz szwajcarski (* 1745 w Bernie—f 1801). Pod wpływem Bouchera i Greuze’a malował portrety i sceny salonowe w rodzaju Watteau. Biblioteka miejska w Bernie posiada jego pędzla piękny portret Hallera.

And. S.

S. S.

* 1847), dramatopisarz, rodem z Warszawy; otrzymawszy tu wykształcenie średnie, zapalił się do zawodu aktorskiego i występował r. 1867/8 w teatrze krakowskim za dyrekcyi Adama hr. Skorupki. Spostrzeżenia i wrażenia swoje opisał żartobliwo-satyrycznie w broszurze: „Z pamiętników aktora teatru w Gawronowie przez X. X.” (Kraków 1869). Za powrotem do Warszawy, porzuciwszy aktorstwo, oddał się zajęciom literackim jako spółpracownik pism postępowych, a mia nowicie „Przeg. Tygodniowego”; tłómaczył też z francuskiego dzieł kilka. Pierwszym jego utworem dramatycznym była pięcio-aktowa tragedya p. t. „Ricardo” (r. 1875 w „Niwie”, odbitka nosi datę 1876). Rzecz ta, osnuta na tle stosunków hiszpańskich XVII wieku, przedstawia usiłowania szlachetnego, ale nierozważnego, młodzieńca, Ricarda, by zgnębić nikczemną kamaryllę dworską, reprezentowaną przez ojca Pablo i generała d’Oropesa, działającą w Hiszpanii na rzecz dworu austryackiego. Pragnie on znędzniały lud przywieść do świadomości przyczyn okropnego położenia, w jakiem się znalazła Hiszpania skutkiem knowań tej kamarylli, ale dobiera sobie pomocników lichych i ginie; śmierć jego pomściła narzeczona, dzielna Izabel, na ojcu Pablo, poczem sobie śmierć zadała. Wykonanie tego po-Freudenhamer Jerzy, lekarz w. XVII, był mysłu niewielką posiada wartość artystyczną;

rodem ze Wschowy; gdzie się kształcił i kiedy umarł—nie wiadomo. Był fizykiem miasta Poznania, oraz lekarzem przybocznym Krzysztofa na Bninie Opalińskiego, wojewody poznańskiego. Opracował mapę województwa Poznańskiego, i wydał ją p. n. „Palatinatus posna-niensis in Maiori Polonia primarii nova delineatio, Auctere G. Freudenhamero medico, Amstelodami. exc. Joannes Blaeu; sculpsit Gerard Coeck”, 1645, przypisana wojewodzie Opalińskiemu. Wydania późniejsze, w liczbie 6, podaje S. Ko-śmiński „Słowu. lek. polskich” str. 123.—Por. L. Gąs iorowskiego .Zbiór wiadomości do histo-* ryi sztuki lek. w Polsce” T. II, str. 194.

Dr J. P.

strona mianowicie uczuciowa nadzwyczaj słabo została oddaną. Tragedya pisana jest prozą rytmiczną, z pewną uroczystością słowa, na wzór dramatyków niemieckich. Podobne cechy ma dramat trzyaktowy: „Tommaso Valle” napisany w tejże dobie (Warszawa 1876). Przez następnych lat kilka F. zajmował się publicystyką; osobno ogłosił niezbyt ściśle obmyślany i sformułowany szkic estetyczno-literacki p. t. „Humor w Panu Tadeuszu” (Warszawa 1883, drugie wyd. tamże 1898). Wrócił następnie na pole twórczości dramatycznej, dając komedyę: „U wspólnego stołu” oraz dyalog: „Poezya i prawda”. Rozsławił się I atoli dopiero w r. 1894, kiedy jego sztuka czte-Freudenreicłl Józef, aktor i pisarz chor- i roakiowa, p. t. „Jakób Warka”, została odznaczo-

P. Chm.

And. S.

And. S.

s. s.

na na konkursie warszawskim, a po przedstawieniu cieszyła się wielkiemi pochwałami przeważnej części krytyki, tak dalece, że niektórzy nie zawahali się upatrywać w niej arcydzieło. Napisał ją F. widocznie pod wpływem Ibsena, który wówczas miał u nas rozgłos największy; na przedstawienie więc procesu psychologicznego po- J staci głównej położył nacisk silny i niektóre momenta potrafił istotnie z niemałą oddać siłą, lecz nie zdołał utworzyć całości spójnej, mogącej posiąść trwałą wartość artystyczną; szczegóły w niej tylko pewne zasługują na uznanie głębsze. Następna trzyaktowa sztuka p. t: „Szantaż” (1896) nie miała już i takiego chwilowego, jak „Jakób Warka”, powodzenia. Ostatecznie zasadnicza wada talentu F-a, ujawniona już w „Ricardzie”, tj. brak żywszej uczuciowości, sprawia, że dra-mata jego znamionuje pewna oschłość a styl nie posiada dość giętkich i subtelnych odcieni, by oddać te stany duszy, które najbardziej wzruszyć mogą.

Freudenstadt, miasto powiatowe w wirtem-berskim okręgu Szwarcwaldzkim, w górzystej okolicy, niedaleko granicy badeńskiej, przy drodze żelaznej Tubingen - Offenburg. Założyli je w r. 1599 austryaccy wychodźcy protestanccy z Salzburga; ma kształt prawidłowego czworoboku, po środku którego znajduje się główny rynek, otoczony dokoła arkadami; z rynku wychodzą cztery ulice, a na ich krańcu cztery baszty; kościół, zbudowany w r. 1601—1608, składa się z dwóch, pod kątem prostym zbiegających się, budowli, tak, że mężczyźni i kobiety nie mogą widzieć się wzajemnie, lecz widzą duchownych. Wyniosłe położenie miasta (730 m. nad p, m.), oraz zdrowy, orzeźwiający klimat górski, sprawiły, że F. jest wyborną stacyą klimatyczną. Przemysł ożywiony: fabryki noży, gwoździ, szkła, machin! rolniczych, narzędzi ogniowych, sukna i t. p.;    6 750 m-ców. Okolica

również przemysłowi oddana. Powiat F. zajmuje 534 km. Q i 34 500 m-ców; przemysł żelazny, szklany i leśny.

Freudenthal, czes. Brunt a 1, miasto powiatowe na Szląsku Austryackim, przy drodze żel. Ołomuniec - Karniów (Jägerndorf), w górzystej okolicy, 547 m. nad p. m.; 8 500 m-ców. Prócz władz powiatowych jest tu sąd okręgowy, kilka kościołów i klasztorów, gimnazyum niższe, szkoła tkacka, ożywiony przemysł przędzalniczo-tkacki, fabryki likieru. Ludność prawie wyłącznie niemiecka.

Freund Herman Ernest, rzeźbiarz duński (* 1786 w Uthlede koło Bremy—f 1840 w Kopenhadze). W Rzymie uległ wpływowi sztuki greckiej, rzeźb Michała Anioła i Thorwaldsena, który powierzył mu chwilowo zarząd swojej pracowni (1819—20). W 1827—8 wrócił pieszo, w niedostatku, do Kopenhagi, gdzie nie umiano zrazu spożytkować jego talentu. Dopiero posąg Thora (1829) otworzył mu wrota Akademii miejscowej, a wkrótce potem powierzono mu katedrę w Szkole rysunkowej. F. przyczynił się wiele do rozwinięcia poczucia piękna wśród swoich ziomków, nawet na polu wytworów przemysłowych; pozostawił też dużo pięknych pomników cmentarnych i popiersi. Arcydziełem jego był Fryz Regnaroek 45-metro-wy, dokończony po jego śmierci. Dzieło to uległo zniszczeniu podczas pożaru pałacu w Christiansborg (1884); zachował się tylko rysunek jego, wydany wraz z opisem przez N. Hoeyena, w Kopenhadze 1857 r.—Porów, biografię przez syna jego, Wiktora, napisaną, wydaną przez Bau-manna w 1883 r.

Freund Wilhelm, niemiecki filolog klasyczny, ur. 27 stycz. 1806 w Kępnie w W. K. Poznańskim. Od r. 1824 studjował filologję starożytną w uniwersytecie berlińskim i wrocławskim; w 1828 — 29 był nauczycielem gimn. Elżbiety i Fryderyka we Wrocławiu; otworzył tamże religijną szkołę żydowską, którą jednak, wskutek nieprzyjaznego usposobienia spółwyznawców, wkrótce zamknął i żył następnie kilkanaście lat jako nauczyciel prywatny, oddany studjom nad leksykografją łacińską. W 1848—51 był rektorem gimnazjum w Hirszbergu na Szląsku. Potym przez lat piętnaście, 1855 — 70, zarządzał wyższą szkołą żydowską w Gliwicach, według jego planu założoną i prowadzoną. W r. 1870 wrócił do Wrocławia i oddał się wyłącznie zajęciom naukowym. Do zasług jego pedagogiczno-naukowych należy wydanie kilku dzieł trwalej wartości z zakresu filologji klasycznej oraz szeregu prac pomocniczych do nauki języków starożytnych. Najważniejszym z dzieł jego jest „Wörterbuch der lateinischen Sprache nach historisch - genetischen Principien...” (4 tomy, Lipsk 1834—45), ułożony przeważnie przy pomocy słownika Forcelliniego; nadto niemniej pożyteczne są: „Gesammtwörterbuch der lateinischen Sprache zum Schul und Privat-Gebrauch” (2 toiny, Wrocław 1844—45; przy końcu tomu

2-go znajduje się dodatek, zawierający wykazy wyrazów mniej zrozumiałych, przyjętych z łaciny do włoskiego, francuskiego i niemieckiego; str. 1737i net.) i „Lateinisch-deutsches u. deutschlateinisch-griechisches Schulwörterbuch” (2 tomy, Berlin 1848 — 55) Poprzednio wydał Cycerona mowy „Pro Milone”, podług kodeksu er-furckiego, z podobizną litografowaną tegoż kodeksu (Wrocław 1838). Z innych jego prac najbardziej rozpowszechnione są objaśnienia tekstów różnych autorów klasycznych, ułatwiające ich rozumienie, p. n. „Präparationen zu den griechischen und römischen Schulklassikern” (Lipsk 1859 i nst., 370 zeszytów, pod ogólnym tytułem „Freund’s Schüler-Bibliothek”); obok tych wydawał wspólnie z Marxem objaśnienia do Starego testamentu „Präparation zum Pentateuch”, „zu den Psalmen”, „zum Jesaias” itd., Lipsk 1862—93). Rodzaj encyklopedji filologji kla-

A. A. K.

demii sztuk pięknych w Kopenhadze. Wykształcony na wzorach włoskich, umiłował przede-wszystkiem sceny idylliczne (Rozkosze macierzyństwa, Dziewczynka z pieskiem, Młoua prządka, Dwoje przyjaciół—to jest dziecko i pies), które

z wdziękiem odtwarza. Arcydziełem jego „Ku-

s. s.

Dr J. p.

mu

sycznej stanowi dzieło F-a p. t. „Triennium phi-lologicum oder Grundzüge der philologischen Wissenschaften” (Lipsk 1874 — 76, wyd. 3-e

1885), gdzie całość wiedzy o świecie starożytnym objęta jest w 6-u oddziałach, odpowiadających trzyletnim studjom czyli sześciu półroczom uniwersytecki,n. Dzieło to istnieje także w opracowaniu francuskim S. Reiuacha. Z niemniej szym zamiłowaniem przedmiotu ułożył też F. tablice do nauki historji literatury: „Tafeln der griechischen, röm., deutsch., englisch., französ.

u. italienischen Literaturgeschichte” (6 tablic, Lipsk 1873 — 75 i późn.), jako też prace: „Prima”, zbiór wskazówek, mających na celu przygotowanie kandydatów do egzaminu dojrzałości; „Wie studirt man Philologie?” (Lipsk, 5-te wyd.

1885); „Cicero historicus, Ciceros Geschichtsangaben” (t-że 1881); „Wanderungen auf klassischen Boden” (t-że 1889—92, 5 zesz.).

Freund Jerzy Chrystyan, współczesny rzeźbiarz duński (* 1821 w Altonie), synowiec i uczeń Herm. Ernesta. Od r. 1869 członek aka-glarz” (1861).

Frey Jan Jakób, rytownik szwajcarski (* 1681 w Lucernie—f 1752 w Rzymie), uczeń C. Maratty i Wresterhouta w Rzymie, gdzie wcześnie się osiedlił i zyskał rozgłos jako artysta rytownik. F. rytował wyłącznie mistrzów włoskich, których wiernie odtwarzał, nastrajając się do ich stylu. Słyną mianowicie jego roboty: Aurora Guido-Reniego z r. 1722 (sztych bardzo rzadki), Porwanie Europy podług Albana (1732), Sw. Karol Boromeusz podług P. da Cortona (1744).

Frey Jakób Michał (* w Puławach d. 3-go września r. 1801—f w Warszawie d. 23 kwietnia r. 1865) lekarz. Początkowo kształcił się w konwikcie ks. Pijarów na Żoliborzu; otrzymawszy świadectwo dojrzałości, wstąpił w r. 1820 na wydział lekarski uniwersytetu warszawskiego. Zostawszy po złożeniu egzaminu magistrem medycyny i chirugii, wstąpił w r. 1824 do służby wojskowej, jako lekarz batalionowy 3-go pułku ułanów b. wojska polskiego, z przeznaczeniem do pełnienia służby w szpitalu Ujazdowskim. W styczniu r. 1827, zostawszy lekarzem sztabowym 8-go pułku piechoty liniowej, objął zarząd szpitala wojskowego w Pułtusku; w r. 1830 i 31 pełnił obowiązki lekarza 3-ej dywizyi piechoty i za gorliwe niesienie pomocy ranionym i chorym ozdobiony został krzyżem złotym polskim. Poprzednio już w r. 1830 po obronieniu rozprawy: „De cataracta” osiągnął dyplom doktorski w Berlinie. Po r. 1831 zajmował się wykonawstwem lekarskiem w Pułtusku i Raciążu, następnie w r. 1834 przeniósł się do Warszawy; od r. 1835 do połowy 1837 był lekarzem seminaryum duchownego; w lipcu r. 1839 objął posadę akuszera miasta i pozostawał na niej do d. 1-go września r. 1846, w którym powołano go na dyrektora instytutu położniczego oraz członka-egzaminatora Rady lekarskiej Król. Pols.; w r. 1851 został członkiem honorowym tejże rady. Przez wiele lat był też członkiem Tow. lek. warszawskiego. Napisał: „Zasady położnictwa, czyli wykład nauki i sztuki położniczej, mianowicie dla niewiast temu zawodowi poświęcających się”. (Warszawa 1851, z 4-ma tabl.); inne prace jego, ogłoszone w „Tygodniku lekarskim” i „Pamiętniku Tow. lek. warsz.”, wyszczególnione są w S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.” (str. 124).

Fig. 38. Frey Jakób Blicbał.

Frey Jan, malarz szwajcarski (* 1813 w Bazylei—t 1865 we Frascati pod Rzymem). Wykształciwszy się we Włoszech, oddał się przeważnie pejzażom; widoki jego z gór Sabińskieh w swoim czasie bardzo były poszukiwane; 1842 towarzyszył Lepsiusowi w wyprawie egipskiej, skąd przywiózł wiele studyów i obrazów. s- s-Frey Henryk (* we Frankfurcie nad Menem d. 15-go czerwca r: 1822), histolog. Nauki lekarskie rozpoczął w Bonn, następnie kształcił się w Berlinie i Gietyndze, gdzie w r. 1845 przyznano mu dyplom doktora medycyny. Skończywszy uniwersytet, był przez półtora roku assystentem w instytucie fizyologicznym gietyngeń-skim, następnie został docentem fizyologii. Na jesieni r. 1848 wydział lekarski w Zurichu powołał go na profesora zwyczajnego, powierzając wykłady: zoologii, anatomii porównawczej, embryologii i histologii, oraz zarząd pracowni

T. II (str. 439).

W. G-.

K. J.

ïï •'T

ne.

mo

histologicznej. Z licznych dzieł jego najwięcej rozgłosu zjednało mu „Handbuch der Histologie und Histochemie” (Lipsk 1859; wyd. V tamże 1876, tłóm. angielskie, francuskie i rossyjskie; przekład polski, przez S. Witkowskiego dokonany, wyszedł w r. 1870 w Warszawie p. t. „Histo-logia i Histochemia”; przekład dzieł: H. Freya „Handbuch der Histologie und Histochemie des Menschen” Lipsk 1867 (Histochemia), oraz À. Köllikera. „Handbuch der Gewebelehre des Menschen”, 5-e wyd. Lipsk 1867 (Histologia; wchodzi w skład „Biblioteki umiejęt. lek.” Girsz-towta); również bardzo rozpowszechnione jest „Das Mikroskop und die mikroskopische Technik” (Lipsk 1886, wyd. 8-me; tłóm. włoskie

L. Buonfantego, Neapol 1873) i „Grundzüge der Histologie” (Lipsk, 1885, wyd. trzecie; tłóm. ang., franc, i hiszp.; ostatnie wyd. franc. Paryż 1886). Mnóstwo innych prac jego, większych i mniejszych, pominąć tu musimy. — Por. „Biograph. Lexikon der hervorragenden Aerzte”

Dr J. p.

Frey Fryderyk Henryk (* . 1839), współczesny poeta niemiecki, pisujący pod pseudonimem Martin Greif. Służył wojskowo, w r. 1857 wziął dymissyę i osiedlił się w Monachium.— Wydał zbiór poezyj p. t. „Gedichte” (wyd. 5-e Sztutgard 1889). Pozostawił dość liczne dramaty: „Hans Sachs” (Augsburg 1866); ,,Corfiz Ulfeldt” (wyd. 2-e Wiedeń 1876); „Nero” (tamże 1877): „Marino Falieri” (tamże 1879) i t. d. Ostatni drukowany jego dramat „Francesca da Rimini” (Sztutgard 1892). —F. ceniony jest głównie jako liryk pełen szczerości i prostoty, zbliżający się niekiedy do tonu i nastroju pieśni ludowej. W dramatach jego patos retoryczny zastępuje braknącą siłę dramatyczną

Freyalit. Esmark (mineral.). Minerał szczególny z Brevig w Norwegii, o silnym żywicznym blasku, podobny do brunatnego torytu (wodnego krzemianu toru).

Freyberg, herb polski z nadania. Na tarczy dwudzielnej w prawem, błękitnem, polu pół słońca. złotego z promieniami; w kątach, prawym górnym i prawym dolnym, po jednej złotej sześcio-promiennej gwieździe. W lewem, srebrnem, polu kotwica prosto uchem do góry stojąca i okręcona błękitną liną. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy strusie białe pióra. Labry błękitne, z prawej strony srebrem, a z lewej złotem podbite. Herb ten nadany został wraz z nobili-tacyą w dniu 21 listopada 1838 r. przez cesarza Mikołaja I Markowi Freybergowi, pomocnikowi naczelnika wydziału w kancelaryi Namiestnika królestwa Polskiego, który to Freyberg na mocy Ukazu z dnia 5 września 1839 roku do ksiąg szlacheckich królestwa Polskiego zapisany został. (Herb. rodź. szlach. królestwa Polskiego). D

Freyberg Maksymilian Prokop Freiherr von F.-Eise aber g, historyk i belletry-sta niemiecki (* 1789 w Monachium — f 1851

tamże). Kształcił się w Landshucie na wydziale prawa, w r. 1816 był radzcą ministeryum spraw wewnętrznych, a 1825 naczelnikiem archiwum państwowego, w 1840 piastował tymczasowo tekę ministra spraw wewnętrznych.

R. 1825, będąc deputowanym w izbie stanów, występował jako żarliwy zwolennik ministeryum ultramontańskiego i obrońca klasztorów. Od r. 1842—48 sprawował obowiązki prezesa Akademii umiejętności. Z prac jego historycznych godne uwagi: „Die älteste Geschichte von Tegernsee” (Monachium 1822); „Ueber das altdeutsche öffentliche Gerichtsverfahren” (Landshut 1824); „Geschichte der bayrischen Landstände” (Sulzbacli 1828 — 29, w 2-ch tomach); „Sammlung historischer Schriften und Urkunden” (Sztutgard 1827 — 39, w 5-u torn.); „Pragmatische Geschichte der bayrischen Gesetzgebung und Staatsverwaltung seit den Zeiten Ma-

ib

tri

ûéÈ fei*

Fig. 39. Freyberg (herb).

ximilians I” (Lipsk 1836—39, w 4-ch tomach). Z Hormayerem prowadził w dalszym ciągu „Regesta sive rerum boicarum autographa” (od 5-go do 12-go t., Monachium 1841—49).

Freyberg Elektryna, baronowa, artystka malarka niemiecka (*    1797 w Strassburgu—f

1847 w Monachium), córka pejzażysty Jana Stuntza. Uległa najsilniej wpływowi Overbecka podczas pobytu swego w Rzymie (1821—22) i w tym kierunku talent swój rozwijała, starając się wyrazić pędzlem wiarę i uczucia religij-Podobnie jak Marya Ellenrieder (ob.), jej współzawodniczka w malarstwie, F. należy do rzędu artystek natchnionych Wysokiem posłannictwem sztuki. Muzea niemieckie posiadają wiele jej obrazów; niektóre z nich, jak np. trzy obrazy religijne w Nowej Pinakotece w Monachium, zawieszone w pobliżu „Sw. Rodziny” Overbecka, wyrażają wymownie ten sam kierunek i to sa-natchnienie, co i ich pierwowzory, W Ga

s. s.

Sk.

Freycinet Ludwik Klaudyusz De Saul-c e s de, oficer marynarki i żeglarz francuski, brat Henryka (* w Montélimar (Drôme) 7 sierpnia 1779—f we Freycinet (Drôme) 18 sierp. 1842).

Wszedłszy do służby w marynarce, dał dowód w wielu sprawach wielkiej odwagi i rzeczywistych zdolności wojskowych. Ale przede wszy st-kiem znany jest ze swoich podróży naukowych i znakomitych prac hidrograficznych. W r. 1800 (do 1864) uczestniczył z początku na statku Naturalist a, następnie na statku Casua-rina, w wyprawie, mającej zbadać, pod dowództwem kapitana Baudin, zachodni brzeg Nowej Hollandyi (dziś Australia) i ziemię Vandiemena (obecną Tasmanię); odkrył Port-Montbazin, i podczas, gdy jego brat, na statku Geograf, w tych samych prawie okolicach morskich, wykonywał operacye analogiczne, on szkicował plany wysp Hunter, części Ziemi Napoleona (brzeg płd -wsch.

Australii) i portu króla Jerzego. Po powrocie do kraju zrezygnował ze służby czynnej i przeznaczony został w r. 1805 do biura map i planów („Dépôt de cartes et plans“); zajął się opisem operacyj wykonanych przez missyę, w której z bratem swoim brał tak czynny i owocny udział, a następnie wykończył część historyczną. Ta ważna praca wyszła pod tytułem: „Voyage de découvertes aux terres australes”, Paryż 1807—

1816 3 tomy, in 4-to, z atlasem; wyd. 2-e 1824,

4 tomy, in 8-o, z atlasem). W r. 1816 rząd zaprojektował wielką podróż naukową na około świata: chodziło o wykonanie spostrzeżeń potrzebnych do oznaczenia kształtu ziemi i praw magnetyzmu ziemskiego, oraz zebranie wszelkiego rodzaju branych z obowiązku służby był szereg dzieł informacyj, odnoszących się do historyi natural- ogłoszonych drukiem, a mianowicie: „Rapport

su.

leryi Ks. Leuchtenberskich w Petersburgu znajdują się jej dwa obrazy religijne („Matka Boska” i „Św. Niewiasty u grobu”). Znane są także akwaforty i litografie roboty tej artystki.

Freyburg, oh. Freiburg.

Freycinet Ludwik Henryk De Saul ces, baron, admirał francuski (* w Montélimar, Drôme, 1778 —f w Rochefort 21 marca 1840). Od r. 1793 do 1804 życie jego było ściśle złączone z życiem młodszego brata, Ludwika Klaudyusza, czynnego w tych samych woj• nach. W r. 1805 otrzymał dowództwo nad korwetą Phaëton, i stoczył w marcu r. 1806 dwie świetne bitwy na morzu Antylskiem; mianowany w r. 1808 kapitanem fregaty. W roku 1810 walecznie opierał się w ciągu 40-tu dni, z fregatą Eliza, całej dywizyi angielskiej, która go blokowała w porcie La Hogue (od 12 listopada do 22 grudnia). Mianowany kolejno kapitanem okrętu (1816), kommendantem i administratorem wyspy Bourbon (1820), gubernatorem Gujany (1826), kontradmirałem (1828), generał-majorem w Tulonie (1832), prefektem morskim w Rochefort (1834). Te ostatnie funkcye pełnił aż do śmierci. Otrzymał tytuł barona w r. 1828.

nej, meteorologii, geografii, etnografii, i t. d. Kierownictwo wyprawy poruczone zostało Ludwikowi Freycinefowi (Klaudyuszowi), który, wypłynąwszy z Tulonu 17 września na 1817, korwecie Urania, z pomocnikiem Duperrey, i w towarzystwie żony swojej, zwiedził wiele krajów i wysp (Bourbon, Maryaiïskie, Sandwich, Howe, Sydney, Australię i t. d.) zebrał szacowne ^wiadomości i kollekcye, które ocalały pomimo nieszczęśliwego wypadku, kiedy huragan rzucił F-a na jedną z wysp Maluińskich, gdzie na bezludnem wybrzeżu musiał czekać przez 8 miesiące, zanim mu się udało zakupić okręt amerykański, na którym szczęśliwie powrócił do Francyi (13 list. 1820). Akademia Nauk mianowała go w r. 1825 członkiem sekcyi geografii i żeglugi. Rozpoczął wydawnictwo kolosalnego dzieła, nad którem pracował przez 20 ostatnich lat swego życia: „Voyage autour du monde sur les corvettes l’Uranie et la Physicienne”. Jedna z wysp archipelagu Pomotu i część wybrzeża Australii nazwane zostały jego imieniem,

Freycinet Karol Ludwik De Sa u lces de, mąż stanu (* w Foix 14 list. r. 1828). Wy-chowaniec szkoły politechnicznej (1846), wstąpił do służby w Górnictwie (1848) i pełnił obowiązki inżyniera zwyczajnego w Mont-de-Marsan (1852), w Chartres (1854) i w Bordeaux (1855). Przedtem oddał pewne usługi Rządowi tymczasowemu. „Figurowałem, pisał, na czele dwudziestu uczniów szkoły politechnicznej, których rząd wybrał dla utrzymania związku między różnymi swoimi członkami i kommunikowania mis-syj poufnych, których nie można było załatwiać drogą piśmienną”. W r. 1858 mianowany naczelnikiem eksploatacyi Towarzystwa dróg żelaznych Południowych. Na tem stanowisku wykazał świetną zdolność administracyjną i pozostał na niern przez przeciąg 5-letni, oddając Towarzystwu kolejowemu poważne usługi. Pozostałe po nim rozporządzenia, stosy regulaminów służbowych dotąd posiadają wielką wartość zawodową, i znalazły szerokie zastosowanie u zarządów dróg żelaznych w całej Francyi. Na ten okres życia F-a przypada wydawnictwo p. t. „Traité de mécanique rationnelle” (1858, 2 t.), następnie „Etude sur l’analyse infinitésimale ou Essai sur la métaphysique du haut calcul” (1859, 1 t.), nakoniec „Théorie mathématique de la dépense des rampes de chemins de fer” (1860, 1 t.). Nowy zawód F-a rozpoczyna się od jego służby rządowej, począwszy od 1862 r. W ciągu lat 7-miu spełnił F. cały szereg zarówno zleceń naukowych, jak i missyj przemysłowych we Francyi, lnb też poza jej granicami, a w tym-to okresie nietylko pracował dla dobra kraju, lecz i sam wykształcił się znakomicie, szczególnie w sprawach ekonomicznych i administracyjnych. Owocem podróży przedsię-

\

y^K

Ï5s.

\

&) fj

& . f

O y

"^a*ssss^

nas.

Bitwa pod

S E D A N E M

dnia 1 Września 1870 roku. Stanowiska obu armij o południu

A. Niemcy.

Armia III

Wodzem Fryderyk Wilhelm, ks.

tronu pruski.

Korpus Bawarski I

Do art. Francya w wojnie z Niemcami, tom XXIII str. 139,r 143, 147.

g~3 n

CZS2 W Dyw. połowa Wirtemberska Ekü2 XX Korpus XI Pruski

E2J V téh UK I

e&ivk '

II

Dyw. kawaleryi II

AI

>»

Armia IV. (A. Mozy) Wodzem Albert, ks. n. tronu saski Q XU Korpus XII (saski)

XUU >yw. kar. XII

EZ3 Gi Oyw. piech. gwardyi I (pruska)

gCs »    ,. II

GK Dyw. kawał, gwardjń „

SSS3 IV

Korpus IV (pruski)

Artylerya przy każdym korpusie Stanowisko króla pruskiego „ ks. n. tronu prus.

ks. n. tr. sask. pod kon.b.

Mosty korpusu Baw. I •>    ,» XI (prus.)

B. Francuzi. «»■■

IXn Corpus XII (Lebrun)

I (Ducrot)

VII (Fel. Douay) fV „ V (Wimpffen) B5!!I] K iCawalerya w rezerwie

Skala 1:100 000

VI]

J--i

kilometrów

3000 4nno MKM

2non

IOOO

Kroków = ‘/j mili 'geogr.

Vysokoéci w metr.

I ß'ÿM    a|nl«r-v;v;g .//

1 Jl    !f% Isrfej H ;5*:*y

|4-    «W

■ ffi=

»ISr

»Jo °^°o P.ÛC 00 o

^oa ä7!

NZflrt

i*

Mm 'É9S&

IPI

ÉÉÉ

»*■? -V.'.v.vi

Sś

*r't

*>sr x#/ / ^/#v| #\/ #

r i mi

Sal*

Francuzi

c3

T3

ce

bo

Niemcy

««■s

T3 (D ^

Sil

>>

p*-

si

c5. Bat, 6 Korp. g42. Brygada

- ° / '/ÈF 'ÊÈ30Fm ; ; ; :-:

*i & ; ■ i mMmÉMMII

■f \Æ< '^^»3

7:"~ V-riîîÂ^ -M.    '■%«'

WNtf vjPsßl$.r -S: MsSf-,.,. ■/■ "‘"'"T7,M1

b:v; - r* ,e, .,:    - r : «

W.....ff_,

^nSrSH

saBr

I. ą

rj

XU4t

rZZZ*/M/o/d'

■ A."'- -

-ÇcV

-i-'. î-.M

J «5 -

R>

Wojska niemieckie pod

PARYŻEM

1870-1871 Skala 1:350 000

—¹    t «    i—-»

Kilomotry

fprp

ISO

il

. '■

mm

ĘBBSm

wmgĘĘS^

mmß

*fmk

«&kL •'■“■

ca

Serran-

|§ppgœ®l§«g

b^SŚips&^a^ ^-*-v/4

ü'ytMrmÜÆ^vrimkym

nßl-.lubrr -icsUnrm*

JF //

no

sselû'J

..

Ti.

BÜS

xncr

ilÿ

».

»Jä&K

CTFOfll

■■WKÊÊÊm-'imSSSSIm^^m^^

p» j*$yi

SU£S«

2t

5/

ff\Mandres

md)

Äir

w,

.«•aüâlÆsààfeg⁸⁸¹

fclaisP®

nÄs

^~*7%areruty ~”C

mua

Uv

F.Jàncgt

3SL

i y ujgfttumQ

W. Enc, Ilustr. Powsz. z. 179a.

t

■

’

.

/

\AN

.

-)

:

' ,v Ą

K.f'

Cf«

io

*

«r

ïïSSt

uMÊMÈ&WÊËÊ

mm

::

'■M:

•o

kI

'--7

■:

«raran»*

|9§B

M»

*3 •

mW r#

.#■

oc—

VNs

£ \1 ---Ï1

'-g ¥'"'\l

Lr

■Oi «••I__/

3ÿ/T'^

ffft

Tf ti

rzpmm

i/l

43!

tó»

34-3

Bitwa pod Grave lotte i St.-Privat

UsP^Tiin

"P

Do art. Francya w wojnie z Niemcami, tom XXIII, str. 140.

r-ïK

Bip

MÈ

?•=:

?!

„ 2-gi (Frossard).

I. Bryg. Lapasset (korp. 3-ci). G. Korp. gwardyi (Bourbaki). ■ Oddziały rozbite, uciekające do Metz.

d. 18 Sierpnia.

Stanowiska w końcu bitwy.

Wszystkie stanowiska na zachód od linii biegnącej przez (•’oret do Jaumont, Les Rappes, Bois de Cliatel, ri-te RufFine, i Ft Saint-Privat, są niemieckie; wszystkie na zachód i półn

francuzkie.

Francuzi.

Niemcy.

a, b. 1-y i 2-gi batal. strzelców. | VI. korp. 6-ty Canrobert).

c.    pułk grenadyer. saskich. IV. „ 4-ty (Ladmirault). XII. korp. 12-ty (saski, ks. nas.[III. „ 3-ci (Leboeuf).

tronu saskiego).

A XII. Artyllerya tego korpusu.

G. K. korpus gwar. prusk. (ks.

Wirtemberski).

A. G. Artyllerya gwardyi.

d.    20-a dyw. piech. (Krantz).

A X. Artyllerya korp. 10-go.

X. Korp. 10-ty Voigts-Rhetz).

IX.    9-ty (Manstein).

A IX. Artyllerya tego korpusu. [

III. Korp. 3-ci (Alvensleben II) ]

(Goeben).

strzelców.

II.

Z atlasu G. Droysena „Allg. Historischer Handatlas“ (Bielefeld i Lipsk 1886).

VIII. „    8-v

e.    8-y batal.

A VIII. Artyllerya korp. 8-go. VII. Korp. 7-my (Zastrow). IT. „ 2-gi (Fransecky). A VII. Artyllerya korp. 7-go

f.    Brygada Żychlińskiego

(korp. l-»zy).

Î3pk1|ïJkfe

N\siw

él

Äi«

;Sllgjfei ,-JKtsk

3.41p

ip

1

S\3 S

èj\- |

4i

liifö

d. 16 Sierpnia

Stanowiska bojowe o godzinie S-ej po południu.

Wszystkie stanowiska na wschód i północ od linii biegnącej przez Jarny, (róg zachodnio-północny) wzdłuż rzeczki, która ma ujście pod Labry, przecinającej Drogę Rzymską, kierującej się następnie na Rezonville, krawędzią północną Bois de St. Arnould i takąż Bois des Chevaux docierającej do Ars sur Moselle—są francuzkie; wszystkie na południe i zachód od tej linii — niemieckie.

Francuzi.

1.    Strzelcy afrykańscy.

2.    Dywizya jazdy Legrand.

3.    Dywiz. piech, Cissey.

4.    „    „    Grenier.

5.    „    „    Aymard.

A III. Artyl- korp. 3-go.

6.    Dyw. piechoty Tixier.

7.    „    „ La Font deVilliers.

A VI. Artyl korp. 6-go.

8.    Dyw. piechoty Levassor-Serval.

. Artyl. gwardyi i rezerwa.

9.    1-a bryg. woltyżerów gwardyi.

10.    Dyw, Montaudon (korp. 3-ci.

11 Bryg. piech. Lapasset (korp. 5-ty).

IV. Korpus    4-ty    (Ladmirault).

III.    „    3-ci    (Leboeuf).

VI.    „    6-ty    (Canrobert).

G.    „    gwardyi (Bourbaki).

11.    „    2-gi    (Frossard).

I&H;'

TppSift

Niem c y.

a.    38 brygada piech. (Wedell).

A. X. Artyllerya korp 10.go.

b.    20 dywizya piechoty (Krantz\

c.    półbrygady 37-ej.

d.    11-a brygada jazdy.

e.    6-a dyw. piech. (Buddenbrock).

f.    13-a brygada jazdy.

g.    12-a

h.    15-a

i.    14-a    „    „

k.    5-a dyw. piech. (Stülpnagel).

A III. Artyllerya korp. 3-go.

l.    półbrygady 37-ej.

m.    „    39-ej.

n. 32-a brygada piech. (korp. 8-y) (korp. 9-ty).

X. Korpus armii 10-ty.

3-ci.

ÎJBfi

rtffipß

g^»ifa

IMüaiL, ;

, !«f

3 ■;    433’'' £Ï4/ 'f tz

Ï**^4 fà&ytïMfM

■#33"S<|v '«'•SCî:«-' :;■;

'4r^tê

3lMaÉ44#W3

g..    ,lW»,r • '-yjlMgßSaJ¥i^^®ffc^5

^V.

feir

Ä/»

Up|

...y

im--

VT'»-}

mm

ïÊÊ&Sê

•V".

ICfeHVp

»i

v|fe;#4 7 ^ÂTii

fi

3.3.-->!£<;

ißfeäl

‘T>-

»I®

ł^6l^|

êÈÈÉàË^tÊ

ÄafeäsS

gÿ ■

Wi

:t

ii-iii yfH

P»« 33k

WpmÆmmmmm

'* "3

■A

Wm

iH

ta

Bitwa pod Vionville i Mars-la-Tour

ff

o. Pułk Nr. 11

III.

A.G

Bitwy pod

METZ

d. 14, 10 1 18 Sierpnia 1870 r

«I

JOfir

C.

Kilometry

**** ii*y ⁴⁰⁰⁰

= 'A mili geogr.

OUVI

Kroki

1^1 Piech. niem. IjSSS] Jazda niem

franc.

W&Ę „ franc.    „

111 ii 11111 Artylerya

â<Mmm ^

I»

>:

-,

yê^hS,

33

7/

1_

il

Jm

■:A

Bitwa pod Colombey-Nouilly (Courcelles)

d. 14 Sierpnia.

Stanowiska w końcu bitwy.

Wszystkie stanowiska na wschód od linii biegnącej z Failly na północy, przez Nouilly, dalej przez punkt leżący w % odległości Borny od Colombey, a ztamtąd spuszczającej się prosto do Pel-tre—są niemieckie; wszystkie na zachód—francuzkie

Francuzi.

IV. korpus 4-ty (Ladmiiault)).

1. Baterya kartaczownic.

III. korpus 3-ci (I ecaen).

IL ,, 2-gi (Frossard).

G. korpus gwardyi (Bourbaki). (Canrobert).

IA

W. En . Ilustr. Powsz. z. 179a.

Niemcy.

a. Pułk piechoty Nr. 8i.

u u ' u

c.    1-a dywizya jazdy.

d.    13-a i 14-a dywizya piecli. A VII, A I. Artyl. korp. 7-go il-go.

e.    1-a dywizya piechoty.

f.    2-a    „    „

g.    3-a    „ jazdy.

IX, VII, I korpusy: 9-ty, 7-my 1-y. h—h. (Czarna linia). Stanowiska zajęte przez Niemców w końcu bitwy.

\a

>ff

1 s

<* 77/^1    ■• 7771 J

maamM .^ Ti7:13x3—

>■

viJ

■■■a

^Ppf'lt^

«te«» «I

i^R

!w

3-,

S3

f'wgp^xjgiaisii

3-:

Mj

‘->7

V

coraz po-

VS

sur l'assainissement des industries en Angleterre”; „Rapport sur l’assainissement industriel et municipal en Belgique et en Prusse” (1865); „Rapport sur l’assainissement industrie let municipal en France” (1866) i „Supplément au precedents rapports en France et à l’etranger” (1866). Żywo go zajmowała sprawa kaiializacyi miast i zużytkowania wód ściekowych, a owocem stu-dyów w tym zakresie jest dzieło jego p. t. „Rapport sur l’emploi des eaux d’égout à Londres et sur l’emploi des dites eaux en agriculture” (1867—1869). Sprawom hygieny w połączeniu z potrzebami przemysłu poświęcił stu-dyum specyalne p. t. „Rapport sur le travail des enfants et des femmes dans les manufactures de l’Angleterre” (1867).—W roku pogromu Francyi (1870)wydał „Traité d’assainissement industriel” (jeden tom, 22 tablice). W życiu politycznem F. wystąpił po raz pierwszy w roku 1869, jako radzca generalny departameutu Tarne-et-Garonne. Zaraz po ustanowieniu trzeciej Rzeczypospolitej oddał się bez zastrzeżeń na usługi rządu Obrony Narodowej. Mianowany przez Gambettę prefektem departamentu Tarne-et-Garonne (we wrześniu 1870), następnie delegatem ministeryum w departamencie wojny (10 paźdz.), uporządkował przedewszystkiem zbiór map sztabu głównego, ustanowił służbę rekonesansową, zreformował zarządy piechoty, artylle-ryi, intendentury, służby zdrowia, rachunkowości; studyował plany obrony i przygotował plan bitwy pod Coulmiers, oraz plan kampanii wschodniej. Odznaczył się szczególną zdolnością w sprawach uzbrojenia, i od 10 paźdz. r. 1870 do 9 lutego 1871 wysłał przeciwko nieprzyjacielowi 600 000 ludzi, co reprezentuje organiza-cyę przeciętną po 5 000 ludzi na dzień, czyli po dwa pułki. Po podpisaniu zawieszenia broni F. usunął się do życia prywatnego, do r. 1876,

t. j. do daty, w której postawił swoją kandydaturę do Senatu, w departamencie Sekwany. Jego wyznanie wiary politycznej było czysto republikańskie. Wybrany 30 stycznia 1876 roku, 142 kreskami na 209 głosujących, zajął się przedewszystkiem reorganizacyą armii, o której napisał świetny raport (w listopadzie 1876 r.). Przeciwnik zdeklarowany rządu Szesnastego Maja, wszedł 13 grudnia r. 1877 do gabinetu Du-faure’a, jako minister robót publicznych. Wtedy to obmyślił i przeprowadził przez parlament t. zw „wielki plan robót publicznych”. Chodziło o wykonanie, w ciągu lat dziesięciu, za 3 miliardy franków, dróg żelaznych i za 1 miliard kanałów, o wykupienie na rzecz skarbu dróg żelaznych, eksploatowanych przez towarzystwa prywatne, i utworzenie siódmej, pomocniczej, sieci dróg żelaznych. W r. 1878 uformował pięć komissyj technicznych (po jednej dla każdęgo bassenu Francyi), których zadaniem było zaprojektować program robót i ustanowić porządek ich wykonania. Zatrzymał również

Knrykl. Powsk. Tlustr. Zouz. 181 T. XXITJ.

swoją teko w gabinecie Waddingtona (4 lutego 1879). Stopniowo zajmował ważniejsze stanowiska polityczne. Dzięki właśnie jego wpływowi, senat uchwalił w r. 1879 powrót parlamentu do Paryża. Po ustąpieniu Waddingtona (28 grudnia 1879 r.) F. sam został prezesem rady ministrów i objął tekę spraw zagranicznych. Miał do rozwiązania kwestye bardzo trudne i przy załatwianiu ich wykazał nieocenione zalety jako naczelnik rządu: jasność poglądu w połączeniu z zadziwiającą bystrością umysłu. W polityce wewnętrznej przedstawił projekt amnestyi ogólnej, który przeprowadził przez Izby, i próbował rozwiązać kwestyę zgromadzeń religijnych, która, po odrzuceniu sławnego art. 7-ego nadzwyczaj się zaostrzyła i roznamjętniała

>|

if’

'W JA r,'

I    &

lèvL/v ;    ^hifflffl

Fig. 40. Freycinet Karol Ludwik.

kraj. Chciał oszczędzać oba stronnictwa, ofiarując republikanom zniesienie zupełne zakonu Jezuitów, a z drugiej strony pozostawiając zgromadzeniom nieupoważnionym możność istnienia, jeżeli zaakceptują warunek uznania ze strony władzy (dekrety z-29 marca 1880 r.). Wielu członków gabinetu nie zgodziło się na poglądy prezesa rady co do zastosowania dekretów: więc F. podał się do dymissyi (19 września 1880 r.); 8 stycznia 18ö2 r., został powtórnie wybrany na senatora w 4 departamentach (Sekwana, Ariè-ge, Indye francuskie, oraz Tarne-et-Garonne). Przyjął wybór z departamentu Sekwany. Nie zgodził się wstąpić do wielkiego ministeryum Gambetty; powołany został na jego następcę jako prezes gabinetu (30 stycznia 1882). Posiadał talent przyciągania do siebie, jako współ-

34

Freycinet Karol Ludwik.

pracowników, wszystkich ludzi do stronnictwa republikańskiego, tak, iż mówiono ogólnie: „To jest wielkie ministeryum bez wielkiego człowieka”. F. objął tekę spraw zagranicznych, a kiedy mu się udało usunąć drażliwą kwestyę rewi-zyi konstytucyi, znalazł się w trudnem położeniu z powodu komplikacyi spraw egipskich. Wpływ francusko-angielski był w Egipcie poważnie zagrożony przez stronnictwo narodowe. Porta Otomańska, za radą Niemiec, podsycała opór rządu egipskiego. Ponieważ sprawy egipskie przybierały z dnia na dzień charakter coraz bardziej alarmujący, ruch opinii publicznej zmusił rząd angielski do działania. Zaczęły się uzbrojenia. Francya po szła za tym ruchem, i F. w d. 6 lipca złożył deklaracyę, iż obowiązkiem jego jest przygotować kraj na wszelkie ewentualności”. Od miesiąca maja eskadra francuska krążyła przed Aleksandryą razem z eskadrą angielską. Kiedy admirał Seymour uznał za potrzebne bombardować to miasto, admirał Conrad otrzymał rozkaz cofnięcia się do Port-Said (10 lipca). Zarzucano bardzo F-owi to cofnięcie się i oskarżono go następnie, iż „na zawsze zniweczył wpływ francuski w Egipcie”; ale należy zwrócić uwagę na to, że w danej chwili Izby nie były wcale usposobione do energicznej interwencji w sprawy wschodnie. Z czasem nastąpił zwrot opinii publicznej, kiedy spostrzeżono, że Anglia, nie potrzebując pomocy innych państw, chciała wyciągnąć korzyści ze swojej pozycyi uprzywilejowanej w chwili regulowania rachunków. Uchwalony został kredyt 8 000 000 na powiększenie sił morskich. F., stosując się do wskazówek parlamentu, zdecydował się wtedy działać od strony kanału Sueskiego. Postanowiono zająć przesmyk przez wysłane na ten cel wojska. Całkowite zajęcie Egiptu miało kosztować 40 tu milionów franków. Poprzestano na korpusie wojska morskiego 3 do 4 tysięcy ludzi, i na żądaniu kredytu 9 500 000 fr. Jak tylko to nowe żądanie kredytów zostało złożone w parlamencie, prasa zaczęła gorliwie popierać system nieinterwencyi i potępiać inicyatywę, z jaką zamierzał wystąpić rząd. Ta zmiana opinii podziałała na Parlament, i 29 lipca r. 1882 kredy ta zostały odrzucone ogromną większością (417 głosów przeciw 75). Przy głosowaniu Gambetta, jego przyjaciele, radykalni i prawica znaleźli się w jednym obozie. F. ustąpił. Kiedy swoją koleją upadł gabinet Fer-rego (31 marca r. 1885), F. otrzymał inissyę utworzenia nowego ministeryum. Po wielu bezowocnych próbach musiał zrzec się tej missyi, którą szczęśliwie doprowadził do skutku Bris-son w d. 6 kwietnia, przyjmując za współpracownika w departamencie spraw zagranicznych samego F a. Wreszcie polityka kolonialna (Tonkin i t. d.), z powodu której rząd musiał ciągle prowadzić walkę, spowodowała upadek Brissona (29 grudnia r. 1885^. Następcą jego został F, który zatrzymał tekę spraw zagranicznych (7 stycz. r. 1880). Starał się stworzyć sobie w parlamencie poważne poparcie, i dlatego przedstawił program, który sprawił wielkie wrażenie. Zamierzał w samej rzeczy zaprowadzić porządek i karność w administracyi, ograniczyć duchowieństwo do roli, jaką mu zakreślał jego mandat, przywrócić równowagę w budżecie, nie uciekając się do zaciągania pożyczki i nakładania nowych podatków, i nakoniec wyrzec się polityki, mającej na celu dalekie wyprawy. Generał Boulanger wszedł do ministeryum wojny. F. przeprowadził ważne reformy, a między innemi uchwalenie przez obie Izby zawartego w d. 17 grud. r. 1885 traktatu z królową Madagaskaru; umiał rozwiązać z wielką zręcznością trudną kwestyę wydalenia książąt - pretendentów, prowadził wytrwale nego-cyacye, odnoszące się do spraw Tonkinu. Konga i Nowych Hebrydów. W czasie starcia Gre-cyi z Turcyą odmówił podpisania ultimatum, wystosowanego do Grecyi przez wielkie mocarstwa. Rozciągnął protektorat Francyi nad wyspami Komorskiemi i otrzymał od Leona XIII obietnicę, że specyalny delegat apostolski nie będzie uwierzytelniony w Pekinie, gdyż to de facto równałoby się zniesieniu protektoratu francuskiego nad missyami katolickiemi w Chinach. Wytworzył dosyć zbitą większość; z biegiem czasu jednak musiał używać cudów zręczności i najrozmaitszych kombinacyj taktyki parlamentarnej, aby przeprowadzić najmniejszą sprawę. Niespodzianie gabinet upadł z powodu banalnej kwe-styi zniesienia pod-prefektów, przeciwko której F. oppotiował, a którą Izba deputowanych—nie chcąc jej w gruncie—uchwaliła większością 262 głosów przeciw 249 (3 grudnia 1886). F. zajął znowu swoje miejsce w senacie, gdzie zabrał głos w maju r. 1887, aby podtrzymać projekt rozdziału rady generalnej Sekwany od rady municypalnej paryskiej. Po upadku ministeryum Gobleta (17 maja 1887 r.) był po dwakroć proszony przez Grévy’ego o utworzenie nowego ministeryum. Po t. z w. sprawie orderowej, otrzymał znowu godność prezesa ministrów, ale, jak wszyscy, był zdania, że dymissya Grévy’ego była konieczną. Postawił swoją kandydaturę na prezydenta Rzeczypospolitej. Miał bardzo poważne szanse: pełne zebranie lewicy w Wersalu, 3 grudnia r. 1887 dało mu 192 głosy przeciwko 200, które otrzymał Juliusz Ferry. Ale radykalni, obawiając się tryumfu przywódzcy oppor-tunizmu, oddali swoje głosy na Sadi Carnota, wskutek czego w kongresie F. otrzymał 75 przy pierwszem głosowaniu, a tylko 5 przy dru-giem. I). 3 kwietnia 1888 wszedł do gabinetu Floqueta jako minister wojny. Od 5 kwietnia

r. 1848, t. j. daty, w której Arago mianowany został ministrem wojny przez rząd tymczasowy, Freycinet, był pierwszym mężem cywilnym, któremu poruczono funkcye tego departamentu. Na tern nowem stanowisku umiał rozwinąć takie

dzonym stopniem naukowym w Wiedniu wrócił w r. 1803 do miasta rodzinnego i zajął się wykonawstwem lekarskiem. W r. 1807 ks. Konstanty Czartoryski powołał go na lekarza przybocznego do Międzyrzeca; na stanowisku tern pozostawał F. przez dwa lata, poczem przeniósł się do Warszawy, gdzie w r. 1810 mianowany był fizykiem obwodowym warszawskim i błońskim; w r. 1813 został fizykiem miasta Warszawy; w r. 1816 otrzymał urząd fizyka wojewódzkiego, nakoniec w r. 1817 powierzono mu przewodnictwo w Radzie Ogólnej lekarskiej. Oprócz tych zajęć urzędowych od r. 1811 z gorliwością wielką wypełniał obowiązki profesora, wykładając naprzód w wydziale akademickim nauk lekarskich farmakologię (ob.), potem tenże sam przedmiot w uniwersytecie; w r. 1825 objął katedrę terapii szczegółowej i zarząd nad kliniką chorób wewnętrznych. W r. 1818 był dziekanem wydziału lekarskiego. Napisał: „Formulare, czyli nauka o sztucznein przepisywaniu lekarstw” (Warszawa 1816; wyd.

2-e tamże 1829); „Materya medyczna, czyli nauka o sposobie skutkowania środków lekarskich” (Warszawa 1817; 2 tomy); „O dzielności ziela jaskółczego większego w chorobie wenerycznej” (w „Roczn. król. Tow. przyjaciół nauk warsz.” t. XII, str. 85) i „Uwagi nad obwieszczeniem J. P. Hildebrandta, fizyka piotrkowskiego” („Gazeta W. Ks. Poznańskiego”). Nr. 25 z d. 27 marca r. 1813; jest to krytyka rozprawki popularnie napisanej o środkach przeciwko durowi (typhus), a w tejże gazecie ogłoszonej w Nr. 25 z d. 20 marca 1813).

zalety, iż z kolei utrzymany był w gabinecie Tirarda (22 lutego 1889), w gabinecie swoim własnym (17 marca 1890), i w gabinecie Lou-beta (29 lutego 1892). Rezultat pracy jego jest wielki: ustanowienie trzyletniego terminu służby wojskowej; wcielenie do tej służby na rok jeden seminarzystów i młodych ludzi, poświęcających się wolnym professyom; utworzenie i zorganizowanie wyższej rady wojennej; konstytu-cya kommendantów armii; installacya naczelnika sztabu generalnego armii z najrozleglejszemi attrybucyami co do planów mobilizacyi i przygotowań wojennych; urzeczywistnienie wielkiego planu fortyfikacyj i przekształcenia twierdz na granicach; żywy rozwój, dany wielkim manewrom; reorganizacya wojsk rezerwowych; rozszerzenie fabrykacyi nowej broni, złączone ze słynną sprawą wynalazcy Turpin - Triponnet itd. Jako naczelnik rządu (17 marca r. 1890—18 lutego 1892), F. miał jeszcze do rozwiązania kwestyę religijną i, po raz drugi, upadł na kwestyi religijnej. Chodziło zawsze o stosunki Kościoła i Państwa, które były bardzo naprężone wskutek sprawy pielgrzymek do Rzymu (list. i grud. r. 1891), i manifestacyi biskupa Gouthe-Sou-lard’a. Naciskany przez lewicę, trzymał się ściśle konkordatu, a nawet przedstawił projekt prawa o stowarzyszeniach religijnych. F. zatrzymał tekę swoją w gabinecie Loubeta, który po nim nastąpił. Wybrany powtórnie do senatu z dep. Sekwany 4 stycznia 1891. Po upadku gabinetu Loubeta (18 listop. r. 1892), był ministrem wojny w gabinecie Ribota (6 grudnia r. 1892), ale usunął się wskutek rekonstruk-cyi gabinetu (10 stycznia r. 1893). Sama polityka nie absorbowała w zupełności umysłu F-a. Jako wolny członek akademii nauk, od 8 maja r. 1882, wszedł do akademii francuskiej 11 grudnia r. 1890, na miejsce Emila Augier, na cześć którego wygłosił w d. 18 grud. r. 1891 dosadną mowę inauguracyjną. O r. 1870—1 wydał „La guerre en province” (Paryż 1872).

Freydorf Rudolf von, mąż stanu badeński (* 28 lut. 1819 w Karlsruhe—f tamże 15 list. 1882 r.).

Eugeniusza (f w 1854 r.), ministra wojny w wielkiem księstwie Badeńskiem, F. sam został ministrem dworu i spraw zagranicznych (1866 — 1876 r.), od r. 1871 pełnił też urząd ministra sprawiedliwości. Brał czynny udział w sprawach 1866 r. i 1870 r., których następstwem było zjednoczenie Niemiec.

Freyer Jan Bogumił Jerzy sław (* w Siedlcach d. 8 lutego r. 1778 — f w Warszawie d. 18 listopada r. 1828), lekarz-farmakolog. Był synem Jerzego, aptekarza siedleckiego, nauki gimnazyalne odbył w Toruniu, poczem w r. 1797 wstąpił na wydział lekarski w Królewcu, następnie przeniósł się do Gietyngi i tam po obronieniu rozprawy p. n. „De lythro salicaria” w r. 1802, otrzymał dyplom doktorski. Z potwier-

Dr J. P.

Sk.

Freyer August (* 1803 r. w Muldzie pod Dreznem—f 28 maja 1883r. w Pilicy, pow. Grójeckim), znakomity organista i kompozytor muzyczny. Kształcił się w grze na organach u Geisslera, kantora w Muldzie, który go także zapoznał z pierwszemi zasadami teoryi muzycznej. Przybywszy do Polski, osiedlił się w Warszawie. Tu w 1828 r. wstąpił do konserwatoryum, gdzie studyował naukę praktycznego generał-basu i grę organową pod kierunkiem Lenza, a od Był synem generała Wilhelma roku następnego teoryę kompozycyi w klasie

Iw.

Elsnera. W 1834 r. przedsięwziął wycieczkę artystyczną do Niemiec, gdzie występował publicznie jako wirtuoz na organach, w Dreźnie, Lipsku, Berlinie, Hamburgu, Kasselu, Frankfurcie i innych większych miastach niemieckich. W tymże czasie zaznajomił się z Mendelssohnem i Spohrem, którzy mu nie szczędzili uznania i zachęty do dalszej pracy. W 1836 r., po śmierci Einerta, otrzymał posadę organisty przy kościele Ewangieliekim w Warszawie, którą opuścił dopiero na kilkanaście miesięcy przed śmiercią. W 1861 został powołany na nauczyciela w Instytucie muzycznym warszawskim, w którym prowadził klasę gry organowej do 1866 r. Prawie wszyscy starsi kompozytorowie nasi kształcili się w harmonii u Freyera; w ich liczbie Mo*

rów religijnych.

Dr J. p.

kich.

niuszko, Komorowski i Miinchheimer. Z jego dzieł były drukowane: „Dwanaście łatwych sztuczek na organy” (Lipsk, u Hofimeistra), „Osiem sztuczek na organy” (Lipsk, u Hofimeistra); „Dwanaście preludyów na 3 i 4 głosy, na org. bez pedału”; „Sześć preludyów i dwie postludye (tak!)” (oba te dzieła wyszły w Lipsku, u Hofimeistra); „Choralbuch”, zawierający w sobie 105 melodyj chorałowych na organy, z przegrywkami, zakończeniami, z dodaniem Respousoryów i postludyów (Warszawa 1845); „Praktyczna szkoła na organy” (Warsz. Gebethner i Wolff, 1861); koncert na organy, kilka mszy, fug, hymnów, „Yeni Creator” i „Salve Regina” na męskie głosy, oraz „Główne zasady harmonii” (Lipsk u Breit-kopfa i Hiirtla, bez roku) i wiele innych utwo-

A. Pol.

Freyer Jan Karol Jerzysław, syn J ana | Bogumiła (* w Międzyrzecu du. 12 kwietnia • r. 1808 — f w Warszawie d. 24 grudnia r.

śmiertelności roczniaków ze wskazaniem zaradczych środków” (Radom 1858) i przekład dzieła J. H. Reveille Paris a p. n. „Sztuka życia dla umysłowo zajętych ludzi czyli badania nad zdrowym i chorobnym stanem, równie jak nad stosownym sposobem życia uczonych, artystów, polityków, prawników, urzędników i t. p. wolno przełożona przez J. J. F.” (Kielce 1841, 2 tomy). Prace jego pomniejsze wymienia Ko-śmiński („Słowu. lek. pols. ’ str. 125).

Freylinghausen Jan Anast a z y (* 1670 — f 1 739), wybitny teolog i poeta religijny protestancko - niemiecki, autor 44-ch pieśni, bardzo

rozpowszechnionych w kancyonałach protestanc-

w. G.

Freyman, herb polski. Na tarczy czterodziel-nej, w polach I IV, dwudzielnych, w prawem, zło-

■

1___■

V.

_iii

iat

tg

Tl«

Wydał: „Wykład przyczyn znacznej i sches Wappenbuch”; Si e bmac h er „Allg. Wapp.”

Fig. 41. Frey er August.

Fig. 42. Freyman (herb).

1867), lekarz. Mając lat 15 ukończył liceum warszawskie i wstąpił na wydział filozoficzny

w teniże mieście, później przeszedł na wydział tern— pół orła czarnego, w lewem zaś, ezarnem lekarski; w r. 1826 osiągnął dyplom magistra —pas poprzeczny złoty; w 11 i III, ściętych, od filozofii, w 1829 opuścił uniwersytet jako ma- góry srebrnych—dwie rzędem błękitne sześcio-gister medycyny i kosztem rządu był wysłany listne róże, a od dołu błękitnych—po takiej sa-za granicę dla dalszego kształcenia się. W r. mej róży białej. Nad tarczą dwa ukoronowane 1831 powrócił do Warszawy i wstąpił do służ- hełmy, nad pierwszym orzeł czarny z głową by wojskowo-lekarskiej; w r. 1832 osiadł w Kiel- w lewo, nad drugim zaś, w wazonie błękitnym each i zajął się wykonawstwem lekarskiem; z dwiema różyczkami białemi—pięć piór strusich wkrótce potem został tamże lekarzem obwodo- Labry z prawej strony czarne, podbite złotem, wym; w r. 1840 posunięto go na inspektora le- z lewej błękitne, podbite srebrem. Herbem tym karskiego"gubernialnego; w 5 lat później zajął pieczętuje się rodzina Freyinanów, do godności taką samą posadę w Radomiu; nakoniec w r. szlacheckiej świętego państwa Rzymskiego wy-1862 przeniesiony do Warszawy, sprawował niesiona w osobie Rocha Freymana, doktora urząd inspektora lekarskiego miejskiego.—Ko- obojga praw, w 1557 r. przez cesarza Ferdynan-śmiński („Słowu. lek. pois.” str. 125) wyraża da I; syn tegoż, Jan Wolfgang, otrzymał w 1586 r. się o nim, że „śród wielu złudnych pokus i su- tytuł hrabiowski, wnuk zaś osiadł w Kurlandyi, rowych wymagań umiał pogodzić ciężkie obo- skąd potomkowie dalsi do Infiant wywędrowali wiązki urzędnika z powinnością uczciwego oby- i w Rzeczypospolitej wojskowo służyli. („Balti-watela”.

D.

Iw.

T. II str. 194.

A. Pol.

Freytag Adam (* w Toruniu r. 1608 — t w Kiejdanach w r. 1650), lekarz, matematyk i inżynier. Gdzie się wykształcił w zawodzie swym, nie wiadomo, najprawdopodobniej w Lejdzie, skąd datowane są wstępy do trzecli ksiąg dzieła jego o fortyfikacyi. Służył wojskowo w Niderlandach i podróżował wiele po Europie, w towarzystwie ks. Janusza Radziwiłła, nakoniec osiadł w Kiejdanach na Żmudzi, jako jego lekarz przyboczny, oraz profesor matematyki w szkołach kiejdańskich; tam też zmarł, mając zaledwie lat 42, Na nagrobku jego według Staro wolskie g o („Monumenta Sarmat.” str.

315) był napis: „Filium non reliquit, librum re-liquit, cui Titulus Architectura Militaris”. Dzieło to, w swoim czasie bardzo cenione, w obszerniejszych podręcznikach o fortyfikacyi i dziś ze służby, postąpił z nim w sposób nieludzki: jeszcze nieraz wspominane bywa, gdy mowa nieszczęśliwego oficera zaprowadzono na odda-

T. III, 11 str. 97; Wilczyński „Monogr. Ka-szyców” str. 15).

Freyre Manoel, generał hiszpański (* w Osuną, w Andaluzyi w r. 1765—f w r. 1834). Jako oficer kawaleryi odznaczył się w wojnie z Francyą w latach 1793—1795. W r. 1808, podczas wybuchu walki o niepodległość, był pułkownikiem w pułku kawaleryi madryckim; w bitwie pod Talaverą (lipiec 1809 r.) osłonił cofającą się armię Cuestry; w bitwie pod Ocana, w której duwodził kilku połączonemi oddziałami kawaleryi, zdołał jedynie opóźnić zwycięstwo Mortiera i zmusić do okupienia go drogo. Wkrótce potem mianowany oboźnym i dowódzcą korpusu Blake’a, zręcznie walczył z generałem Sebastianim w Murcyi i Granadzie (1811    r.)

W r. 1813 pod Wellingtonem F. zyskał sławę w bitwach, które zmusiły Francuzów do opuszczenia San-Sebastianu, i po Castanosie został naczelnym dowódzcą wojsk hiszpańskich. W bitwie pod Tuluzą (14 kw. 1814 r.) pierwszy rzucił się do ataku i walczył z nieustraszoną odwagą. Za powrotem do Hiszpanii Ferdynanda odrzucił propozycyę teki ministra wojny i dowództwa nad wyprawą przeciw koloniom w Ameryce. W r. 1820 posłany został przeciw powstańcom z wyspy Leonu. Rojaliści obwiniali go, że oszczędza powstańców, republikanie, że ich oszukuje. W rzeczy samej obietnice, jakie porobił przywódzcom powstańców, zostały pogwałcone, lecz to było dziełem królewskiej kamarylli. Po tych wypadkach F., zniechęcony» wycofał się do życia prywatnego.

Freytag, lub Freitag Adam (* w połowie XVI w Toruniu—f tamże 1621 r.) pedagog, poeta religijny i muzyk. Kształcił się w Lipsku, gdzie otrzymał stopień magistra. Od 1598— 1621 r., zajmował stanowisko nauczyciela w gim-nazyum w Toruniu. F. był jednym z najgorliwszych współpracowników kancyonału toruńskiego, wydanego przez Artomiusza na użytek ewangelików polskich, i napisał do niego wiele pieśni i melodyj.

o t. zw. star o-niderlandzkim sposobie obwarowań, ulepszonym przez F-a; napis jego brzmi: „Architectura militaris nova et aucta, oder Newe vermehrte Fortification von Regular Vestun-gen, von Irregular Vestungen und Aussenwer-cken, von praxi Offensiva et Defensiva: auf die neweste Niederländische praxin gerichtet und beschrieben” (Lejda 1631; in-fol, z 35 tabl. ryt. na miedzi); całość dzieli się na trzy księgi, z których pierwsza: o obwarowaniach prawidłowych miast, poświęcona jest księciu Władysławowi Zygmuntowi, królewiczowi polskiemu i szwedzkiemu (późniejszemu królowi Władysławowi IV); drugą: o obwarowaniach nieprawidłowych i okopach naprzód wysuniętych, ofiaruje autor burgrabi królewskiemu oraz magistratowi królewskiego miasta Torunia; trzecią nareszcie: o obleganiu i obronie twierdz, jako też o fortyfikacyi polnej, składa burgrabiemu królewskiemu, tudzież burmistrzom i rajcom królewskiego miasta Gdańska. Wydania późniejsze wyszły: 2-gie w Lejdzie 1635,    3-e tamże

1642, 4-te Amsterdam 1654, 5-te tamże 1665; w przekładzie francuskim p. t. „L’architecture militaire, on la fortification nouvelle, augmentée et enrichie de forteresses régulières, irrégulières et de dehors” (Lejda 1635; wyd. 2-gie Paryż 1640, 3-e tamże 1668). Po polsku wydał tylko: „Prognostieon astrologicum abo rozsądek z gwiazd niebieskich na rok pański 1635 na horyzont księstwa pruskiego i korony polskiej a osobliwie miasta Torunia z pilnością napisany” (w 16-ce, b. w. m. dr.).—Por. S. Kośmińskiego „Słowu, lek. pols.” str. 125 i L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiadom. do historyi sztuki lek. w Polsce”

Dr J. P.

Freytag Jan Dawid, generał francuski (* w Strassburgu 24-go stycznia 1765—j w Paryżu 23-go kwietnia 1832). W czasie Rewolu-cyi był kapitanem. W lipcu 1792 wysłany do Gujany ze swoim korpusem. Po przybyciu do kolonii otrzymał naprzód dowództwo w okręgu Iracubo. Pozostawał tam dwa lata. Następnie polecono mu stłumić powstanie Murzynów w Rana. Wysłany do Brazylii w r. 1795, aby tam szukać żywności, której kolonia potrzebowała, schwytany został na morzu przez okręt angielski, udający się do Indyj Wschodnich. Ale kiedy okręt zawinął do brzegów Afryki (niedaleko przyl. Dobrej Nadziei) udało mu się uciec, i po wielu ciężkich przeprawach powrócić do Gujany. Władze kolonii dały mu dowództwo w Conna-mana i Sinnamari, gdzie w listopadzie r. 1797, powierzony mu był nadzór nad deportowanymi (18 fructidora). F. obchodził się z nimi po ludzku. Ci, którzy zostawili po sobie pamiętniki, oddali mu hołd zasłużony. Okoliczność ta skompromitowała go w opinii generała Jean-neta, który, nie poprzestając na uwolnieniu go

yj

Cv

V\1

f|

s.

s.

/?/

m\

Wf

i'rO

üSrwL

2mM-

fcJSfc

ÊRfi

r*

-\

u4

r'/; ‘

jj«*'

■mt

ÏL.

g|-;

jja

^TECTVRAv

T\

r.i

Ml.UTARli

c^pone 0ermemae FORTIFICATION fjgcm ■ÿ.c^iar^cjiungcn

/Son ,>m<pfar-Ik (lunger. j

A\

>3K i

en reerc/cen    ?

onpmxt oflènsivà prxö Ttefensuv ii« ncn>e|if Stiecerfartitfcße ocnc^Mt xmö 6efc6rto6«n

rajem

;Jf

§urcf

$4

w,

A.DAM VM F R E I T AG A 6er Małhematum A •§i«6ljaB»m    y'/\

£ »fjt» tditr* «iritfTtrt

mu

^N

C”0

ff-'.

m.

I n.iJi

:T

V.

//

/(

S3

ff/?

cessio

Lg

fc

f^nf*—'*** l^7TÜ

3u QCmfhrbttm.

Bey P AN TEX. EL 2F.VIER Al. 16,63

kL

SS,

-,v

mi

1/

fl

V.n

Fig. 43. Karta naczelna dzieła F r e y t a g a, zmniejszona do */â oryginału.

Sk.

1861).

lony punkt wybrzeża, na południe od Oyapock, gdzie pozostawiono mu żywności tylko na dni 3. Życzliwie przyjęty przez Indyan, pozostał u nich sześć miesięcy. W ciągu tego czasu Pichegru i inni zesłani uciekli z Gujany. Gubernator, obawiając się, aby nie znaleźli naśladowców, posłał po wygnańca, którego odszukano i sprowadzono do Kajenny. Został on znów kommen-dantem Sinnamari ku wielkiej radości deportowanych. Na tern stanowisku przebył do jesieni r. 1799, poczem, wyczerpany chorobą, odesłany został do Francyi, dokąd przybył 22-go grudnia w sześć tygodni po 18 brumaire’a. Oficerowie służący w koloniach nie byli wtedy zaliczeni do armii; ale dzięki Barthélemy’emu i innym deportowanym 18 fructidora, którzy go zarekomendowali pierwszemu konsulowi, F. bez trudności został przywrócony do służby w armii. Odbywszy kampanię wioską (Marengo), służył dalej bez przerwy za Cesarstwa, z początku w Niemczech, następnie w Hiszpanii. W r. 1812 ze szczątkami swego pułku uczestniczył w tym sławnym odwrocie 3-go korpusu, od Smoleńska do Orszy, którym kierował marszałek Ney. W r. 1815 opuścił służbę w stopniu generała brygady. F. znany jest ze swoich pamiętników, dziś może cokolwiek zapomnianych, lecz które w czasie swego pojawienia się w r. 1824 miały pewien rozgłos. Pamiętniki te składają się z dwóch nierównych części i stanowią dokument pierwszorzędnej wartości o koloniach francuskich w Ameryce z czasów Rewolucyi, i o historyi deportowanych do Gujany. Druga część obejmuje opowiadanie o odwrocie Neya, które może być uważane za jedno z najlepszych.

Freytag Jerzy Wilhelm Fryd., orjentali-sta niemiecki, ur. 19 wrześ. 1788 w Limeburgu— f 16 listop. 1861 w Bonn. Studjował w Gie-tyndze teologję i filologję, gdzie otrzymał w 1811 r. miejsce repetenta. Wskutek jednak niechęci przeciw obcemu panowaniu złożył urząd i udał się do Królewca, gdzie został pomocnikiem bibljotekarza i kaznodzieją wojskowym miejscowej brygady i w 1815 z wojskiem pruskim przybył do Paryża; tutaj poznał się ze sławnym de Sacym i stał się jego uczniem, studjując pod jego kierunkiem jęz. arabski, perski i turecki. W r. 1819 powołany był na katedrę języków wschodnich w Bonn, gdzie oddał się głównie pracy nad językiem, literaturą i hi-storją arabską i zyskał sławę jednego z naj-bieglejszych znawców tej dziedziny wiedzy. Najznakomitszym jego dziełem jest „Lexicon Ara-bico-latinum” (4 tomy, Halla 1830—37), z którym jednocześnie opracował i mniejszy w jednym tomie (t-że 1837). Słownik ten jest wprawdzie tylko przekładem słynnego słownika arabskiego „Kämus’a al-Mahit” Firuzabadego (ob. Enc. XXII, 617), jednakże przez długi czas był on najlepszym i najbardziej używanym słownikiem arabskim, a i dzisiaj do dobrych się zali

cza. Inne pisma F-a dotyczą główuie literatury i historji arabskiej. Po słowniku pierwsze miejsce co do wartości zajmuje przekład F-a łaciński poezji staroarabskicli Hamâsy, ogłoszony wraz z tekstem arabskim p. n. „Hamasae car-mina” (2 tomy, Bonn 1828—51; w później szych latach wydane w przedruku na Wschodzie). W związku z tym dziełem pozostaje inna praca, o wersyfikacji arabskiej: „Darstellung der arabischen Verskunst” (t-że 1830, wyd. 2-e 1838). Cenny jest również zbiór przysłów arabskich Meidaniego, wydany z przekładem łacińskim: „Arabum proverbia” (3 tomy, t-że 1838—43). Pozostałe prace F-a są: „Selecta ex historia Halebi” (Paryż 1819); „Caabi ben Sohair carmen in landem Muhammedis una cum carmine Metenabbii gratulatorio et carmine ex Hamâsa” (Halla 1823); „Locmani fabulae” (Bonn 1823); wydanie „Fâkihât Alcholafâ” przez Ibn Arabs-cluih (Halla 1832); „Chrestomathia arabica” (t-że 1834); „Kurzgefasste Grammatik der hebräischen Sprache” ,(t-że 1835); i „Einleitung in das Studium der arabischen Sprache” (Bonn

A. A. K.

Freytag Gustaw (* 1816 r. — f 1895 r ), współczesny dramaturg i powieściopisarz niemiecki. — Pochodził ze Szląska, studyował filozofię i filologię w Berlinie i' we Wrocławiu. — Rozpoczął zawód profesorski jako docent literatury niemieckiej w uniwersytecie wrocławskim. Porzucił niebawem to zajęcie, aby całkiem poświęcić się pracy literackiej. Osiadł w Dreźnie i tu od r. 1848 przez długi szereg lat wydawał czasopismo „Die Grenzboten”, występując w niem jako wysoce uzdolniony, ale jednostronny bardzo, rzecznik poetyckiego realizmu w związku z odpowiedniemi tendencyami politycznemi i społecznemi. Zawód swój literacki rozpoczął F. jako poeta i dramaturg. —Ogłosił naprzód zbiór utworów poetyckich p. t. „In Breslau” (Wrocław 1845) i komedyę historyczną p. t. „Die Brautfahrt, oder Kunz von der Rosen' (tamże 1844). Następnie pojawił się cały szereg utworów dramatycznych F-a, osnutych na. tematach z życia współczesnego: „Die Valentine” (Lipsk 1847), „Graf Waldemar” (tamże 1850), tragedya „Der Gelehrte” (tamże 1847) i komedya „Die Journalisten” (tamże

1854). Ta ostatnia najwyższą posiada wartość i jako galerya doskonale nakreślonych typów, pełnych werwy i dosadnej humorystyki, uchodzi za jedno z arcydzieł nowożytnej dramaturgii niemieckiej. W zbiorowem wydaniu swych dzieł dramatycznych, ogłoszonem w Lipsku 1859 r,, oprócz wyżej wymienionych rzeczy, pomieścił jeszcze F. tragedyę „Die Fabier”, w której z niezbyt szczęśliwym skutkiem usiłował odtworzyć moment z pierwotnych dziejów rzymskich wedle wyników najnowszych badań historyczno-filologicznych. Większe jeszcze powodzenie zdobył sobie F. w zakresie powieściopisarstwa

"Vi

% ^k.

■Vv

mmm

M?Nm

I;

gjjg

nych.

D.

K. J.

(„Quadriregio”,

p. t.

1-e wyd., Perugia 1481), naśladował-„Boską ko-medyę” Dantego, opiewając allegoryczną swą wędrówkę pod przewodnictwem Minerwy przez królestwa: miłości, cnoty, grzechu i szatana. Allegorya w tym poemacie bardzo sztuczna, wymuszona, pozbawiona życia i prawdy poetyckiej, niezmiernie daleka od pierwowzoru. Tylko w niektórych szczęśliwych zwrotach stylu przez

niewolnicze naśladownictwo zbliża się F. do

w. G.

w dwóch rozgłośnych powieściach z życia współczesnego, w których rozwinął wielki dar charakterystyki realistycznej i wielką jednostronność realistycznej tendencyi, prowadzącej do zupełnej prawie negacyi wszelkiego idealizmu w życiu ludzkiem. Pierwsza z tych powieści p. t. „Soll und Haben" (Lipsk 1855) przedstawia świat kupiecko - mieszczański, który ze swą sumienną pracowitością, ze swerni cnotami domowemi, ale też z całą ciasnotą swych pojęć i wyobrażeń zawodowych, ukazany tu został jako najwyższy szczyt wszechludzkiej kultury; druga p. t. „Die verlorne Handschrift” (Lipsk 1864) daje namj poznać typ uczonego niemieckiego, nakreślony w rysach żywych i dosadnych, ale pojęty bardzo ciasno i jednostronnie, jako charakter, przy wszystkich swych przymiotach, sztywny, małostkowy i bezgranicznie arrogancki. Adolf Stern („Gesch. d. neuern Literatur" t. VII,

r-.

WJT. Â VSö'

' mSM

'hi

fig'. 44. Freytag Gustaw.

str. 101) uznając psychologiczną prawdę tej figury, w imieniu nauki niemieckiej protestuje energicznie przeciwko jej typowości i widzi w niej, nie dodatni, jak chciał mieć autor, lecz raczej wielce ujemny wytwór odnośnej sfery społecznej. — Wogóle F., podobnie jak wszyscy tendencyjni realiści nowocześni, mając szczególny kult dla grubszych, bardziej materyalnych objawów istniejącej rzeczywistości, wystawia je jako jej treść istotną, nie dostrzegając szlachetniejszych jej żywiołów, które w niej niewątpliwie istnieją, ale tylko z wyższego, idealnego punktu widzenia jasno mogą być dostrzeżone.— Poza tą jednostronnością tendencyjną, zacieśniającą tak bardzo sferę jego widzenia, w obrębie tej sfery F. widzi jasno i dokładnie różnorodne jej zjawiska i przez trafne ich zestawienia i przeciwstawienia odtwarza je z dosadną, a przy-tern wysoce artystyczną plastyką. W ostatnim okresie swego zawodu literackiego zwrócił się do tematów historycznych naprzód w Obrazach z przeszłości niemieckiej („Bilder aus der deutschen Vergangenheit” Lipsk 1859 — 67), a następnie w cyklu romansów pod ogólnym tytułem Przodkowie („Die Ahnen”, Lipsk, 1872 — 81), w których wystawił szereg pokoleń pewnego rodu niemieckiego na tle różnych epok dziejowych od najdawniejszych czasów aż do doby współczesnej. Pod względem zalet artystycznych i charakterystyki postaci utwory te znacznie niżej stoją od obu poprzednio wspomnia-

W. Gr.

Freza v. Freze, herb polski. Na tarczy w polu błękitnein hełm z trzema strusiemi piórami odwrócony trochę w prawo. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy strusie białe pióra. Herbem tym pieczętowała się rodzina Frezów w województwie Pomorskiem (Borkowski; „Vol. Leg.”; 1697 r.; Siebmach er.

Freziera (paleont.), Pod nazwą F. salicifo-lia opisał Sap ort a odciski liści z dolnych pokładów eocenowych; wątpliwą wszelako jest rzeczą, czy pochodzą one istotnie od rodzaju tego.

Frezzi Federigo (f 1416), poeta włoski. Był zakonnikiem benedyktyńskim, następnie biskupem Foligno. W wielkim swym poemacie Czworakie królestwo

Dantego.

Friant Ludwik, hrabia, generał francuski (* 18 września 1758 w Morlancourt w Lotaryngii—f 29 lipca 1829); wstąpił do gwardyi jako prosty żołnierz w r. 1781; w r. 1787 uwolnił się ze służby, gdyż, jako mieszczanin, nie mógł się spodziewać awansu; w r. 1792 został do-wódzcą batalionu gwardyi narodowej paryskiej, następnie podpułkownikiem; w r. 1794 posunięty na generała brygady. W r. 1796 dowodził brygadą w armii włoskiej, brał udział w r. 1798 w wyprawie egipskiej, i po odjeździe Napoleona otrzymał od Kle bera dowództwo w górnym Egipcie. Po bitwie pod Heliopolis, gdzie dowodził prawem skrzydłem, zdobył Kair (r. 1800 w kwietniu), za co został mianowany generałem dywizyi. Oblegany przez wojska tureckie i angielskie w Aleksandryi, trzymał się aż do odjazdu Francuzów, z którymi powrócił do kraju i został mianowany generał-inspektorem piechoty, a przy koronacyi Napoleona I otrzymał tytuł hrabiowski. W latach 1805—1809 od-

Dr J. P.

298).

N.

i-S •

CS3

c-<.

£S2

*0

CT5 '

*"*5

aa

tO—

<Xr_

znaczył się pod Austerlitz, Jeną, Preussiscli Eylau (Iława), Eckmülil i Wagram. W kampanii r. 1812 bił się pod Smoleńskiem oraz nad rz. Moskwą. W r. 1813 dowodził 4-tą dywizyą młodej gwardyi, z którą odznaczył się w bitwie pod Hanau, i brał udział we wszystkich prawie bitwach, stoczonych we Francyi w r. 1814, a szczególniej dowiódł męstwa w bitwie pod Cham-peaubert. Mianowany przez Ludwika XVIII kom-mendantem grenadyerów królewskich w Metz. Sk-

Friaul, ob. Pry ul.

Fribus, ob. Przybuzy.

Fricke Jan Karol Jerzy (* w Brunświku d. 28 stycznia r. 1790—f w Neapolu d. 4 grudnia r. 1841), chirurg hamburski. Był synem dr-a JanaHenryka Gotfryda F-go, profesora fizyki i chemii w Brunświku; mając lat 18 rozpoczął w Gietyndze nauki lekarskie; ukończywszy je w r. 1810 jako doktor medycyny, udał się do Berlina, gdzie pod przewodnictwem K. F. Graefego (ob.) poświęcał się chirurgii. Podczas wojny lat 1813 i 1814 służył jako lekarz batalionowy w legionie hanzeatyckim; wystąpiwszy ze służby w stopniu starszego lekarza sztabowego, pod koniec r. 1814 osiedlił się stale w Hamburgu. Początkowo był czynnym w lazaretach wojskowych rossyjskich, znajdujących się wówczas W tern mieście, w r. 1815 został chirurgiem w szpitalu masońskim, w roku 1817 w towarzystwie dobroczynności, w r. 1818 powołano go na członka Rady zdrowia, nako-niec w r. 1823 objął stanowisko noczelnego chirurga w szpitalu powszechnym (Allgemeines Krankenhaus) i pozostawał na niem do lata roku 1841, kiedy silnie rozwinięte cierpienie płuc zmusiło go do ustąpienia. Należał do najlepszych chirurgów niemieckich swego czasu. Jako pisarz był płodnym; z prac jego na wymienienie zasługują: „Annalen der chirurgischen Abtheilung des allgem. Krankenhauses in Hamburg” (T. I 1828; T. II 1833); „Geschichtliche Darstellung des Ausbruches der asiatischen Cholera in Ham-burg” (1831) i „Versuche, die Syphilis ohne Mercur zu behandeln” (w Graefego i Waith er a „Journalu” r. 1826). W r. 1836 należał też do założycieli wydawnictwa „Zeitschrift für die gesammte Mediciii".—Wykaz prac jego podaje Callisen w „Medic. Schriftsteller Lexicon” (T. VI str. 467 i T. XVIII str. 113).

Frickego opatrunek (Frike’sche Einwickelung); taką nazwę nosi wynaleziony przez J. K. J. Frickego (ob.) opatrunek silnie uciskający, składający się z plastru lepkiego, na taśmy pociętego; dawniej stosowany bywał często, dziś już rzadziej znacznie, przeciw zapaleniu jądra (Orchitis). Bliższe o nim szczegóły znaleźć można w starszych nieco podręcznikach chirurgii, np. w A. Bar del eben a „Lehrb. der Chirurgie” (wyd. 5-e Berlin 1867, T. IV str.

Dr. J. P

Friez Józef, prawnik i polityk czeski (* i 804 —

Eao. Powił lluitr. Zesz. 181- T. XXIII,

f 1876), po ukończeniu uniwersytetu w Pradze poświęcił się adwokaturze i zyskał szybko rozgłos, nietylko jako jeden ze zdolniejszych prawników, lecz i jako wielce gorliwy krzewiciel języka czeskiego w zakresie prawa. W r. 1848 głównie jego staraniem ukazał się przekład zbioru praw, do którego F. wprowadził wiele wyrazów staroczeskich z terminologii prawnej, unikając stale barbaryzmów. Mianowany w r. 1861 profesorem uniwersytetu w Pradze, rozpoczął prelekcye o prawie czeskiem w języku ojczystym. Obok tego rozwinął czynność energiczną około podniesienia uczuć narodowych i oświaty narodowej w Czechach, zakładając w tym celu różne stowarzyszenia, kluby i popierając liczne wydawnictwa czeskie. W r. 1848 brał czynny udział w pracach zjazdu słowiańskiego w Pradze; wkrótce potem, wskutek swej agitacyi politycznej wśród Czechów, był uwięziony, atoli uwolniony niebawem, wrócił do życia publicznego i piastował aż do śmierci różne urzędy krajowe, a między innemi urząd członka rady miejskiej w Pradze (od 1861 do 1869 r.).

Friez Józef Wacław, syn Józefa, polityk i pisarz czeski (* 1829—f 1891), przejęty od wczesnej młodości ideami, którym hołdował ojciec, rozbudził w sobie miłość ku najszczytniejszym ideałom ludów pod wpływem najgłośniejszych romantyków XIX-go w., jak Bajron, Heine, Słowacki, Mickiewicz. Po krótkiej podróży za granicę, wróciwszy do kraju, rozwinął energiczną agitacyę polityczną wśród rodaków i razem ze Szturem organizował w r. 1848 rewolucyę przeciw Węgrom. Uwięziony w r. 1851, skazany był na 18 lat ciężkiego więzienia; wszakże po

3-ch latach uzyskał amnestyę i znowu rozpoczął czynność polityczną za pomocą wydawanego przez siebie czasopisma rewolucyjnego; skutkiem tego w r. 1858 był powtórnie wzięty do więzienia, skąd po roku uwolniono go pod warunkiem opuszczenia granic Austryi. Najpierw udał się do Londynu, a następnie osiadł w Paryżu, gdzie miewał odczyty po polsku o literaturze czeskiej i ogłosił peryodycznie swe utwory poetyczne: „Świętopełk i Rościsław”, tragedyę, osnutą na walkach państwa Wielkomorawskiego, „Sąd Lu-buszy”; „Drahomirę”, „Syna Ottokara”; i inne dramaty, z których najpiękniejszym jest „Upadek Asenia”, dramat na tle dziejów Bulgaryi osnuty. Wogóle utwory dramatyczne F-a odznaczają się poezyą słowa, żywym przebiegiem akcyi i umie-jętnem wyzyskaniem kollizyi dramatycznej; do wydatniejszych wad w tych utworach trzeba zaliczyć zbytni patos, bajronizm, który stale w jego pracach widnieje, retorykę rażącą niekiedy, a nade-wszystko liczne usterki psychologiczne w charakterach występujących osób. Prócz tego F. pisywał wiele drobnych wierszy, odznaczających się wielką siłą uczucia, i wiele nowelek mniejszej wartości, przytem pozostawił kilka przekładów z literatur obcych, a wśród nich do-

N.

N.

Dr A. p.

Sk.

Syn jego, Jerzy Wojciech

i 728).

bre tłómaczenie „Irydyoiia” Krasińskiego. Wróciwszy do ojczyzny, dopiero w r. 1879, z młodzieńczym zapałem i energią wziął udział w pracy narodu na różnycli polach działalności społecznej, nie szczędząc sił swoich i trudów dla urzeczywistnienia celów swego społeczeństwa. Życiorys F-a i ocenę jego działalności literackiej podał dr. Maryan Zdziechowski: „K. H. Macha i bajronizm czeski” (wydawnictwo Akademii krakowskiej).

Frieze Jan, profesor literatury polskiej w korpusie kadetów w Kaliszu. Ogłosił 1818 r. „Rys historyi miasta Kalisza”, wydrukowany w pro-gramacie tegoż korpusu z r. 1818.

Frida Fryderyk, współczesny pisarz czeski (* 1855), po ukończeniu wydziału filozoficznego w uniwersytecie praskim został w r. 1879 profesorem w wyższej szkole żeńskiej w Pradze i na tern stanowisku pozostaje dotychczcs, wykładając historyę, geografię i historyę sztuki. Jako pisarz ukazał się dość wcześnie na polu literackiem, ogłaszając w czasopismach czeskich liczne artykuły z zakresu historyi cywilizacyi; przedewszystkiem zaś zyskał rozgłos jako wyborny tłómacz utworów różnych belletrystów i dramaturgów europejskich XIX-go wieku, przeważnie francuskich i niemieckich. Wszystkie tłómaczenia Fridy (bądź wierszem bądź prozą) odznaczają się wiernością i dokładnością w oddawaniu myśli oryginału oraz pięknym językiem.

Frida Emil Bogusław, ob. Vrchlicky.

Fridau, osada w Szwajcarskim kantonie Solothurn, w górach Jura, 700 m. nad. p. m , z łagodnym klimatem; zakład leczniczy dla piersiowo chorych. Pora od 1 czerwca do połowy października. Koszta pobytu do 200 franków miesięcznie. Stacya kolejowa w Egerkingen, na drodze żelaznej Solothurn - Olten.

Fridôlin v. Fri doi d, święty, miał być pierwszym apostołem clirystyianizmu w Niemczech. Według legendy, pochodził ze znakomitego rodu w Szkocyi, rozdał swoje dobra, około r. 507 udał się do Francyi i w Poitiers został Opatem; zajmował się tam odbudowaniem kościoła św. Hilarego, gdzie pomieścił relikwie tego św. Następnie udał się do Niemiec, miewał kazania nad Renem, w Wogezach i w Szwaj caryi (dlatego jest patronem kantonu Glarus, na którego herbie figuruje); w końcu osiadł w Siickingen, gdzie wybudował kościół i klasztor żeński i umarł 6-go marca (po r. 511). Życie jego opisał zakonnik Balherus około r. 1000. Wiarogodność jednak tych danych, a nawet istnienie F-a podają w wątpliwość.—Ob. Leo „Der heilige F.” Freiberg w Bryzgowii 1886); Heer „St F.” Zürich 1889).

Fried, nazwisko to noszą dwaj lekarze, ojciec i syn, bardzo zasłużeni w dziejach położnictwa. Ojciec, Jan Jakób (* w Strassburgu w r. 1689—f tamże na początku września r. 1769), przykładał się do nauk lekarskich w mieście rodzinnem i tamże w r. 1710, obroniwszy rozprawę „De cordis palpitatione” został doktorem medycyny i zajął się wykonawstwem lekarskiem. Gdy w r. 1728 założono w Strassburgu dom położniczy, przeznaczony na szkołę akuszerek i klinikę studentów uniwersytetu, zamianowano w nim F-a profesorem; równocześnie został też akusze-rem przysięgłym miejskim; stanowiska te zajmował prawie do śmierci. Zaszczycony był tytułem radzcy i lekarza przybocznego księcia Hesko-Darmsztackiego, był też członkiem ces. Towarzystwa „Naturae curiosorum”. Piórem pracował niewiele, odznaczył się wszakże jako znakomity klinicysta i w zakładzie, którym zarządzał wzorowo, wykształcił spory zastęp lekarzy-specyalistów.

(* w Strassburgu około r. 1736—f tamże w październiku r. 1773), wykształcił się pod okiem ojca w Strassburgu i w r. 1760 dyplom doktorski osiągnął; był również profesorem zakładu położniczego i wydał „Anfangsgründe der Geburtshilfe” (Strassburg 1769, z rycinami na miedzi; wyd. 2-gie tamże 1787), jest to uporządkowany zbiór odczytów ojca jego, który w swoim czasie uchodził za bardzo dobry podręcznik położnictwa.—Por. Sieb old „Gesell, der Geburtshilfe” (T. II, str. 423) i Haeser „Lehrb. d. Gesell, d. Medicin” wyd. 3-e (T. II str. 722

Dr j. p.

Friedberg, 1) F., starożytne miasto w bawarskiej prowincyi Bawaryi Wyższej, o milę na wschód od Augsburga, przy drodze żel. Augsburg-Ingolstadt; jest siedliskiem władz powiatowych-trzy kościoły; uprawa chmielu i zboża; 3 200 m-ców. Tu Moreau poraził Austryaków 24 sier pnia 1796.—2) F. in der Wetterau, bardzo starożytne miasto w w. ks. Hesko-Darmsztadz-kiem, prowincyi Hessyi Wyższej, przy drodze żel. Frankfurt-Giessen; leży na północo-wscho-dniem zboczu Taunusu, w pobliżu Nauheimu, nad rz. Usą, otoczone dawnemi murami; siedlisko władz powiatowych, urzędu leśniczego i sądu pokoju; wspaniały kościół gotycki (1290 r.) protestancki, nowy katolicki; rozległy zamek, mieszczący rezydencyę wielkoksiążęcą, szkoła realna i wyższa żeńska, seminaryum nauczycielskie, szkoła rolnicza, instytut głuchoniemych i ociemniałych; 5 300 m-ców (1890); zasługują także na uwagę podziemne lochy, zwane łaźnią żydowską.— Przemysł dość znaczny: wyrabiają rękawiczki, piwo, cukier, papier, skóry, lakiery. F. wspominany już w XI wieku, składał się z dwóch części: miasta i zamku (Burgfriedberg), które w ciągłych żyły rozterkach. Do Reformacyi przystąpił odrazu; aż do końca XV stulecia był miastem bogatem i ludnem, w którem odbywały się ożywione jarmarki. W wojnie 30-letniej ucierpiał wiele; do Hessyi należy od r. 1802. Dnia 10 czerwca 1796 zwycięstwo Francuzów pod Jourdanem nad Austryakami.—Por. Dieffen-

Ane. S.

z r. 1873.

Friedberg Karol (* 1831 w Delmenhorst— f 1871 w Berlinie), historyk sztuki. W r. 1858 został kustoszem muzeum berlińskiego, a w 1868 dyrektorem sekcyi starożytniczej tamże. Wydał dzieła: „Praxiteles und die Niobegruppe” (Lipsk 1855), „Die philostratischen Bilder” (Erlangen I860), „Pindarische Studien” (Berlin 1863), „Bausteine zur Geschichte der griech.-römischen Plastik” (1868—72, 2 tomy, i supplement w 1873). Najwybitniejszą z prac jego jest „Kunst und

s. s.

Fr. N.

And. S.

bach „Geschichte der Stadt und Burg F. in der Wetterau” (Darmsztad 1857).

Friedberg Henryk, prawnik niemiecki (* w r. 1813 we Frydlądzie Marchijskim [niem. Mark. Friedland] w Prusach Zachodnich). W latach 1876 —1879 był sekretarzem stanu w ministe-ryum sprawiedliwości rzeszy niemieckiej, a od r. 1879 do 1889—pruskim ministrem sprawiedliwości. Odznaczył się, jako główny twórca kodeksu karnego dla Związku północno - niemieckiego (z 1870 r.) i jako jeden z bardzo czynnych uczestników prac prawodawczych nad projektem procedury karnej niemieckiej

Fr. N.

Leben” (Düsseldorf 1872).

Friedberg Emil Albert, uczony niemiecki, znany z licznych prac naukowych na polu prawa kościelnego (* w r. 1837 w Chojnicach (niem. Konitz). w Prusach Zachodnich). Od r. 1865 zajmował kolejno katedry profesorskie w uniwersytetach w Halli, Freiburgu (od r. 1868) i Lipsku (od r. 1869) i redagując przytem „Zeitschrift für Kirchenrecht”, a następnie od r. 1892, pospołu z Sehlingiem, założone na miejsce tamtego wydawnictwa „Deutsche Zeitschrift für Kirchenrecht”. Nieprzyjazny katolicyzmowi i stanowczy zwolennik supremacyi państwa nad kościołem, daje on wyraz tym swoim tendencyom w licznym szeregu dzieł, poświęconych niemal wyłącznie prawni kościelnemu. Tu należą: „Ehe und Eheschliessung in deutschen Mittelalter”, „Das Recht der Eheschliessung im seiner geschichtlichen Entwickelung”, „Die Plvangelische und katholische Kirche in ihren Beziehungen zur preus-sischen Landeskirche und zum Staat”, „Das Veto der Regierungen bei Bischofswahlen”, „Die Geschichte der Civilehe”, „Das Deutsche Reich und die katholische Kirche” (1872), „Die Grenzen zwischen Staat und Kirche” (1872), „Aktenstücke die altkatholische Bewegung betreffend” (1876), „Verlobung und Trauung” (1876), „Lehrbuch des katholischen und evangelischen Kirchenrechts” (wyd. 3-e 1889), „Das geltende Verfassungsrecht der evangelischen Landeskirchen in Deutschland und Oesterreich”, „Corpus juris canonici” (wyd. w opracowaniu krytycznem) i „Quinque compilationes antiquae”. Z innej dziedziny prawoznawstwa znane są dwie prace F-a mianowicie: „Formelbuch für Handelswechsel und Seerecht” (1890) i „Das Deutsche Handelsgesetzbuch” (wyd. 3-e 1894).

Friedeberg, 1) F. in der Neumark, stolica powiatu (1101 klm. Q; 61 250 m-ców), w pruskiej pro wincyi Brandenburskiej, regencyi Frankfurckiej, o y₂ mili od stacyi F. drogi żelaznej Berlin-Piła; gimnazyum, szkoła wyższa żeńska, seminaryum nauczycielskie; wyrób sukna i żelaza, młyn parowy, handel zbożem, bydłem i okowitą; 6 500 m-ców (1890). Prawo miejskie od r. 1260. W r 1627 cesarscy odnoszą tu zwycięstwo nad br. Thurn. — 2) F. am Que-iss, miasto w pruskiej pro wincyi Szląskiej, regencyi Lignickiej, powiecie Lwowskim (Loewen-bergj, nad Kwissą (Queiss) i w pobliżu gór Olbrzymich; trzy kościoły (dwa katolickie), przędzalnia lnu, blicbarnie, wyrób sukna, adamaszku, towarów dzierzganycli, cementu, papieru, garnków, 3 200 m-ców. — 3) F., miasto na Szląsku Austryackim, w powiecie Freiwaldau, o 4 mile na południo-zachód od Nissy, w górzystej okolicy; dawny zamek, kościół, szkoła kamieniarska, poczta, telegraf, łomy granitu i bazaltu; uprawa lnu, 1 200 m-ców.

Friedek, ob. Fry dek.

Friedel Karol, chemik i mineralog francuski (* w Strasburgu w r. 1832 — f w Paryżu 1899). Po odbyciu studyów w Strasburgu pracował czas jakiś w biurze bankowem swego ojca, następnie udał się do Paryża, do swego dziadka Duvernoy, profesora „Collège de France”, i poświęcił się pracy nad mineralogią. W r. 1856 został kustoszem zbiorów mineralogicznych Szkoły Górniczej. Następnie pracował pod kierunkiem Wurtza (ob.) i w r. 1869 doktoryzował się za dwie t. z w. tezy: „O tlenkach aldehydów” i „O własnościach pyroelek-trycznych kryształów”. Od r. 1871 do 1876 wykładał mineralogię w Szkole Normalnej, następnie został profesorem tegoż przedmiotu w Sorbonnie. W r. 1884 objął tamże po śmierci Wurtza katedrę chemii organicznej. Jeszcze poprzednio został członkiem Akademii, w której zajął fotel po Régnault (ob).—F. pracował głównie nad syntezą minerałów i razem z Saras i nem (ob.) otrzymał na drodze wodnej znaczną ilość odpowiadających naturalnym związków takich, jak: ortoz, albit, kwarc, różne sole miedzi i ołowiu, a ostatnio topaz. Traktując alkalia błyszczem krzemowym, otrzymał ziemie i krzemiany alkaliczne, nefelinę, sodalit, anor-tyt; wreszcie zawdzięczamy mu znaczną ilość nomenklatur krystalograficznych, w tej liczbie niektóre nowe, jak: hemitropiczny dyament krystaliczny, adaminę, odmianę dwukształtną siar-ku cynku. Z niemniejszem powodzeniem uprawiał chemię organiczną, w której pracował nad syntezą metylbenzolu, nad metylchloracetylami, nad tlenkami wodoru, nad pochodnemi organo-metalicznemi krzemu i tytanu. Razem z M a-chuca (ob.) otrzymał pochodne bromowe kwasu propyonowego, co go doprowadziło do syntezy kwasu mlecznego. Z Craftsem (ob.) dokonał syntezy

etylów i eterów krzemowych, z Ladenburgiem chloroformu krzemowego; z Silvą opracował izo-merye pochodnych sześcioatomowych węgla, czego owocem była synteza gliceryny. Badając związki etylowe krzemu wykrył jego stanowczą analogię z węglem. F. obmyślił płodną w następstwa metodę otrzymywania węglanów, tlenków, aldehydów, kwasów organicznych i t. p. za pomocą traktowania węglanów aromatycznych chlorkami alkoholiczneini lub kwasami w obecności chlorku glinu. Metoda ta dała mnóstwo syntez organicznych. Wymienić jeszcze należy prace F-a nad kwasem kamforowym oraz nad półchlorkami benzolu, które uważał za ' poprzednio należał do ministeryum skarbu, izomery stereochemiczne.

zajmującego się pielęgnowaniem ehorych. Bismarck powołał go wraz z Blankenburgiem i Be-ningsenem do Wersalu, gdzie jako członek rady przybocznej (Beirath) brał udział w zawieraniu traktatów przy zakładaniu fundamentów nowego cesarstwa Niemieckiego. Od r. 1870 F. był również członkiem pruskiej Izby deputowanych i referentem projektu nowych okręgów, nad którym specyalnie pracował. Podczas sessyi r. 1873—74 był drugim vice-prezesem Izby deputowanych; 19 września r. 1874 F. mianowany został ministrem rolnictwa, a 30 marca 1879 oddano mu również zarząd dóbr i lasów, który

Zmiana systemu w polityce gospodarczej Bismar-

Sk.

Friedenthal Flora, zamężna Sc h erres (* 1-go kwietnia 1859 r. w Warszawie), znakomita pianistka. Pierwszym jej nauczycielem był Ignaey Krzyżanowski. W dwunastym roku życia wystąpiła poraź pierwszy z koncertem własnym 29-go marca 1871 r.; następnie w ciągu lat kil-

Friedelit E. Bertrand (mineral.). Minerał ukła- cka skłoniła go do podania się do dymissyi, du romboedrycznego; kryształy jego, zwykle ta- którą otrzymał 2 lipca 1879 r. Ofiarowanego bliczkowat,e są kombinacyami romboedru podsta- sobie wtedy szlachectwa nie przyjął. Powołanie wowego, płaszczyzn wierzchołkowych i słupa go do Izby parów w październiku r. 1879 po-sześciokątnego; najpospoliciej wszakże występuje łożyło koniec jego działalności, jako przedsta-w postaci skupień ziarnistych. Łupliwość pod- wiciela Izby deputowanych. Od r. 1881 usunął stawowa doskonała. C. wł. 3.07; tw. 4.0 do się do życia prywatnego i mieszkał w dobrach 5.0. Barwa różowa, rysa biała z odcieniem ró- swoich Giesmansdorf aż do śmierci, żowym; w cienkich blaszkach przezroczysty. Zawiera: 36.12 krzemionki, 53 05 tlenku manganu,

K. J.

2.96 wapna i magnezyi, 7.87 wody, z czego wyprowadzono wzór: Mn₄Si.,O₁₀-|-2H.₂0; kiedy zaś Fock znalazł, że woda wydziela się z niego dopiero w czerwoności, przeto wzór jego jest raczej H₄Mn₄Si₃0₁₂. Łatwo stapia się w czarne szkło i rozpuszcza w kwasie solnym z wydzieleniem krzemionki galareowatej. Znajduje się wraz ze spatem manganowym i blendą manganową w Adervielle w dolinie Louron (depart. Wyższych Pireneów).

1*5

HP

(fi

Si

Fig. 45. Friedentbal Flora.

ku występowała w znaczniejszych miastach królestwa i cesarstwa. Mimo powodzenie i pochwały, jakich jej krytyka nie szczędziła, F., poczytując swą sprawność wirtuozowską za niedostateczną, wstąpiła do konserwatoryum w Moskwie 13-go września 1875 r., w którem przez lat

Friedenthal Karol Rudolf, mąż stanu pruski (* 5 września 1827 we Wrocławiu — f 6 marca 1890 w Giesmansdorf), studyował prawo we Wrocławiu, Heidelbergu i Berlinie, r. 1854 został assesorem, następnie wystąpił ze służby państwowej, aby objąć zarząd własnych dóbr celem praktycznego studyowania gospodarstwa rolnego i pracowania na polu przemysłu. Roku 1856 wybrany na posła, r. 1857 na landrata, i na-tem stanowisku pozostawał do r. 1864. R. 1860 wydał broszurę p. t. „Salus publica suprema lex”, w której wystąpił bardzo energicznie za reformą armii, zwracając uwagę dawnej większości liberalnej na niebezpieczeństwa jej ówczesnej postawy. R. 1867 wybrany do sejmu konstytucyjnego związku północno - niemieckiego, w którym, wraz z Vinckem, Maksem, Dunckerem, hrabią Dyhrn, Falkiem i innymi, należał do dawnego centrum liberalnego. Po nowych wyborach przeszedł do] stronnictwa wolno-konserwa-tywnego. W sejmie północno - niemieckim i parlamencie celnym oraz w sejmie niemieckim był zawsze czynnym przy opracowywaniu ważniejszych praw jako referent i wnioskodawca.

Podczas wojny niemiecko-francuskiej r. 1870 i 1871 F. był członkiem komitetu centralnego,

A. Pol.

Bürkle i Stahl.

==

k*

■\\N

D.

cztery uznpełniała studya muzyczne, i gry fortepianowej, pod kierunkiem Mikołaja Rubinsteina. Z konserwatoryum wyszła F. artystką skończoną, której talent, dobrze już zrównoważony we wszystkich czynnikach składowych, rychło zapewnił jej poczesne stanowisko w rzędzie pianistek europejskich. Wiedeń, Drezno, Lipsk, Monachium, Frankfurt, Berlin przyjmowały artystkę z zapałem, i wogóle każdemu jej występowi w kraju i za granicą towarzyszyło powodzenie zupełne . Cechą wybitną talentu F. jest: gra uczuciowa, poetyczna i wykończona w szczegółach, lubo nieco refleksyjna, zwłaszcza w utworach klasycznych, oraz odrębność frazowania, zasadzająca się na plastycznem uwypuklaniu najdrobniejszych szczegółów kompozycji.

Friedenweiller, osada w Niemczech, w w. ks. Badeńskiem, skromne i ciche letnie schronisko w górach Szwarzwaldu, 904 m. nad p. m., w silnie zalesionej okolicy. Poczta i telegraf w miejscu, stacya kolejowa o 3 godziny w Neustadt na linii Freiburg w Bryzgowii; wszelka wygoda i pomoc lekarska zapewniona; doktorzy

Dr A. P.

Eriderici Teodozya, ob. Jako wieka. Friedericia, ob. Fredericia.

Friedheim, ob. Miasteczko.

Friedhuber, herb polski z nadania. Na tarczy, w jednej trzeciej od góry ściętej, w polu górnem, złotem —pół orła czarnego, w drugiem,

fn

A ć\

-’tn-

■m

Ars

/i

Fig. 46. Friedhuber (herb).

dolnem, na zielonej murawie trój szczytowa góra z otworem czarnym, obramowanym złotem na środku i z trzynastu drzewkami rzędem na szczytach po sobie idącemi. Nad tarczą dwa hełmy w koronach szlacheckich: w pierwszym pół orła czarnego w lewo, w drugim pomiędzy dwiema trąbami, w połowie błękitnemi, w połowie srebrnemi, zębata góra z otworem jak na tarczy.

Labry z lewej strony błękitne, podbite srebrem, z prawej—czarne, podbite złotem. Nadany w 1794 roku Antoniemu Friedhuberowi, urzędnikowi w kopalniach solnych w Wieliczce, z przydomkiem von Grubenthal. (Borkowski; Hefner; Ostrowski).

Friedland, ob. Fr y dl and.

Friedland. Bitwa (14 Czerwca r. 1807), w której Napoleon I pobił na głowę Rossyan i Prusaków pod dowództwem Beningsena. Przerwana z powodu zimy kampania, pomimo próby, która doprowadziła do krwawej bitwy pod Iławą (Eylau), wznowiona została w miesiącu czerwcu. Napoleon zgromadził około 160 000 wojska, a mianowicie korpusy: Neya, Davout’a, Soult’a, Bernadottego, Lannes’a, Mortier’a, kawaleryę Murat’a i gwardyę. Pierwszy stanął w Dobrem-mieście nad rz. Łynią (Guttstadt a. d. Alle), cokolwiek dalej Davout, między Łynią i Pasłę-ką (Passargą); na północ od niego Soult nad Pasłęką, w Liebstadt; Benrnadotte nad dolną Pa-słęką od Spanden do Brunsbergi; za nimi sam Napoleon z gwardyą, mający główną kwaterę w Finkeustein. Kawalerya Murat’a rozciągnęła się na płaszczyźnie Ebląga; Lannes i Mortier nad Wisłą. Cesarz rossyjski i król pruski znajdowali się w Bartenstein nad Łynią; cokolwiek dalej, na przedzie, pod Heilsbergiem—Benningsen, dowodzący wojskami rossyjskiemi. On-to wystąpił zaczepnie w początku czerwca, spodziewając się zaskoczyć Francuzów. Kazał wykonywać demonstracye nad Pasłęką, poczem bez powodzenia zaatakował Neya. Następnie skoncentrował swe siły pod Heilsbergiem, zasłaniając Królewiec; Napoleon postanowił odciąć go od tego miasta i posunął się lewym brzegiem Łyni, podczas gdy Rossyanie cofali się w kierunku prawego brzegu. Benningsen, po pierwszej potyczce pod Heilsbergiem, zająwszy silną pozycyę, oczekiwał na Murata i Soulta; powstrzymał ich, dzięki nowym przeważnym siłom (3 razy większym), ale posiłki francuskie zmusiły go do cofnięcia się. Napoleon wybrał kierunek Landsberg - Iława, aby zwrócić się już-to na prawo przeciwko armii rossyjskiej, już na lewo przeciwko Królewcowi. Benningsen chciał przejść Łynię pod F., aby zasłonić Królewiec. Przejście rozpoczął w chwili, kiedy Francuzi pojawili się przed frontem armii rosyjskiej. Łynia tworzy w tym punkcie wygięcie, w którem leży F. i do którego wstęp ma tylko 3 kilometry szerokości; co większa, płaszczyzna jest przecięta w połowie strumieniem, zwanym Młyn. Lannes znajdował się ' wPostlienennad tym strumieniem, kiedy Rossyanie rozpoczęli przeprawę o godzinie 3-ej rano. Ustawił on artylleryę z tyłu na wzgórzu, tyralierów na prawo w lesie Sortlack; resztę swoich sił pod Heinrichsdorf na drodze do Królewca. Starcie rozpoczęło się natychmiast. Benningsen nadciągnął wkrótce, rzucił 3 mosty przez Łynię, (oprócz mostu kamiennego pod F.), i wprowadził

na linię bojową 72 000 ludzi oraz 200 armat, próżno starało się ono odebrać F.;jego piechota Cztery dywizye piechoty pod Gorczakowem i ka- opierała się bohatersko aż do końca i rzuciła się walerya Uszakowa miały zająć drogę do Królewca; Bagration z 2-ma dywizyami stanął między strumieniem a Łynią; cztery mosty, rzucone przez strumień, łączyły oba skrzydła; jedna dywizya pozostawała w rezerwie, na prawym brzegu Ły-ni. Lannes otrzymał posiłki i miał pod sobą około 30 000 ludzi. Aż do południa zwycięzko powstrzymywał atak nieprzyjaciela, który nie mógł opanować drogi do Królewca. Zaraz po południu Napoleon przybył na odgłos kanonady z okrzykiem: „Dziś rocznica Marengo: to dzień szczęśliwy dla nas!” Pozycya Benningsena była w samej rzeczy nie do wytrzymania. Przekonany, że ma do czynienia tylko z jednym korpu- ży, gdzie podpisany został pokój, sem, rzucił całą swoją armię w ten kąt opasany rzeką. Napoleon widział, że, aby skorzystać z jego błędów, trzeba odebrać F. i mosty. Chciał z początku czekać Davout’a i Murat’a, zaangażowanych na drodze do Królewca. Ale kiedy Ney przybył o godzinie 3-ej, a Victor o 4-ej, postanowił iść naprzód i zaczął działać zaczepnie o godzinie wpół do 6-ej, zachęcony słabym oporem, jaki stawiał nieprzyjaciel szarży Grou-chego i Nansoutego. Atak miał być wykonany przez Neya, który rzucił się na główną masę wojsk rossyjskich i pruskich, idąc wprost na F., aby go zająć i tym sposobem przeciąć odwrót prawemu skrzydłu i środkowi armii Benningsena.

w Dynię, którą na wielu punktach można było przejść w bród; trzecia część tych żołnierzy zginęła; inni uratowali się, przeszedłszy przez rzekę. O wpół do 11-ej wieczorem bitwa była skończona. Rossyanie stracili około 25 000 ludzi, 70 armat, 25 generałów; Francuzi 7 do 8 000 ludzi. Murat, przybywszy zapóźno na pole walki, ścigał nieprzyjaciela za Pregel, aż po Niemen, który przeszedł 19 czerwca, podczas gdy Soult zajął Królewiec bez wystrzału, zabierając 20 000 rannych Rossyan i Prusaków, magazyny armii nieprzyjacielskiej i ammunicyę, wyładowaną przez Anglików. Napoleon przeniósł główną kwaterę do Tyl-

Sk.

Friedland Walenty (zwany od miejsca swego urodzenia Trot z end orf), humanista i pedagog niemiecki (* 1490 — f 1556); ukończywszy nauki w Lipsku, był najpierw nauczycielem w Zgorzelcu (Görlitz), gdzie szerzył znajomość greczyzny, później w r. 1518 udał się do Wirtembergii i tam, stawszy się wielbicielem Me-lanchtona, uległ całkowicie prądom Reformacyi. Jako pedagog położył niemałe zasługi około podniesienia szkoły w Złotej Górze na Szląsku, w której zreformował system nauczania i której nadał dość dziwaczną, a głośną w swoim czasie, organizacyę według wzoru rzeczpospolitej Rzymskiej; byli tam tedy konsulowie, senatorzy, cenzorzy, kwestorowie, senat i komissye, na czele zaś szkoły stał sam F., jako „dictator perpe-

Ruchy te wykonane zostały z największą dokładnością; 200 armat popierało je straszliwym

gnicy, gdzie mieszkał do śmierci. — Löschke „Wal. Trotzendorf” (Wrocław 1856).

Friedländer Dawid (* w r. 1750 w Królewcu—f 1834 r. w Berlinie), kupiec i bankier berliński, jeden z głównych uczniów Mojżesza Mendelssohna i za przykładem tegoż gorliwy rzecznik moralnego odrodzenia i społecznej emancy-pacyi żydów. W tym duchu napisał i ogłosił drukiem w Berlinie szereg utworów publicystycz-no-społecznych, jako to: „Die Briefe zu den Juden” (1788), „Reden der Erbauung gebildeter Israeliten gewidmet” (1817), „Ueber Verbesserung der polnischen Juden” (1819), „Moses Mendelssohn von ihn und über ihn” (1819), „Beitrag 'zur Geschichte der Verfolgung der Juden in 19 Jahrhunderte” (1820). Friedländer był jednym z założycieli czasopisma „Meassef” oraz pierwszej szkoły żydowskiej w Berlinie; był też przełożonym tamecznej gminy żydowskiej i pierwszy z pośród Żydów zasiadał w radzie miejskiej

Fr. N.

N.

ogniem i przygotowało atak. Ney posuwał się ku j tuus”. W r. 1554 szkołę tę przeniósł do Li-Łyni, a kiedy już do niej doszedł, skierował się ku strumieniowi, odpierając Rossyan; artyllerya ros-syjska krzyżowym ogniem przerzedziła jego kolumny; następnie odparła je kawalerya rosyjska (generał Kołogriwow). Napoleon dał rozkaz Victorowi ustawić swoją artylleryę na froncie Neya; generał Sénarmont z niesłychaną odwagą ustawił 30 armat w odległości 100 m. przed piechotą francuską i w kilka minut zmusił do milczenia baterye nieprzyjacielskie lewego brzegu Dyni. Korpus Neya, posuwał się szybko, podtrzymywany przez dywizyę Duponfa, odłączoną od korpusu Victora; gwardya cesarsko-rossyjska z bagnetem w ręku rzuciła się na dywizyę Du-ponta, ale została odparta ku F-owi. Pod kartaczo-wym ogniem Rossyanie cofnęli się w popłochu ku wsi, którą Ney zaatakował od strony Eylau,

Friedländera dwulasecznik — {diplobacillus pneumoniae)

wespół z innemi wywołująca zapalenie płuc u ludzi.—Przy zapaleniu płuc spotyka się znacznie rzadziej niż dwójniak Frankel a. ob. Mniej też powoduje innych spraw chorobowych oprócz zapalenia płuc, aniżeli dwójniak Fränkela. Znaj-

bakterya sama pojedyńczo lub

Dupont od strony Królewca; krwawa walka rozpoczęła się na ulicach: Benningsen, który na-próżno próbował dywersyi na środek armii i lewe skrzydło, myślał już tylko o rato vaniu swo- w Berlinie, jej artylleryi i kazał przeprowadzić 120 armat na lewy brzeg, gdzie próbował ustawić je wba-teryę. Walka w samym F-dzie zakończyła się zupełną klęską Rossyan, którzy spalili mosty.

Pozostawało prawe skrzydło rossyjskie pod Gorczakowem, bezużytecznie atakujące Mortiera; dowiedziawszy się o spaleniu F-u i mostów, na-

chium. Po powrocie do Wiirzburga objął stanowisko drugiego profesora kliniki chorób wewnętrznych. W r. 1824 z powodu nadwątlonego zdrowia uwolnił się od obowiązków profesorskich. Prace jego naukowe, wszystkie rozmiarów niewielkich, wyszły w r. 1824 razem zebrane pod nazwą „Medicinische Programme”.— Porównaj „Allgemeine deutsche Biographie”

duje się często w wydzielinie nosa przy katarze, i przy ostrem zapaleniu ropnem ucha średniego. Dwulasecznik odznacza się też mniejszą jadowi-tością dla zwierząt, niż bakterya Fränkela.¹-

K or.

(T. Vil).

Friedreich Jan Chrzciciel (* w Würzbur-gn d. 12 kwietnia r. 1796—f tamże d. 29 stycznia r. 1862), syn Mikołaja Antoniego, również lekarz i profesor. Wykształcenia lekarskiego nabył w Wiirzburgu i w Halli. Już jako student odznaczał się zdolnościami niezwykłemi, a mając lat 24, otrzymał w uniwersytecie miasta rodzinnego katedrę nadzwyczajną medycyny wewnętrznej; w dziesięć lat później został profesorem zwyczajnym. Cieszył się ogromną wzię-tością śród młodzieży uniwersyteckiej, i to mu właśnie zaszkodziło. Po rewolucyi lipcowej r. 1830 w Niemczech zapanowało wrzenie polityczne, ogarniające głównie pokolenie młodsze: rząd więc bawarski, obawiając się, żeby młody, a tak bardzo lubiony, profesor, nie nadużył wpływu swego na studentów, usunął go w r. 1832 z katedry, pozostawiając mu tytuł profesorski i mianując go lekarzem sądowym w Weissenburgu. W r. 1838 przeniesiono go do Straubing na fizyka powiatowego, takież samo stanowisko otrzymał w r. 1843 w Ambachu. Lata 1850—1855

Dr J. P

Fig. 47.

Rysunek przedstawia zabarwiony preparat plwociny w której widać leżące w jasnej otoczce laseczniki Fried-ländera. Są one dłuższe i grubsze, niż Dwójniak F rä n k e 1 a (ob.).

Friedlingen, wieś w Niemczech, w w. ks.

Badeńskiem, okręgu Loerrach, w pobliżu miasteczka Weil i stacyi drogi żelaznej Leopoldshöhe. Tu zaszła bitwa 14 października r. 1702.

spędził w Erlangen jako lekarz sądowy i profesor honorowy uniwersytetu, miewał w tym czasie odczyty o „medycynie państwowej” (Staats-Physik), tłumnie odwiedzane przez studentów medycyny i prawa. Ostatnie lata życia spędził w Würzburgu, oddany zupełnie pracy naukowo - literackiej. Ogłosił trzydzieści kilka prac większych i mniejszych, z których najważniejsze są: „Allgemeine Diagnostik der psychischen Krankheiten” (Würzburg 1829; wyd. 2-e, ! tamże 1832); „Synopsis librorum de pathologia et therapia morborum psychicorum” (Heidelberg i Lipsk 1830); „Versuch einer Literärgeschichte der Pathologie und Therapie der psychischen Krankheiten. Von den ältesten Zeiten bis zum

Sk.

Villars, przeszedłszy Ren z armią francuską, zaatakował księcia Badeńskiego Ludwika, który wiódł 25 000 wojska cesarskiego. Gwałtowne natarcie piechoty francuskiej było zrazu pomyślne, ale wkrótce zostało powstrzymane i zakończyło się porażką. Powstał już wielki popłoch, gdy kawalerya wznowiła bitwę i zepchnęła 56 szwadronów wojska cesarskiego; książę badeński, zupełnie pobity, cofnął się w góry. Francuzi liczyli 1 026 ludzi zabitych i 1 314 rannych.

Friedmann Alfred (* 1845), współczesny poeta niemiecki. Redagował w Wiedniu „Bibliothek für Ost und West” (1884—1886). Od 1886 zamieszkuje w Berlinie. Ogłosił szereg poezyj lirycznych i epickich: dwie pieśni „Merlin, Orpheus”

(Wiedeń 1874), idylle p. t. „Biblische Sterne”

(Hamb. 1875), poemat epicki p. t. „Die Vestalin”

neunzehnten Jahrhundert” (Würzburg 1830); „Systematische Literatur der ärztlichen und gerichtlichen Psychologie” (Berlin 1833); „Systematisches Handbuch der gerichtlichen Psychologie” (Lipsk 1835; wyd. 2-e, Ratysbona 1842); „Handbuch der allgemeinen Pathologie der psychischen Krankheiten” (Erlangen 1839); „Zur psychiatrischen Literatur des neunzehnten Jahr-

w. G.

(Lipsk 1880), „Gedichte” (Lipsk 1882), „Lieder des Herzens” (Berlin 1889). Utworzył też dużo nowelli, bardzo cenionych przez krytykę niemiecką.

Friedreich Mikołaj Antoni (* w Wiirzburgu d. 24 lutego r. 1761—f w r. 1836), lekarz, głowa rodziny lekarskiej, niemieckiej. Do nauk zawodu swego przykładał się w mieście ojczy-stem, tam też otrzymał dyplom doktorski, potem został docentem, a w roku 1795 profeso- hunderts [1801—1836]” (Ratysbona 1842). Wyrem nadzwyczajnym terapii ogólnej, w następ-    mienione tu prace bibliograficzne    posiadają wiel-

nym zaś otrzymał katedrę zwyczajną medycyny    ;    ką i nieprzemijającą    wartość.    Friedr. był re-

praktycznej. WT r. 1798 służył w wojsku ja-    daktorem wydawnictwa    „Blätter    für gerichtliche

ko generalny lekarz sztabowy ks. Würzburskiego;    >    Anthropologie” i żywy    też miał    udział w reda-

w tym charakterze stał przez czas pewien na gowauiu kilku innych jeszcze pism lekarskich czele głównego lazaretu wojskowego w Mona- niemieckich.—Por. „Bayrisches ärztliches Intel-

str. 1039).

Dr J. P.

ligenzblatt” (r. 1862, str. 229) i H. Haesera „Lehrb. d. Gesell, d. Medic.” (wyd. 3-e, T. 11,

Dr j. p.

Friedreich Mikołaj (* w Würzburgu d. 31 lipca r. 1825—f w Heidelbergu d. 6 lipca r.

1882), znakomity klinicysta, syn Jana Chrzciciela F-a. Zapisał się na wydział lekarski wiirzburski w r. 1844, w r. 1847 spędził jeden semestr w Heidelbergu, poczem znów powrócił i złożywszy egzamin w r. 1849, w następnym otrzymał dyplom doktorski, poczem został assy-stentem kliniki chorób wewnętrznych. W r. 1853 złożywszy pro venia legendi rozprawę „Beiträge zur Lehre von den Geschwülsten innerhalb der Schädelhöhle”, uzyskał docenturę patologii i terapii szczegółowej. Virchow (ob.), od roku 1849 profesor anatomii patologicznej w Wurzburgu, wywarł na niego wpływ ogromny, rozniecając w nim zamiłowanie do badań ana-toino-patologicznych, które go już do śmierci nie opuściło, a nawet chwilowo tak opanowało, że po przesiedleniu się mistrza do Berlina, sam objął katedrę jego w r. 1857 jako profesor nadzwyczajny; atoli już w roku następnym porzucił ją, będąc powołanym do Heidelberga na profesora zwyczajnego patologii i terapii szczegółowej oraz dyrektora kliniki chorób wewnętrznych. Stanowisko to zajmował do śmierci i zdobył sobie na niem sławę europejską jako wzorowy klinicysta i lekarz ceniony powszechnie. Umarł z powodu pęknięcia tętniaka aorty, na który cierpiał przez trzy ostatnie lata życia swego. Spuścizna naukowa po nim składa się z 8 dzieł obszerniejszych i 51 rozpraw i mono-grafij mniejszych, należących prawie bez wyjątku do najlepszych utworów literatury lekarskiej nowszej; tu wymieniamy tylko: „Die Krankheiten der Nase, des Kehlkopfes, der Trachea, der Schild - und Thymusdrüse” (1858, wchodzi w skład wydawnictwa zbiorowego Virch owa p. n. „Handb. der spec. pathol. u. Therapie”) i „Die Krankheiten des Herzens” (1861, w tem-że wydawnictwie; wyd. 2-e 1867) jest to może najlepsze z dzieł jego, w każdym razie najwięcej sławę jego po świecie rozniosło. Dalej jeszcze następujące wymienić trzeba prace: „Ueber degenerative Atrophie der spinalen Hinterstränge” (Vire ho w a „Archiv für pathol. Anat. etc.” r. 1863); „Ueber progressive Muskelatrophie, über wahre und falsche Muskelatrophie” (Berlin 1873) i „Der acute Milztumor und seine Beziehungen zu den acuten Infections-krankheiten” (w Volkmanna „Sammlung klin. Vortraege” 1874). — Por. „Berliner klin. Wo-chenschr.” (r. 1882, str. 454); „Deutsches Archiv für klin. Medic.” (1882, T. XXXII, str. 191) i Virchowa „Archiv für pathol. Anat. Physiol, etc.” (1882, T. XC, str. 213).

Friedrich Kacper Dawid, peizażysta niemiecki (* 1774 w Greiswaldzie—f 1840^ Dreźnie), studya malarskie rozpoczął w Akademii

kopenhaskiej, skąd się r. 1795 udał do Drezna i tam w dwa lata potem został profesorem. We wszystkich dziełach jego widać smętną zadumę, w której się zdradza pochodzenie jego nadbałtyckie, a której się nie pozbył nawet za pobytu pod włoskiem niebem. Zgodnie z filozofią współczesną, F. w naturze widział jedynie pewne stadyum rozwoju ducha, symbol jego, skutkiem tego nie tyle się troskał o ścisłe jej odtworzenie w rysunku i kompozycyi, ile o pochwycenie i ustalenie pewnych przemijających nastrojów, wrażeń i wzruszeń. To wpływało, tak na jego koloryt, jak też i na wybór przedmiotów. Widoki romantyczne w tajemniczem świetle księżyca, burze morskie, zachody słońca, ustronia leśne były ulubionym jego przedmiotem. W pracach swoich bardzo się zbliżał do dzisiejszego impresyonistycznego pojmowania pejzażu. Z obrazów jego dwa się znajdują w zamku królewskim w Berlinie (Wędrowiec na wybrzeżu morskiem i Opactwo w Eich en w aldzie); dwa w galeryi narodowej tamże (Krajobraz z Harcu i Zachód księżyca nad morzem); dwa w galeryi drezdeńskiej (Grób olbrzyma [„Hünengrab”] i Odpoczynek podczas sianokosu); godzien też jest wspomnienia dość piękny obraz ołtarzowy w kościele djeczyńskim (Tetschen) w Czechach. F. zajmował się także sztycharstwem (Müller „Die Künstler aller Zeiten und Völker”).

Friedrich Jan, teolog katolicki i główny kierownik stronnictwa starokatolickiego (* 1836 w Poxdorf (Oberfranken); został w r. 1859 księdzem, 1862 docentem prywatnym, r. 1865 profesor, nadzwyczajnym teologii w uniwersytecie w Monachium. Z pism jego przedewszystkiem wymienić należy historyę kościelną „Kirchengeschichte Deutschlands” (Bamberg 1867—69, tom 1 i 2; obejmuje czasy rzymskie i okres merowiński). Jako wybitny uczeń Döllingera, powołany został w r. 1869 przez kardynała Hohenlohe - Schillingsfürst do Rzymu na sobór watykański. Jego „Tagebuch während des va-ticanischen Konzils geführt” (Nordlingen 1871, wyd. 2-e, 1872) oraz jego „Documenta ad illu-strandum Concilium Vaticanum” (Nördl. 1871) uważane są za główne bezstronne źródło do oceny ówczesnych wypadków w Rzymie. Za powrotem do kraju, odmówił wraz z Döllinge-rem zażądanego r. 1870 (20 paźdz.) poddania się fakultetu teologicznego pod uchwały Soboru, w skutek czego 17 kwietnia r. 1871 został ekskommunikowany zarówno jak Döllinger. Po u-dzieleniu w d. 28 czerwca ostatnich Sakramentów koledze swemu, Zengerowi, również przeciwnikowi dogmatu nieomylności, złożony został z urzędu swego przy kościele dworskim przez arcybiskupa „z powodu zuchwałego lekceważenia władzy kościelnej”. Brał czynny udział w założeniu starokatolickiego fakultetu teologicznego w Bernie i miewał w ciągu jednego pół-

rocza odczyty na tymże fukultecie w r. 1875. Jako przedstawiciel ruchu starokatolickiego napisał następujące dzieła: „Der Mechanismus der vaticanischeii Religion” (Bonn 1876); „Beiträge zur Kirchengeschichte des XVIII Jahrhunderts” (Monachium 1876); „Geschichte des Vaticanischen Konzils” (Bonn 1877—87, 3 tomy); „Zur ältesten Geschichte des Primats” (Bonn 1879); „Beiträge zur Geschichte des Jesuitenordens” (Monachium 1881); „Die Konstantinische Schenkung” (Nordlingen 1889). Z polecenia Döllingera wydał nowe opracowanie jego „Janusa” p. t. Papiestwo (Monachium 1892).

Friedrich Ernest Konstanty, filozof niemiecki ze szkoły Hegla (ob.), od którego wszakże różni się w pojmowaniu logiki, jako pewnego rodzaju zbioru trzech nauk, w istocie swojej odrębnych, a mianowicie: logiki realnej (nauki rozumowej o rzeczach), logiki formalnej (teoryi myślenia)-i logiki indukcyjnej (nauki o wiedzy). Główne dzieło: „Beiträge zur Logik, Noëtik und Wissenschaftslehre” (Lipsk 1864).

Friedrichroda, miasto w księstwie Sasko-Go-tajskiera, okręgu Waltershausen, u północno-wschodnich stoków Lasu Turyngeńskiego, o 2 mile na południo-zachód od Goty, połączone drogą żel. z m. Fröttstädt, na linii Gota-Eisenach; wielkie pralnie i blicharnie, fabryki zabawek; 4 500 m-ców. Okolica bardzo piękna i pod względem

And. S.

Sk.

Mns.

historycznym ciekawa.

F. jest ulubionem letniem schroniskiem i uzdrowiskiem; sezon od połowy maja do końca września; zjazd do 8 000 osób rocznie. Prywatny zakład leczniczy z pensyonatem d-ra Kothego dla neurasteników i rekonwalescentów. Wszelkie środki kuracyjne, pomoc lekarska, oraz wygoda zapewnione; koszta pobytu do 250 mar. miesięcznie.

Friidrichsd’or, złota moneta niemiecka, bita pomiędzy latami 1750 —1857, naprzód wartości 5-u talarów, od r. zaś 1832 do końca czerwca

Dr A. P.

1874 r. kursująca w wartości 5²/.} talara. Pierwotnie z grzywny surowej wybijano 35 sztuk po 21³/₄ karata, potem od r. 1771 po 21²/₃ karata, a zatem ważyła 6.6816 gr.=16.8293 marek w walucie dzisiejszej Cesarstwa Niemieckiego. Były też bite podwójne i połowiczne F-y. W Wirtembergii istniały F-y wartości 11-u guldenów 21 '/₂-karatowych = 19.0595 marek dzisiejszych niemieckich. F r ie dri c h - Wilhelmsd’or, złota moneta pruska, bita w latach 1713 —1750, o 21⁵/₆ karata, wagi 6.7656 gr., wartości 17 1719 marek.—Friedrich-Franzd’or, albo Pauld’or albo Pistole, dawniejsza złota moneta meklem-bursko-szweryńska, o 21‘/₂ karata, wartości 16.6444 marek. Bito i sztuki podwójnej wartości.

Friedrichsdorf, miasto w pruskiej prowincyi Hesskiej, regencyi Wiesbadeńskiej, okręgu Ober-taunus, na północ od Frankfurtu i w pobliżu Homburga; leży malowniczo u stóp Taunusu;

Kr cykl. Poważ, lluatr. Zoaz 181 T XXIIJ.

ma fabryki kapeluszy i towarów dzierzganych, oraz wyższy zakład wychowawczy prywatny, założony przez prof. Schenka. F. zawdzięcza swe powstanie wygnanym hugonotom francuskim, którzy osiedli tu 1683 r. a w r. 1687 osadę tę założyli. Język francuski utrzymał się dotąd w kościele i szkole, choć ludność mówi i po

And. S.

niemiecku.

Friedrichsfeld, osada w pruskiej prowincyi Szlezwidzko-Eolsztyńskiej, w pobliżu Rendsburga; prywatny zakład leczniczy dla umysłowo i nerwowo chorych; odpowiednio urządzony, wśród ładnego parku, nad rzeką Ej derą położony. Koszta pobytu od 600 do 1000 mar. rocznie.

Dr A. P.

Właściciel zakładu Clausem

Friedrichsfeld in Baden, osada w badeń-skim okręgu Mannheim, na skrzyżowaniu się dróg żelaznych Mannheim-Heidelberg i Darmstadt-Karlsruhe,

założona

przez francuskich emigrantów w 16S4 r. W pobliżu Seckenheim, pamiętne zwycięstwem, odniesionem przez kur-firsta Fryderyka I Zwycięskiego, nad margrabią Karolem Badeńskim, Ulrychem Wirtemberskim i biskupem Metzu, którzy dostali się do niewoli d. 30 czerwca 1462 r.

And. S.

Friedrichsfelde, wieś kościelna, o milę na wschód od Berlina, przy drodze żelaznej Ber-lin-Kistrzyń, z pięknym parkiem i zamkiem, w którym mieszkał czas jakiś książę Kurlandz-ki, i w którym przebywał jako więzień król Fryderyk-August Saski od listopada 1813 r. do stycznia 1815 r.

Friedrichsgraben, kanał w Prusach Wschodnich, zbudowany w r. 1689— 1697, 18 km. długi, 16 m. szeroki, 3 m. głęboki, wychodzi z Dej my (prawe liściowe ramię Pregoły), pod Labiawą, biegnie wzdłuż hafn Kurońskiego, od którego miejscami oddzielony jest wysokiemi groblami i dosięga prawie przy samem uściu rzeki Niemouina; dalszy ciąg kanału od Niemo-nina (Nemonien) aż do Niemnowego ramienia Gilli nosi nazwę Kanału Seckenurskiego.

Friedrichshafen, port nad jeziorem Bodeń-skiern, w wirtembersnim okręgu Dunajskim, powiecie Tettnang, połączony z Ulmem drogą żelazną, a z innemi portami jeziora stałą żeglugą parową; 3 500 m-ców. Leży na wyniosłym brzegu 412 m. nad p, m.; ma wyższą szkołę żeńską, urząd celny, warsztaty do budowy statków, kąpiele w jeziorze, zakład dla dorosłych epileptyków, mnóstwo pięknych willi i t. p. Dawny klasztor katolicki przerobiono na pałac królewski (Hofen), a kościół przy nim na zbór protestancki. Ludność trudni się rolnictwem, hodowlą drzew owocowych, a po części rybołówstwem i rzemiosłami. Pierwotnie była to osada Buchhorn (Puchihorn), już pod rokiem 837 wspominana, która później stała się miastem, a następnie warownią, zburzoną przez Clam Gallasa w wojnie 30-letniej. Klasztor Benedyktynów, założony w r. 1050, został pó-

And. S.

And. S.

3ti

księciu Bismarckowi, który tu najchętniej przemieszkiwał i tu życia dokonał.

Friedrichstadt: 1) F. miasto w pruskiej prowincyi Szlezwidzko-Holsztyńskiej, na prawym brzegu dolnej Eidery, przy uściu rzeki Treene i przy drodze żel. Husum-Heide, śród żyznych marszów; kilka kościołów; liczne, choć drobne, fabryki; niezła przystań; warsztaty do budowy statków; 2 400 m ców. Założyli je hollenderscy wychodźcy w stylu i układzie miast niderlandzkich w r. 1621. W wojnie duńsko-niemieckiej 1850 r. zajęli F. Duńczycy i skutecznie bronili przeciwko wojskom szlezwidzkim pod v. der Tannem.--2) F. w Kurlandyi, ob. Frydrych-

And. S.

źniej zniesiony. Buchhorn dostał się w r. 1805 Wirtembergowi, którego król, Fryderyk I, nadał miastu nazwę dzisiejszą w r. 1811.

Friedrichshagen, osadaol'/₂ mili na połu-dnio-wschód od Berlina, przy drodze żel. Berlin-Frankfurt n. O., oraz nad jez. Miigel, przez które przepływa Sprewa; wielkie odlewnie żelaza, wyrób rękawiczek; liczne wille Berlińczy-ków, którzy chętnie spędzają tu lato; przeszło

And. S.

Friedrichshall: 1) F. osada w Niemczech, w Ks. Sasko - Meiningeńskiem, okręgu Hildburghausen. Dawniej warzelnia soli kuchennej, czynna już od r. 1150, później zaniedbana, dzisiaj słynne źródła powszechnie znanej czyszczącej sztat. wody gorzkiej, która pochodzi z solanki. Dopiero na początku bieżącego stulecia zwrócono uwagę na znakomitą ilość soli glauberskiej gorzkiej, zawartej w tutejszej wodzie słonej. Obecnie we Friedrichshall są dwie sztolnie, dostarczające surowicy odmiennego nasycenia, które razem mieszają z sobą, by w ten sposób otrzymać zdrój lekarski wody gorzkiej o stałym ciężarze gatunkowym 1.022. Eksport roczny przekracza milion butelek. Urządzeń kąpielowych w miejscu niema.

2) F. osada w wirtemberskim okręgu Neka-ry, na prawym brzegu Nekary, powyżej uścia Jagstu; znaczne saliny, dostarczające, wraz z poblizkim Klemenshallem, rocznie 250 000 cnt. soli warzonej i przeszło milion cnt. kamiennej.

Friedrichshof, po polsku Frydrychów o, niekiedy Rozogi, miasteczko na Mazurach pruskich, w pruskiej prowincyi Prus Wschodnich, regencyi Królewieckiej, powiecie Szczycieńskim, (Ortelsburg), nad rz. Szkwą, o '/₂ mili od granicy Król. Polskiego, w okolicy lesistej; poczta, telegraf, seminaryum naczycielskie, urząd celny; uprawa roli, przemytnictwo, handel drzewem;

2 500 m-ców. W okolicy dawne cmentarzysko z czasów pogańskich; znaleziono także i bursztyn, który rząd wydzierżawił nadbałtyckim poszukiwaczom.

Friedrichsort, silna warownia morska w pruskiej prowincyi Szlezwidzko-Holsztyńskiej na za-chodniem wybrzeżu zatoki Kielu, założona przez Fryderyka III Duńskiego w r. 1663, w r. 1813 przez Szwedów zdobyta, od r. 1864. po wojnie duńskiej należy do Prus, które ją według naj- j nowszych wymagań uzbroiły. Stanowi ona obe- ! cnie jedną z najważniejszych części składowych j fortyfikacyi Kielu, ze zbrojownią, składem tor- i ped i zapasów artylleryi, z komorą celną i latarniami morskiemi. Dość znaczny jest także ruch statków handlowych.

Friedrichsruh, zamek i dobra rycerskie pod Hamburgiem, przy drodze żel. Hamburg-Berlin, w pruskiej prowincyi Szlezwidzko-Holsztyńskiej, okręgu Lauenburskim, — podarowane w r. 1871 przez cesarza Wilhelma kanclerzowi Rzeszy,

And. S.

And. S.

8 000 m ców.

Friedrichsthal, znaczna osada górniczo-fabry-czna w pruskiej prowincyi Reńskiej, regencyi Trewirskiej, powiecie Saarbrücken, w pobliżu granicy z Palatynatem Bawarskim; inspekcya górnicza, dwa kościoły, fabryki szkła, kopalnie rudy żelaznej i węgla kamiennego; blizko 6 000

And. S.

m-ców, przeważnie katolików.

Frieman Gustaw (* 29 października 1842 w Lublinie), wirtuoz na skrzypcach. Jego ojcem był Leon F., kontroler skarbowy, matką Daniela z Czajkowskich. Pierwszych wskazówek gry na skrzypcach udzielał mu Serwaczyński, sam dobry skrzypek i pedagog zdolny, zamieszkały

Dr a. p.

And. S.

o!

And. S.

f-:’

aa--'' : i

Fig. 48. Frieman Gustaw.

And. S.

Talent F-a rozwijał się szybko,

w Lublinie.

wcześnie też młody wirtuoz zaczął występować publicznie z koncertami w miastach prowincyonal-nych. W 1862 r. wstąpił do konserwatoryum paryskiego, do klasy Massarta, którą ukończył

w 1865 r. z pierwszą nagrodą. Zaraz po tem odznaczeniu rozpoczął F. wędrówkę artystyczną po różnych krajach Europy; grał w Brukselli, Wiedniu, Berlinie, Dreźnie i w in.; w 1867 r. przybył do Warszawy wraz z młodym pianistą, Dulębą, z którym wspólnie koncertował w różnych miastach Królestwa i Cesarstwa, poczem objął klasę skrzypiec w Instytucie muzycznym Warszawskim. W 1889 r. został powołany na stanowisko profesora Cesarskiej szkoły muzycznej w Odessie, lecz po kilku latach zrzekł się tego stanowiska. F. posiada tytuł solisty dworu Heskiego, nadany mu przez w. księcia Hesskiego (1886), oraz odznaki honorowe, otrzymane od dworów: austryackiego (1874), heskiego (1868) i perskiego (1880), nadto, jest członkiem honorowym Towarzystw muzycznych w Krakowie i Lwowie. Grę F-a cechuje wdzięk, właściwy szkole francuskiej, poczucie muzykalne, dobra technika i temperament artystyczny. Z jego kompozycyi na skrzypce z towarzyszeniem fortepianu, zasługują na wyróżnienie: Romans, Polonez, Tańce góralskie, Kołysanka i Kujawiak.

Fichte und Schelling” (Lipsk und Kritik

Mns

A. Pol.

Fries Jakób Fryderyk (*wBarby 1773 — f w Jena 1843), znakomity filozof niemiecki, dla którego punktem wyjścia była filozofia Kanta, ale który wobec niej stanął bardzo samoistnie i krytycznie i ostatecznie założył własny system. Studya odbywał na uniwersytecie w Jena, habilitował się tamże w r. 1801, w r. 1805 został profesorem filozofii w Heidelbergu, w 1816 w Jena. Podejrzany o knowania demagogiczne, został zawieszony w czynnościach profesorskich w r. 1819, w r. 1824 otrzymał (również w Jena) katedrę matematyki i fizyki, a w 1825 pozwolono mu na nowo wykładać filozofię. Krytykę filozofii Kanta rozpoczyna F. od postawienia pytania: czy krytyka czystego rozumu, która bada kwestyę możliwości poznania apriorycznego, jest sama, czy nie jest możliwą do skonstruowania a priori,—i dochodzi do wniosku, że nie jest, i że źródłem jej jest doświadczenie wewnętrzne. Wobec tego za podstawę filozofii uważa psychologię, opartą na doświadczeniu we-wnętrznem. Przestrzeń, czas i kategorye (ob. Ka-tegorya, Kant) uznaje F., zgodnie z Kantem, za formy wyłącznie podmiotowe, które dodajemy do danego naszym zmysłom materyału. Dopiero te formy podmiotowe umożliwiają przekształcenie szeregu czuć na spójne doświadczenia. Wiedza empiryczno-matematyczna ma za przedmioty swoje wyłącznie zjawiska; kwestya istnienia przedmiotów poznania nie należy już do niej. Ale cała, bez żadnych wyjątków, sfera zjawisk musi być dla niej dostępną, i istnienie oraz funkcyonowanie organizmów winno być objaśnione mechanicznie. Stąd wynika ateleologi-czne (ob. Celowość, Teleologia) stanowisko F-a w zakresie tego wszystkiego, co stanowi przedmiot wiedzy empiryczno - matematycznej. (Ten jego mechanistyczny pogląd na organizm, wręcz przeciwny poglądowi teleologicznemu Kanta, wywarł pewien wpływ na biologię — ob. Schleiden). Rzeczy w sobie są pierwotnie przedmiotami, nie wiedzy, lecz wiary, wszakże wiary, opartej na konieczności rozumowej poszukiwania do wszystkiego, co jest uwarunkowanem, czegoś bezwarunkowego. Rzeczy w sobie stanowią prawdziwą i odwieczną istotę przedmiotów. Idee (Boga, nieśmiertelności, wolności) nie są, jak twierdził Kant, wyłącznie postulatami praktycznego rozumu, lecz przeświadczeniami rozumu czystego, które się otrzymuje z katego-ryj przez usunięcie ograniczeń; w ten sposób z kategoryi jakości otrzymuje się ideę Absolutu (ob.), z kategoryi ilości idee prostoty, niezmie-rzoności i zupełności, z kategoryi stosunku idee duszy, świata i Boga, z tych znowu trzy artykuły wiary: nieśmiertelność duszy, wolność woli i istnienie Boga żywego. Prawa moralne wynikają z wiary w wartość bezwzględną i godność osobistą człowieka. Pomiędzy wiedzą a wiarą pośredniczy przeczucie, którego dziedziną jest życie religijne i estetyczne. W poczuciu piękna przeczuwamy w rzeczach skończonych objaw Nieskończoności; w poczuciu religijnem przeczuwamy ustrój świata, odpowiadający ideom. Dzieła: „Rheinhold,

l403); „Philosophische Rcchtslehre aller positiven Gesetzgebung” (Jena 1804); „System der Philosophie, als evidenter Wissenschaft” (Lipsk 1804); „Wissen, Glauben und Ahnung” (Jena 1805); „Neue Kritik der Vernunft” (główne dzieło F-a, 3 t. Heidelberg 1807, wyd. 2-ie tamże 1828—1831); „System der Logik” (Heidelberg 1811, wyd. 3-ie tamże 1837). „Von deutscher Philosophie, Art und Kunst” (Heidelberg 1812); „Handbuch der praktischen Philosophie” (t. 1-y Jena 1815, t. 2-gi tamże 1832); „Handbuch der psychologischen Anthropologie” (2 t., Jena 1820—21, wyd. 2-ie tamże 1837—39); „Mathematische Naturphilosophie” (Heidelberg 1822); „Julius und Euagoras, ein philosophischer Roman” (Heidelberg 1822); „System der Metaphysik” (Heidelberg 1824); „Geshichte der Philosophie, dargestellt nach den Fortschritten ihrer wissenschaftlichen Entwickelung” (2 t., Halle 1837—40). Szkołę F-a tworzyli: E. F. Apelt (ob.), E. S. Mirbt (ob.), F. van Calker, E. Halli er (ob.), słynny matematyk Schloemilch (ob.), J. M. Schleiden (ob.).—O F-ie pisali: E. L. T. Henke „Jacob Fries Leben aus seinem handschriftlichen Nachlasse dargestellt” (Lipsk 1867); J. M. Schleiden „Jacob Fr. Fries, der Philosoph und Naturforscher” („Westermanns Monatsschrift”, Czerwiec r. 1857).

Fries Eliasz Magnus, botanik (* 15 sierpnia 1794 r. w Semsjö, w Smalandyi — f w lutym 1878 w Upsali), odbywał studya w Lund i tamże habilitował się na docenta; w r. 1824 został profesorem, 1828 demonstratorem, 1834

Sk.

s. s.

tła.

And. S.

And. S.

K. J.

E. D.

otrzymał katedrę ekonomii praktycznej w Upsali, do której dodaną została w r. 1851 katedra botaniki. Na zgromadzeniach narodowych 1844— 1845 oraz 1847 — 1848 był posłem od uniwersytetu w Upsali, a w r. 1851 został mianowany dyrektorem ogrodu botanicznego oraz dyrektorem Muzeum. W r. 1859 podał się do dymis-syi. Jego „Systema mycologicum” (Greifswald, 1820— 1832, 3 tomy), oraz dopełnienia: „Elen-elius fungorum” (tamże 1828, 2 tomy), „Novae symbolae mycologicae” (Upsala 1851), długi czas uważane było za najpoważniejsze dzieło systematyki grzybów. Ogólniejszy wykład podany jest w „Summa vegetabilium Scandinavie” (Sztokholm 1846—1849, 2 tomy). Oprócz tego napisał następujące dzieła: „Monographia hymenom;? cetum Sueciae” (Upsala 1857—1863, 2 tomy), dokładniejszy i obszerniejszy wykład dzieła „Epicrisis systematis mycologici seu synopsis hymenoraycetum” (tamże 1836 — i 838); „Sve-riges atliga och giftiga svampar, fungi esculenti et venenati Scandinavie” (Sztokholm 1862 — 1869, z 93 tablicami kolorowanemi): „Obserwa-tiones mycologicae” (Kopenhaga 1815 — 1818, 2 tomy; nowa edycya 1824); „Lichenographia europaea reformata” (Lund i Greifsw. 1831); „Enumeratio lichenum et bissaceorum Scandinavie hucusque cognitorum” (Upsala 1843); „Schedulae criticae de lichenibus exsiccatis Scandinavie” (Lund 1827 — 1839, 14 tomów); „Novitiae florae suecicae” (tamże 1814—1823), i tegoż dzieła „Editio altera auctior et in for-mam commentarii in Wahlenbergii floram sueci-cam reducta” (tamże 1828), oraz dalszy ciąg (tamże 1832 — 1848 r.); „Flora Hollandica” (tamże 1817    r.); „Flora scanica” (Upsala

1835), dalej „Symbolae ad historiam Hieraciorum” (tamże 1847 — 1848); „Epicrisis generis Hieraciorum” (tamże 1862); „Symbolae ad syno-nymiam Hieraciorum” (tamże 1866); „Aro natur vetenskapernà nagot bildningsmedel?” (po niemiecku p. t. „Sind die Naturwissenschaften ein Bildungsmittel?”, Lipsk 1844). Szereg mniejszych prac wyszedł razem w dziele: „Botaniska Utflygter” (Upsala 1843—1864. 3 tomy).

Pries Ernest (* 1801 w Heidelbergu—f r. 1833 w Karlsruhe), niemiecki malarz nadworny w. ks. Wirtemberskiego, pejzażysta, naśladował Poussina; widoki jego, zwłaszcza z okołic Rzymu i Neapolu, tchną poezyą i odznaczają się sumierinemi studyami natury.

Fries Bernard (* 1820 w Heidelbergu — 1879 w Monachium), brat poprzedniego, malarz pejzażysta, uczeń Corneliusa w Monachium; po ośmioletnich studyach we Włoszech umiłował przedewszystkiem pejzaże, w których widać wysokie poczucie piękna natury. Najwybitniejszem z dzieł jego jest zbiór 40 widoków z Włoch, mieszczący się w Politechnice Monachijskiej oraz Las Heidelberski, odznaczający się efektem świa-

S. S.

de Pries, Pries ob. Frisius.

Priesach, słów. Breże, starożytne, dziś jeszcze murami i rowami otoczone, miasto w au-stryackim kraju koronnym Karyntyi, nad Metni-cą, przy drodze żelaznej z Judenburga do Ce-lowca; kilka godnych uwagi kościołów, piękny wodotrysk z r. 1563, sąd pokoju, 1 900 m-ców. Nad malowniczo położonem miastem wznoszą się ruiny dawnych zamków: Geiersberga, Lavan-tu, Petersberga i Vigilienberga. Piękna okolica, zdrowy klimat, górskie powietrze, lesiste i wyniosłe położenie (680 m. nad p. m.) uczyniły F. poszukiwanem miejscem letniego pobytu. — F. sięga początkiem doby rzymskiej; w Średnich Wiekach, jako leżący na wygodnej drodze górskiej, był ogniskiem znacznego handlu z Wiochami, zwłaszcza pod względem żelaza i soli: jego panowie mieli nawet prawo bicia monety.— Por. Peez „F. geschichtlich und topographisch beschrieben” (Celowiec 1881).

Friesack, miasto w pruskiej prowincyi Brandenburskiej, regencyi Poczdamskiej, powiecie Zachodnio-Hawellandzkim, przy drodze żel. Berlin-Hamburg, w okolicy płaskiej, z zamkiem niegdyś warownym, z cegielniami, browarami, znaczną hodowlą bydła; 4 200 m-ców.

de Priese, ob. de Fryz e.

Priese, herb polski, ob. Fryzę.

Frieseit Vrba (mineral). Nazwę tę nadał Vrba minerałowi, bardzo podobnemu ze swych własności krystalograficznych i fizycznych do sternbergitu (siarku srebra i żelaza), który wszakże przedstawia, według rozbiorów Preisa: 28.72 srebra, 37.24 żelaza, 34.04 siarki, a zatem ma wzór: Ag.,Fe₅S₈, czyli Ag₂S-j-FeS-f-2Fe₂S:J. Występuje w grubych tabliczkach rombowych, poDarzynanych silnie równolegle do osi makro-diagonalnej z łupliwością podstawową; w cienkich łuszczkach giętki i ciemno-zielono przeświecający.—C. wł. 4.217; tw. 1.5. Występuje obok sternbergitu w kopalniach srebra.

Priesen Ryszard v., saski minister finansów (* 9-go sierpnia 1808 w Thtirmsdorfie pod Pirua— f 25-go lutego 1884 r. w Dreźnie). WTyższe wykształcenie otrzymał w akademii górniczej we Freibergu. następnie zaś studyował prawo. Jako minister finansów (od 1859) był gorliwym zwolennikiem budowy dróg żelaznych i za jego rządów Saksonia otrzymała największą ilość koncessyi. Usilnie się starał o upaństwowienie kolei prywatnych, pojmując całą doniosłość ujednostajnienia taryf i możność zaprowadzenia ruchu prawidłowego. Poglądy w tym względzie zawarł w pracy pod tytułem „Erinnerung aus meinem Leben” (Drezno 1882).

Frignano, 1) F., nazwa okręgu w włoskiej prowincyi Modeny, zajmującego górzystą część Apeninu (szczyt Monte Cimone 2 167 m.), ze stolicą Pavullo nel F.—2) F., miasto we włoskiej prowincyi Neapol, okręgu Caserta, składa się z dwóch części: F. Maggiore i F. Piccolo,

6 500 m-ców.

W G.

ki i fiński.

B.

W. G.

W. G.

Sk.

śród bardzo żyznej i gęsto zaludnionej okolicy;

And S.

Friis Peder Claussoen albo Petrus

Claudii Fribius Undalinus (* 1545—f 1614) pisarz norweski. Był pastorem—po ojcu swym odziedziczył zarząd czterech kościołów; pełnił nadto urzędy kościelne kanonika i archidyakona. Wiódł żywot bardzo czynny i dość niespokojny z powodu sporów i walk dotyczących ówczesnych spraw religijnych. Pomimo tego pracował usilnie na różnych polach wiedzy. Pozostawił liczne dzieła z dziedziny historyi, geografii, prawo-znawstwa, historyi naturalnej i topografii. Wszystkie te dzieła wydane zostały już po jego śmier-c;. najważniejsze z nich: Opis Norwegii (wyd. Kopenhaga, 1632) i Historya królów norweskich (1633) wedle starych sag skandynawskich, dzisiaj w części zaginionych. Zbiorowe wydanie dzieł F-a ogłoszone zostało przez M. G. Storma w Chrystyanii 1877—81 r.

Friis J an Andrzej, językoznawca i etnograf norweski, badacz języka Japońskiego, ur. 1821 w Sogndalu, studjował w Chrystjanji teo-logję, następnie udał się do Finlandji i Laponji celem poznania języków miejscowych; po powrocie 1851 r. został w Chrystjanji docentem filo-logji lapońskiej i fińskiej, a w 1874 profesorem na tejże katedrze. Ogłaszał prace z zakresu językoznawstwa, etnografji i folklorystyki krain północnych: Finmarki (północnej Norwegji), Finlandji i Laponji, występował w nich jako badacz sumienny. Z licznych jego pism wybitniejsze są: „Lappisk Grammatik” (Chrystjanja 1856), „Lappiske Sprogpröver” (t-że (1856), tj. Gramatyka i chrestomatja lapońska; w części przełożona przez F. Liebrechta w Bartscha „Ger-manji” t. 15); Mapa etnograficzna Finmarki, 10 tablic (1860—61, wyd. 2-e 1889); „En sommer i Finmarken...” (Lato w Finmarce, Laponji rosyjskiej i Karelji, 1871, wyd 2-e 1880), „Lappisk Mythologi” (Bajki, podania i opowieści la-pońskie, 1871, 2 t.j; Podróż Oskara II po Finmarce (1874). Obrazki z Finmarki (1881, wyd. 2-e pod nagłówkiem „Lajla” 1886); „Filfjelds i Ferierne”, obrazki myśliwskie z gór norweskich (1876, wyd. 2-e 1887); Klasztor Pieczeń-ski (1884): Ogłosił także przekład psalmów i Nowego testamentu w języku lapońskim, oraz słownik lapoński „Lexicon laponicum” (1885—87) z wykładem znaczeń wyrazów w -języku łacińskim i duńsko-norweskiin, przyczyni dodał i gramatykę jęz. lapońskiego. Kilka z tych pism przełożone były na inne języki, a m.: na angielski. Obrazki z gór przez W. G. Lock’a 1878 i in.; na niemiecki, Mitologja przez Poestiona (Wiedeń 1886), Obrazki z Finmarki przez T. Traubego i Tischendorfa (1886), Klasztor Pieczeń-ski przez Gleissa (1886); na jęz. rosyjski Klasz-tor Pieczeński; niektóre też na język szwedz-

A. A. K.

Frimaire, w republikańskim kalendarzu fran-cuskim trzeci miesiąc, od 21 (22) listopada do 2ü (21) grudnia: w XII roku rzeczypospolitej od 22 listopada do 22 grudnia.

Friman Claus (* 1746—f 1829), poeta norweski. Był pastorem protestanckim; nakłaniał się ku racyonalizmowi. Pisywał poezye liryczne i opisowe. Pierwsze, dość wysoko cenione, wydane zostały w zbiorach: Prace poetyckie (Kopenhaga 1788), Pieśni ludu (Kopenh. 1790), Marcin śpiewak (Bergen 1793), Pieśni ewan-gieliczne (1780), Psalmy (1794). — Wybór poe-zyj ogłoszony w Chrystyanii w r. 1851.

Friman Tomasz (* 1821—f 1886), współczesny pisarz fiński. Wydawał w Petersburgu czasopismo fińskie od 1871 do 1879 r.; pisywał cenione bardzo nowelle. Prócz tego ogłosił: Badania nad językiem fińskim (Helsingfors, 1848) i Czytania dla ludu (Wyborg 1849).

Frimont Jan Marya Filip, hrabia de, książę d’Androdocco, generał austryacki (* 3 stycznia r. 1749 w Finstingen, w Lotaryngii — f 26 grudnia 1831 w Wiedniu), wstąpił w r. 1776 do armii austryackiej i walczył w wojnach przeciwko Turcyi i Francyi; w r. 1798 został pułkownikiem i kommendantem pułku strzelców konnych, a w r. 1800 generał-majorem. Pod Marengo (14 czerwca 1800) wykonał świetny atak kawaleryi, w r. 1805 miał udział w bitwie pod Caldiero (pod arcyksięciem Karolem). W roku 1810 podniesiony da godności feldmarszałka-porucznika, walczył pod Fontanafredda; w r. 1812 prowadził rezerwę kawaleryi pomocniczego korpusu austryackiego pod Schwarzenbergiem i objął naczelne dowództwo po ustąpieniu tegoż w roku 1813; następnie dowodził kawaleryą prawego skrzydła armii, odznaczył się pod Brien-ne i Arcis-sur-Aube; w r. 1815 został naczelnym wodzem we Włoszech, poprowadził swoje wojska do południowej Francyi i zajął Lugdun (11 lipca). Po zawarciu pokoju dowodził Frimont częścią armii okkupacyjnej, która pozostała we Francyi do r. 1818. W r. 1819 został mianowany głównodowodzącym generałem w We-necyi, w r. 1821 naczelnym wodzem armii, przeznaczonej do stłumienia powstania w królestwie Obojga Sycylij, 24 marca wszedł do zdobytego Neapolu, za co mu Ferdynand I król neapolitański nadał tytuł księcia d’Androdocco i uposażenie 220 000 dukatów, a cesarz austryacki podniósł go do godności generała kawaleryi. W r. 1825 został generał-gubernatorem król. Lombardzko-Weneckiego; w r. 1831 stłumił powstanie w Modenie, Parmie i państwie Kościel-nem, poczem podniesiony do godności hrabiego i prezesa rady wojennej.

Frischen Karol, elektrotechnik niemiecki (* 30 lipca 1830 r. w Bremie—f 7 Maja 1890 r). Politechnikę w Hannowerze ukończył 1850 r. i w rok potem mianowany został inżynierem telegrafów, kolei państwowych hannowerskich, a w r. 1888 głównym inżynierem telegrafów kolei związku

E. D.

goły.

a. M. 1856).

II str. 22.

s. s.

tę muzyczną.

Fritillaria po polsku i skroń, korona ce-.sarska, szachownica — rodzaj roślin z rodziny liliowatych (Liliaceae), Urzędu okazałych (Coronariae), klasy jednoliściennych (Monocotyle-doneae)\ rośliny tu należące mają okwiat 6-cio płatkowy, dzwonkowaty; każdy z sześciu płat-

półn. niemieckiego; ok. r. 1870 wystąpił ze służby państwowej i jako przedstawiciel firmy „Siemens i Halske” budował telegrafy w Indyach, Rossyi, Persyi i na Kaukazie. System piszących aparatów Morsa rozpowszechniał wszędzie, gdzie tylko kierował budową telegrafu lub za pośrednictwem firmy, w której pracował, miał możność system ten zalecać; największe jednak zasługi położył przez zaprowadzenie udoskonalonej sygna-lizacyi telegraficznej dla celów kolejowych.

Frisches Haff, Frische Nehrung, ob. Fry-ski Haf, F ryska Mierzeja.

Frisching, rzeka pobrzeżna, w pruskiej pro-wincyi Prus Wschodnich, regencyi Królewieckiej: wypływa z bagna Zehlau, leżącego na krawędzi wielkich borów (Frischinger Forst), biegnie dosyć krętem korytem ku zachodowi, przyjmując po drodze z lewej strony Beisleide i Pasmar-Stradick, i wpada do hafu Fryskiego pod Brandenburgiem, niedaleko uścia Pregoły, ubiegłszy 60 kim. Wspomniane bagno Zehlau przedstawia rodzaj bifurkacyi, albowiem z niego wypływają także rzeki należące do systematu Pre-

And. S.

Frischlin Nico d emus (* 1547—t 1590), filolog i poeta łaciński w Niemczech XVI w.— Wiódł żywot bardzo niespokojny, pełen zaciętych sporów, spowodowanych głównie przez wygórowaną ambicyę i wrodzoną złośliwość. Osadzony został w więzieniu jako szkodliwy paszkwilant. Usiłując uciec z więzienia, postradał życie. Obok Scaligera był w swej epoce jednym z najznamienitszych filologów i znawców języków starożytnych. Posiadał też dość wybitny talent poetycki. Pozostawił dużo różnorodnych utworów łacińskich: lirycznych, dramatycznych, epickich. Najgodniejsze uwagi utwory dramatyczne, zalecające się jednak nie tyle akcyą, iledyalogiem: „Julius redivivus” (1584); „Phasma” (1580); „Rebeca” (1576); „Susanna” (1578); „Hildegardis magna” (1579). Pozostawił też nieliczne niemieckie poe-zye. Zbiór ich ogłoszony został przez D. F. Straussa (w Bibliotece Tow. literackiego w Sztutgardzie tom 41. 1857), który opracował też biografię krytyczną F-a p. t. Leben und Schriften des Dichters und Philologen F. (Frank.

w, G.

Frisi Paolo, matematyk i fizyk włoski (* 1728 w Medyolanie — f tamże w 1789); był profesorem matematyki w Scuola Palatina w Medyolanie, potem odbywał liczne podróże po Europie. Napisał wiele dzieł i rozpraw z dziedziny matematyki, mechaniki, fizyki i astronomii, między innemi: Algebrę; Geometryę analityczną (1 772); Mechanikę powszechną (1783); Kosmografię fizyczną i matematyczną (1774, 1775); O cięż' kości powszechnej (1768); O rozwiązywaniu rów nań stopnia 3-go (1771): O zagadnieniach na maximum i minimum (1771); o zagadnieniach izoperymetrycznych (1761) it. d. Za rozprawę o ruchu dziennym ziemi otrzymał nagrodę od

Akademii berlińskiej, za pracę o atmosferze ciał niebieskich—od akademii paryskiej. Napisał pochwały Galileusza, Cavalierego, Newtona i t. p. i pozostawił wiele prac rękopiśmiennych. s> D-Frisitis (de Fries, Frisen, Phryesen, Pli ryes, Fries) Wawrzyniec (Laurentius), lekarz (* w Strassburgu w drugiej połowie XV w, — f po r. 1532) był lekarzem miejskim w Me-tzu i wielkim zwolennikiem arabistów; w obronie przekonań swych napisał „Defensio Avicennae, medicorum principis, ad Germaniae medicos” (Strassburg 1530 i Lugdun 1535). Zajmował się też wykonawstwem lekarskiem w Colmarze i Strassburgu. Pomijając prace jego o potówce angielskiej (Strassburg 1529) i o leczeniu przymiotu (Bazylea 1532), aczkolwiek mają one znaczenie dla badacza dziejów lekarskich, przywiedziemy tylko jeszcze: „Spiegel der Artzney etc.” (Strassburg 1518; oraz tamże dwa razy w latach 1529 i 1532) gdzie znajdują się ciekawe drzeworyty anatomiczne.—Por. „Diction, de nićd. Biographie méd.” t. IV, str. 276, i H. Hae sera „Lelirb. d. Gesch. d. Med.”, wyd. 3-e, t.

Dr J. p.

Frith William-Powell, malarz angielski współczesny (* 1819 w Harrogate w Yorkshire) Od r. 1840 wystawia stale w londyńskiej Akademii Królewskiej, a od r. 1889 i w Paryżu, obrazy, których treść przeważnie czerpie z autorów angielskich, jak np. „Pastor wiejski”, „Hogarth w Calais” i t. d. Najsłynniejszym z jego obrazów jest „Derby”, powszechnie znany z pięknego sztychu Blancharta.

Frithiofsaga albo Frithiofsaga, starodawna opowieść islandzka o podaniowym bohaterze norweskim, zwanym Frithiof. Ułożona została w w. XIV z dodatkiem wielu romantycznych rysów. Przerabiano ją też w strofach skaldów. Jest to historya miłości F-a i pięknej Jugebiorgi, córki króla Beli. Bracia młodej dziewicy wydają ją przemocą za starego króla Hringa. Stąd wynikają różne przygody F-a, zakończone pomyślnie, dzięki przyjaźni króla Hringa, który, wywdzięczając się za różne usługi, wyświadczone mu przez bohatera, czyni go przy śmierci dziedzicem swego królestwa, przyczem F. zaślubia ukochaną Jugebiorgę, zwalcza jej braci i zagarnia ich ziemię. Saga o F-e ogłoszona była wielokrotnie w dwóch redakcyach, starszej (krótszej) i późniejszej. Najnowsze jej wydanie sporządził Asmundarsen w r. 1886. Znakomity poeta szwedzki Tegner wziął ją za temat najpiękniejszego ze swych utworów, a słynny muzyk niemiecki Bruch przyodział ją w sza-

W. G.

Miś

mm

Wedle mniemania niektó-

wą, u spodu liściem osadzoną, u góry nagą Kwiaty wielkie, dzwonkowate, brudno-pomarań-czowe lub żółte, zwisie, ułożone (po 6 — 9) w baldaszek, czyli raczej w okrążek przy wierzchołku łodygi i uwieńczone czupryną liściastą. Każdy płatek zabarwiony jest u dołu na wewnątrz plamką ciemniejszą i odznacza się głębokim dołkiem miodnikowym. Liście długie, mieczowate, lśniące. Cebula korony cesarskiej przed wypuszczeniem liści i łodygi ma własności jadowite, później nie jest szkodliwą. Dawniej z powodu szczególnej budowy owocu (torebka 6-cio-skrzydłowa) chciano koronę cesarską wyosobnić w oddzielny rodzaj — petilium; i dlatego korona cesarska bywa niekiedy opisywana p. n. petilium imperiale. (Leunis, Waga, Reling i Bohnhorst, Wyżycki, Majewski E., Warming i inni).

Dr J. P.

ków powyżej swej nasady posiada głęboki dołek miodnikowy (fovea nectarifera), prawie zawsze sokiem cukrowym zwilżony. Do rodzaju F. należy przeszło 20 gatunków, hodowanych w ogrodach jako rośliny ozdobne. Najbardziej pospoli-temi są: ł) F. meleagris L. korona, szachownica, szachownica kostkowana o łodydze 0.15—0.3 m. wysokiej, liściach równowązkicli, rynienkowatych, kwiatach purpurowych lub fioletowych w kostki, jak szachownica farbowanych, zwisłych. Rośnie dziko w środkowej i południowej Europie, przytrafia się na Wołyniu i Podolu (Waga). Ogrodnicy hollendersey do 50 odmiau kwiatu tego ukształcić potrafili. 2) F. imperialis — korona cesarska, korona

li

'i

•HłlSr=

i?

\W

*F

Fig. 49. Frittilaria (korona cesarska).

kostko w at a, k. żółta, kroniec pospolity pochodzi pierwotnie z Persyi, napotyka się często w Palestynie, rycli botaników „lilie polne”, wspominane w Piśmie Sw., były właśnie koroną cesarską. W r. 1570 roślinę tę przywieziono do Konstantynopola i stąd do Niemiec, gdzie się stała po wszech nie lubioną. D. 5 kwietnia 1576 r. doczekano się pierwszych kwiatów w Wiedniu, w ogrodzie cesarskim. Od tego czasu zaczęto F-e powszechnie hodować, przyczem dokładano wszelkich starań aby wyhodować egzemplarze o jaknajwiększej liczbie kwiatów na jednej łodydze: bywały egzemplarze o 40, 50 nawet o 70 kwiatach na jednej łodydze. K. cesarska ma łodygę łokcio-

B M.

Fritsch v. Fritsche, herb polski ob. Frycz

v. Frycze.

Fritsch Gustaw Teodor (* w Chociebużu [Cottbus] d. 5 marca r. 1838), lekarz, podróżnik i przyrodnik; kształcił się w Berlinie, Wrocławiu i Heidelbergu, w r. 1862 osiągnął dyplom doktorski, poczem przez lat kilka podróżował, szczególniej w Afryce południowej. Powróciwszy, osiadł w Berlinie, gdzie w r. 1869 został docentem, w 1874 zaś profesorem. Napisał „Drei Jahre in Süd-Africa”; „Die Eingeborenen Süd - Africas”, „Der anatomische Bau des Fischgehirns”; „Zur vergleichenden Anatomie der Amphibienherzen”; „Die elektrische Erregbarkeit des Grosshirns” (razem z Hitzigiem) i wiele innych rozpraw treści anatomicznej lub flzyologicznej. Zajmuje się też mikrofotografią i antropologią.—Por. „Biograph Lexikon hervorragender Aerzte” (T. II, str. 448).

Fritsch Henryk (* w Halli nad Salą d. 5 grudnia r. 1844), znakomity ginekolog niemiecki. Wykształcenie lekarskie otrzymał w Tybindze, Würzburgu i Halli, gdzie w r. 1868 dyplom doktorski osiągnął; poświęciwszy się wyłącznie położnictwu i chorobom niewieścim, został tamże w r. 1869 assystentem kliniki Olshausena (ob.); stanowisko to zajmował do r. 1873, w którym został docentem i rozpoczął wykłady, oraz rozwinął działalność naukowo-literacką. W r. 1882 wydział lekarski wrocławski powołał go na profesora zwyczajnego i dyrektora kliniki położniczej, do której rozwoju i ulepszenia wielce się później przyczynił i prędko zasłynął, jako jeden z pierwszych ginekologów niemieckich: to też w r. 1888 trzy aż uniwersytety: w Lipsku, Würzburgu i Halli, starały się o pozyskanie go dla siebie, odmówił jednak wtedy i pozostał we Wrocławiu do r. 1894, w którym ze względów rodzinnych dał się nakłonić do opuszczenia stanowiska swego dotychczasowego i przeniósł się do Bonn, gdzie obecnie jako profesor jest czynnym. Z licznych prac jego najważniejsze są: „Klinik der geburtshilflichen Operationen” (wy

Dr J. p.

■?

iś

P.

Na

Dr J. P.

daii 5 oraz tłom. franc, i rossyjskie); „Die Krankheiten der Frauen” (wydań 9 i tłóm. franc, węg. i ros.); „Grundzüge der Pathologie und Therapie des Puerperalfiebers” (tłóm. frauc. i rossyjskie); „Gerichtliche Geburtshilfe” (w podręczniku Piotra Müller a); „Die Lageveränderungen und Entzündungen der Gebärmutter” (wyd. 2-e w „Deutsche Chirurgie”); „Die Krankheiten der weiblichen Blase” (w Volckmanna „Sammlung klin. Vorträge”) i wiele prac drobniejszych. Podczas pobytu swego we Wrocławiu zasiadał jako radzca do spraw lekarskich w kol-legium prowincyonalnem szląskiem.

Fritsche Gustaw (* w Warszawie w r. 1838—f tamże d. 31 grudnia r. 1891), lekarz. Był synem Karola F-go, budowniczego, i otrzy-

fff!?!!

life'

m :

mÈm

II

ri

r. ■«

t*' -ii

llfcé4

BR-;

ty

Fig. 50. Pritsche Gustaw.

mał od rodziców zamożnych wychowanie bardzo staranne. Po ukończeniu gimnazyum w mieście rodzinnem, wstąpił w r. 1857 do Akademii me-dyko-chirurgicznej warszawskiej; opuścił ją przed ukończeniem nauk, i po dwuletniej w nich przerwie, rozpoczął je na nowo w Heidelbergu i w Jenie, gdzie w r. 1865 po obronieniu rozprawy: „Ueber die Zuckerbildung in der Leber” otrzymał godność doktora medycyny. Następnie udał się do Anglii i przebywając tam lat parę, pracował nad dalszem wykształceniem swem. Powróciwszy do kraju, i uzyskawszy w Petersburgu potwierdzenie dyplomu doktorskiego, osiadł w r. 1869 w Częstochowie i do r. 1876 był tam czynny, jako lekarz szpitala miejscowego, na ten czas przypada największe natężenie jego działalności naukowo • literackiej. Przeniósłszy się na stałe zamieszkanie do Warszawy, zajął się wykonawstwem lekarskiem, oraz pracą społeczną w rozmaitych kierunkach. Był odtąd, bądź równocześnie, bądź kolejno, ordynatorem szpitala na Pradze, lekarzem naczelnym szpitala zapasowego za rogatkami wolskiemi, lekarzem drogi żelaznej Warszawsko Wiedeńskiej, członkiem bardzo czynnym Towarzystwa opieki nad ubogiemi matkami i ich dziećmi, redaktorem „Medycyny”, opiekunem i rzecznikiem Kolonii letnich dla dzieci słabowitych, właścicielem zakładu hydroterapeutycznego i przykładał w ogóle ręki do wielu innych spraw i zagadnień spc= łeczno-lekarskich, oddając się im z wielkim zapałem. Najwięcej rozgłosu zjednało mu zajęcia się gorliwe Koloniami letnie mi (ob.), za których założyciela u nas uchodził powszechnie, chociaż pierwszą myśl założenia ich zawdzięczamy bynajmniej nie jemu, lecz Stanisławowi Markiewiczowi (ob.), ten właśnie poruszył ją pierwszy w „Gaz. Warszawskiej” na jesieni r. 1881, latem zaś roku następnego przyoblókł w ciało, wysyłając 52 dzieci na wieś; wkrótce potem zaniemógł ciężko i na długo, powierzył więc wtedy rozpoczęte przez siebie dzieło F-u, który już potem do końca życia z rąk swych go nie wypuścił, starając się wedle możności o dalszy rozwój kolonii, które dopiero po śmierci jego powróciły znów pod kierunek i zarząd pierwotnego swego założyciela Markiewicza. F. był pisarzem płodnym, nie ograniczającym się bynajmniej do spraw wyłącznie lekarskich; pisywał początkowo w Gazecie lekarskiej, następnie od r. 1873 w Medycynie, której redakcyę objął od początku r. 1882 i do śmierci ją sprawował; ogłosił też kilka prac po angielsku i po niemiecku, są to wszyst ko bądź opisy przypadków postrzeganych w szpitalu, albo w praktyce prywatnej, bądź też sprawozdania, krytyki, życiorysy lub nakoniec rozprawki społeczno-lekarskie. Dla szerszych kół zabierał też nieraz głos w T y g o d n i-k u powszechnym, Gazecie Warszaw skiej, Kłosach, Bluszczu i w Ateneum, występując już to jako krytyk, już to jako krzewiciel wiedzy i bojownik przeciwko przesądom. Dokładny spis prac jego, do końca r. 1884 sięgający, znaleźć można w S. Koś miń skie go „Słown. lek., pols.” (str. 125, 126 i 598). język polski przełożył dzieło J. Petersena p. n. „Rozwój historyczny terapii lekarskiej” (Warszawa 1882).—Por. „Medycyna” (r. 1892, T. XX, str. 17 i nast.).

Fritz Jan Mikołaj (* 1809 r. w Prusach — f 1870 r.); do r. 1846 utrzymywał peusyonat w Krakowie, skąd przeniósłszy się do Wrocławia, został lektorem języka polskiego przy tamecznym uniwersytetecie. Tłómaczył na niemiecki prace Korzeniowskiego, Kraszewskiego, Antcnie-

wieża i, t. d. i pisywał do czasopism niemiec- j widziany zawsze przez władze rządowe. Wyda-kich artykuły o literaturze polskiej. Oprócz tego wydał: „Elementarbuch der polnischen Sprache zum Gebrauche au Gymnasien und Realschulen” (Wrocł. 1849, wyd. 4-e 1862) i„Wypisy z pi-sarzów polskich dla użytku młodzieży szkolnej”

(Wrocł. 1861). Pisywał także korrespondencye do pism warszawskich.

Fritzlar, Fritslar, Frideslar, bardzo stare miasto w pruskiej prowincyi Heskiej, regen-cyi Kasselskiej, nad rz. Eder (lewy dopływ Ful-dy), o 3'/₂ m. na południo-zachód od Kasselu; czyni już zdaleka mnóstwem wież i gmachów kościelnych wrażenie sędziwego grodu. I nie dziw, bo to kolebka clirześciaństwa w Hessyi, w której św. Bonifacy założył w r. 732 kościół św. Piotra, a następnie przeniósł tu biskupstwo

z poblizkiego Biirbergu w r. 741, i mianował sation” (Lipsk 1881). biskupem Wittę, późniejszego nauczyciela Karola W.

8 500 m-ców.

K. J.

ok.

Przytem ufundował klasztor i szkołę, której przewodniczył S. Wigbert. Pogańscy Sa-ksonowie napadli miasto i spalili w 774,—biskupstwo zaś Karol W. połączył z Paderborn-skiem. , Na sejmie tutejszym w r. 919 Henryk Ptasznik obrany był cesarzem niemieckim. Później F. przyłączono do arcybiskupstwa Mogun-ckiego, z którem miasto w częstych pozostawało zatargach. W r. 1400 hrabia Waldeck napadł tu i zamordował Fryderyka Brunświckiego. Szwedzi pod Bauerem biją pod F-em na głowę arcyksięcia Leopolda 1640 r. Dziś miasto jest cieniem dawnego znaczenia i wielkości; prócz wielu ciekawych gmachów posiada urząd powiatowy, sąd pokoju, nieznaczny przemysł i około

And. S

Fritzscheit-Breithaupt (mineral.). Nazwę tę nadał Breithaupt minerałowi, podobnej z postaci krystalicznej (tabliczki układu kwadratowego) i składu chemicznego do chalkolitu W er nera, czyli wodnego fosforanu uranu i miedzi, tern wszakże różnego, że jest barwy ezer-wonawo-brunatnej, a zamiast tlenniku miedzi, zawiera tlenek manganu. Nader rzadkie kryształki jego znaleziono oprawione w uranit (wodny fosforan uranu i wapnia) w Neudeck w Cze-chaeh, w Johanngeorgenstadzie i Elsterbergu.

Fröbel Juliusz (* w 1805—f 1893), pisarz i polityk niemiecki, synowiec znamienitego pedagoga, Fryderyka Fróbla. Poświęcał się naprzód studyom geograficznym i przyrodniczym w Jenie i w Berlinie. Z powodu swych krańcowych przekonań politycznych musiał opuścić Niemcy i osiedlił się w Ziirichu. Wykładał w tamtejszej wyższej szkole mineralogię i napisał dzieło z dziedziny tego przedmiotu p. t.: „Grundzüge eines Systems der Kristallologie” (1843). W r. 1839 rzucił się w wir radykalnej agitacyi politycznej. Następnie prowadził w Zürichu przedsiębiorstwo wydawnicze, ale nie przestał zajmować się polityką. Odbywał częste podróże po różnych krajach niemieckich, źle lony z Prus w r. 1845, skazany na śmierć w Wiedniu w r. 1848, ułaskawiony przez ks. Windischgrätza, udał się do Ameryki, gdzie, od r. 1849 przez dziewięć lat bawił, wydając w New-Yorku i San-Francisco czasopisma niemieckie. Powróciwszy do Europy, wstąpił do służby dyplomatycznej niemieckiej. Po r. 1871 stał się gorącym zwolennikiem polityki pruskiej i nowego cesarstwa. Pozostawił cały szereg pism treści politycznej i społecznej: „System der sozialen Politik” (2 wyd. Mannh. 1647, 2 tomy); „Theorie der Politik” (Wiedeń 1861—64 niedokończone); „Die Wirtschaft des Menschengeschlechts” (Lipsk 1870—76, 2 tomy); „Die Gesichtspunkte und Aufgaben der Politik” (Lipsk 1878); „Die realistische Wettansicht und die utilitarische Zivili-

w. G.

Frohen Jan, drukarz (* 1460 w Bammel-burgu [Frankonia]—j- w październiku 1527); stu-dyował w Bazylei języki starożytne, rozpoczął zawód swój jako korrektor w drukarni Ammer-bacha, i założył w r. 1491 w Bazylei własną drukarnię. Pierwszem wydrukowanem dziełem jego była Biblia łacińska (1491), poczem nastąpiło wydanie łacińskich ojców Kościoła: Hieronima, Cypryana, Rufina, Tertuliana, Hilarego i Ambrożego, oraz dzieł przyjaciela F-a Erazmz z Rotterdamu. W r. 1466 wydał razem z tym ostatnim Nowy testament w języku greckim. F. był jednym z pierwszych, którzy w Niemczech używali w drukowanych dziełach pisma łacińskiego, tak w jego formie prostej (antiqua), jak również i pochylonej (Cursiv en ialique), wynalezionej przez Aldusa Manucyusza; książki przez niego drukowane były powszechnie podziwiane z powodu pięknego białego papieru i poprawnego druku, a również przez swoje artystyczne wykończenie, ozdobne brzegi i inicyały, do czego przyczyniał się Jan Holbein. — Synowie F-a, Hieronim (f 1563) i Jan, wraz z bratankiem, Mikołajem Episcopiusem (f 1564), oraz jego wnukami, Ambrożym i Aureliuszem F-em, prowadzili dalej rozpoczęte dzieło i do wydania Ojców Kościoła dołączyli nowe imiona: Augustyna, Chryzostoma, Bazylego. Firmę ich drukarni wyobraża gołąb na lasce, owiniętej dwoma uwieńczonemi wężami. Wnuk F-a, Jerzy Ludwik (* 1576 w Iphofen), znany był w Hamburgu jako uczony księgarz (por. monografię F. L. Hoffmana, Hamburg 1867).

Froben (Frohb^en) Leonard (* w Rydze d. iii grudnia r. 1813—f w Petersburgu d. 26 listopada r. 1883), lekarz rossyjski. Naukom lekarskim poświęcał się w Dorpacie od r. 1832 do 1839j tam też później, w r. 1843, obroniwszy rozprawę „De syphilide” osiągnął dyplom doktorski; był assystentem i przyjacielem N, Pirogowa (ob.) i pomagał mu przy opracowaniu znanego jego atlasu. W r. 1840 został lekarzem batalionowym gwardyi finlandzkiej w Peters-

37

Wochen sehr.” 1883, str.

Dr J. P.

And. S.

D.

burgu, i już odtąd stale tam zamieszkał. W r. 1846 otrzymał posadę lekarza instytutu górniczego, w r. 1846 objął zarząd szpitala Maryj-skiego, nakoniec w r. 1867 mianowany był inspektorem lekarskim zakładów imienia Cesarzowej Maryi, oprócz tego zajmował inne jeszcze stanowiska i umarł jako radzca tajny.—Por. „St. Petersb. Med.

385.

Frobenius F e r d y n a n d J e r z y, spółczesuy matematyk niemiecki (* 26 października 1849 r. w Berlinie), dawniej profesor matematyki szkoły politechnicznej w Zurychu, obecnie tegoż przedmiotu w uniwersytecie berlińskim, członek Akademii berlińskiej, Jest autorem wielu ważnych prac z dziedziny analizy wyższej, algebry, a zwłaszcza w ostatnich czasach ogłoszonych badań z teoryi form i teoryi grup, które-to nauki zawdzięczają mu rozwój poważny. Rozprawy F-a ogłoszone są głównie w dzienniku matematycznym Crellego i w Sprawozdaniach Akademii berlińskiej. Z teoryi podstawień i form wymienimy jego ważną rozprawę „Lineare Sub-stitionen und bilineare Formen” (Grelle, t. 84 r. 1878), z teoryi grup jego badania nad naturą grup rozmaitych stopni.ogłoszone w pismach Akademii berlińskiej w latach 1893, 1895.s-u-Frobisher Marcin, żeglarz angielski (* około 1533 r. — f 5 listopada 1594 r). Początki jego karyery są niejasne: zdaje się, że, jak wielu marynarzy ówczesnych, oddawał się korsar-stwu. Sławę swoją zawdzięcza 3 podróżom, które odbył w latach 1576, 1577 i 1578 w poszukiwaniu przejścia na północo-zachód. Po powrocie z wyprawy, królowa powierzyła mu dowództwo statku wojennego (1580). W r. 1585 brał udział, w stopniu wice-admirała, w wyprawie Drake’a do Indyj Zachodnich, a w 1588 został kapitanem okrętu wojennego „Triumph”, wysłanego przeciwko Armadzie. Wtedy-to Karol Howard of Effingham, „lord high admiral”, wyniósł go do stanu szlacheckiego. F. uczestniczył w kilku jeszcze wyprawach wojennych. W r. 1593 osiadł się w kraju rodzinnym, w hrabstwie York jako sędzia pokoju w West -Riding. Zdawałoby się, że tu w zaciszu zakończy życie; ale je-sienią następnego roku wespół z Johnem Nozzi-sem wspomaga Brest i Crozon przeciwko Hiszpanom. Otrzymana w biodro rana sprowadziła śmierć, która nastąpiła w Plymouth. Serce jego złożono w kościele św. Andrzeja, zwłoki zaś przewieziono do Londynu, do^ kościoła St, Giles Cripplegate.    Gr-

Frobishera odnoga, na południowo-wscho-dniein wybrzeżu Ziemi Baffina, pod 65" dł. zd. Gr. i pod 62°30' sz. pil., między dwoma półwyspami: Nugumiut i Meta incognita; odkryta w r. 1576 przez angielskiego żeglarza F-a, który ją za cieśninę poczytał.

Fröbner, herb polski. Na tarczy w polu złotem łeb barani czarny w prawo, z wywieszonym językiem. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie—czarne, pomiędzy dwoma bia-łemi. Labry czarne, podbite złotem. Herbem tym pieczętowała się pruska yodzina Fróbnerów, z któ-

ppWwi

■'JrWrÂIrs

kil

Fig. 51. Fröbner (herb polski).

rej Fabian, z powiatu Barteńskiego, podpisał w 1609 r. dekreta kommisyi królewskiej. (Niesiec-ki IV, str. 57; Sieb mac her T VI, 14, str. 14; Borkowski; Polaczek).

Froebel Fryderyk Wilhelm August, znakomity pedagog niemiecki (* 21 kwietnia 1782 r. w Oberweissbach, małej wiosce księstwa Szwarzburg-Rudolstadt—f w Marienthal 21 lipca 1852 r.). Wielki ten reformator wychowania sam był wyehowańcem natury. Matkę stracił w niemowlęctwie, a macocha i ojciec, pastor, oddany swej parafii, mało troszczyli się o niego. Chrouiąc się przed ostrein i niesprawdliwem postępowaniem rodziny, F. dni całe spędzał na polu, w lesie lub w ogrodzie. Przyroda była więc niemal jedyną jego wychowawczynią. Smutne doświadczenie pierwszych lat życia rozbudziło w nim współczucie dla wszystkich niedoli dziecięcych, w szczególności zaś wynikłych z braku troskliwej opieki; długie obcowanie z przyrodą rozwinęło jego umysł i napełniło serce miłością Stwórcy, a samotność wyrobiła skłonność do refłeksyi i mistycyzmu. Taką była geneza charakteru i uczuć F-a. W 1792 r. F. przeszedł pod rozumny kierunek wuja, który, widząc jak siostrzeniec bardzo jest zaniedbanym fizycznie i moralnie, zabrał go do siebie i oddał do szkółki wiejskiej. Pod względem naukowym F. niewiele tam skorzystał, uważano go nawet za bardzo niepojętnego; lecz towarzystwo rówieśników, a zwłaszcza pełna sprawiedliwości opieka wuja, wielce dodatni wpływ wywarły na jego charakter. Po konfirmacyi, skoro F. skończył lat 15, ojciec oddał go na dwa lata teoretycznej i praktycznej nauki do leśnika, który jednakże zgoła się

wspólność przekonań i wspólne pragnienie pracy na polu pedagogicznem. Pokój w Fontainebleau zakończył wojnę; F. wrócił do Berlina, gdzie czekało go zaszczytne stanowisko kuratora Muzeum mineralogicznego. O zajęciach i uczuciach swych z owej epoki tak pisze: „Świat symbolów otwiera się coraz szerzej przed oczyma mej duszy, a w różnorodności kształtów minerałów dostrzegam jednostajność prawa ogólnego rozwoju”. Obowiązki rodzinne oderwały go wkrótce od ulubionej pracy. W r. 1816 umarł starszy brat F-a,. powierzając mu opiekę nad pozo-

chłopcem nie zajmował. Pozostawiony sam sobie .młodzieniec z zapałem oddał się badaniu i obserwowaniu natury. Bez żadnego kierownictwa, gromadził i klasyfikował odpowiednio różne minerały i rośliny, czytywał przytem chciwie każdą książkę o przyrodzie, jaka mu w rękę wpadła. Wynikiem tej pracy i długich reflek-syj było głębokie pojęcie prawidłowości istniejącej w przyrodzie. W 1799 r. na usilne prośby starszego brata, studenta z Jeny, F. uzyskał od ojca pozwolenie wyjazdu do uniwersytetu. Wstąpił więc na wydział filozoficzny, lecz przeważnie słuchał wykładów z zakresu przyrodoznawstwa.

Nie dawały mu one wszakże tego zadowolenia, jakiego oczekiwał, nie rozwiązywały dręczących umysł pytań. Przerzucał się więc kolejno z auli do auli, dopóki brak pieniędzy nie zmusił go ! do powrotu pod dach rodzinny. W 1802 r. śmierć ojca znowu go w świat wygnała, znaglając do pracy zarobkowej. Trudno mu było jednak wybrać zawód zgodny z powołaniem, bo w przeciągu 4-ch lat kilkakrotnie zmieniał zajęcie i był najpierw pomocnikiem u leśnika, potem buchhalterem, wreszcie sekretarzem u prezydenta, i w Meklenburg - Strelitz. Odziedziczywszy po śmierci wuja niewielki spadek, pojechał do i Frankfurtu na naukę budownictwa. Tam zabrał ' znajomość z Grünerem, dyrektorem wzorowej    j

sz koły, który, poznawszy naturę i usposobienie I młodzieńca, radził mu poświęcić się zawodowi pedagogicznemu. Grüner był uczniem i zapalonym wielbicielem Pestalozzego, za jego więc namową F. udał się do Iverdun, najpierw na parę tygodni dla poznania wielkiego pedagoga, za potem jako opiekun powierzonych swej piec y chłopców, i niemal na jednej ławie ze swemi pupilami słuchał przez lat dwa od 1807 — 1809 wykładów Pestalozzego. Widząc braki i niedostateczność swego wykształcenia do zawodu, któremu zam ierzał się poświęcić, F. wraca znowu do przerwanych studyów uniwersyteckich, jedzie najpierw do Getyngi, bada języki jj wschodnie, jak: hebrajski, arabski, perski, stu-dyuje fizykę, chemię i mineralogię. Wykład i mineralogii nie odpowiada jednak poglądom jego na prawo rządzące w przyrodzie. Prawem tern jest według F-a „jedność w rozmaitości” („Einheit in der Manigfaltigkeit”). Przenosi się więc do Berlina, gdzie katedrę mineralogii zajmował znakomity uczony

wreszcie znajduje rozwiązanie męczących go zagadnień. „Wykłady, których tak pragnąłem— pisze w swej autobiografii—upewniły mnie, że możebnem jest znalezienie ogólnego prawa dla całej przyrody”... Ważny w wypadki dziejowe rok 1813 przerwał znowu kursa uniwersyteckie F-i: powołał go pod sztandary wojenne.

F. wstąpił do korpusu Liitzowa i tam poznał się z dwu młodzieńcami: Middendorfem i Lan-genthalem, z którymi, mimo znacznej różnicy wieku, zaprzyjaźnił się bardzo. Zbliżyła ich

f"

Fig. 52. Froebcl Fryderyk Wilhelm.

stałemi dziećmi. F. bez wahania udał się do Griesheim, małej wioski w blizkości limu, i tam dla synowców, gdyż i starszy brat oddał mu swych synów, otworzył szkołę z sześciu uczniami Wkrótce do pomocy przybył mu Middendorf, a w rok później drugi przyjaciel, Langethal. W r. 1816 F. przenosi się do Keilhau i zakłada szkołę według zasad Pestalozzego pod nazwą „Allgemeine deutsche Erziehungsanstalt”. Pierwsze lata pracy były ciągłą walką z przeszkodami, zwłaszcza materyaluej natury. Nic jednakże nie zdołało osłabić zapału wychowawców. Do trzech wyżej wymienionych przy-

Weiss, i tam

na-

łączył się jeszcze Barop, znajomy Middendorfa, i wszyscy, pożeniwszy się, utworzyli rodzaj gminy wychowawczej. Praktyka nauczyła F-a, iż większa część trudności, jakie w początkowej pracy nad uczniem nauczyciel ma do zwalczenia, pochodzi stąd, że do szkoły oddają dzieci niedostatecznie rozwinięte. Myśl zużytkowania okresu przedszkolnego zaczęła wówczas kiełkować w głowie pedagoga; lecz, zanim skrystalizowała się w formę, w jakiej ją dzisiaj widzimy, F. przeniósł swą działalność do Szwajcaryi, gdzie w kant. Lucerneńskim, w Wartensee, otworzył jakby filię szkoły w Keilhau. Zakład nie miał jednak powodzenia z przyczyn lokalnej natury, F. więc udał się do Burgdorfu, gdzie, organizując ochrony, zaprowadził także konferencye i rodzaj praktycznych kursów pedagogicznych dla młodych nauczycieli. W Burgdorfie zwracał głównie uwagę na małe dzieci, badając troskliwie ich upodobania, zajęcia i zabawy. Wówczas-to ostatecznie dojrzał plan poświęcenia się okresowi przedszkolnemu. W 1837 r. F. wraca do Keilhau, a wkrótce potem w sąsiedniej wiosce, Blakenbur-gu, powstaje pierwszy’Ogródek Dziecięcy (Kindergarten), materyalnie oparty na akcyach po 10 talarów każda. Nazwa „Ogródek” pochodzi stąd, że w nim dzieci, niby młode rośliny, pielęgnowane są i rozwijane przez wychowawczynie — ogrodniczki (Kindergärtnerin). Nietylko czynem i słowem, lecz także piórem szerzył F. swe poglądy na sprawę wychowania w piśmie „Sonntagsblatt”, które wydawał przez lat trzy, do 1840 r. Daremne jednak były zabiegi. Grunt dla nowej idei nie został jeszcze widać należycie przygotowanym. Ogródek Dziecięcy w Blan-kenburgu upadł dla braku poparcia ze strony ogółu. Niezrażony niezem, F. walczy dalej, przenosi Ogródek do Keilhau, a wtaz z nim kursa dla nauczycieli, wreszcie rozpoczyna ze swym przyjacielem • Middendorfein podróże po Niemczech, miewa odczyty, na których mimo braku wymowy porywa słuchaczy zapałem, głęboką treścią, a głównie hasłem „Żyjmy dla szych dziatek”; zakłada ogródki i szerzy w Imię Boże swoje poglądy wychowawcze. Na schyłku życia F. udaje się dla poratowania zdrowia w rodzinne lasy Turyngii; tam przypadkowo zabiera znajomość z baronową Marenholtz - Billow, która staje się gorliwą zwolenniczką i propagatorką jego zasad; tam, w Liebenstein, zakłada ogródek i otwiera kursa dla młodych nauczycielek. Sława Froebla rośnie: z różnychstron Niemiec zjeżdżają się nauczyciele, delegowani przez władzę dla zapoznania się z nowym systemem wychowania i rozwijania dzieci. Powodzenie wydaje się stałem. Tymczasem, ok. 1851 r., rząd wydaje rozkaz zamknięcia wszystkich Ogródków Dziecięcych. Przyczyną było pomieszanie dwu osobistości: Fryderyka F-a, pedagoga, z synowcem jego, Julianem, którego śmiałe, w duchu sosocyalistycznym, broszury wywołały niechęć

władzy. Sprawa wyjaśniła się, lecz dane rozporządzenie zachowało dość długo moc obowiązującą. Był to ostatni cios, jaki uderzył w głowę 70-letniego starca. Wkrótce potem F. za kończył życie. Poglądy swe na sprawę wychowania F. wyłożył w kilku dziełach, z których najznakomitsze nosi tytuł „Die Erziehung des Menschen” i napisanem zostało po dziesięcioletniej pracy w Keilhau, w r. 1826. Treścią jego główną jest wychowanie dzieci. Praktyczne wskazówki co do zajęć w ogródkach dziecięcych mieszczą się w drugim tomie dzieł F-a, który nosi tytuł „Pedagogik des Kindergartens”.—Literatura o F-u jest dość bogatą. Między 1862— 1871 r. Lange ogłasza „Gesammelte pädagogische Schriften”; Goldammer w 1880 „Friedrich F., der Begründer der Kindergartenerziehung”, w 1883 Seidel „Pädagogische Schriften”, w 1885 Reinecke „F-s Leben und Lehre”, w 1887 Baronowa von Marenholtz-Bülow „Handbuch der Froebelschen Erziehungslehre” i t. d. W polskim języku mamy tłórnaczenie Goldammern, dokonane w kilka lat po ukazaniu się oryginału; „Wychowanie przedszkolne” Strzemskiej i Weryżanki w 1895, „Zabawy, gimnastyka i pogadanki w szkółce Froeblowskiej” Waleryi Puf-ke w 1899 r.—Froeblowska metoda. Podstawą metody F-a, zapewniającą jej niespożytą trwałość, jest dokładne poznanie natury dziecięcej; celem—równomierny rozwój fizyczny, umysłowy i moralny, uspołecznienie dziecka; urzeczywistnienie „czystego, świętego życia” („Die Erzieh d. Mensch.”) „Dajmy dziecku zajęcia odpowiednie jego naturze, ćwiczmy zmysły, rozwijajmy umysł, a przedewszystkiem pokierujmy tak jego sercem i uczuciem, by mogło posiąść prawdziwą podstawę życia—jedność z samym sobą”. To kierownictwo jednak ma szanować indywidualność wychowańca, wolnem być zupełnie od „autorytetu”. Wychowawca powinien, nie wskazywać i uczyć, lecz naprowadzać i pomagać. Jest to odzwierciedlenie poglądów Rous-seau’a i Pestalozzego. Uwzględniając i wyzyskując wspólną wszystkim zdrowym dzieciom ruchliwość i popęd do kształtowania, czyli popęd plastyczny, F. obmyślił cały szereg zajęć, z których każde ma być środkiem do osiągnięcia celów kształcących lub wychowawczych. Zajęcia dzielą się na dwie grupy: zajęcia ruchome i siedzące. Do pierwszych należą: gry, marsze, taniec i gimnastyka, do drugich: pogadanka i różne roboty metodycznie z sobą związane, tak, że jedne służą nieraz jako wstęp i przygotowanie do innych, niektóre zaś dostępne są nawet dla trzyletnich dzieci. Pierwszorzędne miejsce między zajęciami zajmują tak zwane „dary F-a”. Jest ich 6, a stanowią one materyał, który dzieci mogą przetwarzać stosownie do swej woli. Cechy wszystkich tak zwanych „robót Froeblow-skicli” są: taniość materyału, podzielność, podatność i łatwość przetwarzania.—Zakłady Froe-

blows kie. Metoda F-a z Niemiec i Szwajcaryi szybko przeszła do innych krajów, <|w każdym wszelako z biegiem czasu odmienny typ przybrała. Francya okazała się dla niej mało podatnym gruntem; zato świetnie rozwinęła się

(jak np.: „Amor i Psyche” Apulejusza, „Bogowie północy”, Ochlensclilaegera „Historya duńska” Fabryciusza, „Pieśni o królowej Dagmarze” i t. d.); najwięcej jednak powabu i wdzięku mają, powszechnie znane i słusznie podziwiane, jego

s. s.

Frołlbeen, ob. Fr o ben L.

Frołlburg, Vroburg, stare, dziś przemysłowe miasto w kr. Saskiem, hetmaństwie Lipskiem, okręgu Borna, nad rz. Wyhra i przy drodze żel.

w Hollandyi, Anglii, w Stanach Zjednoczonych, rysunki ze świata dziecięcego, przewyższając nawet swoje pierwowzory. U nas pierwszym czynnym pionerem metody F-a był Adam Wiślicki, redaktor „Przegl. Tygodniowego”.

And. S.

Zapoznawszy się teoretycznie z zasadami, próbował ich wartości w praktyce przez lat 8 w jednej z ocli- Lipsk-Chemnitz; fabryki cygar, pluszu, apretury, ron warszawskich, poczem sprowadził z zagra- blicharnie, farbiarnie, drukarnie tkanin, kopal-nicy potrzebne wzory darów i zajęć i wydawać nie węgla brunatnego; 3 300 m-ców. W pobli-je zaczął. Po zlokalizowaniu metody F-a odpo- żu starodawny zamek z parkiem. W d. 8 paź-wiednio do charakteru i potrzeb naszych dzieci, dziernika 1813 krwawa potyczka Francuzów Adam Wiślicki w r. 1870 otworzył przy ulicy z Rossyanami.

Frohburg, osada przy ruinie zamku tegoż

Dr A. P.

Fröhlich Abr. Emmanuel (* 1796 — f 1865), poeta niemiecki, pisał Bajki i przeniknięte religijnym duchem pieśni liryczne pod. t. „Elegien aus Wieg und Sarge”.

Frohnleiten, osada w austryackim kraju koronnym Styryi przy drodze żelaznej Wiedeń -Graz, znany zakład wodoleczniczy pod kierunkiem d-ra Seeligera; cały rok otwarty, koszta pobytu 100 guldenów miesięcznie; położony w uroczej i lesistej dolinie rzeki Mur, 450 m. nad p. m.

Dr A: P:

W. G.

Królewskiej pierwszy w Warszawie Ogródek Dziecięcy, i sam został kierownikiem zakładu wraz nazwiska, w Szwajcarskim kantonie Solothurn, z pp. Skłodowską i Mleczkową. Dozorem i opie- o milę od węzłowej stacyi kolejowej Olten, ką nad dziećmi zajmowało się 10 wykwalifiko- 845 m. nad p. m.; letnie schronisko i uzdrowi-wanych dozorczyn. Liczba ta nie była zbyt sko, z prześlicznemi widokami na zalesione góry, wielka, zważywszy, że w niektórych latach oko- urocze doliny i Alpy. Zakład serwatezany. ło 400 dzieci uczęszczało do zakładu, przy którym znajdował się spory ogródek. Z czasem przeniesiono zakład na Nowy-Swiat, potem na ulicę Foksal, a gdy główny kierownik usunął się, p. Mleczkowa umarła, Ogródek przeszedł w inne ręce, i w końcu został zwinięty. Ale nowe poglądy na sprawę wychowania przyjęły się już w naszem społeczeństwie i zapoczątkowany przez Adama Wiślickiego ruch na tein polu chwilowo tylko został wstrzymany. Około r.

Frohschammer Jakób (* 1821 —f 1893),

filozof niemiecki, początkowo ksiądz katolicki i docent wydziału teologicznego w Monachium od r. 1855 profesor filozofii tamże; zerwał z Kościołem, z którym już poprzednio miał liczne zatargi z powodu żarliwej obrony nieograniczonej wolności badania i autonomii nauki. F. jest twórcą, dość zresztą luźnie pomyślanego, systemu metafizycznego, w którym rolę główną odgrywa fantazya. Określenie naukowe filozofii jako krytyki zasad (ob. Filozofia) uważa F za nieprawowite zacieśnienie jej zakresu i sam określa filozofię jako naukę o prawdzie idealnej i system objaśniający świat z jednej zasady, wszakże uznaje konieczność zgodności filozofii z wiedzą empiryczną. Tą jedną zasadą naczelną ma być fantazya, która, uważana przedmiotowo, jest pierwiastkiem wszelkiego działania i wszelkiego stawania się, uważana zaś podmiotowo—pierwiastkiem poznania wszech rzeczy. Stanowi ona zasadę tworzącą i kształtującą, normującą i prawodawczą we wszechświecie, zarówno jak w osobniku. Ona też jest czynnikiem istotnej jedności świata wewnętrznego i zewnętrznego, i za-razemrękojmią transcendentnej (ob.) prawdziwości naszego poznania, a to z powodu wewnętrznej tożsamości pierwiastku tworzącego z pierwiastkiem poznającym. Wreszcie fantazya jest

1887 Marya Wery ho założyła na Nowym-Swie- Są tu nadto fryszerki żelaza, cie ogródek dla dzieci pod nazwą „Zakład wy chowawczo - gimnastyczny” i gorliwie popierała rozwój metody F-a. Niezadługo, czyniąc zadosyć rosnącym potrzebom publiczności, poczęto otwierać nowe Ogródki Dziecięce. Obecnie liczba ich w Warszawie dochodzi 14-u. Prawie wszystkie miasta gubernialne, z wyjątkiem na północy kraju położonych, mają szkoły froeblowskie.

Nawet większe miasta powiatowe otwierają tego rodzaju zakłady. Metoda F-a, zwłaszcza stosowana u nas, odskoczyła znacznie od niemieckiego wzoru. I treść, i forma uległy zmianie. Coraz więcej usuwają z niej wszystko, co trąci rutyną i szablonem, wszystko, co jest robotą automatyczną, a natomiast zwracają baczną uwagę na uwzględnienie indywidualności, umysłowego rozwoju i potrzeb miejscowych dziecka. J- Ch-Frcebel Juliusz, ob. Fr ö bel Juliusz.

Froelich Wawrzyniec, współczesny malarz i illustrator duński (*    1820 w Kopenhadze).

Uczeń Couhore’a. Z obrazów jego najsłynniejsze są historyczne, a zwłaszcza dwa z r. 1856—7, zdobiące sąd appelacyjny w Hensborgu: „Waldemar II, potwierdzający prawa krajowe” i „Fryderyk IV, odbierający hołd przedstawicieli Szle-zwigu”. F. znany jest przedewszystkiemjako jeden z najzdolniejszych illustratorów kończącego się stulecia; illustrował dzieła treści najrozmaitszej

Mns.

And. S.

And S.

pierwiastkiem, rządzącym życiem społecznem. Jako pierwiastek twórczy, fantazya jest wyobraźnią Bożą, co, zdaniem F-a, obala panteizm i uzasadnia, a przynajmniej usprawiedliwia, doktrynę o Bogu osobistym.—Dzieła: „Ursprung der menschlichen Seele, Rechtfertigung des Generationismus ” (Monachium 1854); „Menschenseele u. Physiologie” (tamże 1855); „Einleitung in die Philosophie u. Grundriss der Metaphysik” (tamże 1858); „Ueber den Aufgang der Naturphilosophie u. ihr Verhältniss zur Naturwissenschaft” (tamże 1861); Das Christenthum u. die moderne Naturwissenschaft” (Lipsk 1868); „Das Recht der eigenen Überzeugung” (tamże 1869); „Das neue Wissen u. der neue Glaube” (tamże 1873); „Die Phantasie als Grundprincip des Weltproces-ses” (główne dzieło F-a, Monachium 1877); „Monaden u. Weltphantasie” (tamże 1879); „Die Bedeutung der Einbildungskraft in der Philosophie Kants u. Spinozas” (tamże 1879); „Ueber die Genesis der Menschheit und deren geistige Entwickelung in Religion, Sittlichkeit u. Sprache” (tamże 1883); „Die Philosophie als Idealwissenschaft u. System” (tamże 1884); „Ueber die Organisation u. Cultur der menschlichen Gesellschaft” ćtamże 1885); „Die Philosophie des Thomas v. Aquino, kritisch gewürdigt” (Lipsk 1889); „Ueber das Mysterium magnum des Daseins” (tamże 1891); „System der Philosophie im Umriss” (część I i jedyna, Lipsk 1892).—O F-ie pisali: F. Kirchner „Ueber das Grundprincip des Weltprocesses mit besonderer Berücksichtigung F-s” (Cöthen 1882); E. Reich „Weltanschauung und Menschenleben, Betrachtung über die Philosophie F-s” (Lipsk 1884); B. Münz „Jacob F. der Philosoph der Weltphantasie” (Wrocław 1895); J. Friedrich „J. F., ein Pädagoge unter den modernen Philosophen” (Fürth 1896).

Frohsdorf, Froschdorf, dawniej Krott en-dorf, osada w austryackim kraju koronnym Au-stryi Niższej, o 7 mil na południe od Wiednia, w pobliżu granicy węgierskiej i miasta Wiener Neustadt, z zamkiem i parkiem hr. Chamborda, który tu umarł w r. 1883. Przedtem dobra te należały do wdowy po Muracie, obecnie należą do rodziny Burbonów hiszpańskich.

Frohse, starożytne, dziś nieznaczne miasteczko w pruskiej prowincyi Saksonii, regencyi Magdeburskiej, na lewym brzegu Elby i przy drodze żel. Magdeburg-Kalbe, pamiętne zwycięstwem arcybiskupa Magdeburskiego Günthern nad Margrabią Brandenburskim Ottonem IV, który dostał się do niewoli, d. 12-go stycznia 1278.

Froila, ob. Fruela.

Froissart Jan (* 1337 w Valenciennes we Flandryi—fok 1410), średniowieczny kronikarz i poeta francuski. Wstąpił do stanu duchownego, nie z powołania, lecz dla karyery. Przebywał naprzód na dworze Filipiny, żony Edwarda III, króla angielskiego; odbywał wiele podróży, towarzysząc zazwyczaj książętom lub panom ówczesnym. W r. 1364 zwiedził Franeyę, w następnym roku Szkocyę; towarzyszył Edwardowi, księciu Czarnemu, do Bordeaux w r. 1366 i księciu Klarencyi do Medyolanu (w 1368 r.). Zwiedził następnie Sabaudyę, Bolonię, Ferrarę, Rzym. Po śmierci królowej Filipiny wrócił w rodzinne swe strony; pozyskał wzgjędy i protekcyę księcia Brabantu i hrabiego Blois; został kapelanem nadwornym drugiego z nich i kanonikiem. W latach 1370—73 układał i uzupełniał pierwszą księgę swej Kroniki. Następnie w latach 1384, 85 i 86 odbywał znowu podróże do Francyi jako towarzysz hrabiego Blois. W r. 1387 ułożył drugą księgę swej Kroniki. W r. 1388 widzimy go na dworze Gastona Phóbbus, hrabiego Foix i Bearnu. Potem F. nieustannie podróżuje po Francyi, Anglii i Hollandyi. W latach 1390— 92 układa trzecią, a w ostatnich latach życia czwartą księgę swej Kroniki, którą jednocześnie poprawiał, przerabiał i uzupełniał Wydał ją p. t. „Chronique de France, d’Angleterre, d’Ecosse, d’Espagne, de Bretagne”. Obejmuje ona trzy ćwierci wieku XiV-go, od r. 1325 do końca stulecia. W pierwszej części (od 1325 do 1356) jest przeróbką, w niektórych ustępach bardzo niewolniczą, dawniejszej kroniki Jana Lebel. Za to w dalszej osnowie swego dzieła F. zupełnie jest oryginalny i zużytkowywa, z wielkim talentem, rozliczne wiadomości, których nazbierał w ciągu swych ciągłych wędrówek po świecie. Z natury ciekawy i bystry spostrze-gacz, zestosunkowany z wielu najwybitniejszymi ludźmi swej epoki, lubiony i popierauy przez możnych, F. miał niemało sposobności dokładnego zapoznania się ze sprawami i stosunkami współczesnemi, a dzięki swej żywej i plastycznej wyobraźni umiał je odtworzyć w swem opowiadaniu w szeregu nieporównanie wyrazistych i barwnych obrazów. Ale w sposobie pojmowania i oceny zjawisk dziejowych powierzchowny jest bardzo, chwyta tylko zewnętrzną ich stronę, nie wnika nigdy do głębi. Zamiłowany w okazałości i przepychu, najchętniej i najlepiej opisuje szumne pochody i turnieje rycerskie, uroczyste wjazdy i obrzędy i t. p. malownicze, dekoracyjne występy, w które tak bardzo obfitowały Wieki Średnie. Wogóle F. jest więcej poetą, aniżeli historykiem. Nie bez słuszności też nazwano go Walter Scottem Średniowiecznym. Był on też czynny na polu twórczości poetyckiej. Pozostawił zbiór utworów lirycznych (tak zwanych wówczas lais, virelais, ballades, pasto urelles), odznaczających się piękną formą i treścią bardzo wyrafinowaną, niekiedy mocno wymuszoną w swym czułostko-wym sentymentalizmie i udanej prostocie. Ważniejsze wydania Kroniki F-a: Antoine Vérard (1495), Denys Sauvage (Lyon 1559—61, 4 tomy iii-fol.), Kervyn dé Lettenhove (Bruksella 1870->-77, 29 tomów, in-8-o), Simeon Luce et G. Ray-

Hand (t. I—IX in8-o 1869 — 94). Najnowsze wydanie poezyi F-a C. Scheler (2 tomy, Bru-

W. Gr.

And. S.

S. K.

Froment - Meurice Franciszek Dezyde-ryusz, złotnik i jubiler francuski (* 1802 w Paryżu — f 1855 tamże) w swoim czasie bardzo ceniony, zachwycał swemi wyrobami Francuzów (1839, 1844, 1849) i Anglików (na wystawie londyńskiej 1851). Wyroby jego z kości słoniowej i ze srebra, a zwłaszcza dwie grupy wystawione w Pałacu Przemysłowym w Paryżu 1855 r., są prawdziwemi dziełami sztuki.—Por. Pb. Burty, F.-D. „Froment-Meurice, argentier de

s. s

s. s.

s. s.

ksella 187 i).

Frome, miasto w angielskiem hrabstwie Somerset, nad rzeką t. im., przy drodze żel. do Bath, Westbury i Yeovil; wspaniały kościół parafialny; fabryki sukna, browary, hodowla jedwabników; 12 500 m-ców.

Froment Paweł Gustaw, mechanik francuski (* 1815 w Paryżu — f 1865). Kształcił się w szkole politechnicznej, następnie przebywał w Anglii, po powrocie pracował w słynnym zakładzie przyrządów precyzyjnych Gambeya i wreszcie sam się wyrobem przyrządów takich zajął. Udoskonalił motory elektro-magnetyczne i zastosował je do machin do podziału kół, zbudował też kilka nowych przyrządów telegraficznych, wprowadził oświetlenie elektryczne siatek w lunetach astronomicznych. On-to zbudował giroskop i wahadło, w których używał Foucault w pamiętnych swych doświadczeniach, mających na celu uwidocznienie obrotu ziemi.

la ville” (Paryż 1883).

Froment-Meurice Emil. syn poprzedniego, złotnik i jubiler współczesny, odziedziczył talent po ojcu; słynne są jego wyrobu: lira srebrna, w swoim czasie ofiarowana Wiktorowi Hugo, i tyara jubileuszowa dla papieża.

Fromentin Eugeniusz, malarz i pisarz francuski (* 1820 w La Rochelle — f 1876 tamże). Prawnik z zawodu, poznawszy się z malarzem Cabatom i wszedłszy z nim w blizkie stosunki, odkrył, że właściwem powołaniem jego jest sztuka, której pod kierunkiem swego przyjaciela artysty poświęcił się z zapałem, a przewyższył go z czasem o wiele i w rysunku, i w kolorycie. Trzykrotny pobyt u granic Marokka (1845, 48, 52) pozwolił mu wybrać sobie specyalność. Wschód z całą skalą świateł, barw i charakterów, stał się odtąd (1857 r.) wyłącznym niemal przedmiotem jego studyów i obrazów. Wraz z Delacroix, Decamps, Marilhats i Guillaumetem, F. tworzy oddzielną grupę malarzy francuskich

t. z w. „oryentalistów”, która znajomością wschodu i mistrzowskiem odtwarzaniem go przewyższa wszystkich innych oryentalistów, zarówno niemieckich, włoskich, jak i angielskich. Wśród tej grupy F. wyróżnia się nader wybitną indywidualnością, która utworom jego nadaje odrębną, oryginalną cechę. Cechą tą jest napro-wadzanie barwą swej bujnej, wysoce estetycznej fantazyi przedstawianego przedmiotu. Wscliód w obrazach F-a, właściwie Algier, jest prze-dewszystkiem wschodem samego artysty. Zarzut ten stawiano mu często, od czasu zwłaszcza wzmożenia się szkoły naturalistycznej. Jeżeli jednak można, idąc za Richardem Mutherem, nazwać go wschodnim Watteau, jest on równie powabnym i równie czarującym jak prawdziwy, pokrewny mu duchem twórca „tetes galantes* XVIII w.; dość porównać jego „Kobiety Fellah u brzegu Nilu” z siestami leśnemi Watteau. Prócz wyrafinowanej elegancyi i harmonii barw F. wprowadza często do swoich obrazów i tchnienie prawdziwej poezyi, czy to przedstawia obozowiska Arabów, czy ich walki na koniach, czy polowanie na gazelle, czy napady lwów, czy wreszcie jeziora w oazach, lub pogrzeb maurytański. To poetyzowanie rzeczywistości, a przytem subtelna analiza wrażeń własnych, cechują równie utwory jego plastyki, jak i prace literackie. Jego opisy podróży, a w nich obrazy natury, wyprzedziły obrazy jego pędzla. I tak w r. 1852, Przegląd dwóch światów drukował jego „Une année dans le Sahel”, następnie „Un été dans le Sahara”. (Oba opisy wydane razem w oddzielnej książce w 1879 r. pod tyt. „Sahara et Sahel” wraz ze szkicami autora). Swoje sprawozdania z wycieczek archeologicznych wydał F. w latach 1852—56 pod tyt. „Visites artistiques ou Simples Pèlerinages”. Dzieło jego główne „Les maîtres d’autrefois, Etudes critiques” (1876), napisane po zwiedzeniu Belgii i Hollandyi, należy do lepszych prac krytycznych wogóle o sztuce plastycznej, a w szczególności o dawnych mistrzach flamandzkich i hollenderskich. F. jest także autorem powieści „Dominique”. — Porów. Ludw. Gonse „F., peintre et écrivain” (Paryż 1880), Souquet Paweł „Fug. F.” „Nouvelle Revue” 1881); R. Muther „Gesch. der Malerei irn XIX Jahrli.” (Monachium 1893, Tom II, str. 135—8).

Frommann Jerzy Karol, filolog niemiecki i giermanista, ur. 31 grudnia 1814 w Koburgu, urn. 6 stycz. 1887 w Norymberdze. Studjował filologję w Hejdelbergu, następnie w Getyndze, gdzie profesorami byli wówczas bracia Grimmowie (1830—37), znakomici giermaniści, i Gervi-nus historyk. Po powrocie do Koburga założył tam i prowadził przez szereg lat zakład wychowawczy męski; od 1848 był w tymże mieście nauczycielem szkoły realnej. Od roku 1852 był bibljotekarzem nowo założonego muzeum giermańskiego w Norymberdze, a potym, od 1865, jego dyrektorem. Jako giermanista zajmował się badaniem narzeczy niemieckich i staroniemiecką literaturą. W r. 1854 objął redakcję czasopisma, poświęconego narzeczom niemieckim, p. t. „Die deutschen Mundarten”, które w 1859 r., po wydaniu tomu 6-go, wychodzić przestało (w r. 1875 wznowione, ukazało się

rymberga 1889).

Frommel Karol Ludwik, malarz i szty-charz niemiecki (* 1789 w Birkenfeld—f 1863 w Pforzheim). Kształcił się w Paryżu i w Rzymie. Do r. 1858 był dyrektorem galeryi wielkoksiążęcej w Karlsruhe. Niemcy zawdzięczają F-i rozpowszechnienie wśród nich stalorytu. Sam on niewiele sztychował: pozostawił kilkanaście widoków włoskich i wykonał 14 tablic do dzieła Gau’a „Antiquités de la Nubie” (Paryż 1882

s. s.

rainy (czyli minister) finansów, Particelli Emery dla zaspokojenia ogromnych wydatków wojennych nakładał co rok nowe podatki z przymusową surową egzekucyą, tworzył nowe niepotrzebne urzędy na sprzedaż, od dawnych zaś urzędników, posiadających dziedzicznie swoje posady, zażądał opłaty (paulette), wyrównywającej 4 letniemu ich dochodowi. Lubo to ostatnie żą

Frommel Emil (* 1828), współczesny teolog protestancki i pisarz ludowy niemiecki; jako kaznodzieja wojskowy odbył kampanię francuską 1871; w r. 1872 mianowany kaznodzieją nadwornym. Pisma jego dla ludu: opowiadania, traktaty moralne i t. p., wyszły w zbiorowem wydaniu w Berlinie 1873—90, 9 t.

Fronda (la Fronde), nazwa ironiczna wojny domowej, jaka się toczyła we Francyi w la tach 1648 — 1652, oznacza procę, a tłómaczy się w sposób następujący: gdy parlament paryski zaczynał spory z ministrami, jeden z radz-ców, człek ostrożny i przezorny, porównał postępowanie tego parlamentu z figlami dzieci, bawiących się ciskaniem kamieni z proc po fosach miejskich i uciekających przed policyą, potem zaś wracających do swej zabawy, jak tylko patrol odchodził. Pierwszy też okres tej wojny nazywa się F-ą Parlamentu (1648 — szpaler wojska od Luwru aż do katedry (Nôtre 1649). Były to czasy regencyi królowej Anny w imieniu Ludwika XIV, jeszcze małoletniego.

Zatargi zaczęły się w r. 1645, kiedy parlament paryski ujął się za ludem, uciśnionym przez nadmierne podatki, zarzucając nielegalność edyk-towi o poborze od mieszczan paryskich opłaty „sążniowej” (édit du toisé) od placów, poza dawną granicą miasta położonych. Za to Mazarini (ob.) uwięził jednego z prezesów i wysłał na prowincyę trzech radzców. Intendent gene-

O południu 26 sierpnia porucznik

w jednym tomie); wydał pisma poety ludowego Griibela z wieku XVIII, piszącego w narzeczu norymberskim, oraz poety Weikerta; z polecenia akademji umiejętności w Monaclijum przygotował w ciągu lat kilku ( 1869 — 76) nowe i własnemi dodatkami pomnożone wydanie słownika Schmal-lera narzecza bawarskiego: „Bayrisches Wörterbuch” (2 tomy, Monachjum 1869—78). Z pisarzy dawniejszych wydał m. i. Herberta von Fitzlar Wojnę trojańską (Quedlinburg 1838) i wypisy staroniemieckie: „Deutscheć Lesebuch der mittelalterlichen Literatur” (Heidelberg 1845). Prócz tego z polecenia władzy duchownej kościoła protestanckiego dokonał rewizji pod względem językowym przekładu biblji Lutra; wskutek tego ukazały się wydania przejrzane i poprawione, naprzód Nowego Testamentu (Halla 1870, w zakładzie biblijnym Cansteina), a następnie i całej biblji (tamże 1892). F. brał także udział w berlińskiej konferencji ortograficznej w 1876 r. Por. W. V ogt „Georg Karl Frommann” (No-

A. A. K.

folio).

W. Cr.

danie wystosowane było do 5-ciu parlamentów prowincyonalnych (w Bordeaux, Tuluzie, Rouen, Dijon i Grenobli), oraz do trzech wysokich rad administracyjnych (wielkiej rady, izby obrachunkowej i izby podatkowej); lecz parlament paryski, acz pominięty w tym edykcie, nie chciał usunąć się od koleżeństwa i ogłosił uchwałę unii czyli zjednoczenia wszystkich sądów i rad najwyższych Ü3 maja 1648). Miały one wysłać delegatów swoich do rozstrząśnienia edyktów królewskich i działań rządu. Jakoż zebrało się 32-ch delegatów (14-tu od parlamentu i po 6-ciu od każdej z rad) w izbie św. Ludwika, pomimo wyraźnego zakazu od królowej. Zgromadzenie to zaczęło radzić nietylko o regestrowaniu edyktów podatkowych, lecz o potrzebie przyzwolenia narodu na każdy podatek, o niezbędności reform w państwie, a szczególnie zniesienia intendentów, nareszcie o zabezpieczeniu wolności osobistej obywateli od samowolnych aresztów, od wtrącania do więzień za rozkazami królewskiemi. Mówiło się to niewątpliwie pod wrażeniem tryumfów parlamentu angielskiego nad Karolem I. Ale izba św. Ludwika nie stanowiła bynajmniej reprezen-tacyi narodu, składała się bowiem z samych urzędników, za królewskim podpisem mianowanych. Gdy jednak stanów generalnych oddawna nie zwoływano, a lud uciemiężony otaczał obrońców swoich miłością; gdy nadto potrzeba było kredytu na zaspokojenie potrzeb wojennych pożyczkami: więc Mazarini okazał się skłonnym do ustępstw. Większą część żądań przyjął, nawet intendentów, z wyjątkiem 6-ciu prowincyj, i ulubieńca swego, Emery, usunął. Przybyło mu śmiałości dopiero wtedy, gdy zaczęły przychodzić pomyślne wiadomości z teatru wojny: o zdobyciu Tortosy w Katalonii (przez marsz. Schomberga) i o nowem zwycięstwie Kondeusza (pod Lens). Postanowił aresztować trzech członków parlamentu paryskiego (Broussel, Blanc-mesnil i Charton) w czasie nabożeństwa dziękczynnego, ponieważ wtedy wyciągnięty być miał

Dame).

gwardyi królewskiej zabrał Broussela od obiadu; nagle, przerażając rodzinę i domowników; na moście Nowym wywróciła się kareta, więc porucznik przesadził więźnia do jakiegoś przejeżdżającego prywatnego powozu i odwiózł do St. Germain. Ale tymczasem zebrały się tłumy przy okrzykach: „Wolności i Broussela!”. Gwardziści próbowali atakować, lecz bez powodzenia. Nazajutrz liczba rokoszan zwiększyła się, ponie-

Parlament paryski wznowił

i zustał ogłoszony wodzem naczelnym armii paryskiej, książęta: d’Elbeuf i Bouillon, oraz marszałek de la Mothe Houdancourt przyjęli nominacye na generałów. Z wielką radością witany był książę Beaufort, wnuk nieprawy Henryka IV, przystojny, jasnowłosy „król przekupek” (le roi des Halles). Siostra Kondeusza, księżna de Longueville, słynna z wdzięków i intryg, pociągnęła do F-y męża swojego, gubernatora Normandyi.—Działania wojenne były błahe przy nieudolności wodzów paryskich i nie-wyrobieniu mieszczańskiego żołnierza. W kilku spotkaniach całe pułki pierzchały w dzikim popłochu przed regularnemi wojskami królewskiemu Groźnym był tylko Turenniusz, który, pragnąc odzyskać utracone w 1642 r. przez ojca, de Bouillon, udzielne księstwo Sedanu, chciał prowadzić do Paryża swoje pułki, z niemieckich najemników (Wejmarczyków) złożone; lecz temu zapobiegł Mazarini, wypłacając im pośpiesznie 300 000 liwrów.

waż w okolicach katedry podburzył milicyę miejską koadjutor arcybiskupa, Paweł Gondi, późniejszy kardynał de Retz, wymowny, obojętny na obowiązki powołania duchownego prałat, pragnący wywyższenia się i politycznej roli. Stanęło 1 260 barykad; księżna Sully została postrzeloną w ramię; kanclerza ledwo obronili od śmierci żołnierze; prezydentowi parlamentu (Molé) przykładano ostrze hallabardy do piersi. Królowa, ulegając prośbom i radom wielu panów, zgodziła się na uwolnienie Broussela; zwrócono go z drogi (do Sedanu), a lud poniósł zwolnionego na rękach do katedry, poczem na wezwanie parlamentu rozebrał barykady (28 sierpnia). Spokój wewnętrzny wrócił, ale kwestye sporne pozostawały niezałatwione. Za radą Ma-zariniego królowa z młodocianym królem wyjechała z burzliwej stolicy do zamiejskiego pałacu (Rueil), a następnie do St. Germain. Tu z prezesami i delegatami parlamentu toczyły się długie układy i doprowadziły do ułożenia de-klaracyi w 15-tu artykułach, podpisanej niechętnie przez królową (22 października 1648), ograniczającej znacznie samowładność rządu przez obniżenie i uregulowanie podatków, przez ubezpieczenie sądownictwa i osłonienie wolności osobistej każdego z poddanych od listów królewskich. Nastąpiło więc pojednanie i dwór wrócił do Paryża. Jednocześnie (24 paździer.) został podpisany traktat Westfalski, zamykający wojnę Trzydziestoletnią. Pozostała wszakże nie-załatwioną walka pomiędzy Francyą i Hiszpanią, lecz od niemieckiej granicy wojska mogły wrócić do kraju. Ściągano je w okolice Paryża, bo dumna królowa przystała tylko na chwilowe i pozorne ustępstwa. Deklaracyę zaraz rząd pogwałcił; nasamprzód w sprawach podatkowych i pieniężnych, przeto swe burzliwe narady. Ale Mazarini miał już gotowy plan zwalczenia opornych żywiołów: przez blokadę i ogłodzenie stołecznego miasta. Tajemnie w nocy przed Trzema Królami (6 stycz. 1649) Anna z obu synami swoimi wyjechała do St. Germain; za nią podążyli książęta krwi i uprzedzone zawczasu zaufane damy, Mazarini i słynny ze zwycięstw Kondeusz, który, objąwszy dowództwo naczelne, rozstawił wojska tak, aby przeszkadzały dowozom. Zaczęła się więc wojna trzymiesięczna. Parlament ogłosił (8 stycznia 1649) Mazariniego wrogiem publicznym, wzywając wszystkich Francuzów, aby go ścigali. Sam przeistoczył się na zgromadzenie prawodawcze i rządzące: nałożył podatki, uchwalił uzbrojenie 10—u tysięcy piechoty i 4-ch tysięcy jazdy (po jednym kawalerzy-ście od bramy w każdym domu), obrał ze swego łona komitety do rozdzielania żywności, wydawania paszportów, pisania depesz i t. p. Lud rzucał się na „mazaryńczyków”, rabował ich domy, wyśpiewywał „mazarynady” czyli złośliwe wierszyki i pamflety, jakich mnóstwo krąży-

Eno. Poważ. Ilustr. Zeaz. 181. T. XXIII.

ło od lat kilku, z połajankami na kardynała. Znaleźli się wkrótce i wodzowie między najwyższą arystokracyą. Naj czynniej szym był Retz, który własnym kosztem wystawił cały pułk, zwany Korynckim, i, co ważniejsza, przeciągnął na stronę parlamentu książąt krwi. Rodzony brat Kondeusza, Conti, uciekł z St Germain

Norinandya została też powściągnięta od buntu ogólnego przez obsadzenie ważniejszych miast załogami królewskiemi. Wśród takich niepowodzeń Retz i panowie należący do F-y postanowili wezwać na pomoc Hiszpanów. Wice-król niderlandzki, arcyksiążę Leopold, chętnie przysłał swojego agenta do Paryża na układy. Ale parlament nie wyzuł się z uczuć pa-tryotycznych. Prezesi jego: de Mesmes i Molé wyrzucali księciu Conti, że chce wprowadzić do sali i posadzić na liliach posła, który jest przedstawicielem najsroższego wroga lilij (herbu Fran-cyi). Pomimo wszelkich intryg i poduszczenia pospólstwa, przeprowadzili oni uchwałę, że ma być wysłaną deputacya do St Germain dla pojednania się z królową. Jakoż d. 11 marca 1649 zawarty został traktat, potwierdzający dawniejszą deklaracyę; parlament zaś miał dać koronie takie zadosyćuczynienie, że stawi się w St Germain dla odbycia tu posiedzenia królewskiego (lit de justice) i nie będzie się zbierał na zgromadzenia ogólne do końca tego roku. Urzędnicy miejscy spotkali wracający dwór przy bramach tryumfalnych i przyklękając zapewniali o niezachwianej wierności dla króla (18 sierpnia 1649).—2) Fronda pańska 1650. Mazarini okazał i panom wielce pojednawcze usposobienie: ktokolwiek z nich przybyć zechciał do St Germain, znajdował przyjęcie łaskawe, a nawet obietnice urzędów, zaszczytów, nadań majątkowych. Ale niepodobna było im dogodzić przy różnorodnych pretensyach i wzajemnych zawiściach. Najwydatniejsze stanowiska zajmowali książęta krwi królewskiej, następnie potom-

88

kowie nieprawych dzieci Henryka IV, wreszcie dom lotaryński. Mazarini, mając synowca i siedem sprowadzonych do Paryża siostrzenic (dwie panny Martinozzi i pięć panien Mancini), szukał kolligacyj arystokratycznych. Jedną, Laurę Mancini, przeznaczył dla syna księcia Vendôme, obiecując ojcu urząd wielkiego admirała.' Ale gdy prosił Kondeusza o podpisanie metryki ślubnej, otrzymał od niego opryskliwą odmowę. Mazarini zobowiązał się piśmiennie (2 października 1649), że będzie zasięgał jego rady przy mianowaniu posłów, generałów i urzędników dworskich, że nie będzie wydawał siostrzenic swoich za mąż bez jego przyzwolenia, ale i takie ustępstwa zadowolniły go nie na długo. Dość było błahej sprawy o taburety dla dwóch pań dworskich, żeby go podrażnić. Kondeusz stał się znowu dokuczliwym i nareszcie obraził królową Annę, biorąc w obronę pewnego zapaleńca, który śmiał jej złożyć oświadczyny miłosne. Przepełniła się miara. Mazarini zdecydował się na krok stanowczy: wieczorem 18 stycznia 1650, gdy Kondeusz razem z bratem i szwagrem przybył na posiedzenie rady stanu, kapitan gwardyi królewskiej aresztował wszystkich trzech i, wyprowadziwszy bocznemi schodami z Luwru, odwiózł do zamku Vincennes. Wyzwolenia uwięzionych i opuszczonych podjęły się trzy kobiety: siostra, żona i matka Kondeusza. Księżna de Longueville (siostra) nie zdołała wprawdzie podburzyć Normandyi, ale, przybiegłszy do pogranicznego miasta Stenai, zawiązała układy z Hiszpanami i pociągnęła do zdrady przeciwko krajowi zakochanego w niej Turenniusza. Dnia 20 kwietnia 1650 r. zawarli oboje z wice-królem niderlandzkim ugodę, mocą której mieli zjedno-czonemi siłami wywalczyć uwolnienie uwięzionych książąt i „słuszne” warunki pokoju pomiędzy dwiema monarchiami. Żona Kondeusza, Klara Klementyna, pojechała do Bordeaux. Stanąwszy przed tamecznym parlamentem, wezwała opieki nad 9-letnim synem swoim, „jedyną odroślą domu królewskiego, która nie znajduje się w mocy wroga publicznego, cudzoziemca wszechwładnego”. Cale miasto przyjęło ją z zapałem i gotowością do walki orężnej. Dokoła wybuchały rokosze pod przywództwem La Roclie-foucaulda i innych panów. Oczekiwano też pomocy od króla hiszpańskiego. Mazarini poprowadził królową z królem i wierne pułki nad Garonnę; przez dwa miesiące musiał szturmować do miasta, zanim je do uległości przywiódł, zapewniając w kapitulacyi 1 października 1650 amnestyę ogólną. Księżna Condé, padłszy przed królową na kolana, błagała o wolność dla męża, lecz uzyskała tylko łaskawe słowo bez żadnych przyrzeczeń. W tym czasie Kondeusz był już przewieziony do bezpieczniejszego zamku w Hawrze, ponieważ do Vincennes zbliżały się przednie straże wojsk Turenniusza. Mazarini urządzał pośpiesznie nową wyprawę na pół-

noc, gdzie wkroczyli Hiszpanie i zdobyïi kilka forteczek. Sam towarzyszył wojsku i brał udział w radach wojennych. Kazał obledz twierdzę Rethel; po czterech dniach zdobyto ją. Za-późno nadszedł Turenniusz z odsieczą, złożoną z wojsk hiszpańskich, lotaryńskich i nieco francuskich. Mimo niższości liczebnej sił wydał bitwę marszałkowi du Plessis-Praslin i został pobity na głowę; stracił armaty, bagaże i wszystką prawie piechotę (d.    15 grudnia 1650 r.). —

3) Obie Frondy zjednoczone 1651 —1652. Zwycięstwa te były pożyteczne dla państwa, ale Mazariniemu osobiście zaszkodziły, ponieważ obudziły w parlamencie paryskim obawę wszech-władztwa ministeryalnego. Jeszcze z wiosną wniosła do parlamentu podanie matka Kondeu-sza, wzywając opieki praw; potem 2 grudnia z podobną prośbą wystąpiła żona Kondeusza, skarżąc się na królową o niedotrzymanie obietnic amnestyjnych; domagała się albo wyzwolenia więzionych książąt, albo formalnego procesu podług praw sądowych. Otóż teraz parlament zajął się roztrząsaniem tych żądań. Ma-zarini przydał nową krzywdę, wprowadzając półroczne kadencye sądowe, żeby utworzyć drugi komplet posad sędziowskich — do rozprzedania. Podrażniony tern parlament zaniósł do królowej przez usta prezesa swojego, Mole, natarczywe żądanie wolności dla Kondeusza z gorzkiemi zarzutami przeciwko ministrowi, który wciąż tylko zaburzenia i klęski płodzi (29 stycznia 1650). Królowa odroczyła odpowiedź swoją na dni 10; tymczasem koadyutor Retz i księżna palatynowa Anna-Gonzaga-Nevers doprowadzili do skutku przymierze pomiędzy parlamentem a panami, na których czele stanął sam stryj królewski i prezes regencyi, Gaston Orleański. Przymierze to umocnione zostało formalnym traktatem d. 30 stycznia 1651 a wydało w bezpośrednim skutku atak na królowę, aby oddaliła znienawidzonego ministra. Gaston oświadczył, że razem z nim nie będzie zasiadał w radzie królewskiej. Na wezwanie frondystów zjechało do Paryża dużo szlachty z prowincyi i utworzyło się jakieś nielegalne ale poważne zgromadzenie, które objawiło również gwałtowną do kardynała niechęć. Mieszczanie zbrojni stanęli w bramach miejskich; patrole konne krążyły około pałacu, żeby przeszkodzić wyjazdowi dworu i wywiezieniu króla. Królowa, czując się bezsilną, musiała podpisać rozkaz uwolnienia książąt (10 lutego); Mazarini pojechał śpiesznie do Havre, żeby obwieścić więźniom przyjemną nowinę, spożył z nimi obiad, pił za ich zdrowie, starał się zjednać sobie życzliwość Kondeusza, doprowadził go do karety i pożegnał z przesadną uniżono-ścią. Nic mu to nie pomogło: skazany wyrokiem parlamentu na wygnanie z granic Francyi, musiał schronić się do posiadłości arcybiskupa kolońskiego. Przesyłał jednak swe rady często królowej Annie, a ta ściśle się do nich stosowa-

T. K.

K. J.

budowli.

ła. Wśród zamieszania takiego ukończył król młodociany 13 lat wieku, więc d. 7 września 1651 r. z niezwykłą paradą zasiadłszy na tronie, rzekł: „Przybywam do mojego parlamentu, żeby powiedzieć wam, panowie, że stosownie do praw państwa mojego, chcę sam objąć rządy”. Matka, książęta i wszyscy obecni złoży:i mu hołd poddańczy, oprócz Kondeusza, który na parę dni przedtem wyjechał ze stolicy. Lubo tym aktem zakończyła się legalnie małoletność królewska, nikt wszakże nie myślał, aby się zaczęły w istocie rządy samowładne. Tracił tylko swoje stanowisko państwowe Gaston Orleański, a zyskiwała na znaczeniu królowa matka, Anna Austryacka, jako dozorczyni syna. Kondeusz nadesłał żądanie, aby trzej niemili mu dygnitarze nie byli wprowadzeni do rady królewskiej. Mimo to, król podpisał ich nominacye więc Kondeusz rzucił się do walki zbrojnej, wzniecając rokosz w prowincyach południowych i oddając się na służbę wrogom swojej ojczyzny— Hiszpanom; wydał też im odrazu miasto Bourg nad Dordonią i zawarł traktat formalny z Filipem IV. Deklaracya królewska ogłosiła go winnym zdrady kraju i obrazy majestatu. Mała armia pod rozkazami marszałka d’Estrées ruszyła niezwłocznie ku Loarze; towarzyszył jej Ludwik XIV z dworem swoim. Zaczęła się trzecia wojna domowa (1652). Niezwłocznie przekroczył granicę Mazarini na czele 7-u tysięcy zwerbowanego własnym kosztem żołnierza i kilku pułków królewskich z nad granicy, będących pod rozkazami marszałka Hecquincourt. Parlament paryski przywitał go ostrym wyrokiem, jzko gwałciciela spokoju publicznego, winnego zbrodni majestatu; nałożył na głowę jego 50 000 liwrów. Ale Mazarini, radośnie przyjęty przez Annę i Ludwika XIV, doszedł bez przeszkody aż do obozu nad Ligierą i, co najważniejsza, pozyskał Turenniusza, który objął dowództwo nad połową armii. Przyjęty z zapałem w Bordeaux, Kondeusz zabrał się żwawo do werbunku, podwładny mu kommendant przyprowadził korpus regularnego wojska z Katalonii, kilku możnowładzców miało zbuntować Anjou, Poitou, La Rochelle; księżna Montpensier zamknęła przed królem bramy Orleanu; jej ojciec, Gaston, wystawił znaczny oddział. Wszystkie te siły gromadziły się nad Loarą i zaczęły otaczać króla, który bawił w Gien. Mogły wziąć go do niewoli, bo Kondeusz rozproszył już pułki Hecquincourta pod Bleneau, lecz został odparty przez Turenniusza. Monarchiści poczynali coraz śmielej: naradzali się nad sposobami poddania stolicy, występowali na ulicach z białym papierem na kapeluszach, odrzucając pęki słomiane F-y, wreszcie wyprawili deputacyę od sześciu cechów, od rady miejskiej i kapituły arcybiskupiej do St Germain, z prośbą, aby król raczył wrócić do swej stolicy. Wjazd odbył się w istocie d. 21 października. Gaston z rozka-

zu królewskiego wyjechał do Blois, gdzie spędził w zapomnieniu resztę życia (f 1660 r.); córka jego również spędzić musiała lat kilka na prowincyi, Retz, chociaż ozdobiony przed kilku miesiącami kapeluszem kardynalskim i zalecający się dworowi, odsiedział więzienie w zamku Vincennes. Księżna de Longueville po upadku rewolucyjnego stronnictwa w Bordeaux, oddała się pobożności i pokucie, jeden Conti uzyskał przebaczenie winy, żeniąc się z siostrzenicą Ma-zariniego. Żadna z reform żądanych przez izbę św. Ludwika w r. 1648, nie przyszła do skutku; przeciwnie, na pierwszem zaraz posiedzeniu kró-lewskiem 22 paż. 1652 r. Parlamenty zostały ograniczone zakresem spraw sądowych, wzbroniono im wdawać się w sprawy ogólne państwa, w kwestye finansowe i w politykę. Potem nastąpiło wzbronienie zebrań ogólnych i wydalenie kilku radzców z Paryża. Tym sposobem F. posłużyła ku wywyższeniu i wzmocnieniu wszechwładzy tronu.—Chéruel: „Histoire de France pendant la minorité de Louis XIV” (Paryż 1879—80, t. II—IV); Tenże „Hist. de France sous le ministère de Mazarin” (Paryż 1882) Le duc d’Aumale „Hist, des princes de Condé” (t. V, Paryż 1889); korrespondencye Mazariniego w „Collection des documents inédits sur l’hist. de France” (t. I, III, IV), pamiętniki spółcze-sne Retza w „Grands écrivains de la France” panny Montpensier, pani Motteville, Turenniusza etc w „Nouvelle collection des Mémoires pour servir à l’hist. de France par Michaud et Pou-joulat”; Le Roux de Lincy et Douët d’Arcq (wydawcy): „Registres de l’Hôtel de Ville de Paris pendant la Fronde” w „Société de l’Histoire de France” (1846 — 1848, tomów 3).

Frondicularia Dfr. (paleont.). Rodzaj kopalny i obecnie żyjący z rzędu ot wo r nic (.Fora-minifera), o skorupie spłaszczonej, postaci rombowej, z przodu zaostrzonej, z tyłu zaokrąglonej, złożonej z komór kątowatych, nasadzonych wierzchem wzdłuż osi jedna na drugiej, z jedynym otworem we środku, leżącym na wierzchołku ostatniej komory. Liczą 58 kopalnych jego gatunków, począwszy od formacyi tryasowej, aż do trzeciorzędowych; żyjących ma istnieć dwa gatunki w morzu Sródziemnem. Z kopalnych pospolitsze: F. Terquemi d’Orb. z lejasu środkowej Europy; F. concinna Koch z neokomu w Niemczech północnych; F. augusta Nils., mająca do 10 komór, z piętra turońskiego i senońskiego w Europie środkowej i północnej.

Fronsperg Jerzy, ob. Frundsb erg Jęr z y.

Front (niem. Fronte, fr. Front, face), przednia część budynku, posiadająca wjazd lub wejście główne, czoło budowli, czyli najwydatniejsza, a zwykle i najozdobniejsza, część

E. 1).

Front- W taktyce frontem nazywa się

służba w oddziale wojska w przeciwstawieniu do służby w zakładach naukowych wojskowych, biurach i t. d.; koniem frontowym — koń wierzchowy, przeznaczony do bitwy.—Stawanie frontem jest formą salutowania. Przepisy w tym względzie nie są wszędzie jednobrzmiące; wszędzie wszakże oficerowie stają frontem przed panującym i jego rodziną, żołnierze nadto przed bezpośrednimi swymi zwierzchnikami w stopniu oficerskim. —O ka-tegoryi frontowej kozaków, ob. Kozacyp-M-

Eronteau Jan (* 1614 — f 1662), archeolog francuski. Był naprzód kanonikiem regularnym w opactwie Toussaint w Angers; wykładał następnie filozofię i teologię w Paryżu w opactwie św. Genowefy. W traktacie o św. Tomaszu à Kempis, dowodził, że był on autorem dzieła „O naśladowaniu Chrystusa” i w tym przedmiocie długie i zacięte toczył spory. Został później podejrzany o jansenizm i wskutek tego musiał opuścić swoje stanowisko profesorskie w Paryżu. Pozostawił następujące dzieła łacińskie:

„Summa totius philosophie e D. Thomae Aqui-natis doctrina” (Paryż 1840 in fol.); „Thomas à Kempis vindioatus” (1641), „Ivonis Carnotensis Opera omnia” (1847); „Dissertatio philologica de virginitate honorata, erudita, adornata, faecunda”

(1651) „Antitheses Augustini et Calvini” (1651),

„Calendarium Romanum nongentis annis anti-

W. Cr.

Ercntignan, Frontignac, stolica kantonu we francuskim departamencie Hérault, okręgu Montpellier, w pobliżu m. Śródziemnego i przy drodze żel. Montpellier-Cette; źródła mineralne, warzelnie soli, uprawa słynnego wina na zboczach wyniosłości Gardiole; 3 500 m-ców. —.

Filoksera zrządziła w winnicach znaczne szkody

And. S.

Frontinus (Sextus Julius F.), rzymski pisarz, nieznanego pochodzenia, ur. około r. 40 po Chr., występuje pierwszy raz jako pretor ¹ t, „De re militari” (O sztuce wojennej) zagińęr

300

Fronteau Jan

Frontinus.

bok oddziału, zwróconego twarzą do przeciwnika, od strony tego ostatniego. W normalnych warunkach pierwszy szereg powinien być wtedy na przedzie (ob. Szereg). Frontem łamanym nazywa się linia obronna z kątów wchodzących i wyskakujących złożona, do ognia frontowego przeznaczona. W umocnieniach polowych front łamany spotyka się najczęściej, muszą one bowiem przystosowywać się do właściwości gruntu. te zaś rzadko pozwalają na w tknięcie prostej linii frontowej. Atak, rowa-dzony przeciwko frontowi nieprzyjaciela mniej więcej pod kątem prostym, zwie się frontowym. O tern, w jaki sposób ten atak powinien być prowadzony na równinie wobec udoskonalenia broni palnej w ostatnich czasach, zdania są bardzo podzielone. Marszem frontowym nazywa się posuwanie się w linii naprzód; raportem frontowym — sprawozdanie piśmienne o sile oddziału, składane przy przeglądach i paradach; służbą frontową

quius” (1652).

w r. 1882 i 1883.

miejski w r. 70, potem w latach 75—78 odbywa pod dowództwem Petiliusza Cerealisa wyprawę do Brytanii, a po śmierci naczelnego wodza obejmuje sam dowództwo nad legionami, pokonywa wielkie przeciwności i zwycięstwo odnosi nad Sylurami (Tac. Agric. 17), odznacza się również w wyprawach przeciwko Germanom. Za panowania Domicyana usunął się od spraw publicznych, pracami literackiemi, już-to w Rzymie, już też w wiejskiem zaciszu, zajęty. Cesarz Nerwa powołał go znowu do służby publicznej i powierzył mu w r. 97 ważny urząd naczelnego dozorcy wodociągów rzymskich (curator aqua-rum), który sprawowali zawsze znamienici obywatele. W r. 102 był augurem. Z jednego epigrammatu Marcyalisa (10, 48) wnioskować należy, że dwa razy piastował urząd konsula, i to w r. 74 i 100, a w r. 97 był consul suffectus. Umarł około r. 105. Wielkiego uznania, na jakie zasłużył sobie sumiennem sprawowaniem urzędów, doznał już od spółczesnych sobie; Pliniusz (ep. 4, 8) zwie go princeps vir, on sam spodziewał się pośmiertnej sławy. Dzieła F-a są: 1) Z zakresu miernictwa dwie rozprawy: „De agrorum qualitate” i „De controversiis”, 2 księgi. Stosunek miedz granicznych, pierwsze zasady i praktyczne wskazówki, dotyczące wymierzania gruntów i rozstrzygania sporów, jakie stąd wynikać zwykły, stanowią treść tych dzieł. Że do zwyczajnych mierników, dla których prace te były głównie przeznaczone, przemawia autor jako wytrawny znawca językiem technicznym, nikt uieuprzedzony dziwić się temu nie będzie, i wcale nie potrzeba zaraz dlatego powodu wpadać na domysł, że kto inny owe rozprawy napisał. Zasługa wielka uczonego Lach-manna, że dzieła te, w ekscerptach dochowane, oczyścił z wtrętów i naleciałości późniejszych czasów: wydał je w Miernikach rzymskich w tomie II w Lipsku 1852 r., razem z Kom-mentarzem Rudorffa. 2) „Strategematon” (Stra-tegematicon) ksiąg 4, zbiór rozmaitych forteli wojennych, zawierający sporo szczegółów, zwłaszcza z rzymskiej historyi, skąd inąd nam nieznanych, daleko piękniejszym stylem spisany, aniżeli inne prace autora. Wszakże i w tern dziele znachodzi się dużo wtrętów; mianowicie czwarta księga jest bardzo podejrzana, wielce bowiem wyróżnia się od zwyczajnej dykcyi F-a; podrobiono ją z pewnością zaraz po śmierci jego. Editio princeps pojawiła się w Rzymie r. 1487; później wydali to dzieło: Oudendorp w Lejdzie 1721 i 1779 r.; Schwebel w Lipsku r. 1772; Gundermann w Lipsku r. 1888, z krytycznym aparatem. Na polski język przełożył je Cielecki Jakób p. t. „Książki Juliusza F-a, senatora rzymskiego, o fortelach wojennych, księgi czworo”, Poznali 1604, 1609.—Porów. Wachsmuth w „Rhein. Mus.” 15, 574 i Wólfflin w „Hermes” 9, 72. Teoretyczne dzieło F-a p.

derich r. 1855 w Lipsku.

Pronto (M. Cornelius F.), pisarz rzymski, ur. około r. 100 po Chr. za panowania cesarza Do-micyana albo Nerwy, w mieście Cyrta, w Numi-dyi. Kształcili go, jak sam opowiada, Atheno-dotos i Dyonizyusz Tenuior, znakomici retorowie. W Rzymie dobił się jako nauczyciel wymowy i adwokat wielkiego znaczenia i w łaskach był wielkich u cesarza Hadryana i Antonina Piusa, tak, że powierzono mu wychowanie ce-sarzewiczów M. Aureliusza i L. Verusa. Na sta

ło, Wegecyusz, który pilnie z niego korzystał, bardzo pochlebnie się o niem wyraża. 3) „De aquis (aquae ductibus) urbis Romae libri II”, meraoryał doskonale, celem własnej informacyi, skreślony przez F-a, w początku sprawowania urzędu naczelnego dyrektora wodociągów rzymskich w r. 97, dokończony i wydany po śmierci Nerwy; zawiera o zakładaniu, budowie, utrzymaniu i prawnych stosunkach, tych, dla rzymskiej stolicy nadzwyczaj ważnych, budowli, bardzo wiele ciekawych szczegółów, mających także i dla historyi budownictwa bardzo wielką wartość. Wydali to dzieło: Dederich z niemieckiem tłómaczeniem, w Wesel 1841 r.; Biicheler r. 1858 w Lipsku. Na podstawie dzieła F-a ogłosił Lanciani obszerną rozprawę p. t. „I com-mentari di Frontino intorno le acque et gli acquadotti” (Rzym 1880). Wszystkie dzieła F-a wydali: Keuchen w Amsterdamie r. 1661 i De-

S. Drz.

nowisku tern i jako nauczyciel retoryki dorobił się znacznego majątku, który mu dozwalał i wspaniałe gmachy wznosić i zakupić Ogrody Mecenasa. W lecie r. 143 piastował przez dwa miesiące godność konsula, od zaszczytu sprawowania urzędu prokonsula w Azyi wymówił się zdrowiem słabowitem, gdyż bardzo go podagra dręczyła. Skutkiem owego niedomagania i licznych nieszczęść, jakie jego rodzinę dotykały, stracił bowiem pięcioro dzieci i pozostawił jedyną tylko córkę, Gracyę, zgorzkniał w najpiękniejszych latach swego życia i umarł około r. 170. U spółczesnych sobie zażywał F. niezwykłego znaczenia. Eumeniusz (panegyr. Const. 14) wyraża się o nim, że jest „Romanae elo-quentiae non secundum, sed alterum decus”, a długi szereg innych świadectw stawia go w dziejach rzymskiej wymowy obok najcelniejszych mówców. Osobne koło wielbicieli, tak zwani Frontoniani, obrało go sobie za wzór niedościgły. Z świetną opinią taką, opartą wyłącznie na pośrednich sądach, wynoszących go pomiędzy pierwsze gwiazdy rzymskiego piśmiennictwa, w rażącej sprzeczności okazały się dzieła tego pisarza, jakie w r. 1815 odkrył kardynał Angelo Mai w pergaminowym, z VI wieku pochodzącym, kodeksie ambrozyańskiej biblioteki w Medyolanie i watykańskiej biblioteki w Rzymie. Z palimpsestu owego pojawiły się zatem dopiero w naszym wieku po raz pierwszy następujące, îpniej lub więcej w całości dochowa-ne, pisma F-a:—1) Korrespondencya F-a i cesa-rzewicza Marka, ksiąg 5.—2) Korrespondencya F-a z cesarzem Markiem, z której dochował się początek pierwszej i koniec drugiej księgi, jako też 11 listów, należących prawdopodobnie do następnych ksiąg.—3) Korrespondencya z Veru-sem w dwóch księgach, we fragmentach przechowana.— 4) Korrespondencya z cesarzem Markiem „De orationibus”, dotycząca głównie kwestyi naukowych, szczególnie zaś retoryki i krytyki mów tego cesarza. — 5) Korrespondencya z Antoninem Piusem w jednej księdze, prawie kompletnie dochowana, w której Antoninus w naj-korzystniejszem świetle się przedstawia. — 6) Korrespodencya z przyjaciółmi, z której dwie księgi pozostały prawie w zupełności.—7) „Principia historiae”, rozprawa historyczna, w której F. porównywa wyprawy cesarza Tra-jana i Verusa przeciwko Partom, lecz czyni to jednostronnie na korzyść Verusa. — 8) „Laudes fumi et pulveris„ i „Laudes negligentiae” niedowarzone igraszki retoryczne.—9) „De bello Parthico”, ćwiczenie retoryczne, wystosowane w formie listu do Marka, o klęsce, jaką Rzymianie przed wyprawą Verusa w wojnie przeciw Partom ponieśli.—10) „De feriis Alsiensibus”, listy F-a do Marka, spędzającego porę letnią w Al sium na wybrzeżu Etruryi.—11) „De nepote amis-so”, listy Marka i F-a, rozżalonego po stracie wnuka.—12) „Arion” retoryczne ćwiczenie o cu-downem ocaleniu Aryona. 13) Wreszcie dochowało się kilka listów F-a, po grecku napisanych. Mnóstwo innych dzieł jego zaginęło, a z pewnością na korzyść niemałą autora, który i dzisiaj jeszcze wielkiej zażywałby sławy, gdyby owych odkryć szczęśliwych nie zrobiono. Albowiem o ile gorliwość F-a w zapobieganiu przewadze greckiego języka, literatury i sofistyki greckiej na wszelkie uznanie zasługuje, o ile napuszony, bombastyczny styl pisarzów afrykańskich, przeciw którym on z całą energią występuje1 z wszelką słusznością godzien był jak najsurowszego skarcenia, o tyle nie okazał F. rzeczywiście wytrawnego smaku, polecając jako pierwowzory literatury najstarszych autorów rzymskich z pominięciem zupełnem właściwych pisarzów klasycznych; z poetów bowiem stawia w pierwszym rzędzie jako wzory: Plauta, Akcyusza, Lukrecyusza, Enniusza, z prozaików. Katona, Sallustyusza i Grakcha; z dzieł wielkiego Cycerona zdobywa się tylko na polecenie Listów, mieszczących w sobie niejedno wyrażenie staroświeckie. Same zaś dzieła F-a wręcz wstrętne wywierają wrażenie,, już-to dla sposobu przedstawienia, już-to dla jałowej bardzo treści i ograniczonego sądu krytycznego, Z każdego peryodu F-a przebija bałwochwalcze wielbienie czczego, obumarłego frazesu, próżne ubieganie się za starożytną dykcyą, pedantyczne i mozolne gonienie za wyrażeniem, które wtedy tylko uznanie jego znajdnje, gdy jest osobliwe, nie-

302

ściwszy urzędowanie, przeprowadził się do Weimaru, gdzie objął zarząd nad zakładem teścia swego, Bertucha (Landes-Industrie-Comptoir), nie porzucając wszakże zajęć literacko-naukowych; później mianowano go dyrektorem służby zdrowia w ks. Sasko-Wejmarskiem. Pisał bardzo wiele, ale był raczej kompilatorem uczonym, niż autorem oryginalnym; z dzieł jego najgłośniej-szem jest „Theoretisch-praktisches Handbuch der Geburtshülfe” (Wejmar 1802; wyd. 9-e tamże 1832, i dwa wydania w tłóm. hollenderskiem, Amsterdam 1830 i 1831), oraz uzupełnienie dzieła tego: „Geburtshülfliche Demonstrationen” (Weimar 1824— 1832, 11 zesz. in fol., zawierających dobre ryciny z dzieł innych zebrane).—Por.

Sieb old „Geschichte d. Geburtshülfe” t. tV, str. 654 i „Allgem. deutsche Biographie” t. II,

Dr J. P.

str. 552.

Froriep Robert von (*w Jenie d. 21 lutego r. 1804.—f w Wejmarze d. 15lipca r. 1861), lekarz, anatom i biegły rysownik, syn Ludwika Fryderyka. Na uniwersytet uczęszczał w Bonn i tam też po obronieniu rozprawy „De lingua anatomica quaedam et semiotica” w r. 1828 dyplom doktorski osiągnął; następnie wyjechał do Wiednia i Paryża; po powrocie stamtąd przedstawił wydziałowi lekarskiemu w Jenie pro venia legendi rozprawę „De corneitide scrofulosa” i został w r. 1830 docentem, w dwa

lata zaś później profesorem nadzwyczajnym; w r. 1833 przeniósł się do Berlina, jako profesor nadzwyczajny anatomii chirurgicznej, oraz jako prosektor i konserwator muzeum anatomii patologicznej przy szpitalu „Charité”; nadto w r. 1836 powołano go na profesoraanatomii w Akademii sztuk pięknych; oprócz tego zasiadał jako członek w radzie lekarskiej prowincyi brandenburskiej. W r. 1846, uwolniwszy się od obowiązków, opuścił Berlin i osiadł w Wejmarze, gdzie po ojcu objął „Landes-Industrie-Comptoir” i zajął się wydawnictwami swemi. Będąc sam rysownikiem niepospolitym i znawcą sztuki, przysłużył się literaturze lekarskiej przez szereg wydawnictw, ozdobionych bardzo starannemi i pię-knemi rycinami; z nich największego rozpowszechnienia dostąpił atlas jego anatomiczny p. n. „Atlas anatomicus partium corporis humani per strata dispositarum imagines in tabulis XXX... exhibens“ (Wejmar 1850, wyd. 7-e, Lipsk 1887). Spis prac jego znpełny znaleźć można w W. En-gelmana „Bibliotheca medico-chirurgica et ana-tomico-physiologica“ (Lipsk 1848, str. 181) i w dopełnieniu do dzieła tego (tamże 1868;

Dr J, p,

S. Dra.

E. D.

str. 75).

Froriep August von (* w Wejmarze d. 10 września r. 1849), syn Roberta, równie anatom, wykształcenia zawodowego nabył w Gietyn-dze, Tybindze i Lipsku; otrzymawszy dyplom doktorski w r. 1874, został w Tybindze w r. 1878 prosektorem i docentem anatomii, w 1884 zaś profesorem. Z dzieł jego wymienić można:

Fronton — Froriep August.

zwyczajne, wymęczone, przestarzałe. Styl jego, jak pisze Bernhardy, jest z archaizmów i staroświeckich autorów z wielkim znojem skleconym statkiem, pstrą łataniną, którą F. pokrywa chudą nagość wiedzy swej i myśli, a na takie bezrozumne studya wytęża właśnie niesłychaną pilność, graniczącą z fanatyzmem. Niebuhr zwie go wręcz półgłówkiem, który był raczej winien chwycić się jakiego rzemiosła, aniżeli poważyć się wstąpić na trybunę, jako krasomówca lub adwokat. Istotnie wycieńczoną z sił twórczych, samodzielnych, musiała być epoka owa, kiedy taki F,, jak nam dzisiaj w korrespondencyach się przedstawia, mógł budzić ogólny podziw spół-czesnych i kiedy tak bardzo nędznego pismaka wybrano na nauczyciela synów cesarskich. Pod v. względem charakteru nie można F-owi, co prawda, żadnego uczynić zarzutu: sumienny urzędnik, oszczędny obywatel, wielki miłośnik prawdy, brzydzący się pochlebstwem, serdecznie oddany wychowańcom swym, cesarzewiczom, wdzięcznym mu szczerze za jego prawdziwe przywiązanie. Wydali dzieła F-a: A. Mai w Rzymie r. 1815 1823, 1846; Niebuhr ze współpraco wnictwem Buttmana i Heindorfa, w Berlinie r. 1816; Armand Cassan, z francuskiem tłóma-czeniem, w Paryżu r. 1830; Naber w Lipsku r.

1867.—Por. Mommsen „Die Chronologie der Briefe Frontos” (w „Hermes”, t. VIII, 1874 r.);

Schwierczina „Frontoniana” (dyssertacya doktorska, we Wrocławiu r. 1883); Priebe „De M. C.

F. imitationem prisci sermonis latini adfectante”

(w programmach gimnaz. w Szczecinie z r. 1885 i 1886). Pisma, które F-owi przed owem Sławnem odkryciem przypisawano, jako to: „Exem-pla elocutionum” i „De differentiis vocabulorum”, wydane w VII tomie Grammatyków łacińskich przez Keila, są dziełem późniejszego grammaty-ka, Aruzyana Messyusza, który prawdopodobnie prac F-a wcale nie znał.

Fronton albo przyczółek, szczyt trójkątny nad gzymsem ściany frontowej pomieszczony.

Froriep Ludwik Fryderyk von (* w Er-furcie d. 15 stycznia r. 1779 — fw Weimarze d. 28 lipca r. 1847), lekarz, profesor położnictwa.

Był synem Justa Fryderyka F-a, oryentalisty i profesora teologii w Erfurcie; do nauk lekarskich przykładał się w Jenie i już jako student zajmował się położnictwem z zamiłowaniem szczególnem; tamże w r. 1799, obroniwszy rozprawę „De recto emeticorum usu”, uzyskał dyplom doktorski i wyjechał do Wiednia w celu dalszego kształcenia się w położnictwie. W r.

1800 został w Jenie pomocnikiem dyrektora zakładu położniczego i docentem, w r. następnym otrzymał katedrę nadzwyczajną; od r. 1804 do 1806 był w Halli profesorem zwyczajnym położnictwa; w r. 1808 przeniósł się do Tybingi i tam do r. 1814, w którym go król wirtember-ski mianował lekarzem przybocznym, wykładał anatomię i chirurgię. Na wiosnę r. 1816, opu-

Dr J. p.

And. S.

atru.

fek.

W. Gr.

gach.

„Anatomie für Künstler“ (Lipsk 1880); oprócz tego w wydawnictwach peryodycznycli niemieckich ogłosił cały szereg monografij z dziedziny anatomii.

Froschdorf, ob. Fr o lis d orf.

Fröschweiler, osada w Alzacyi Dolnej, okręgu Weissenburskim, na trakcie bitym z Wörth do Reichshofen, 262 m. nad p. m. w ostatniej wojnie francusko-niemieckiej główna kwatera Mac Maliona, który stąd kierował bitwą, zwaną przez Niemców „pod Wörth” a przez Francuzów „pod F.” lub „pod Reichshofen” (d. 6 sierpnia 1870). Z wieży tutejszego kościoła, Friedenskirche, przedstawia się najlepszy widok dla zobrazowania przebiegu bitwy.

Frosinone, miasto okręgowe w włoskiej pro-wincyi Rzymu, przy drodze żel. Rzym-Neapol, nad rzeką Cosa, 291 m. nad p. m. na wyniosłem wzgórzu, znaczna uprawa latorośli winnej, 8 900 mcow. W starożytności Fr u s i nu m w kraju Wol-sków; ślady dawnych budowli i ruiny arnfite-

And. S.

Frossard Karol August, generał francuski, (* 26 kwiet. r. 1807 — f w Château-Villain, Haute-Marne, 25 sierpnia 1875). Po ukończeniu szkoły Politechnicznej w r. 1827 odznaczył się w służbie inżynierskiej, brał udział, jako podpułkownik, w oblężeniu Rzymu (1849) i w wojnie Krymskiej pod Sewastopolem, skąd powrócił w stopniu pułkownika. Jako generał dywi-zyi (grudzień 1858 r.), odbył kampanię włoską (1859), został przybocznym adjutantem Napoleona III (od r. 1857), który mu był bardzo życzliwy i zamianował go 15 marca r. 1867 kommen-dantem swej kwatery wojskowej (maison militaire) i guwernerem księcia cesarskiego. W lip-cu r. 1870, w chwili wypowiedzenia wojny Prusom, F. dowodził w obozie pod Châlons, a następnie II korpusem armii nadreńskiej. Pobity pod Forbach (6 sierp.), odparty pod Metz, niewiele dokonał w bitwach pod Gravelotte i Saint-Privat; popierał na radzie wojennej pod prezy-deneyą Bazaine’a kapitulacyę (w październiku); jako jeniec został uprowadzony do Niemiec, gdzie połączył się z Napoleonem III; po powrocie do Francyi (1871) ogłosił „Rapport sur les opérations de II corps pendant la campagne de 1870” (Paryż 1872, in 8-o). D. 28 stycznia r. 1874, został powołany na prezesa komitetu fortyfikacyjnego.

Frosterus Johan Abrahamsson (* 1720 r. — f 1809), jeden z najlepszych poetów fińskich. Pisywał też po szwedzku, ale głównie upamiętnił się przez utwory poetyckie w fińskim języku. -- Najważniejszy między nimi poemat p. t. Dzieła stworzenia (Abo 1791).—Synowiec poprzedzającego Johan Eriksson Frosterus (1751 — 1826), z zawodu pastor protestancki ogłosił po fińsku Psalmy (1826), Trenodię na śmierć ojca (1788); i Przewodnik chrześciański (1829). — Wnuk poprzedzającego Johan Gustaf

Frosterus (* 1826 r.), profesor liistoryi w uniwersytecie helsingforskim, ogłosił szereg dzieł naukowych po francusku i po szwedzku, dotyczących głównie dziejów protestantyzmu.

Frottola (włos. znaczy: owoce); nazwa pieśni wielogłosowych, światowych, żartobliwych, połączonych zazwyczaj z tańcem, uprawianych we Włoszech już w XIV wieku. Forma F-i jest zbliżona do madrygału, lecz utrzymana w stylu lżejszym, i harmonizowana o wiele skromniej; niekiedy nawet, jakby z umysłu, wbrew przepisom ówczesnej teoryi muzycznej. Często np. prowadzono w niej głosy w kwintach równoległych i oktawach. Że jednak tego rodzaju harmonizowanie nietrudno znaleźć w kompozycyach z XVI i XVII w., nawet religijnych, przeto mniemanie niektórych historyków, jakoby F. była wymierzona przeciw kontrapunkcistom ówczesnym, i niejako protestem przeciw nadużywaniu przez nich polifonii, nie ma żadnej zgoła podstawy. Największy zbiór Frottol z XV w. wyszedł ze sztychar-ni nut Petruccego (1504—9) w dziesięciu księ-

A. Pol.

Frouard, miasto we francuskim departamencie Meurthe et Moselle, o milę na północ od Nancy, w węźle dróg żelaznych, oraz w miejscu, gdzie łączą się ze sobą rzeki Meurthe, Mozella i kanał Marna-Ren; z tego powodu, F., jako ważny punkt strategiczny, został silnie obwarowany; stary kościół gotycki; ruiny zamku; kopalnie rudy żelaznej; wielkie fabryki żelaza; 3 600 mcówAnd- s-

Frondę Jakób Antoni, historyk angielski (* 23 kwiet. r. 1818 w Darlington (hr. Devonshire), uczęszczał do Oriel College w Oxfordzie i w r. 1842 wybrany został na członka Exeter College. Około tego czasu, F. pozostawał w stosunkach z Newmanem i Puzeitami (ob. Pusey), pisał do „Lives of the English saints”, i otrzymał w r. 1844 pierwsze święcenia. Wkrótce jednak zaszła w jego poglądach wielka zmiana. W r. 1847 ogłosił w Londynie „Shadows of the clouds”, „Nemesis of faith” (wydanie 2-e 1849), które-to dzieła z powodu swego racyonalizmu, zostały potępione przez władze uniwersyteckie. Dlatego porzucił swoje stanowisko w uniwersytecie, a nawet i stan ditchowny. Od r. 1850 był współpracownikiem pism-. „Westminster Review” i „Fraser’s Magazine” i zajmował się głównie badaniem historyi reformacyi w Anglii, o której ogłosił wielkie dzieło: „History of England from the fall of Wolsey to the defeat of the Spanish Armada” (od 1850 do 1870, w 12-tu tomach, nowe wydanie 1881 do 1882; w r 1891 wyszedł jeszcze jeden tom dodatkowy p. t. „The divorce of Catherine of Aragon)”. Dzieło to, odznaczające się gruntownemi badaniami archiwalnemi i zaletami stylu, stanowi jedno z najcenniejszych opracowań do historyi tego okresu. Później wyszły F-a: „Short studies on great subjects” (4 serye w 5-u tomach, Loudyn 1867 do 1882; nowe wydanie 1883), zbiór jego

Fructidor — Früctus.

sk.

it.

rozpraw, zwłaszcza historycznych, drukowanych po rozmaitych czasopismach, oraz dzieło histo-ryczno-polityczne „The English in Ireland in the 18-th century” (3 tomy tamże, 1872—1874; nowe wydanie 1881), w którem stara się usprawiedliwić dawną politykę Anglii względem Ir-landyi we wszystkich głównych punktach. Od r. 1869 do 1871 F. pełnił obowiązki wydawcy miesięcznika „Frazer’s Magazine”. W r. 1869 uniwersytet szkocki St. Andrews obrał go na rektora. W jesieni r. 1874 przyjął od rządu konserwatywnego posłannictwo polityczne, mające na celu wyrównanie nieporozumień pomiędzy ministeryum angielskiem a rządem kolonialnym Kaplandyi i popieranie konfederacyi pomiędzy kolonią kaplandzką i Natalem; ale missya jego nie zupełnie się powiodła. Z następnych prac jego zasługują na wymienienie: „Bunyan, a biography”, w wydawanej przez Jana Morleya seryi „English men of letters” (1880) i „Caesar, a sketch” (1879; nowe wydanie 1886). Jako literacki wykonawca testamentu T. Carlyle’a, z powodu wydawnictwa dzieł Carlyle’a „Reminiscences” (2 tomy 1881), oraz jego biografii „Thomas Carlyle; history of the first forty years of his life” (2 tomy, 1882), był wystawiony na liczne napaści; zarzucano mu pośpiech, brak dyskrecyi i t. d. Nie dał się jednak tern powstrzymać od ogłoszenia korrespondencyi pani Carlyle „Letters and memorials of Jane Welsh Carlyle” (3 tomy, 18 83), jak również dalszego ciągu biografii Carlyle’a p. t. „Thomas Carlyle; history of his life in London” 1884; biografia ta przełożoną została na język niemiecki przez Fischera, 3 tomy, Gota 1887). Dzieło F-a „Oceana or England and her colonies” (1886) odnosi się do jego studyów w Afryce Południowej i Australii. W r. 1888 wyszły „The English in the West Indies, or the bow of Ulysses” (1889), „The two chiefs of Dunboy” (1890), „Earl of Beaconsfield” i w r. 1892: „The Spanish Story of the Armada, and other Essays”. Po śmierci Friemana mianowany został w kwietniu r. 1892 profesorem historyi nowożytnej w Oxfordzie.

Fructidor, t. j. miesiąc owoców (z łac. fructus — owoc), tak się nazywał w republikańskim kalendarzu francuskim miesiąc dwunasty, obejmujący pierwotnie czas od 18 sierpnia do 16 września kalendarza Gregoryańskiego, a w VIII— XIII r. rzeczypospolitej—od 19 sierpnia do 17 września.

Fructus. Przedmioty posiadające zdolność wydawania z siebie innych przez swą siłę organiczną zowią się produkcyjnemu Wszelki płód organiczny zowie się w prawie rzym-skiem F., z wyjątkiem dziecka niewolnicy (partus ancillae), ponieważ ekonomiczne znaczenie każdego niewolnika polegało u Rzymian na pełnionej przezeń pracy. Nie rodzenie dzieci było głów-nem przeznaczeniem niewolnicy, ale praca. „Partus ancillae in fruetu non est.” (L. 28 § 1,D. 22, 1.). Prócz płodów organicznych zaliczają się do F.—metale, minerały, nafta, które się kopią z ziemi, jeżeli stanowią stały dochód gospodarczy. Drzewa ścięte z lasu, na użytek przeznaczonego, są owocem z lasu przychód stanowiącym, ale przez burzę obalone nie są owocem; uważano je jakby z ziemią jeszcze połączone. Nie zaliczano także skarbu (thesaurus), znalezionego w gruncie, do F., gdyż on nie przedstawiał prawidłowego dochodu z gruntu. Dopóki owoc od rzeczy, z której go się zyskuje, nie jest odłączony, stanowi jej część składową i tworzy z nią jedną całość (F. pende?ites). Z chwilą odłączenia użytków (F separati) od rzeczy głównej, stają się one przedmiotem odrębnych praw rzeczowych. W szczególności od tej chwili staje się owoc samoistnym przedmiotem własności, czy to właściciela rzeczy, od której go odłączono, czy też innych osób. F. dzielą się na F. naturales i civiles. Pierwsze dzielą się na F. percepti, owoce zebrane, i na F. percipiendi, t. j. na owoce, które ktoś mógłby był zyskać, ale tego nie uczynił. Dalej odróżnia ustawodawstwo F. extantes i F. iam consumti, stosownie do tego, czy się jeszcze znajdują w posiadaniu tego, kto je zebrał, lub nie—owoce zużyte, lub nie. Podział na F. mere naturales i na F. industriales jest w prawie bez wszelkiego znaczenia. Od owoców naturalnych, płodów z rzeczy wydanych, należy odróżnić owoce cywilne (F. civites), t. j. wszelkie dochody, jakie ktoś pobierał z rzeczy pewnej za pomocą jakiegoś stosunku prawnego, jakiejś czynności prawnej, np. procenta od wypożyczonego kapitału, komorne za najem, dzierżawne, czynsz. Rzymianie mianowicie zaliczają do F. civiles: usurae, pensiones, operae servorum, vecturae uavium i iumentorum. Własność owoców wiszących {pendentes) należy do właściciela rzeczy, która je wydała. Właściciel s e -paratione nabywa własność owoców odłączonych (ipso iure)-, sam fakt odłączenia czyni go właścicielem. Również nabywa ipso iure własność owoców odłączonych bonae fidei possessor, t. j. posiadacz w dobrej wierze, który nie wie o tern, że swem posiadaniem narusza prawa właściciela rzeczy. Posiadającemu w dobrej wierze rzecz, która owoce wydała, dla tego własność tych ostatnich przyznano, że on lubo nie był właścicielem, jednak dominium de facto wykonywał, łożył koszta i starania na produkcyę owoców. Takim sposobem prawdziwy właściciel nie może żądać od posiadacza dobrej wiary owoców odłączonych, zebranych i zużytych — F. separati, fpercepti i consumti. Własność F. extantes gaśnie jednakże dla posiadacza w dobrej wierze, skoro właściciel zażąda plonów jeszcze istniejących, t. j. owoców, które w chwili litis contestations, w toku sprawy, jeszcze nie zostały zużyte, gdyż od tej chwili utrącą dobrą wiarę i jeżeli przegra sprawę

Koeppen „Der Fruchterwerb des possessor” (1872).

Fniczek, Trochilus (Oranismyja OrtorJiynchus). Rodzaj kolibrów, żyjących w Ameryce między zwrotnikami Tr. s. Ort. Colubris. 7i wierzchu

S. M.

Iw.

W. Gr.

o własność grantu, skazany będzie na wydanie ich właścicielowi nieruchomości. Również dzier-

żawca wieczysty (emphyteuta) nabywa samem prawem przez samo odłączenie (separatio-ne) własność owoców. Ustawodawstwo odróżniało i drugi sposób nabywania owoców—t. zw. perceptio, t. j. wzięcie w posiadanie owoców za zezwoleniem właściciela. Miało tu miejsce niejako wręczenie (traditio) F.; za pośrednictwem aktu prawnego osoba nabywała własność użytków. Powyższym sposobem nabywał własność owoców: a) użytkowca (usufructuarius). W chwili percepcyi staje się on właścicielem naturalnych owoców (F. naturales) i po zgaśnięciu użytkowania nie jest obowiązany takowych zwrócić. P. pendentes, nieodłączone czyli wiszące, winien jednakże wydać właścicielowi.—b) Także dzierżawca nabywa owoce przez wzięcie w posiadanie (perceptione). — Literatura: Heimbach „Die Lehre von der Frucht” (1843); Göppert „Über die organischen Erzeugnisse” (1869); Windscheid „Pandekten” (I § 186);

bonae fidei

T. D.

ciemno-bronzowo-lśniąco-zielony, podbródek zaś gardło i szyja po bokach miedziano-czerwone, od spodu brudno-biały. Lotki ciemno-brunatne, sterówki czarno-brunatne, z których po trzy zewnętrzne z białemi koniuszczkami. Gniazdko jego ma 1 cal średnicy i tyleż głębokości. Pokrewny mu gatunek O. (Tr.) minimus należy do najmniejszych wśród kolibrów.

Fruela lub Froila I, król Wizygotów w Asturyi i Leonie, syn i następca Alfonsa I Katolika, ogłoszony królem w r. 757, zamordowany w r. 768. Był charakteru przykrego i gwałtownego, asper moribus fuit, — jak mówi kronika,—lecz odważny i przedsiębierczy, jak przystało na kierownika państwa, bezustannie napastowanego przez Muzułmanów, broniącego swej niepodległości i wiary. F. założył miasto Oviedo, zdobył Zamorę, zwyciężył kilkakrotnie Arabów, między innerni w bitwie pod Pontumio, w Gallicyi; w bitwie tej padło jednego dnia 54000 niewiernych, a wódz ich, Abd-er-Rah-man-Ibn-Hiszam, wzięty do niewoli, został skazany na śmierć. Basków, którzy powstali, F. pobił, kraj ich spustoszył, sam zaś zaślubił młodą dziewczynę stamtąd, schwytaną podczas tej wojny, Munię, z którą miał syna, Alfonsa II Czystego. Pobił również zbuntowanych mieszkańców Gallicyi i ze zwykłą swą surowością obszedł się z nimi. Później, zazdrosny o brata swego, Vimarena, zabił go własnoręcznie, lecz sam zginął z ręki przyjaciół zabitego. Pochowano go wraz z królową Munią w Oviedo. Nastąpił po nim krewny jego, Aureliusz, jeden z jego morderców. Tak o F-i opowiadają historycy hiszpańscy.

Według relacyi Arabów jednak F. bynajmniej nie bił Muzułmanów, lecz płacił daninę kalifowi Kordubańskiemu: Abd- er-Rahman I zgodził się na pokój z chrześcianami w przeciągu pięciu lat, wymagając jednak od Asturyjczyków, aby corocznie dostarczali mu do Korduby po dziesięć tysięcy uncyj złota, po dziesięć tysięcy funtów srebra, po dziesięć tysięcy koni i mułów, tysiąc zbroi, tyleż włóczni i mieczów (r. 759, 142 rok liedżry). Ku końcowi rządów F-i (765 r.) wodzowie Arabów odwiedzili ziemie Gallicyjskie, innerni słowy poszli tam grabić i brać jeńców. Powróeiwszyt opowiadali, że mieszkańcy Gallicyi są najdzielniejsi ze wszystkich chrześcian, że żyją jak dzikie zwierzęta w górach Północnych, niechlujni, i okrywają się jedynie skórami zwierząt. Można przypuszczać, że ta wyprawa Arabów nie obeszła się bez napotkania zaciekłego oporu.— Antonio Conde „Historia de la domi-nacion de los Arabes en Espana“ (Paryż 1840); „Monachi silensis chronicon.” (Madryt,t. XVII). „Gr. Enc. Lamiraulta”.    Iw-

Fruela lub Froila II, król Asturyi (f w r. 925), trzeci syn Alfonsa Iii-go Wielkiego. Gdy wraz z braćmi zbuntował się przeciw ojcu, Alfons abdykował i podzielił pomiędzy nich swoje państwo (910 r.). Garcia, najstarszy, dostał Leon; Ordonjo — Gallicyę, F. prowincye Asturyi. Po śmierci Ordonja Ii-go (924 r.), mimo, że ten zostawił czterech synów, F. owładnął małem królestwem Gallicyi i połączył je z Astu-ryą. W r. następnym F. umarł wskutek trądu, czy też został otruty. Gotowie, korzystając z prawa wolnej elekcyi, którego długo nie używali, ogłosili wówczas królem Alfonsa IV Mnicha, starszego syna Ordonja II go.

Frugivora—zwierzęta owocożerne, np. nietoperze, workowate, tak nazwane dla przeciwstawienia mięsożernym, do tychże rzędów należącym.

Frugoni Carlo Innocenzio Maria (* r. 1692 — f 1768 r.), poeta włoski. W r. 1707 wstąpił do zakonu Franciszkanów, od r. 1716 był profesorem retoryki w Brescia; nauczał następnie w Rzymie, Bolonii i Genui; — w końcu osiedlił się na dworze książęcym w Parmie, gdzie napisał Historyę domu Farnese, która zjednała mu godność historyografa nadwornego.— Pisywał dużo poezyi, przeważnie okolicznościowych, o bardzo wytwornej, ale wymuszonej i wymanierowanej formie. — Zostały one wyda ne naprzód w 10-u (Parma 1779), a następnie w 15 tomach (Lucca 1779 r.).

Frullani Emil (* we Florencyi 1808 — f tamże 1879), poeta włoski. Brał czynny udział w wojnach narodowych 1848 i 1859. R. 1860 został członkiem Parlamentu włoskiego.—Jako członek rady miejskiej we Florencyi w r. 1865 dał pierwszą pobudkę do uroczystego obchodu jubileuszu Dantego; należy do najlepszych liryków włoskich obecnego wieku. — Cenione są

39

Enc. Powbz. Iluatr. Zesz. 181. T. XXIII

Sk.

F. G.” (Wiedeń 1873).

Frutigen, miasto okręgowe w szwajcarskim kantonie Berneńskim, o V/₂ m. na południe od jez. Thun, w miejscu, gdzie schodzą się doliny Engstligen i Kander; po wielu pożarach odbudowane porządnie i prawidłowo; wielka fabryka zapałek, wyrób samodziału, znaczna hodowla bydła i owiec; zborny punkt dla turystów; 4 100 m-ców.

szczególnie jego elegie i kancony żałobne.—Zbiór jego utworów poetyckich wydany dwukrotnie we Florencyi p. t. „Versi” (1863) i „Nuovi versi” (1874). f    w-G-

Frumencyusz (Święty), zwany przez Etyo-pów Fremonatos, w księgach etyopskich tytułowany Abba Salem „ojciec zbawienia”. Pierwszy biskup abissjński z pierwszej połowy IV wieku. Dzień jego świętowano podług kalendarza greckiego 30 listopada, podług łacińskiego 27 października. To, co wiemy o nim, podaje Rufin (Hist. Kość. X. 9); historycy greccy powtarzają i uzupełniają. Oto szczegóły. Filozof Syryjski, Meropiusz, podróżując w celu zwiedzenia Indyi, zabrał na okręt swój dwóch młodych chłopców, braci F-a i Edezyusza. W powrocie statek zarzucił kotwicę na brzegach morza Czerwonego, by odnowić zapasy; krajowcy, napadłszy na podróżnych, wyrżnęli wszystkich oprócz dwóch chłopców, których przyprowadzono do Axum i stawiono przed króla. Otoczono ich wielkiem poważaniem, i poruczono im wiele różnych czynności. Po śmierci króla królowa matka prosiła F-a, by zajął się wychowaniem następcy tronu, który był wówczas dzieckiem. F. zgodził się; na tem stanowisku wszedł w porozumienie z kupcami „rzymskimi”, którzy odwiedzali często Abissynię; z ich pomocą zaczął głosić wiarę chrześciańską. Gdy młody król dorósł, F. i Edezyusz prosili go o pozwolenie powrotu do kraju; i wyjechali rzeczywiście, ale F. zatrzymał się w Aleksandryi, w której Atanazy, podniesiony niedawno do godności biskupiej, namówił go, żeby powrócił do Axumu, by wszczepiać tam w serca krajowców idee chrześciańskie. F. dał się przekonać: wyświęcony na biskupa, przybył z powrotem do Abissynii, gdzie praca jego wydała owoce. Tradycye etyopskie potwierdzają opowiadania o nim jako o człowieku prawdomównym. —H. Rudolf „Hist, a ethiopi ca” Frankurt (1861), Również „C ommentarius a d hist, ae thiopi-cam” „1691 i „Appendix” (1691); Dilmann w „Zeitschrift der deutschen morgent, Gesellsch.” (1852 r. VII) i w „Abhandl. der Berliner Akademie” (1878 i 1886 r).

Frundsberg, Fonsberg albo Freundsberg Jerzy, głośny wódz niemiecki (* na zamku Min-delheimie, pod Schemmingen, 24 września 1473, f tamże 28 sierpnia 1528). Syn jednego z naczelników Ligi szwabskiej, Ulrycha F-a, walczył przy boku ojca, w Kampanii, 1492 r. przeciw księciu Albertowi Bawarskiemu, a szczególnie odznaczył się w wojnie ze Szwajcarami (1499). Po bitwie pod Ratysboną 12 września 1504 na rycerza pasowany przez cesarza Maksymiliana I uczestniczył we wszystkich następnych wojnach, w Geldryi (1505), i we Włoszech podczas Ligi Kambryjskiej. W wyprawie wirteinberskiej 1519 prowadził całe wojsko Związku Szwabskiego. W wojnie przeciwko Franciszkowi I-mu ocalił pod Valenciennes armię Karola V-go. W r. 1522 zajął Medyolan, pobił wodza francuskiego Lau-treic’a pod Bicocca, a w 1525 przyczynił się do zwycięstwa pod Pawią. Własnym kosztem prawie zwerbował korpus 12 tysięczny landsknech-tów i połączył się z konetablem de Bourbon, lecz nie miał udziału w szturmie i zrabowaniu stolicy papieskiej. Ponieważ bunt żołnierzy przyprawił go o apopleksyę, odwieziono go tedy do Mindelheim. Jest on właściwym twórcą piechoty niemieckiej, owych słynnych landskneclitów, który niejednokrotnie zwycięstwo armiom cesarskim zapewnili. Heilmann „Georg von Frundsberg” w „Kriegsgeschichte v. Bayern, Schwaben” (Monachium 1868).

Fruszka Góra, Syrmijskie Góry, Vrdnik, Vrtnik, pasmo wyniosłości w Sławonii, między Dunajem a dolną Sawą, biegnące ze wschodu na zachód na długości 40 km. i podnoszące się z obszernej neocenicznej i dyluwialnej równiny. Zbocza północne ku Dunajowi opadają stromo i przysuwają się do samego koryta rzeki; natomiast stoki południowe są łagodne i do Sawy nie dochodzą. Jądro gór składa się głównie z błyszczącego łupku gliniastego, okrytego na północy i południu dwoma równoległemi pasami serpentynu, na którego skałach zbudowanym jest między innemi i Petrowaradyn. Przecięciowa wysokość grzbietu dochodzi do 400 m., najwyższy zaś szczyt, Czerweny Czol, sięga 546 m. Całe pasmo okrywają piękne bory dębowe i bukowe, śród których płyną wąwozami liczne i bystre strumienie; na zboczach południowych rośnie wyborne wino oraz drzewa owocowe, a zwłaszcza słynne śliwki.—Wzgórza okoliczne pełne są monasterów prawosławnych, bardzo malowniczo położonych, stąd też F. G. nazywaną bywa Syrmij skim Atosem. W górach jest nieco węgla kamiennego, lecz głównie wydobywają z nich wapień, dostarczający wybornego cementu

i wapna. Por. Lenz „Beitrage zur Geologie der

And. S.

And. S.

Fry Elżbieta, filantropka angielska(* w Norwich w 1780 r.—f w 1845). Córka bogatego bankiera, Yohna Gurney’a, spokrewniona przez matkę z Robertem Barclay’em, przyjacielem i towarzyszem Jerzego Foxa, wstąpiła w 18-tym roku życia do Towarzystwa przyjaciół czyli Kwakrów; zaślubiwszy w r. 1800 kupca londyńskiego, poświęciła się wyłącznie reformie poprawczej przestępców, zaczynając swą pracę od oddzielania płci w więzieniach, klasyfikacyi przestępców kryminalnych, wprowadzenia dozoru kobiecego nad kobietami i t. d. W towarzystwie

D.

S. Rew.

And. S.

Frydenwald Michał, prawoznawca polsko-pruski w XVI wieku, rodem z Elbląga, wykształcony w akademiach niemieckich; za powrotem do kraju wkrótce zyskał sławę z wymowy i znajomości prawa. W zawichrzeniacli gdańskich i elbląskich ważną odegrał rolę, jako instygator królewski, o nich pozostawił dzieło pod t. „Accussatio criminalis contra rebelles” (Kraków

brata swego zwiedziła więzienia Anglii, Szkoeyi, częściowo Francyi, Belgii, Hollandyi i Niemiec, ogłaszając po każdej wizycie sprawozdania i projekty reformy, które wszędzie prawie przyjęto z uznaniem.

Fryburg, ob. Freiburg.

Frycz v. Frycze (Fritsehe). Herb polski z indygenatu. Na tarczy dwudzielnej na przedziale dwóch pól, prawego—złotego, a lewego—błękitnego, stoi srebrna kolumna z podstawą i kapitelem doryckim; na niej złota szlachecka korona. Z prawej strony o kolumnę przedniemi nogami wspiera się szara koza, z lewej zaś również o kolumnę wspiera się czarna koza. W koronie szlacheckiej nad hełmem takaż kolumna jak na tarczy i z lewej jej strony złota koza, wspierająca się o nią przedniemi nogami. Labry błękitne, podbite złotem. Herb ten według b. Her. Kr. Polskiego, wraz z indygienatem polskim otrzy-

Fig. 53. Frycz y. Frycze (herb polski).

mał jakoby Karol Abraham Fritsch v. Fritsche, referendarz Dworu Saskiego, baron św. państwa Rzymskiego w roku 1768 („Vol. Leg.” VII, 800). Używa teraz tego herbu rodzina Fryczów, wyprowadzająca się od rzeczonego Karola bezzasadnie, albowiem z herbarzy niemieckich okazuje się, że herb Karola Abrahama Fritscha był zupełnie inny, mianowicie: w polu czarnem krokiew srebrna, pomiędzy trzema złotemi gwiazdami; nad hełmem pomiędzy dwoma czarnemi orlemi skrzydłami—gwiazda złota. Herbem zaś wyżej opisanym pieczętuje się po dziś dzień inna rodzina Fritschów z Palatynatu. Bezzasadności wyprowadzania się polskich Fryczów od Karola Abrahama dowodzi także „Genealogisch. Taschenbuch der freiherrlichen Haüser”, z którego to źródła dowiadujemy się, że Karol Abraham miał jedynego syna Gustawa, zmarłego w 1827 r. bezpotomnie. Biorąc pod uwagę wszystko*, co wyżej powiedziano- trzeba dojść do wniosku, że w Polsce znaleźli się przedstawiciele dwóch rodzin Fritschów—saskiej i palatynackiej. Saska zgasła, palatynacka zaś dla podobieństwa imion niektórych członków i nazwiska przypisaną została mylnie przez b. Heroldyę kr. Polskiego do rodziny saskiej. (Sieb ma cher T 11, 3 str. 2; T. III, 1 str. 52; Niesiecki t. X przypiski Bobro-wicza; Borkowski; Herb. rodź. szlaeh. kr. Pols. Polaczek. Spis rodzin szl. pols; Ostrowski Księga Herbowa Rodów Polskich).

Frycz Modrzewski, ob. Modrzewski.

Fryczyński Michał agronom (* 1792 r.—f 1859 r.), z pierwszej połowy XIX stulecia, kolega

M. Oczapowskiego (ob), nauki odbywał w Liceum krzemienieckiem, następnie, wysłany kosztem rządu za granicę, słuchał wykładów u sławnego A. Thaera w Móglinie. Powróciwszy do kraju, miał objąć katedrę gospodarstwa wiejskiego w liceum, lecz wkrótce powołany został na takież stanowisko'do uniwersytetu wileńskiego, którego zarząd przeznaczył folwark Zameczek, położony w okolicach Wilna, w pobliżu Werek, na założenie w nim wzorowej fermy pod kieruu-kiem F-go. Z powodu zamknięcia uniwersytetu w r. 1832 zamiary te nie doszły do skutku. Wynagradzając wszakże F-go za doznany zawód, rząd oddał mu w posiadanie folwark Zameczek na prawach wieczystej dzierżawy. Zajmując się gospodarstwem na roli, w wolnych chwilach F. imał się też i pióra i pisywał liczne artykuły do pism perydycznych. Podobno dużo prac jego pozostało w rękopiśmie

Frydek, Friedeck, F rededeck, miasto na Szląsku Austryackim, na prawym brzegu 0-strawicy, 315m. n. p. m., przy drodze żel. do Ostrawy, Cieszyna i Frydlandu; 7 374 m-ów (1890), w tej liczbie 60°/₀ Czechów, 36°/₀ Niemców, 4°/₀ Polaków. Liczne wieże, kościoły i budowle nadają miastu charakter starożytny; po raz pierwszy wspomniane jest w dokumentach pod r. 1416, jako należące wraz z sąsiednim Mistkiem do książąt Cieszyńskich, od których nabyli je książęta Głogowscy, a następnie biskupowie Oło-munieccy; obecnie należy do sukcessorów po ar-cyksięciu Albrechcie. Z gmachów wyróżnia się starożytny kościół ś. Jana, słynny z odpustów kościół P. Maryi (1740), obszerny zamek, niegdyś książąt Piastowskich z kaplicą; jest tu magistrat, poczta, telegraf, szkoła miejska, trzy gminne, szpital, bazar, przędzalnie, tkalnie (słynne muśliny), fabryki wyrobów żelaznych; znaczny handel. Dekanat katolicki F. należy do dyecezyi Wrocławskiej.

1569). O życiu jego ob. Ossolińskiego J. M | 18 czerwca zaś w Rzymie koronowany został w „Rozmaitościach nauk. krak.”, 1828, nr. 1. przez Adryana IV na cesarza. Rzymianie pró-Fryderyk—imię wielu panujących, połączone bowali przedtem wejść z nim w porozumienie, nieraz z drugiem imieniem, jak A u g u s t, W il- F. próby te z góry i pogardliwie odrzucił, Arii elm. Nie zważajac na miejsce alfabetyczne nold musiał uciekać. Ale już w Rzymie wy-tych połączeń, uszeregujemy zarówno Frydery- buchły zatargi z papieżem. F. nie chciał koków, jak Fryderyków Augustów i Fryderyków nia papieskiego prowadzić za uzdę, nie ustępo-Wilhelmów w porządku alfabetycznym krajów wał papieżowi w sprawie terrytoryów Matyldy, i chronologicznym wewnątrz jednego kraju, a Gdy w dodatku Rzymianie znowu się poruszyli, zatem:    F. pośpiesznie musiał z Rzymu ustąpić. Z tru

1. Cesarstwo Rzymsko-Niemieckie czyli „Chrzęściańskie”.

Fryderyk I Rudobrody (Barbarossa), cesarz świętego rzymskiego imperyum nacyi niemieckiej (* około 1123 r., panował od 1152—f 10 czerwca 1190 r.). Był synem hercoga Fryderyka II szwabskiego, zwanego „Jednookim”, brata cesarza Konrada III. Matką F-a była Judyta Welf, rodzona siostra Henryka Pysznego, a więc ciotka Henryka Lwa. Wiadomo, że właśnie ta rodzina Welfów oddawna rywalizowała z rodziną książąt szwabskich i Konradowi III największe stawiała trudności. F. przez matkę zbliżał obydwa rody, mógł nadto wywieść się od naddziada, Henryka IV cesarza. Pokrewieństwo z Welfami było też prawdopodobnie głównym motywem, dla którego Konrad III jego właśnie, a nie własnego syna, również Fryderyka, polecił na następcę. Zaważył niewątpliwie też fakt, że F. był niezmiernie popularną, rycerską osobistością. Już za Konrada III zajmował nieraz pośredniczące stanowisko pomiędzy nim a Welfami. Sławę rycerską zdobył, uczestnicząc w wyprawie krzyżowej Konrada III (1147—1149). F. wybitnie odróżniał się od wyniosłych i wyrosłych cesarzy domu Salic-kiego. Średniego wzrostu, białej twarzy, o jasnym zaroście, z rumieńcami, zawsze uśmiechnięty, jowialny, był typem sympatycznego Niemca. Zalety umysłowe posiadał w wysokim stopniu, w razie potrzeby umiał być surowym.—

5 marca 1152 r. został F. wybrany na króla; czy jednomyślnie, bez oppozycyi, niewiadomo.

Już 9 marca koronował się w Akwisgranie.

W każdym razie musiał okupić swój wybór ustępstwami, z których najważniejszem było nadanie Henrykowi Welfowi Bawaryi, wbrew pre-tensyom Babenbergów. W r. 1153 w Konstan-cyi przyszedł do skutku układ pomiędzy F-em a papieżem Eugeniuszem III. W Rzymie panowała Rewolucya z Arnoldem z Brescii na czele,

Normannowie również wrogie zajmowali względem Kuryi stanowisko. Układ w Konstancyi był dla papiestwa korzystny, ale opierał się na kruchych podstawach. F. marzył o władzy Karola W., Ottona I, a nawet dawnych imperatorów rzymskich. Z małym pocztem wojska podążył na jesień 1154 r. do Włoch. Na początku r. 1155 koronował się w Pawii koroną żelazną królów lombardzkich. Przedtem odbył pierwszy swój wiec włoski na pamiętnych polach Roncaglia, ¹ pieżem Adryanem IV starcie wywołał legat

dnością przebił się przez Północne Włochy. Pierwsza więc wyprawa F-a do Włoch zakończyła się niepowodzeniem. Zamałe miał siły, zanadto mało istotę spraw włoskich rozumiał. Zrozumiał je dopiero pod koniec życia.—W Niemczech podczas nieobecności F-a wrzały zatargi między książętami. Nad Renem w najlepsze rozkwitało rabusiowe rycerstwo (Raubritter). F. poskramia rabusiów, godzi w r. 1156 Welfów z Babenbergami, wynosząc ziemie austryackie do godności samodzielnego księstwa, podległego wprost cesarzowi, a zachodnio-południową część Niemiec stara się utrzymać w ręku swej rodziny, Szwabię nadaje bratu stryjecznemu, synowi Konrada III; brata swego rodzonego, Konrada, mianuje hrabią palatynem Renu. W maju 1156 r. żeni się F. z Beatryczą, hrabianką Wyższej Bur-gundyi. Na tej podstawie stara się osiągnąć, nie fikcyjną, lecz realną, władzę w królestwach Burgundyi i Arelatu. W r. 1157 F. rusza na wyprawę polską, w interesie wygnanego Władysława. Udało mu się przebyć Odrę, przedostać się przez groźne bory polskie i zasieki, dotrzeć do Poznania. Nastąpiła scena w Krzysz-kowie nad Wartą, gdzie Kędzierzawy z mieczem u szyi i boso stanął przed groźnym cesarzem. Twarde warunki ugody: zapłata kosztów wojennych, dostarczenie hufca na wyprawę włoską, oddanie brata Kazimierza w zakład, stawienie się na sejm najbliższy dla zgody z Władysławem. Kędzierzawy warunki te przyjął i F.— pierwszy z cesarzy, któremu powiodła się wyprawa do Polski, w tryumfie wrócił do Niemiec. W sześć lat później na żądanie F-a synowie Władysława otrzymali Szląsk (w r. 1163). W tym samym czasie F. regulował spory o tron w Danii; król Anglii uznał jego zwierzchnictwo; król węgierski obiecał na najbliższą wyprawę włoską posiłki. Z wyprawy polskiej F. podążył na wiec w Besançon, w październiku 1157. Znaleźli się tam posłowie wszystkich prawie krain Europy (z wyjątkiem Polski). F. stanął wówczas u szczytu swej potęgi. Na tym samym zjeździe bezansońskim zrodził się nowy zatarg z papieżem i z Włochami (miastami Lombardyi). Wrogie stanowisko F-a względem miast lombardz-kicli było wynikiem jego dążności południowo-niemieckiego dynasty do opanowania Lombardyi, do bezpośredniego wykonywania tamże praw zwierzchniczych i pobierania dochodów, a z pa-

kardynał Roland Bandinelli (późniejszy Aleksander III), wyrażając się o cesarzu jako o „lenniku papieskim”. Odezwania się tego o mały włos Roland nie przypłacił życiem. — W czerwcu 1158 r. F. przekroczył Alpy po raz drugi. Naprzeciw niego stała liga miast lombardzkich: Brescia, Piacenza, Parma, Modena z Medyola-nem na czele. F. miał jednak niektóre miasta po swej stronie, te, które nie chciały poddać się zwierzchnictwu Medyolanu (Pavia, Cremona, Lodi, Como). F. obiegł Medyolan w lipcu, we wrześniu zmusił mieszkańców do poddania się. Nastąpił groźny wiec, znowu na polach Ronkal-skich. F. znajdował się teraz pod wpływem niechętnego papiestwu episkopatu lombardzkie-go, będącego zarazem urodzonym wrogiem miast lombardzkich (Biskupi pierwotni byli panami tych miast, lecz władzę swą polityczną utracili) i pod wpływem prawników, wielbicieli starego prawa rzymskiego, przyznającego cesarzom pełnię władzy „Quod principi placuit,legis habet vigo rem” (ob. Glossatorowie i Rzymskie Prawo). Przez wydane na tym wiecu Ustawy Ronkalskie F. znosi swobody miast Lombardyi—wprowadza do nich urzędników ze swego ramienia (podesta). Medyolan podnosi znowu bunt. Zimą z 1159 na 1160 F. burzy Kremonę, poczem wchodzi w zatarg z papieżem. Adryan IV żąda wypełnienia warunków ugody Konstancyeńskiej z r. 1153, dodając nowy: Biskupi lombardzcy nie mają być uważani za lenników cesarza. Naturalnie, zwycięski F. żądaniom tym odmawia. Adryan łączy się z miastami lombardzkiemi, z Wilhelmem I-ym sycylijskim, zawiązuje układy z Byzancyum. starcie się zaostrza, gdy po śmierci Adryana, wybór pada na kardynała Rolanda, t. j. Aleksandra III. Trzech kardynałów, stronników F-a, kładzie swe veto, wybierając antypapieża Wiktora IV (wrzesień 1159). Po synodzie w Pa-wii F. zmusza biskupów niemieckich i lombardzkich do uznania Wiktora, za Aleksandrem oświadcza się cały świat katolicki. W 3-ej wyprawie r. 1160—1162 F. zdobywa Medyolan; „caroceio” medyolańskie dostaje się w jego ręce; odsyła je do Rzymu. Teraz objawił się gniew F-a względem Medyolanu w całej surowości, w niezmiernie charakterystycznem okrucieństwie. Miasto wydane zostało na łup swych lombardzkich rywali, mury zburzono doszczętnie, a co najważniejsza, mieszkańców zmuszono do wysiedlenia się i uprawiania roli. F. chciał w ten sposób rozwój miast włoskich cofnąć o parę wieków wstecz—na poziom gospodarki feodalno-rolnej. Na razie więc te miasta leżały u nóg jego.—Tymczasem wypadło mu wracać do Niemiec. Wybuchły tam znowu walki między Lwem a Albrechtem Niedźwiedziem, między książętami a biskupami. Były to czasy, kiedy Henryk Lew organizował swe wielkie państwo sasko-bawar-skie. Załatwienie spraw niemieckich zajęło F-owi parę lat czasu, przyczem, czyniąc ustępstwo na rzecz Lwa, F. jednak stale działał w porozumieniu z biskupami, a jeden z nich, Reinald z Dassel,' był jego najwpływowszym doradzcą i kanclerzem. W Lombardyi ucisk cesarski dawał się silnie uczuwać; Aleksander III był znowu wRzymie. W r. 1165 po śmierci Wiktora IV F. przeprowadził uznanie ze strony Niemiec nowego antypapieża Paschalisa III, w październiku 1166 r. ruszył znowu, po raz czwarty, do Włoch. Cel wyprawy był podwójny: wypędzić Aleksandra z Rzymu i zgnębić do reszty miasta lom-bardzkie, które napowrót związały się z ligą, potężniejszą niż przedtem i ściśle związaną z papieżem. F. pomija wszakże Lombardyę i maszeruje wprost na Rzym, zdobywa go; Paschalis III koronuje jego żonę Beatryczę w katedrze św. Piotra. Rzym został wydany na pastwę żołnierzy. Aleksander III musiał uciekać do Benewentu. Naraz wybucha w wojsku F-a epidemia, która podobno zabrała mu 25 000 ludzi. Widziano w tem palec Boży, nawet w Niemczech, za nieuznawanie prawowitego papieża. Teraz wybuchło powstanie Rzymian, a zaraz potem i miast lombardzkich; z największą trudnością udało się F-owi ujść do Burgundyi (1167). W Niemczech F. zastał rozstrój zupełny i niemało sympatyj dla Aleksandra III. Surowe kroki F-a przywróciły przynajmniej spokój. W każdym razie z niewielkiem tylko wojskiem wyruszył F. w r. 1174 na piątą wyprawę do Włoch. Miał przeciwko sobie wielką ligę lombardzką, do której weszły: Medyolan, Kremona, Brescia, Mantua, Ferrara, Werona, Padwa, Lodi, Piacenza, Modena i inne, nawet Wenecya. Zorganizowała się ona już w r. 1167. Ścisły sojusz wiązał je teraz z Aleksandrem III. Za widomy znak tego sojuszu służyła nowozbudowana wspólnemi siłami forteca, przezwana na cześć papieża Aleksandryą (Alessandria). F. obiegł ją, ale bezskutecznie; nawiązane rokowania w Montebello (1175) spełzły na niczem. Wobec szczupłości swych sił wojennych F. zwrócił się z żądaniem o pomoc do książąt niemieckich, mianowicie do tego, któremu tyle usług wyświadczył, do Henryka Lwa: ten wszakże na pamiętnym zjeździe w Chiavenna, w marcu 1176 roku, odpowiedział na jego prośbę—zimną odmową. Opowieść, jakoby F. miał upaść na kolana przed Lwem, należy uważać za legendę. Dla czego Henryk Lew zawiódł w tym decydującym momencie F-a? niewiadomo. Istnieje przypuszczenie, że działał tak z powodu niechęci do wzmagają-• cego się wpływu biskupów niemieckich, których był zaciętym wrogiem. W księstwach swych starał się sprowadzić ich do poddaństwa, nie zezwalając im na wykonywanie praw zwierzch-niczych.—Pomimo odmowy Lwa, F. rzucił się do dalszej walki z Lombardami. D. 29 maja 1176 r. nastąpiła walna bitwa pod Legnano. F. został na głowę pobity; musiał przeto zaniechać dum-I nych swych planów i zgłosić się z pokojowemi

-Su;

igspsà

BI

girfM

Atel

I

11

Fig. 54.

Fryderyk I Rudobrody.

propozycyami do Aleksandra III. Układy przeciągały się długo; Aleksander III nie chciał nic czynić bez udziału sprzymierzeńców, *t. j. miast lombardzkich i króla sycylijskiego. Nastąpiło więc pamiętne spotkanie dwóch potentatów świata chrześciańskiego w Wenecyi 24 lipca 1177 r. Przed kościołem św. Marka F. wzruszony padł do nóg papieżowi; ten go podniósł i dał mu pocałunek pokoju. Ziemie, stanowiące patrimonium św. Piotra, wróciły do papieża; z Lombardami i z królem sycylijskim stanął sześcioletni rozejm. Dopiero w r. 1183 przyszło do zawarcia w Kon-stancyi stanowczego pokoju z miastami lombardz-kiemi. Samorząd ich został uznany przez F-a, wzamian za to miasta zgodziły się płacić znaczne summy do skarbca cesarskiego, ale bez pośrednictwa urzędników niemieckich. Pewne prawa zwierzchnicze pozostały przy cesarzu (ob. Liga 1 om b a r d z k ay. Załatwienie spraw włoskich zyskanie stałych źródeł dochodu z miast lombardzkich, możność zapewnienia opieki masie ministeryałów cesarskich (rycerzy, którzy nie weszli jeszcze w zależność lenną od książąt i innych bezpośrednich lenników cesarskich) wzmogła teraz powagę F-a w Niemczech. F. koronuje się na króla Burgundyi r. 1178, w mieście Arles, stąd wyrusza do Niemiec, do swych staufeuskich terrytoryów. Tutaj organizuje walkę ze zbuntowanym wasalem, Henrykiem Lwem. Walka ta dla F-a zbyt trudną nie była. Henryk Lew (ob.) miał znaczny zastęp wrogów, mianowicie: biskupów i książąt, których pozbawił praw zwierzchniczych albo posiadłości. F. pozywa Henryka na sąd na sejmie Wormackim (styczeń 1179); ten się nie stawia, więc na wielkim zjeź-dzie w Wiirtzburgu (w styczniu 1180), zaocznie zostaje skazany na banicyę, na konfiskatę len i dóbr własnych dziedzicznych. W motywach wyroku wymieniono gwałty na kościołach i rycerzach popełniane, nieposłuszeństwo i niestawiennictwo na sąd cesarski, lecz przemilczany mądrze motyw osobisty, chociaż najważniejszy: odmówienia pomocy w r. 1176. Księstwa Henryka zostały rozdane jego wrogom. Wielkie państwó Welfickie w jednej chwili się rozprysło. Forteca Ratzeburg została zdobyta, Henryk zamknął się w Lubece. F. aż tu za nim podążył. Lubeka, wypieszczona przez Lwa, musiała się poddać. Na sejmie w Erfurcie w r. 1181, w grudniu Lew rzucił się do nóg F-owi. Ten go podniósł i objął, ale biskupi i książęta nie dopuścili do ustępstw. Henryk musiał iść na wygnanie. Walka ta nie jest pozbawiona pewnego znaczenia dla Polski. Henryk organizował swe państwo w kierunku północnym—między Elbą a Wezerą. Teraz księstwo Saskie otrzymał syn gnębionego przez Henryka, Albrechta Niedźwiedzia, Bernhard anhalcki. Wzmagała się w ten sposób potęga Askańczyków, dążących na Wschód od Odry. Zajęty walką z Henrykiem, nie mógł w tym czasie F. dać posłu

chu knowaniom Mieszka Iii-go, dążącego do obalenia rządów Kazimierza Sprawiedliwego (1180).— W maju 1184 miał miejsce wielki sejm w Mo-guncyi — drugi moment tryumfu dla F-a po pierwszym bezansońskim: otoczyło go 70 książąt z różnych stron Europy. Pola okoliczne zaległo 70,00o rycerstwa. Tu F. pasował dwóch swych synów na rycerzy. W Mo-guncyi postanowiono drugą wyprawę na Polskę. Wojska prowadził już syn F-a, Henryk, przez Erfurt do Halli. Tu zabiegli drogę posłowie polscy i znowu wyprawa została zaniechaną za cenę uznania zwierzchnictwa cesarza nad Polską. W r. 1186 F. mianował Henryka cezarem, czyli przeznaczał go na cesarza, swego następcę. W tym też roku ożenił go z Konstancyą, dziedziczką królestwa Sycylii. Dało to pochop do nowych zajść z Kuryą rzymską w związku ze staremi niezałatwionemi sprawami. Już groził wybuch nowego starcia, gdy naraz spadła na Europę, jak piorun, wiadomość o zdobyciu przez Sala-dyna Jerozolimy (1187). F. postanowił schyłek życia poświęcić wyprawie krzyżowej: w maju 1189 wyruszył na czele świetnego wojska z Ra-tysbony (Regensburga), pozostawiając, jako swego zastępcę, Henryka. Pociągnął przez Węgry, Serbię i Grecyę. Tu siłą otworzył sobie dostęp do morza Marmara. Z Gallipoli w marcu 1190 przeprawił się do Azyi. D. 18 maja odniósł świetne zwycięstwo nad sułtanem kraju Ikonion. Stąd zwrócił się w dolinę rzeki Kalykadnos i w nurtach jej podczas przeprawy, czy w kąpieli, znalazł śmierć. Ten zgon niezwykły—na dalekim Wschodzie, na pobożnej wojnie — dodał uroku postaci jego. W wyobraźni ludu niemieckiego F. stanął obok Karola W. i Ottona W., ze względu na popularność nawet ich przewyższył. Około imienia jego wytworzyła się legenda, odnosząca się właściwie do jego wnuka, Fryderyka II: że w górach Salzburga lub Turyngii, pochylony nad kamiennym stołem, dokoła którego owija się jego długa broda, śpi, nasłuchując znaku przebudzenia. Gdy znak ten będzie dany, F. wstanie i zacznie się wiek złoty dla Niemiec. — F. wywierał i w swoim czasie potężne wrażenie na ludy. Nawet do Polski przenikają za jego czasów pojęcia wszechwładzy cesarskiej. Parafrazując słowa Ewangelii, Kadłubek napisze: „Na

St. Z akr z.

ziemi dwaj mocarze mają moc stanowienia i rozwiązywania praw, a tymi mocarzami są, papież i cesarz”. Z drugiej strony nie da się zaprzeczyć, że dla zdobycia tej potęgi F. rzucił na szalę resztki prerogatyw cesarskich; nad książętami władzy nie miał już prawie żadnej, był tylko wśród nich księciem najpotężniejszym.— J astrów u. Winter „Geschichte der Hohenstaufen” (Część I, 1897). — Lamprecht „Deutsche Geschichte” (Część III).—Davisse „Histoire Générale” (Tom II).

Fryderyk II, cesarz (* 26 gr. 1194 w miasteczku Jesi, w margrabstwie Ankony — f 13 grudnia 1250 r. we Fiorentino). Wnuk poprzedniego, a syn Henryka VI i Konstancyi, córki ostatniego prawowitego króla Sycylii z dynastyi normandzkiej. Od kolebki też był zwany królem Obojga Sycylij; przez książąt niemieckich, choć jeszcze nieochrzczony, obrany na następcę ojca. W chwili zgonu ojcowskiego (28 września 1197) miał zaledwie trzy lata. Z początku stronnictwo Hohenstaufów wahało się, czy nie należy stać przy F-u jako królu niemieckim. Stanowisko jednak północnych Niemiec zmusiło jego stryja, Filipa szwabskiego, do podjęcia na własną rękę pretensyi do tronu w Niemczech. F-owi przeto pozostało tylko dziedziczne królestwo Sycylii. Nawet tu niepewne było jego panowanie, zwłaszcza, gdy cesarz Otto IV Welf, po śmierci Filipa wtargnął do Włoch i sięgał po Sycylię, uznając ją za „część imperyum”. Utrzymanie się na tym tronie zawdzięczał nieletni jeszcze F. stolicy Apostolskiej. Było to następstwem rozsądnego kroku Konstancyi, że w przewidywaniu blizkiego swego zgonu, powierzyła syna opiece Innocentego Iii-go. Wprawdzie odświeżał się przez to i zacieśniał stosunek lenniczy królestwa do Stolicy Apostolskiej, a w dodatku Innocenty III pogranicze nea-politańskie, na południe od rzeki Liris, wciągnął w zakres swego wpływu politycznego; ale też po śmierci Konstancyi zupełnie lojalnie wywiązał się ze swego obowiązku opiekuna względem F-a. Obronił go przed Ottonem, poprzednio zaś zwycięsko rozprawił się z ponawiane-mi po razy kilka najazdami Saracenów sycylijskich na część neapolitańską królestwa, troszczył się skutecznie o utrzymanie pokoju wewnętrznego. Nie da się jednak zaprzeczyć, że prócz powyżej wymienionych korzyści ciągnął jeszcze Innocenty inne. Oto, przewaga w zarządzie królestwa znalazła się teraz po stronie episkopatu, co stanie się w późniejszym czasie jednem z najobfitszych źródeł nienawiści pomiędzy F-em a papiestwem. W całym tym okresie czasu (do roku 1211) F. przebywał i wychowywał się głównie w Sycylii, w starej stolicy królów normandzkich, w Palermo. Znakomici mi-nisteryałowie cesarscy, którymi otaczali się jego dziad i ojciec we Włoszech, zostali teraz przez Innocentego usunięci. Zył więc F. w otoczeniu magnatów normandzko - sycylijskich, od których musiał wiele znosić przykrości, woli ich musiał ustępować (porównać można jego położenie z Henrykiem IV, z Iwanem Groźnym). Najważniejszy czynnik jednak wychowawczy stanowiła atmosfera duchowa dworu palermitań-skiego. Była to atmosfera na poły cywilizacyi chrześciańskiej, na poły oryentalno - muzułmańskiej. Królowie normandzc}?- tym podwójnym wpływom ulegali. Życie dworskie było silnie zabarwione oryentalizmem (wspaniałe pałace, ogrody, zwierzyiice, haremy, zastępy eunuchów, saraceńskie gwardye). Ważniejszą i dodatniej-szą stronę oryentalizmu stanowił żywy interes dla zagadnień naukowych (ob. Roger II sycylijski). F. znał języki, jak nikt ze współczesnych monarchów: łacinę, arabski, grecki, niemiecki i francuski. W ludowem narzeczu włoskiem pisał poetyckie utwory. Kazał przekładać dla siebie dzieła Arystotelesa, tudzież rozmaitych arabskich filozofów. Arabskim i żydowskim uczonym stawiał zagadnienia matematyczne (algebraiczno-geometryczne). Sam F. jest autorem dzielą, poświęconego ornitologii, w którem widać znakomity zmysł obserwacyjny. Dalej w Palermo czuć było wówczas silny wpływ islamizmu. Wpływ ten prowadził na dworze z jednej strony do pewnej obojętności w sprawach religijnych, do pewnego libertynizmu, z drugiej strony stawiał wciąż przed oczy ideał monarchów muzułmańskich, władzców tak dobrze ciała, jak i duszy swych poddanych, ideał kalifów-teokra-tów. Ścisłe stosunki z państwam muzułmańskie-mi, oparte na interesach sąsiedzkich i handlowych, miały ten znowu skutek, że w Sycylii przyzwyczajono się patrzeć na muzułmanów, jak na ludzi równych chrześcianom i z którymi, jak z chrześcianami, można traktować. Szereg wskazanych wpływów wydał taki rezultat, że F., od dziecka genialny i energiczny Normand, stał się obcym światu germańskiemu, papiestwu, i był narażony na szereg starć zasadniczej natury z ówczesnym światem feu-dalno-katolickim. Już w 14-tym roku życia, a więc w r. 1208, Innocenty III uznał F-a za pełnoletniego. Rosnące niepokoje w Niemczech z konieczności jednak zwracały uwagę na F-a, zwłaszcza od czasu, gdy Otto w walkach z Ka-nutem duńskim stanowczo działał na szkodę książąt saskich. We wrześniu 1211 r. najznakomitsi książęta niemieccy w Norymberdze wybrali F-a na króla Niemiec. Poseł ich przybył do Rzymu. Innocenty, który niedawno ożenił był F-a z Konstancyą arragońską (o dziesięć lat od niego starszą)—bynajmniej nie mógł być nowemu projektowi przychylnym. Oddawna przecież papieże postawili za zasadę, że korony Niemiec i Sycylii nie mogą spoczywać na jednej głowie. Gdy jednak Otto wobec papieża w sprawach włoskich począł zajmować stanowisko przypominające Henryka VI, Innocenty ustąpił i dał zezwolenie na powołanie F-a do tronu niemieckiego. Zasadzie tej Innocenty czynił zadość, zmuszając F-a do zrzeczenia się tronu sycylijskiego na rzecz jednorocznego syna, Henryka, którego też odrazu koronowano, a jego opiekunem został mianowany, nie ojciec, F. ale matka, Konstancya arragońska. W marcu 1212 był F. w Rzymie, ponowił lenną przysięgę co do Sycylii Innocentemu i śmiało udał się przez Alpy do Niemiec. Poparcie episkopatu dało mu wstęp do Konstancyi, dalej do Breisach. W krótkim czasie F. został panem w starych terytoryach Holienstaufów. W listopadzie zawarł traktat z Filipem Augustem francuskim, zwrócony przeciwko Ottonowi i Janowi Bez Ziemi. Filip August dostarczył F-owi znacznych funduszów (20 000 grzywien), które wahających się książąt przechyliły stanowczo na jego stronę. Dnia 5 grudnia 1212 r. został F. powtórnie wybrany i już d. 9-go koronowany na króla Rzymian w Moguncyi. W lipcu 12 J 4 Otto został pobity pod Bouvines przez Filipa; teraz rzucił się na niego F. i zmusił go do usunięcia się z linii Renu. Zaledwie parę zamków przy nim zostało. W r. 1215 r. 25 lipca F. koronował się w Akwizgranie. Dopóki żył Innocenty (do roku 1216), F. miał jednak ręce związane i zresztą absorbowały go wewnętrzne sprawy niemieckie. Jak daleki był jednak od zrzeczenia się władzy nad Sycylią, dowodzi fakt, że już w r. 1216 syna Henryka wraz z Konstancyą sprowadził do Niemiec. Wpływom Innocentego przypisać należy przecież jeden fatalny krok ze strony F-a, którego znaczenie wystąpiło w przyszłości. Oto w dniu koronacyi w Akwizgranie F. wziął na siebie krzyż, t. j. zobowiązał się do wyprawy krzyżowej. Wyprawa została naznaczoną na rok 1217. Innocenty umiałby prawdopodobnie zmusić do niej F-a; ale d. 13 lipca 1216 r. umarł. Teraz F. odetchnął. Wyprawa krzyżowa zakończyła się niepowodzeniem. Na gwałt trzeba było pomocy niemieckiej. Tę chwilę wyzyskał F. wobec sędziwego i słabego następcy Innocentego, Honoryusza: wymógł obietnicę koronacyi na cesarza jeszcze przed wyprawą, tudzież zgodę na pozostawienie Sycylii w jego (F-a) dożywotniem posiadaniu, a więc zdecydo-wanem zostało połączenie Sycylii z koroną cesarską. Niebawem też F. przeprowadził wybór syna swego, Henryka, na króla Niemiec (w kwietniu 1220 r.) — co prawda, za bardzo drogą cenę, bo przywilejem z 26 kwietnia 1220 roku uznał prawie nieograniczoną samodzielność książąt duchownych cesarstwa. W grudniu 1220 r. był już F. w Rzymie; Honoryusz ukoronował go na cesarza. Teraz szereg lat poświęcił F. pracy organizacyjnej dokoła swego dziedzicznego królestwa, odkładając z roku na rok wyprawę krzyżową. W dniu koronacyi przyrzekł wyruszyć w roku następnym. W r. 1223 odłożył do roku 1225, w r. 1225 ostatecznie przedłużył mu Honoryusz termin do roku 1227. W tym (1225) roku F. ożenił się poraź drugi, za pośrednictwem papieża, z dziedziczką królestwa jerozolimskiego, Jolantą, córką Jana de Brienne. Począł odrazu wbrew prawu ojca swej żony używać tytułu króla jerozolimskiego, ale o wyprawie znowu nie myślał. Prze-dewszystkiem od r. 1221 do r. 1225 F. był zajęty ostatecznem poskramianiem Arabów sycylijskich. Część ich (koło 10 000) przesiedlił z Sycylii na półwysep do Luceryi, potem do Noceryi, gdzie uformował z nich kolonie wojskowe. Miał w ten sposób zapewnioną stałą armię, słuchającą go ślepo i nie potrzebował się oglądać na czynniki feudalne własnego królestwa. Owszem, mógł z niemi teraz rozpocząć walkę. Ta armia, saraceńska była pierwszą wogóle próbą w Europie zaprowadzenia wojsk stałych. F. łamie teraz przywileje warstw feudalnych, zarówno rycerstwa, jak i miast. Uwieńczeniem tej organizacyjnej działalności była konstytucya, wydana Melfi w sierpniu 1231 r. F. odbierał panom feudalnym dobra, nieprawnie przez nich zagarnięte, ktłre stanowiły dawniej własność skarbu królewskiego. Zamki zbudowane przez nich po śmierci Wilhelma II zostały zburzone. F. zabronił im pojedynków, odebrał prawo noszenia broni, z wyjątkiem świty królewskiej. Pozostawił im w ich majątkach juryzdykcyę cywilną, ale odebrał kryminalną. Równie surowym okazał się dla kleru: obłożył go na równi z pospólstwem podatkami, odjął sądownictwo nad świeckimi, z wyjątkiem spraw o cudzołóztwo. Duchowni nie byli teraz dopuszczani do urzędów publicznych; mieli zajmować się jedynie sprawami duchownemi. Tak samo ograniczał F. autonomię miast, poddając je in-gerencyi królewskiej. Administracya królewska miała stać się teraz najwyższym czynnikiem w państwie. Opisał ją F. naj drobi az go wiej. Jego państwo sycylijskie to typ wykończonego do najdrobniejszych szczegółów państwa policyjnego. W zarządzie naczelnym nawet przeprowadził F. ścisły rozdział władz administracyjnych od finansowych. W systemie tym szczególnie rozwinęła się finansowość, sądownictwo niższe było bezpłatnem. Na kontrolę funkcyonowania poszczególnych organów położony był silny nacisk; przytem F. dbał o oświatę; w Neapolu założył uniwersytet. Co najtrudniejsza, umiał utrzymać ład i spokój, niczem nie mącony już od r. 1227. Tego samego ducha wszechwładzy monarchicznej chciał przenieść na północ, w krainę wolnych miast lom-bardzkieh, lecz na wezwanie jego Medyolańczy-cy nie stawili się do Kremony. Tymczasem na Stolicy Papieskiej zasiadł inny człowiek. Od marca 1227 r. rządził Kościołem Grzegorz IX i upomniał się o krucyatę. D. 8 września 1227 r. F. z Brindisi ruszył na wyprawę krzyżową, lecz po trzech dniach, 11-go, wrócił, tłó-macząc się wybuchem zarazy; towarzysz jego landgraf turyński, umarł. Grzegorz nie uwierzył wymówce: d. 29 września tegoż r. wyklął F-a, i oto początek zawziętej walki cesarza ze Stolicą Apostolską, Gib e li nów z G w elfami (ob.). F. odpowiada odebraniem papieżowi Ankony i dóbr Matyldy, wznieca w Rzymie bunt, przed którym Grzegorz IX musiał uciekać. Teraz F. wybiera się na wyprawę z własnej woli i chęci, chociaż wyklęty; chce przez to okazać światu, że sam papież przeszkadza i szkodzi mu w pobożnem przedsięwzięciu. W czerwcu 1228 wyruszył powtórnie morzem i we wrześniu stanął na Ziemi Świętej. Posiadając liczne stosunki ze światem arabskim i tureckim, chwycił się na Wschodzie odmiennej polityki od dotychczasowych krzyżowców. Zamiast z wrogiem krzyża walczyć, wdał się w traktaty. Pokój, zawarty z sułtanem Kairu, Małek-el-Kamelem, w lutym 1229 r., gwarantował F-owi posiadanie Jerozolimy, Betleemu i Nazaretu, jako też wsi leżących wzdłuż drogi, od portu Ptole-maidy, na lat 10. Patryarcha Jerozolimy układom tym się sprzeciwiał: posłuszny papieżowi, obłożył nawet interdyktem święte miasto. D. 18 marca F. sam sobie włożył koronę u grobu Zbawiciela, lecz ten akt koronacyi odbył się bez nabożeństwa. W czerwcu 1229 roku powrócił do Włoch. Był już wielki czas na to. Wojska papieskie, pod dowództwem Jana de Brienne, teścia F-a, najechały królestwo Sycylii: w Niemczech wszczęły się groźne niepokoje, również za sprawą Kuryi. Walka trwała przez cały rok. Wreszcie, za sprawą w. mistrza krzyżackiego, Hermanna von Salza, przyszedł do skutku pokój w San Germano (sierpień 1230 r.). F. poczynił papieżowi znaczne ustępstwa: zwrócił mu Ankonę i Spoleto, zapewnił klerowi sycylijskiemu pełne wagi przywileje; wzajemnie papież zdjął z F-a ekskommunikę, a nawet w następnym roku potwierdził jego traktaty z niewiernymi w sprawie Ziemi Świętej. Dnia 1 września 1230 r. w Anagni zjechał się F. z Grzegorzem IX-ym. Świadkiem ich rozmów był tylko Herman von Salza.—Lata 1 30 — 1235 są względnie najspokojniejszemi w dziejach F-a. Wówczas-to wydał najwięcej ustaw, tyczących się Niemiec. Punkt ciężkości jego polityki spoczywał jednak w Sycylii, tu wzmacniał władzę królewską, gdy jednocześnie w Niemczech faworyzował książąt. W r. 1231 na sejmie w Wormacyi zostały wydane ustawy, stwierdzające ich samowładztwo w posiadanych ziemiach (Landeshoheit). Odtąd też datuje się rozdźwięk między F-ein a synem jego, królem Niemiec, Henrykiem, zatrwożonym o przyszłość władzy królewskiej, i szukającym oparcia na miastach. Henryk wiąże się z miastami lom-bardzkiemi—wreszcie w r. 1234 wprost się przeciwko ojcu buntuje. W r. 1235 F. zjawił się w Niemczech bez wojska. Książęta jeden po

Rnrykl Pmm. Tlustr. Zog/,. ’81 T. XXILJL

drugim przyłączali się do niego. W lipcu, w Wormacyi, Henryk rzucił się do nóg ojca; ojciec odesłał go do Włoch, gdzie trzymał go aż do śmierci w więzieniu (r. 1242). W sierpniu 1235 r. prezydował F. na sejmie w Moguncyi, stanowiącym apogeum jego ' potęgi. Tu wydał swą sławną ustawę o pokoju powszechnym (Landfriede), ulepszył najwyższe instancye sądownicze, stłumił waśń książąt przez przywrócę-^ nie do łaski Welfów. Wskutek tego wielkiego dzieła pokojowego F. w pamięci ludu niemieckiego pozostał jako stróż pokoju. W roku 1237 przeprowadził wybór drugiego swego syna, Konrada, na króla, gdy zarzewie nowych walk gotowało się w Lombardyi. Już w r. 1227 odnowioną została liga 15-tu miast lombardzkich, z Medyolanem na czele; w roku 1231 weszła w porozumienie z Henrykiem. W jednej chwili F. postanowił zemstę. W lipcu 1237 roku, załatwiwszy sprawy niemieckie, z silnem wojskiem wkroczył do Włoch; d. 27 grudnia 1237 r. w bitwie pod Cortenuova pobił na głowę wojska ligi; carrocio medyolańskie odesłał do Rzymu; był to dar dwuznaczny — papież bowiem był znowu w porozumieniu z miastami; nie mogło być inaczej: utwierdzenie silnej władzy królewskiej w Lombardyi prędzej lub później doprowadzić musiało do zajęcia Włoch środkowych; papiestwo mogło stracić swe p a-t r i m o n i u m. Zwycięski F. począł oblegać miasta (wprawdzie niefortunnie), a syna swego, Enzia, obdarzył królestwem Sardynii (stanowiącem lenno papieskie), więc Grzegorz d. 20 mar. 1239 r. rzucił znowu klątwę na F-a. Walka przybrała teraz niezmiernie namiętny charakter. Po całych Niemczech rozbiegły się roje mnichów, agitujących za wyborem nowego króla i cesarza. Grzegorz powołuje do Rzymu wielki sobór w celach politycznych: F. odpowiada pojmaniem 22-ch okrętów, z biskupami francuskimi, angielskimi i hiszpańskimi. Sobór został udaremniony (kwiecień 1241 r.). W tym samym czasie Mongołowie pustoszyli Europę wschodnią, a F. nie chciał stanąć z nimi do walki, powiadając, że więcej złego wyrządza mu papież. Grzegorz IX, oblężony w Rzymie, nie poddawał się, ale już w sierpniu 1241 umarł. Nastąpił teraz prawie dwuletni okres spokoju. Nowoobrany, Celestyn III, umarł już w listopadzie. Dopiero w czerwcu 1243 został wybrany Innocenty IV,

t. j, Sitiibaldo Fieschi, pochodzący z rodziny gibellińskiej. Winszowano cesarzowi takiego wyboru; w marcu 1244 r. zawarto pokój, ale nieszczery i nie trwały. W czerwcu tegoż roku Innocenty ucieka z Rzymu do Genui. W grudniu wyrusza do Lugdunu i, tu osiadłszy, powołuje sobór, którego otwarcie nastąpiło d. 28 czerwca 1245 r. Z Niemiec przybyło niewielu. Innocenty pozwał F-a, lecz ten nie stawił się osobiście.. Obawiano się, że pociągnie do Lugdunu na czele wojska. Stąd niesłychany po-

'y i

r-t

■i

ii fi

,'y

mm

wéêkm i§§#

Hi

St. Zakrz.

«piech; już d. 17 lipca F. był uroczyście wyklęty i odsądzony od tronu. Niemcy otrzymały nakaz wyboru nowego króla, t. j. właściwie anty-króla. Na wszystkich punktach rozpoczęła się wojna, jakkolwiek nie brakło prób pośrednictwa. Na żądanie F-a przyjął tę rolę Ludwik Święty, francuski, i dwa razy widział się z papieżem, ale bez skutku. Przeciwnie, skuteczną okazała się agitacya papieska w Niemczech; dnia bowiem 22 maja 1246 r. duchowieństwo nakłoniło Henryka Raspe, landgrafa Turyngii, do przyjęcia roli anty-króla; po rychłym jego zgonie pozwolił się ukoronować w Akwizgranie Wilhelm, lir. Hollau-dyi (1247). Syn jednak F-a, Konrad, umiał dzielnie się trzymać, opierając się o miasta.

KŁ,, mmÊÊSÈ

igpSl

KnSpI

Fig⁻. 55. Fryderyk II, cesarz rzymski, z pieczęci.

We Włoszech wrzało „bellum omnium contra omnes”. W r. 1247 Parma odstępuje F-a, który natomiast w pobliżu jej murów buduje twierdzę Vit-torię, lecz ją Parmeńczycy burzą i palą (luty 1248), zadając cesarzowi w ten sposób dotkliwą klęskę. W maju 1249 Bolończycy w bitwie pod Fossal-ta biorą do niewoli ukochanego Enzia (ob.). Oskarżonego o zdradę, ulubionego doradzcę swego, Piotra de Vineis, sam F. skazał na tortury i śmierć. Były to ciosy dla niego nader bolesne; nie traci jednakże energii; w Sycylii, za pomocą niesłychanego fiskalizmu, gromadzi nowe środki i wojska. W trakcie tych przygotowań do nowej walki z Lombardyą, 13 grudnia 1250 r. spotkała go śmierć na zamku we Fio-rentino, w pobliżu Luceryi. Pochować się kazał w habicie cysterskiego mnicha ten potępię-nieć, oskarżony o herezye i bezbożność. W działalności też jego politycznej ujawnił się tragizm, który tkwił w niemożności skojarzenia podwójnej władzy i podwójnych dążeń: ku rozszerzeniu dziedzicznego i absolutnego królestwa Sycylijskiego na całe Włochy, oraz do uniwersalizmu cesarskiego. W takiej kombinacyi nie było miejsca dla papieża. W teoryi przynajmniej F. dawał ościennym narodom uczuć ogrom pretensyj cesarskich. Widać to jak na dłoni w stosunku do krajów słowiańskich. F.- to, nie licząc się zupełnie z prawami Konrada Mazowieckiego, nadał od siebie ziemię Chełmińską, a zarazem i to wszystko, co Krzyżacy z czasem zdobędą na Prusach, tymże Krzyżakom, jako lenno cesarskie (reichsunmittelbar). Wyniósł przytem w. mistrza krzyżackiego na stanowisko księcia cesarstwa. Przywilej ten był później podstawą prawno-politycznego stanowiska Krzyżaków. W sporach o Ruś Czerwoną nadał ją znowu, jako lenno, landgrafom turyńskim. Nadanie to pozostało na papierze, ale jest charakterystyczne.— Huillard de Breholles „Histoire diplomatique de Frederic II” (Tomu 1-go przedmowa); Winkelmann „Kaiser Friedrich der II”; „Jahrbücher unter Fridt ich dem II ".

Fryderyk III Piękny, Habsburg, król rzymski (* 1286 — f 13 stycznia 1330), syn króla niemieckiego, Albrechta I, i Elżbiety karyntyjskiej. Po śmierci starszego brata, Rudolfa, i zamordowanego ojca (1308) objął rządy w Austryi, a 14 sierpnia 1308 r. zrzekł się praw do korony czeskiej na rzecz Henryka, ks. Karyntyi. F. wplątał się następnie w sprawę opieki nad książętami dolno - bawarskimi. Sprawa ta poróżniła go z krewnym i przyjacielem, Ludwikiem, księciem Górnej Bawaryi, Wittelsbachem. D. 9 list. 1313 r. przyszło do zaciętej walki pod Gammelsdorf; F. został pobity. D. 17 marca 1314 r. stanął pokój z warunkiem, że F. się wycofa ze spraw bawarskich. Tymczasem (24 sierpnia 1313) umarł cesarz Henryk VII Luksemburczyk: więc Habsburgowie mogli znowu wystąpić z pretensyami do tronu niemieckiego. D. 19 pażdzier. 1314 przyszło we Frankfurcie do podwójnego wyboru. Partya luksemburska (z Janem czeskim na czele) wybrała Ludwika bawarskiego, partya austryacka F-a. Obydwaj mieli po 4 głosy, lecz głos Henryka karyntyjskiego, jako króla Czech, dany F-owi, był kwestyonowany. Ludwik dał się ukoronować w Akwizgranie, ale przez nieuprawnionego do koronacyi arcybiskupa mogunckiego; F. przez właściwego konsekratora, nie w Akwizgranie jednak, ale w Bonn. Przyszło teraz do długich

St. Zalcrz.

T. K.

walk pomiędzy współzawodnikami. F. miał większą osobiście potęgę, Ludwik potężniejszych sprzymierzeńców (Jana czeskiego). Habsburgowie ponieśli w tym czasie dotkliwy cios przez powstanie Związku Szwajcarskiego, lecz wyzyskiwali zręcznie zawikłania czeskie. Tym sposobem przewlekająca się walka zdawała się przechylać na korzyść F-a, gdy niespodzianie d. 28 września 1322 r. w decydującej bitwie pod Mühldorf (w Salzburgu) F. nietylko poniósł srogą porażkę, ale i dostał się do niewoli z półtora tysiącem rycerstwa. Była to ostatnia wielka bitwa rycerska w Niemczech, bez broni palnej. Młodszy brat F-a, Leopold, energicznie prowadził dalszy opór. Ale w sporze o Brandenburgię Ludwik poróżnił się z Janem czeskim, a zbliżył się do Habsburgów. Wpłynęła na to także klątwa papieska. W Trausnitz d. 13 marca 1325 r. przyszło do pokoju między F-em a Ludwikiem. F. obiecał zrzec się korony, uznać wraz z braćmi swymi Ludwika, w przeciwnym zaś razie miał wrócić do więzienia. Gdy brat, Leopold Habsburg, traktatu nie chciał uznać, F. istotnie stawił się w Monachium jako jeniec. Wzruszony Ludwik zaprzyjaźnił się wówczas z nim, a czyniąc mu stopniowe ustępstwa, doszedł do tego, że traktatem w Ulm (7 stycznia 1326 r.) obiecał zrzec się korony, w razie potwierdzenia F-a przez papieża; gdyby zaś to nie nastąpiło, mieli obydwa dzierżyć władzę: Ludwik miał zająć się sprawami włoskiemi, F. niemieckiemi. Co prawda, prócz przyjaźni, na te ustępstwa wpływały różne okoliczności, jak: opór Leopolda, stanowisko Jana czeskiego i walka z papieżem. Śmierć Leopolda, d. 28 lutego 1326, sprowadziła stanowczą zmianę. Teraz F. powoli usuwa się z widowni, a Ludwik, zamiast z Habsburgami, szuka zbliżenia z Luksemburgami. Odsunięty od udziału nawet w sprawach austryackich, zmarł F. na zamku w Gutenstein. Jest on typem średniowiecznego rycerza, wiernego raz danemu słowu. Posłużył za temat Schillerowi do utworu „Deutsche Treue” i innym. Walki F-a z Ludwikiem miały w pierwszej swej epoce pewien wpływ na sprawy polskie. Zawikłany w te walki Jan czeski, nie mógł skutecznie występować z pretensyami do panowania w Polsce. — Ob. Huber „Öesterreichische Geschichte” (II-ga część).

2) Czechy ze Szlązkiem.

Fryderyk (Bedrich), książę i król czeski, najstarszy z ośmiu synów króla Władysława I, (* około 1141—f 25 marca 1189). Poraź pierwszy wspomina o nim kronikarz Yincentius dopiero pod r. 1151, z powodu śmierci matki jego. Pojął za żonę Elżbietę, córkę Gejzy II, króla węgierskiego, w r. 1157; około 1160 otrzymał Ołomuniec jako księstwo udzielne. Razem ze stryjem, Diepoltem, wiódł w 1162 r. wojsko na pomoc cesarzowi pod Medyolan. We dwa lata potem, podczas wyprawy do Grecyi, zaręczył 6-cio-letnią córkę swą, Helenę, z Piotrem, synem cesarza Emmanuela. Władysław I, pragnąc zapewnić dziedzictwo F.-owi, jako synowi swemu, osadził go na tronie w 1173 r. za życia swego, lecz Sobiesławicze, mający bliższe prawo, wedle ustawy Brzetysławowej, wyjednali u cesarza na sejmie niemieckim w Ehrendorfie . decyzyę na korzyść Sobiesława Ii-go. F. zatrzymany na dworze cesarskim, następnie tułał się jako wygnaniec. Znajdował się w Wenecji w 1177 r. przy pojednaniu cesarza z papieżem, i wtedy zyskał upoważnienie do zdobycia sobie tronu orężem, co też udało mu się w r. 1179 po zwycięstwie, odniesionem na Bojiśti. Panowanie jego było burzliwe, a Czechy zeszły na szczebel okropnej ruiny, jakiej nigdy dawniej nie zaznały. Wyciskając pieniądze na daninę dla cesarza, wywołał bunt 1182 r. i naród powołał Konrada Ottona ze Znaj mu na tron. F. uciekł do cesarza. Barbarossa pozwał obu współzawodników na swój sąd, nastraszył ich, przywoławszy katów z toporami, i oddał Konradowi Ottonowi Morawy, jako lenno Rzeszy Niemieckiej. Tym sposobem oderwał tę krainę od Czech; lecz rozdział taki przetrwał niedługo. F. w r. 1184 pokonał Wacława Sobiesławicza, wkroczył do Moraw i w krwawej bitwie pod Lodenicami (1185) poraził Konrada Ottona, który uznał się wkrótce jego wassalem. (1186). Ale tymczasem inny książę, Henryk Brzetysław, zasiadający (od 1182) na biskupiej stolicy w Pradze, pojechał do Niemiec i przyjął hołdownictwo u cesarza. Ogromne dobra biskupie, rozrzucone po całym kraju, przeszłyby w ten sposób pod władzę niemiecką. F. nie zapobiegł temu, a nadto sam na wezwanie cesarza zobowiązał się do towarzyszenia mu na wyprawę krzyżową; lecz śmierć nie pozwoliła mu wykonać tego zobowiązania.

Fryderyk I na Lignicy, Wolawie i Brzegu, syn Jana, ks. Brzeskiego (* 9 maja 1446—f 9 maja 1488). (MichałBoniecki „Książęta Szląscy” cz. łł. str. 195. Grotefend „Stammtafeln d. Schl. Fürsten.” ). Chłopięciem na dwór babki Elżbiety, ks. Li-gnickiej, wraz z matką Jadwigą przewieziony, ponieważ dziedzictwo zarówno po ojcu, jak po matce, zakwestionowane być miało wskutek ówczesnych przewrotów wojennych. Gdy Elżbietę 31 października 1449 r. śmierć zaskoczyła, mieszczanie ligniccy, pragnąc na mocy dawnych u-kładów kraj ces. Fryderykowi III powierzyć, wypędzili z zamku i z miasta ks. Jadwigę z synkiem. Znalazło się jednak stronnictwo przychylne na prowincyi i w Goldberdze, która wygnańcom użyczyła przytułku. Ks. Jadwiga i F. pozostali w Goldberdze, prawdopodobnie aż do zgonu męża i ojca, zajętego wciąż sprawami posiadłości rodowych, zastawionych książętom opolskim. Ks. Jan, wyczekujący daremnie możności wykupu tych ziem, zaprzeczonych mu nadto przez cesarza, dokonał życia we Wrocławiu w r.

1453, odumierając jedynaka 7-o-letnim chłopcem. Łasce króla czeskiego, Władysława Pogrobowca, i ces. Fryderyka III, zawdzięczał F. zwrot części dziedzictwa po ojcu, a .mianowicie okręgów: Heinau i Strehlen, do których po śmierci babki ojczystej, zmarłej w r. 1454, dołączono Niemczę (Nimptsch) i Wolawę, obciążone dotąd jej dożywociem. Drobne, opustoszałe i zadłużone posiadłości F-a wystawione nadto na rozbójnictwo i grabieże zdemoralizowanej ludności, czyniły go najuboższym w rzędzie książąt piastowskich. Brzeg, Kreutzburg i Byczyna (Pitscheu) były wciąż jeszcze w zastawie u władzców Opola, ale sporną sprawę Lignicy rozstrzygnął w r. 1454 gmin, zbuntowany przeciw burgrabiemu króla czeskiego. Miejsce wypędzonego dygnitarza zajął na zamku macierzystym F., powołany z Gold-bergi. Do utrzymania się przy tej dzielnicy do-poinódz miały mu zgon Pogrobowca Habsburga, oraz walki wzajemne o Szląsk nowych monarchów, Jerzego z Podjebradu i Macieja Korwina. Młody F. objął wówczas (około 1460 r.) za poparciem brata swej babki, Fryderyka II, kurfir sta brandenburskiego, którego w Berlinie odwiedził, księztwo lignickie pod opieką matki i wbrew większości książąt szląskich przeszedł na stronę króla Jerzego; ale wypływa on na szerszą widownię dopiero w r. 1469, jako władzca zaprzy-sięgający, w gronie 18-u książąt szląskich, wierność spotężniałemu Maciejowi, który przed rokiem w Ołomuńcu królem czeskim się ogłosił. Nieufny już w powodzenie narodowego króla Czech husyckich, a własnego dziedzictwa niepewny, porzucił F. Piast Jerzego z Podjebradu i nie nawrócił się ku niemu nawet wówczas, kiedy ten do Polski o pomoc kołatał, ofiarowując królestwo swe Władysławowi Jagiellończykowi wraz z ręką córki Ludmiły. Maciej Korwin dał mu za tę wierność inwestyturę na księstwo Lignickie i uznał go swoim lennikiem, niewątpliwie za poparciem margr. Albrechta Achillesa, (Meyer „Couv-Lexicon” XL 331.) F. pozostał Maciejowi wiernym do końca. Począwszy od r. 1470, występuje on jako zdecydowanypoplecznik Macieja („Scriptores rerum silesiacarum“ T. XII Nr. 25, 90), który nawet w zatargach swych z Polską, po ofierze Władysława Jagiellończyka, z pewnetn powodzeniem F-a na Szląsku przeciw Polsce i Czechom używał (j. w. Nr. 94). Nawet gdy panowanie Władysława utrwaliło się w Czechach, posiadających zdawien dawna zwierzchnictwo nad Szląskiem, przygodnie tylko i pośrednio przez Węgry zaczepianym, nie opuścił F. Macieja: łupił pogranicze polskie, natrząsał się w r. 1472 z nalegań Kazimierza Jagiellończyka, który go do złożenia hołdu Władysławowi skłaniał (j. w. Nr. 117), a wierność ta, zaznaczoną publicznie na zjeździe książąt szląskich we Wrocławiu 15 lipca 1473 r., zaszła tak daleko, że F. w roku następnym bohaterskie z Polakami staczał walki i obronił przed nimi Wolawę (Boniecki, j. w. 283), a wreszcie, bez poważniejszych względów osobistych, chyba tylko dla zyskania możności skuteczniejszego popierania Macieja, zaślubił 5 sierpnia 1474 r. (Grotefend. j. w.) dawną narzeczoną Władysława Jagiellończyka, 18-to-letnią Ludmiłę, córkę zmarłego Jerzego z Podjebradu. Zyskawszy ów pożądany przeciw Polsce posterunek, jął się F. we wrześniu t. r. ściągania posiłków dla Macieja Korwina (SS. rer. siles. j. w. Nr. 189). W październiku ruszył wraz ze Stefanem Zapolyim na czele zbrojnych oddziałów węgierskich do Polski (j. w. Nr. 206) utrzymując ciągłą łączność z Maciejem (j, w. Nr. 218), a związków tych nie przerwała nawet pielgrzymka do Rzymu, odbyta przez F-a w r. 1475. (Boniecki, j. w. 284). Król węgierski, oceniając stałość F-a, wyróżnia go z pomiędzy innych, wiernych mu również książąt szląskich; za jego protekcyą powraca łaskę swą zatwardziałym grzesznikom polityczuym (SS. rer. siles. j. w. Nr. 222), a ufając mu bezgranicznie, powierza główną pieczę nad sprawami swemi w rzeszy książąt szląskich. We wrześniu 1475 r., z Rzymu zapewne wyruszył F. na dwór Karola Śmiałego do Burgundyi, wspomagał go przeciw Lotaryngii i Szwajcarom, a w sprawie za-mężcia Maryi, jego córki, przygotowywał plany jakieś, mające, zdaje się, poparcie sprawy Macieja na celu (j. w. Nr. 249. przyp. wyd.). Gdy plany te rozbiły się w r. 1477 przez małżeństwo Maryi Burguadzkiej z Maksymilianem Au-stryackim, późniejszym cesarzem, F. powrócił do Lignicy, oddany obronie interesów Macieja wśród książąt szląskich, którzy, jak i miasto Wrocław, z uległością poddawali się jego powadze (j. w. Nr. 273 — 277 i T. XIV. Nr. 208.) Zajęły potem F-a i sprawy osobiste. Nie mogąc wydostać Brzegu z rąk książąt opolskich, zdał się F. w r. 1478 na sąd polubowny ks. Magdaleny, ich matki, a swojej ciotki, która sprawę tę pomyślnie dla obu stron załatwiła. (Boniecki, j. w. 284). W lipcu 1479 r. występuje F. na sejmie książąt Rzeszy w Ołomuńcu inter barones Bohemiae, jako dux Li-gn i cen sis (SS. rer. siles. XIII. N. 323.), nie porzucając Macieja (XIV. 56,68), ale oddając się w latach 1482—1488 przeważnie sprawom własnym (j. w. 101. XVII. 13.), Rok 1488 przyniósł mu godność namiestnika Szląska (Boniecki, j. w.) i Górnych Łużyc (Meyer, j. w.); poparty przez tę powagę, bronił F., acz bezskutecznie, wraz z biskupem Wrocławskim, Anny, matki Henryka, ostatniego Piasta na Głogowie i Krośnie, przeciw Janowi, ks. na Żeganiu i Priebus, zdecydowanemu stronnikowi Władysława Jagiellończyka. Ks. Jan z pomocą czeską utrzymał się przy Głogowie; gdy jednak zapragnął poddać urzędownie tę dzielnicę wpływom korony św. Wacława, F. zadał posiłkom czeskim klęskę pod Goldbergą. W czasie tej wyprawy zaskoczyła go śmierć na, zamku Lignickim. Pochowa-

ny tamże u Kartuzów (Boniecki, j. w.), pozo-stawiłF. synów, Fry dery ka i Jerzego (II. ob.), poddanych obciążonych podatkami i kraj spustoszały, którym w ostatnich zaledwo latach gorliwiej zajmować się zaczął (SS. rer. Silesiac., j.

w.). Polityczne zwyrodnienie Piastów Szląskich, występujące w sposób tak charakterystyczny w dziejach F-a, rozwijać się miało coraz szyb-

prawę bogatą. Ślub odbył się 26 listopada 1515 r. (Grotefend, j. w.) w Lignicy a 10 lutego 1517 r. zmarła Elżbieta w połogu wraz z dziecięciem. F. miał się mimo to upominać u króla Zygmunta o resztę posagu nieboszczki. Posagu nie dostał, król jednak ofiarował mu nadal swą miłość i uczucia krewnego (Bielski wyd. Gałęz. 181), ganiąc jednocześnie chciwość nieuzasadnioną i przypominając, że książę-to raczej winien zwrócić otrzymaną część posagu i wyprawę, która była bardzo kosztowna. Jeszcze przed śmiercią żony, po zgonie Władysława Jagiellończyka, objął F. 9 kwietnia 1516 roku namiestnictwo Dolnego Szląska, a nie chcąc wychodzić ze stosunków z domem Jagiellońskim, zaślubił niebawem, 13 lutego 1517 roku, siostrzenicę Elżbiety, Zofię, córkę Fryderyka v. Brandenburg-Anspach (Grotefend. j. w.) i Zofii, córki Kazimierza Jagiellończyka. Zagorzały Niemiec, stronnik luteranizmu, Brandenburgii i Krzyżaków, umiał mimo to F. dobre z dworem Zygmunta I stosunki utrzymywać i korzystać z nich w celu pozyskiwania dalszych przywilejów, których mu i syn zmarłego Władysława, młody Ludwik Jagiellończyk, nie skąpił. Gdy w r. 1521 najazd turecki zagroził Węgrom, F. otrzy-in:;ł polecenie uzbrojenia na Szląsku posiłków. Nim miasta uradziły współudział, Turcy odciągnęli, a zebrane posiłki rozpuszczono do domów; lecz F. zabezpieczył sobie tą gotowością natychmiastowe przyznanie księstwa Brzeskiego, które właśnie po zgonie brata, Jerzego (f 30 sierpnia 1521 r.), odziedziczył. Nie poprzestając na tej łasce, potwierdził król Ludwik F-owi w r. 1522 i 1524 przywileje, przez króla Władysława wydane, pomimo, że książę w r. 1522 wiarę luter-ską u siebie zaprowadził (Meyer’s Conv. Lexicon XI 341). W kierunku tym działał F. już od lat kilku. Powinowaty przez żonę z mistrzem krzyżac-kiem Albrechtem, w sprawie jego wystąpił F. już w r. 1520, kiedy z powodu wojny z Zakonem król polski bawił w Toruniu. F. przyjechał tam do króla razem z biskupem jaworzyńskim w poselstwie od Ludwika czeskiego i węgierskiego (Tomiciana V. 251). Wraz z nimi przybyli także do Torunia i inni książęta niemieccy i podejmowano ich uprzejmie, ale starania przez nich pod przewództwem F-a czynione, jako niesłuszne a wygórowane, spełzły chwilowo na niczem. F. nie porzucił jednak rozpoczętej sprawy popierania Albrechta na krwawą szkodę Polski. Akta ówczesne (Tomiciana V. 310 325—326; VIII—50,) pełne są wiadomości o tych zabiegach nieszczęsnych, uwieńczonych wreszcie, dzięki karygodnej słabości Zygmunta I, skutkiem pomyślnym w r. 1525. Pracując nad wywyższeniem Niemców kosztem ziem pra-ojcowych, zaokrąglał jednocześnie F. posiadłości własne, co mu ułatwiała udana przyjaźń do Polski i młodocianego króla czesko-węgierskiego, a szczera

ciej wśród jego potomków.

J. K. K.

Fryderyk II na Lignicy, Brzegu i Wolawie, syn poprzedniego i Ludmiły córki króla czeskiego, Jerzego z Podjebradu (* 12 lutego 1480 r.—f 17 sierpnia 1547).—(Grotefend „Stammtafeln d. sciil. Fürsten”). Wyprawiony w r. 1496 przez matkę do Pesztu, niedługo tam bawił, bo już w r. 1498 przekazała ks. Ludmiła księstwo swoje na niego i najmłodszego syna, Jerzego. Uzyskawszy potwierdzenie królewskie na objęcie rządów, zobowiązali się obaj bracia za pierwszą bytnością króla Władysława Jagiellończyka we Wrocławiu złożyć mu hołd uroczysty, czem zaskarbili sobie łaskę królewską, dzięki której posiadane wspólnie dzielnice mogli w r. 1505 pomiędzy sobą podzielić. F. objął wówczas posiadłości lignickie. W tymże roku otrzymali cenny, a nadewszystko rzadki, przywilej na poszukiwanie szlachetnych metali w księstwie Świ-dnicko-Jaworskiem. Potem w r. 1511 F. uzyskał inny przywilej na prawo rozporządzania własnem księstwem nawet przez testament, w razie gdyby nie zostawił potomstwa. Ogładzony przez liczne, a dalekie podróże (w r. 1507 był w Ziemi Świętej), wykształcony i układny, potrafił F. jaknajlepsze z dworem królewskim utrzymywać stosunki, pomimo, że lojalność jego murowaną nie była. W chwili krytycznej w środkach nie zwykł był przebierać. Ściągnąwszy! na się chwilową niełaskę za wszczęcie knowań i rozruchów na Szląsku, gdy w r. 1509 zapragnął dać uczuć królowi swe niezadowolenie za to, że go pominął w wyborze namiestnika, już w roku następnym potrafił zjednać sobie Władysława nanowo, a w parę lat później, w r. 1513, przeciw wszczętemu przez się rozbójnictwu własne siły zwrócił, łącząc je z popieranym przez króla związkiem miast szląskich. Układność F-a otrzymała niebawem nagrodę. W r. 1512 bawił on w czasie godów weselnych Zygmunta I z Barbarą Zapolyi w Krakowie i tam-to zapewne powstała pierwsza myśl poślubienia F-owi podstarzałej już siostry królewskiej, Elżbiety, o którą niegdyś Bohdan, wojewoda wołoski, się starał. Niedawne wybryki F-a opóźniły nieco sprawę. Gdy jednak Zygmunt I wraz z Władysławem czesko-węgierskim o los siostry troszczyć się nie przestawali, użyto pośrednictwa biskupa Wrocławskiego, Jana Turzo, który w r. 1515 małżeństwo F-a z 37-letnią Elżbietą doprowadził do skutku.

Książę zabezpieczył żonie 40 000 zł. na księstwie Lignickiem (Metr. Kor. z r. 1513 —15 fol.

243.), sam zaś dostał jakąś część posagu i wy- względem Brandenburgii. W r. 1522 zawarł F,

Por. Colmar Grünhagen „Geschichte Schlesiens;” Michał Boniecki „Książęta Szląs-cy”; Jul. Bartoszewicz „Enc. Org.“IX. 387—388 i przytoczone wyżej źródła.

Fryderyk III, książę na Lignicy, syn poprzedniego i Zofii, córki Fryderyka v. Brandenburg-Anspach (* 22 lutego 1520 r.—f 15 grudnia 1570 (Grotefend). Otrzymawszy wychowanie staranne, dużo podróżował zamłodu, zwiedzając Włochy, Francyę i Belgię, lecz to nie złagodziło gwałtowności jego charakteru. Otrzymał on najlepiej zagospodarowaną część posiadłości ojczystych jeszcze za życia rodzica, którego w r. 1547

z Jerzym, margr. Brandenburskim, ks. na Jae-gernsdorff, umowę, mocą której po objęciu przez niego księstwa Opolskiego po Janie II, ostatnim ks. Opolskim, zwrócił F-wi bezpłatnie Creutzburg i Byczynę (Pitschen), trzymane od r. 1506 w zastawie przez książąt opolskich. W 1523 r. dnia 23 listopada kupił F. od rodziny Turzów część księstwa Głogowskiego, okręgi Wolawy, Stynawy i Räuden za 26 250 zł. węg., a król Ludwik potwierdził mu dziedziczne ich posiadanie. W r. 1525 dokupił jeszcze F. powiaty i miasta Herrnstadt i Riitzen od barona Kurtz-bacha, pana na Miliczu i Trachenbergu. Gnębił zbuntowanych chwilowo przeciw niemu, mieszczan świdnickich. Z domem Hohenzollernów a mianowicie z marg. Joachimem, którego u-kochał, skoligacili się przez małżeństwa dzieci swoich, które sprawiły, że w żyłach Fryderyka Wielkiego płynąć potem miała cząstka krwi upadłych Piastów. Klęska zadana Węgrom pod Mohaczem zaniepokoiła mocno F-a. Przeraziło go widmo ces. Ferdynanda I na węgierskim i czeskim tronie: to też, gdy kandydatura ta wyraźniej się zarysowała, udał się do Zygmunta I z projektem, żeby na mocy Złotej Bulli u-biegał się, jako elektor Rzeszy, o panowanie w Czechach, władających Szląskiem (Tomiciana VIII. 4, 254). Król propozycyi tej nie odrzucił, ale dom Habsburski go uprzedził i F. dostał się pod panowanie austryackie. Położenie księcia, tak niegdyś wybitne, zmieniło się bardzo, a stosunki jego z Ferdynandem I nie miały wyjść nigdy poza obręb stosunków lennika, zmuszonego do posłuszeństwa. Skojarzony węzłami pokrewieństwa z domem panującym w Brandenburgii, znalazł się F. naraz wobec przeciwnego kierunku polityki austryackiej, nieznoszącej wpływów zagranicznych w podległych jej krajach. D. 15 stycznia 1527 r. spotkał się z pierwszym pu-harem goryczy, kiedy Ferdynand, jako król czeski, niezadowolony ze stanu rzeczy na Szląsku, dał mu w wyrazach ostrych poczuć swoją niechęć i nakazywał groźnie, jako namiestnikowi prowincyi dolno-szląskiej, ścisłe spełnianie obowiązków („Scriptores rerum silesiacarum” T. XVIII str. 15). Wycofał się też F. zawczasu z szerszej areny, ograniczając się do sumienniejszego zapewne spełniania czynności urzędowych i do zarządu wewnętrznego własną dzielnicą. Zwiększając dochody, ożywiając handel i przemysł ziem swoich, naraził się w maju 1530 r. na zatarg celny z miastem Wrocławiem (j. w. 18), którego w obecnem swem położeniu uniknąć, ani zwycięsko rozwikłać nie zdołał. Nie brał udziału w wyprawie habsburskiej na Turków w r. 1542. Posłał tylko syna swego, Fryderyka. Przechyliwszy się na stronę protestantów, wydał w r. 1534 przepisy kościelne dla swych posiadłości; przyznać jednak trzeba, że katolicyzmu w nich nie prześladował. Przyjaźń z Brandenburgią naraziła go na kompromitacyę

polityczną. W r. 1546 Ferdynand wezwał F-a z synami do Wrocławia na sąd i wyrokiem tutaj ogłoszonym skasował wszystkie jego układy, zapewnienia i przyrzeczenia, dane Brandenburgii, a dotyczące stosunków z księstwem Lignickiem, które F. kiedyś pod berłem Hohenzollernów widzieć pragnął. Życzenia jego spełnić się miały dopiero po dwustu latach; tymczasem jednak oczyszczać się musiał książę z usprawiedliwionych zarzutów, jakiemi go stany czeskie zasypały. Uraza, którą F. żywił odtąd do Ferdynanda, naraziła go w r. następnym na nowe upokorzenie. Gdy wezwany do przygotowania posiłków, zwlekał ze spełnieniem obowiązku lennika, nowy namiestnik Szląska, Baltazar Prom-nitz, zmusił go do tego przemocą. Wetując sobie zniewagę, zemścił się F. na własnym synu, zwalniając mieszkańców wydzielonego mu Hei-nau od przysięgi wierności za to, że ten przedwcześnie w 30 koni wspomógł Ferdynanda.—F. był od r. 1540 zastawnym posiadaczem księstwa Głogowskiego, które w summie 62 743 zł. trzymał do 1544 r. W r. 1542 wziął od książąt Mona-sterskich (Miinsterberg) z domu Podjebrada dzielnicę ich w zastaw za 40 000 zł., a gdy jej nie wykupiono, przekazał ją synom swoim. Przez umiejętne rządy w posiadłościach własnych podniósł je F. wysoko, oczyścił z długów ojca i dziada, powiększył i uzbroił, przyprowadzając Lignicę do obronnego stanu, i budując twierdzę Grodzitzberg. Już w r. 1539 napisał testament, dopełniony w czerwcu 1547 r., w którym podział księstwa ustanowił dla dwóch swoich synów, zalecając im zgodność, dbałość o splendor domu, utrzymywanie dzielnic w rękach rodowych i wystrzeganie się chciwości, o którą ówczesnych książąt protestanckich, konfiskujących dobra duchowne, posądzano. Posiadłości kościelne pozostawił też F. w spokoju. Owdowiały po raz wtóry w r. 1537, pozostawił dwóch synów: Fryderyka (III, ob.) i Jerzego Pobożnego, ożenionego w r. 1545 z Barbarą brandenburską, oraz córkę Zofię, zaślubioną jednocześnie Janowi Jerzemu brandenburskiemu. Stąd wynikły wobec wyroku ces. Ferdynanda z r. 1546 a praw Hohenzollerna do Lignicy i t. d., zatargi pomiędzy Czechami i Brandenburgią. Do wojny nie doszło. Zapora jednak w polityce austryackiej była na przyszłość gotowa

J. K. K.

J. K.K.

J. K. K

J. K. K.

obruszył przeciw sobie przedwczesnem udzieleniem pomocy Ferdynandowi I. Stary Fryderyk II uwolnił wówczas mieszkańców Heinau od wierności, zaprzysiężonej już synom. Mimo to Ferdynand, znając przyjazne względem Brandenburgii, a sobie wrogie usposobienie książąt lignickich, nie poszczędził im dowodów swej nieufności po śmierci ich ojca. Rozgoryczony tern, wszczął z tego powodu w r. 1050 zatargi zbrojne. Ferdynand zawezwał go wraz z bratem Jerzym II na dzień 26 kwietnia do Pragi, narzucił im swą powagę i do uległości skłonił. F., urażony jeszcze bardziej, postanowił wówczas wydalić się z kraju do Niemiec, żeby coś zarobić na tamecznych zamieszkach. Właśnie w tym czasie (1551) Maurycy Saski i Wilhelm Heski, porozumiawszy się z Henrykiem II, królem Fran-cyi, podnieśli oręż przeciw cesarzowi Karolowi V. F. przyjął służbę w wojsku francuskiem. Ferdynand odsądził go za to od posiadania Li-gnicy i powołał na jego miejsce 12-o-letniego syna, Henryka XI, oddając go w opiekę biskupa wrocławskiego i brata, ks. Jerzego II na Brzegu. Usilne starania, prowadzone przez F-a w Prusach i w Polsce, przywróciły mu dopiero w r. 1556 utracone panowanie za cenę hołdu, złożonego Ferdynandowi. Utracił jednak F. zamek i miasto Lignicę, która otrzymała zarządzcę z ramienia Czech; zabroniono mu nadto wydalać się z księstwa bez uprzedniego zezwolenia monarchy. Nie był to jednak kres cierpień księcia, który niesforności swej i teraz pohamować nie umiał. Wpadłszy w szał z rozdrażnienia, wszczął zatargi z burgrabią Zygmuntem Gersdorffem, nękając własnego syna i poddanych. Syn, Henryk XI, umknął do Brzegu na dwór stryja, Jerzego II. a gdy księstwo Lignic-kie niszczało widocznie wskutek szaleństw F-a, opiekunowie Henryka XI i cała ludność tej pro-wincyi zanieśli 3 maja 1559 r. prośbę do ces. Ferdynanda, o usunięcie F-a od władzy. Powtórnie tedy rządy zostały powierzone Henrykowi XI pod opieką ks. Jerzego, a F. d. 8 lutego 1560 r. na zamku lignickim uwięziony został na mocy specyalnęgo wyroku, wydanego 7 list. 1559 we Wrocławiu. Załedwo w r. 1567 na krótko mógł pojechać do Warmbrunn dla poratowania zdrowia, za pozwoleniem nowego króla i cesarza, Maksymiliana. Gdy jednak Henryk XI zaniósł świeżą skargę, monarcha cofnął dane pozwolenie, a niedobry syn wzbraniał ojcu nawet wstępu do ogrodów zamkowych; tak więc i F. umarł jako więzień (Grotefend). Żonaty z Katarzyną, córką Henryka, ks. Meklenburskie-go, zaślubioną 3 marca 1538 r. (j. w.) był F. smutnym okazem upadku Piastów. Pozostawił dwóch synów: Henryka XI i Fryderyka IV, oraz dwie córki: Katarzynę za Fryderykiem Kazimierzem, ks. cieszyńskim, i Helenę, za Zygmuntem Kurtzbachem, baronem na Miliczu i Trachen-bergu (Smogorzewie).~C.Grünbhagen„Gesch. Schl.”

i M. Boniecki „ Książęta Szląscy ” II cz. (ob).

Fryderyk IV na Lignicy, syn Fryderyka III (ob.) i Katarzyny, córki Henryka ks. Meklen-burskiego (* 20 kwietnia 1552—f 6 kwietnia 1596 w Lignicy; Grotefend „Stammtafeln d. Schl. Fürsten”) był ostatnim przedstawicielem swej linii. Brat rodzony, Henryk XI, zarzucił mu pochodzenie nieprawe, bezwstydnie bezczeszcząc swą matkę (Thebesius „Lignitzer Jahrbüch.” III. 158.). Niedziw tedy, że F. zażądał od ces. Rudolfa II przyzwolenia na podział księstwa (pod koniec 1576) r. Rudolf jednakże zarządził zjazd obu książąt na dworze swoim w Pradze; polecił im utrzymać nadal umówione jeszcze w r. 1571 rządy wspólne, wyznaczając Lignicę na zamieszkanie Henrykowi, a Heinau dla F-a, któremu brat winien był rocznie pewną summę wypłacać. Ponieważ rozrzutny a zubożały Henryk zobowiązań tych nie wypełniał, a udając, czy żywiąc istotnie, przyjaźń dla Polski, narażał interesa szląskie wobec cesarza, jął się F. starać usilniej o ocalenie spraw własnej dzielnicy. W toku tych starań oblegał brata w r. 1581 przy pomocy załogi brzeskiej w Lignicy, zajął ią w r. 1582 podczas pobytu Henryka na warszawskim dworze i uzbroił ją z polecenia cesarza w przewidywaniu napadu Polaków. Dopiero śmierć brata (1588 r.) uspokoiła nieco F-a, którego trapiły jednak dalej kłopoty pieniężne, wynikające ze spadłych na niego długów. Skromny i niepozorny, nie odegrał F. żadnej poważniejszej roli politycznej, lecz rządy sprawował uczciwie. Z trzech żon: 1) Maryi Sydonii, córki Wacława III, ks. cieszyńskiego, zaślubionej 20 stycznia 1587 r. 2) Doroty, córki Jana v. Holstein - Sonderburg, zaślubionej 3 grudnia 1589 r. i 3) Anny, córki Krzysztofa v. Würtenberg, wdowy po Janie Jerzym, ks. wolawskim (Grotefend) nie pozostawił żadnego potomstwa. Dzieci z pierwszych dwóch żon pomarły niemowlętami.—Ob. C. Grünhagen „Geschichte Schlesiens” i M. Boniecki „Książęta Szlązcy” cz. II, oraz przytoczone wyżej źródła.

Fryderyk z rodu Piastów, syn Kazimierza (Kaźka) II, ks. Cieszyńskiego, i Joanny ks. Mo-nastersko-Kłodzkiej (Münstenberg - Glatz), obrany był 5 sierpnia 1501 r. dziekanem kapituły we Wrocławiu, ale nie otrzymał zatwierdzenia. Umarł około 29 lipca 1507 r. jako proboszcz św. Krzyża (Kreutzkirche) we Wrocławiu.—(Por. Grotefend „Stammtafeln d. Schl. Fürstèn”.

Fryderyk Kazimierz, z rodu Piastów, ks. cieszyński (* 4 maja 1571), syn Wacława III, ks. cieszyńskiego, i pierwszej jego żony, Maryi Bernozstein, otrzymał od ojca po dojściu do pełnoletności Białą, Frydek i Freistadt, następnie Żywiec (Skotrau) i Schwarzwasser. Syn wstąpił w ślady ojca, uszczuplając przez darowizny i zastawy posiadłości rodzinne. Pozostawił 244 000 talarów długu. Błyszczał za to czas jakiś na dworze królewskim w Pradze,

J. K. K.

Iw.

Iw.

co

r.

Fryderyk Wilhelm, ks. cieszyński — Fryderyk II, kr. duński.

o którego względy usilnie się starał. Żonaty z Katarzyną, córką Fryderyka III, ks. na Lignicy, zaślubioną 28 grudnia 1563    r., nie pozostawił

potomstwa.—Por. Grotefend „Stammtafeln d. Schl. Fürsten”; C. Grünhagena „Geschichte Schlesiens” i M. Bonieckiego „Książęta szlązcy” Cz. II J -K-K-

Fryderyk Wilhelm, ks. cieszyński, ostatni Piast, syn Adama Wacława, ks. na Cieszynie i Elżbiety, córki Gotarda Ketlera, ks. kurlandz-kiego (* 9 listopada 1601 roku — f 9 listop. 1625, Grotefend „Stammtafeln d. Schl. Fürsten“), przebywał długo na naukach w Monachium, skąd dopiero w r. 1623 do kraju, spustoszonego przez ojca, dla objęcia rządów powrócił. Należycie przygotowany do władzy, nie mógł jej jednak rozwinąć, bo dla wyuczenia się sztuki wojennej, wyruszył z początkiem 1625 do Niderlandów w celu assystowania przy oblężeniu Bredy, a wracając do domu po skończonej kampanii, zasłabł w Kolonii, gdzie w sam dzień urodzin, jako 24-o-letni a bezżenny młodzieniec, życia dokonał. Ciało jego przywieziono do Cieszyna i pochowano w kościele Dominikańskim. F. był gorliwym katolikiem. Protestantom w księstwie swo-jein odjął wszelkie szkoły i kościoły. Dzielnicę zmarłego objęła siostra, Elżbieta Lukrecya, poślubiona Gundakerowi ks. Lichtensteinowi.—Jul. Bartoszewicz („Enc.Org.” IX, 390 ) przypisuje F wi pozostawienie syna naturalnego. Źródła o tem nie wspominają.—(Por. C. Grünhagen „Gesch. Schl.” M. Boniecki „Ks. szląscy.” (Cz. II) i Grotefend (j. w.).

3. Dania.

Dani a miała siedmiu Fryderyków książąt Szlezwig - Holsztyńskich, wszystkich z dyna-styi Oldenburskiej; z nich sześciu pierwszych, którzy byli zarazem królami Norwegii, następowało po sobie w linii prostej w przeciągu z górą trzechset lat.

Fryderyk I-y, król Danii (* 3 września czy też 7 października 1471 r. — f w Gottorp 10 kwietnia 1533 r.), panował od 1523 r. Jako drugi syn Chrystyana I i Doroty Brandenburskiej nie był przeznaczony do tronu, lecz po śmierci ojca (1481 r.) królowa wdowa na sejmie w Kielu uzyskała uznanie F-a łącznie ze starszym bratem, królem Janem I-ym, księciem Szlezwig - Holsztyńskim. F. wychowywany był w tych księstwach w niemieckim duchu; za re-zydencyę obrał sobie zamek Gottorp pod Szle-zwigiem; to też przy podziale księstw scheda F-a otrzymała nazwę Gottorpskiej (1490 r.). Jednakże rycerstwo obu księstw tworzyło podczas condominium braci jedną całość. F. zażądał dla siebie wysp duńskich: Laalandu, Falsteru i Moenu oraz połowy Norwegii, lecz sejm w Kal-lundborgu (1494 r.) odrzucił te jego żądania. Po odbytej wespół z bratem nieszczęśliwej wyprawie 1500 r., wziął stronę hanzeatyckiego miasta Lubeki i spierał się z synowcem swym, Chrystyanem II, o prawo suzerena nad Holsztynem, które-to prawo temu monarsze nadał szwagier jego, cesarz Karol V (1521 r.). Zjazd w Bordensholmie r. 1522 postawił na porządek dzienny kwestyę podziału Danii i Norwegii. Tem jednak nie zadawalniała się ambicya F-a. Od roku 1513, t. j. od czasu śmierci króla Jana, F. stanął na czele stronnictwa wrogiego Chrystya-nowi II. W r. 1522 związek szlachty jutlandzkiej, niezadowolonej z Chrystyana II, ofiarował koronę F-owi, którą ten przyjął i został na sejmie w Viborgu ogłoszony królem (26 marca 1523 r.). Sejm w Róskilde zatwierdził obiór F-a (5 sierpnia); po związaniu się ze szlachtą, dzięki bardzo dogodnym dla niej warunkom, F. 7 sierpnia koronował się w Kopenhadze, która poddała się, wytrzymawszy ośmiomiesięczne oblężenie wojsk generała Rantzaua; wreszcie F. 11 sierpnia 1524 r. obrany został królem Norwegii, gdzie jego przodkowie panowali jako monarchowie dziedziczni. Sejm w Malmoe (we wrześniu 1524), mocą którego F. zrzekł się wszelkich pretensyi do Szwecyi, położył kres Unii Skandynawskiej. Oto co kosztowało naród przyjście intruza, który otaczał się Niemcami, po duńsku nie umiał, a w Norwegii nie postał nigdy nogą. Nie mógł wyrugować z serc mieszczan i chłopów wspomnień o Chrystyanie II; to też powstali oni w r. 1535 w Skanii, lecz 8 000 z nich zostało pobitych przez Rantzaua pod Lundem, a 24 000 pod Landskroną. Mimo obietnic danych biskupom katolickim, F. zerwał z Rzymem i sprzyjał reformie, której rzecznikami byli w państwach jego: Tust, Tausen, Mortensen i in. Ex-króla, Chrystyana II, kazał w r. 1532 wtrącić do lochów więziennych w Soenderborgu i obiecał szlachcie, że go nigdy nie wypuści na wolność.—F. pochowany został w katedrze w Szlez-wigu, gdzie dotąd jest jego piękne mauzoleum. Z pierwszego małżeństwa z Anną Brandenburską (1487 r. — 1514 r.), zawartego 10 kwietnia 1502 r., miał syna, Chrystyana III, który po nim nastąpił, i córkę Dorotę (1504— 1568 r.), poślubioną w r. 1526 księciu pruskiemu Albertowi Brandenburskiemu (1490—1568 r.) Z drugą żoną od (19 października 1518 roku) Zofią Pomorską (1498 r. — 1568 roku) miał trzy córki (z nich dwie wydał za książąt Meklemburskieh), i trzech synów: Jana Starego, ks. Hadersleben (1521 —1580 r.); Adolfa (1526 r. — 1586 r.), protoplastę książąt Gottorp-Holsztyńskich; i Fryderyka (1529 r. — 1556 r.), biskupa w Hildesheimie i Szlezwigu. — C. F. Allen „Breve ag Aktstykkertil Oplysning ag Chri-stiern II-s af Frederik I-s Historie” (Kopenhaga 1854, t. I); C. F. Allen „De tre nordiske Ri-gers Historie” (1497 — 1526, t. V; to samo 1872); „Gr. Enc. Lamiraulta”.

Fryderyk II (* w Hadersleben 1 lipca 1534 r. — f w Antvorskov 4 kwietnia 1588 r.), panował począwszy od r. 1559. Był starszym synem Chrystyana III i Doroty Sasko-Lauenbur-

1622 r.), otrzymał w lenne po-

skiej; na sejmie w Kopenhadze 30 października 1536 r. wybrany został na domniemanego następcę tronu. Po śmierci ojca przed koronacyą musiał podpisaó w Kopenhadze (20 sierpnia 1559 r.) warunki, a w ośm dni później został ukoronowany. Skutkiem zaniedbanego wychowaniu skąpo był wyposażony w zalety umysłowe; był z niego jedynie dobry towarzysz i wesoły współbiesiadnik. Umiał jednak dobierać ludzi. Na czele sił lądowych i morskich postawił wielkich wodzów, jak obu Rantzau'ôw i Brockenhuusa; takich marynarzy, jak Skram i Trolle; takich wreszcie miał doradzców, jak Raas. Chrystyan Valken-dorf, Truś i uzdolniony finansista Oxe. Założył uniwersytet, przy nim zaś sto burs dla niezamożnych studentów (1569 r.), wyższą szkołę z bezpłatnem pomieszczeniem przy niej dla 60 uczniów w Soroe (15S6 r.). Zbudował miasto Frederiksstad w Norwegii (1570 r.), ufortyfikował Kronborg na wyspie HMsingoer (1574 r. — 1585 r.) i urządził we Frederiksborgu pałac, który narówni ze Skanderborgiem był jego ulubioną rezydencyą. Ogłosił w r. 1561 statut dla marynarzy; kazał dokonać nowego przekładu Biblii na język duński (Kopenhaga 1589 r.); ogłosił z niej wyciągi i zredagował Credo w 25-ciu artykułach (1569 r.), żeby służyło obowiązkowo dla wszystkich cudzoziemców, mieszkających w Danii; lecz nie chciał przymuszać do uznawania „Formula concordiae” niemieckich teologów luterańskich. Był mecenasem sztuk i literatury, i rozkwit ich nie mały blask rzucił na jego panowanie. Współcześni F-a byli: Tycho Brahe, teolog Hemmingsen, psalmiści Thomissoen, H. Chr. Sten, S. Kjaer, poeta Vei~ gere, dramaturgowie: Hegelund, Justesen Ranch, Chrystyan Hansen; uczeni H. Rantzau i Krabbe; historycy Vedel, Laetus, Swanninge i Turesen. Polityka jego miała zmienne powodzenie: jeżeli z jednej strony podbił i podzielił Ditmarchię (1539 r.) wraz z wujami swymi, Adolfem Got-torpskim i Janem Haderslewskim, jeżeli zmusił miasto Hamburg do zapłacenia mu kontrybucyi i zrzeczenia się pretensyi, żeby wszystkie towary przeznaczone do holsztyńskich miast nad brzegami Elby szły przez jego port; to z drugiej strony wiele miał kłopotu z uregulowaniem spraw w Szlezwigu, który w traktacie, zawartym w Odensee, został księstwem dziedzicznie lennem i na które dwaj wujowie królewscy: książę Jan Stary Haderslev i Adolf Gottorpski, otrzymali inwestyturę, złożywszy naprzód hołd, należny królowi już od trzydziestu sześciu lat. Żeby nie dzielić księstw na drobne cząstki, F. zatrzymał część należącą do brata swego, Magnusa, ale temu bratu powetował stratę, ustępując mu (1560 r.) nabyte dla niego od biskupa dyecezye Oesel i Wick; inny z braci, Jan Młody (1545 r.

siadanie hrabstwa Soenderborg, Nordborg i Ae-roe (1564 r.); następnie, po śmierci Jana Stare-

Ercykl. Poważ. TIur+t Zesz 182 T. XXITI.

go (1582 r.), także i hrabstwo Gliiksburg, lecz bez prawa na „condominium.” Najważniejszym wypadkiem panowania F-a była wojna duńsko-szwedz-ka, która trwała siedem lat (od r. 1563 — do r. 1569). Powodem jej były z jednej strony pretensye Eryka XIV do wyspy Gotland, wówczas należącej do Danii, z drugiej zaś trzy korony, które F. miał w swym skarbcu, pomimo, że niepodległość Szwecyi datowała się od r. 1524. Flota duńska, dowodzona przez Brockenhuusa, została pobita pod Bornholmem (9 czerwca r. 1563 r.) przez szwedzkiego admirała, Bagge, który potem, po bitwie pod Oelandem (21 sierpnia), musiał uchodzić przed Skramem i został około tejże wyspy przez Ruda wzięty do niewoli (10 czerwca 1564 r.). Zwycięski Trolle umarł z rany, odniesionej w niezdecydowanej bitwie pod Buchowem (14 czerwca 1565 r.), Rud zaś wpadł w ręce Horna w bitwie morskiej pod Bornholmem (17 lipca 1565 r.); nakoniec fiota duńsko-lubecka, straciwszy 16 okrętów i 7 000 ludzi podczas burzy, która ją rozproszyła około wyspy Oeland (9 sierpnia 1566 r.), nie mogła już po tej klęsce wrócić do dawnego stanu. Lepsze szczęście sprzyjało generałom duńskim, D. Rantzauowi i Brockenhuusowi na lądzie: odnieśli oni znaczne zwycięstwo pod Axtorną (20 października 1565 r.), odbyli dwie pamiętne wyprawy do Oestergoetland (1566 r. i 1567 r.); lecz obaj polegli podczas oblężenia Varbergu, który wkrótce potem (24 listopada 1569) poddał się. Traktat Szczeciński, zawarty na podstawach statu quo ante (13 grudnia 1570 r.), przyznaje Danii kontrybucyę. F. pochowany został w katedrze w Roskilde, gdzie jest piękne jego mauzoleum. Wskutek uczucia, jakie żywił dla Anny Hardenberg, jednej z dam dworu swej matki, dopiero w późniejszym wieku ożenił się (w r. 1572) z księżniczką meklen-burską, Zofią (1557 r. —1631 r.). Miał z nią cztery córki, z których Anna (1574 r. — 1619 r. została poślubiona (1589 r.) Jakóbowi VI, królowi Szkocyi i Anglii, i trzech synów, z których najstarszy, Chrystyan IV (1577—1648 r.), wstąpił po śmierci jego na tron.— C. Ens „Historia rerum Danicarum, Friderico II régnante gestarum” (Frankfurt 1593, in folio). „Gr. Enc.” Iw-Fryderyk III, król Danii (* w Hadersleben 18 marca 1609 r.—f w Kopenhadze 9 lut. 1670 r.); panował jako król elekcyjny od 4 maja 1648 r., monarchą dziedzicznym został w r. 1660. Jako drugi syn króla Chrystyana IV i Anny Katarzyny Brandenburskiej, nie był przeznaczony do tronu i wskutek tego otrzymał wychowanie raczej naukowe, niż wojskowe, dopełnione podróżami do Hollandyi i Francyi. Podczas wojny Trzydziestoletniej był adjutantem swego ojca, z początku w randze pułkownika, potem został naczelnym dowódzcą i prezydentem rady wojennej w Glückstadt. Nie mógł pokonać Szwedów, którzy naówczas byli pa-

41

nami Jutlandyi i arcybiskupstwa Werdeńskiego, na mocy traktatu w Broemsoebro (1645 r.) odpadłych od Danii. F. zgodził się na to z obawy, by wrogie stosunki ze Szwecyą nie zaszkodziły jego kandydaturze do tronu duńskiego, gdyż właśnie starszy brat jego, Chrystyan, zmarł (2 czerwca 1647 r.); nie uznano jednak F-a domniemanym następcą tronu i dopiero we dwa miesiące po śmierci ojca (28 lut. 1648 r.) obrany został na króla. Hołd złożono mu 6 lipca, a 23 list. nastąpiła koronacya. Dnia 8 maja tegoż roku F. musiał podpisać ugodę wyborczą w rodzaju polskich Pacta Conventa, 55 artykułów ciężkich bardzo, narzuconych mu przez arysto-kracyę, a mianowicie przez jednego z czterech tymczasowych regentów, szwagra F-a, Corfitza Ulfeldta. W ciągu pierwszych dziesięciu lat panowania, których nie zakłóciła wojna, Hollandya zgodziła się wypłacać corocznie po 350 tysięcy guldenów, żeby się wykupić od poborów przy przejeździe Sundu (1649 r.), lecz już w r. 1653 umowa ta została zerwana. Chcąc uniemożliwić na przyszłość podział państwa, F. od roku 1650 w ziemiach królewskich zaprowadził następstwo tronu według pierworodztwa, w porządku, jaki od r. 1608 istniał już w księstwie Got-torpskiem. Zbudowano fortecę Frederichs Odde (późniejsza Fredericia) dla panowania nad Małym Beitem; Klingenberg w całem państwie duń-skiem zaprowadził poczty. Mając nadzieję odzyskać utracone w 1645 r. ziemie, F. napadł na Karola X Gustawa (1657 r.), choć pieniędzy nie było, a wojsko i flota znajdowały się w złym stanie. Sprzymierzeńcy F-a, cesarz Niemiecki, Polacy, Hollendrzy i Brandenburczy-cy nie zdążyli jeszcze z posiłkami, gdy Karol Gustaw przybiegł z Polski forsownym marszem do Hamburga, skąd przy pomocy teścia swego, księcia F-a III Gottorp-Holsztyńskiego, ruszył dalej, zajął Frederiks-Odde, po lodzie przeszedł przez Mały Bełt (30 stycznia 1658 r.) z 3 000 piechoty 9 000 jazdy, artylleryą i bagażami, owładnął całą Fionią, Langelandetn i Falster-rem. Dnia 12 lutego wtargnął do Zelandyi i tu w Hoeje-Taastrup podyktował warunki pokoju, który został ostatecznie zawarty w Röskil-de 26 lutego. Ten świetny i szybki pochód dał zwycięzcy 3 prowincye w Skanii, ziemie Norweskie, Bohus i Throndhiem, wyspę Bornholm, przeszło 12 okrętów wojennych i 3 000 jazdy; nadto F. III, książę Gottorpski, otrzymał obwód Schabstaedtu i przestał być wassalem Danii z książęcego Szlezwigu. Pożałował potem Karol X, że zwycięztw swych nie wyzyskał należycie i nie utworzył unii Skandynawskiej: więc zgwałcił traktat, d. 8 sierp. 1658 r., wylądowawszy w Korsoer, 11 tegoż miesiąca zaczął oblegać Kopenhagę. Ale w porcie stała już flota hollenderska pod flagą admirała Opdama, a król, łącznie z mieszczanami i studentami, dzielnie bronił swojej stolicy. Przy szturmie 10 i 11 lutego 1659 Szwedzi ponieśli duże straty; Bornliolmczycy odebrali im zamek Hammers-huus (grudz. 1658 r.): w Norwegii znów w ciągu trzech lat z rzędu Szwedzi odpierani byli przez mieszkańców Frederikshaldu i musieli opuścić prowin-cyę Throndhiem. Nadciągnęły też wojska sprzymierzeńcze cesarskie, połączone z Polakami pod Stefanem Czarnieckim i Brandenburczykami pod wodzą wielkiego elektora F-a Wilhelma, razem 30 000 żołnierza; Szwedzi, wyparci z Jutlandyi, pobici zostali pod Nyborgiem w Fionii (14 list.

1659    r.) przez armię duńską feldmarszałka Schacka, połączoną z wojskami sprzymierzeńców i flotą hollenderską. Wkrótce po tych klęskach Karol powrócił do Szwecyi i tu zmarł wnet potem (13 lut.

1660    r). Rząd następcy jego, Karola XI, podpisał pokój w Kopenhadze (27 maja 1660 r.), mocą którego Throndhiem powrócił do Norwegii, wyspa zaś Bornholm przeszła znów pod panowanie Danii. F., który odznaczył się podczas obrony Kopenhagi, zwołał do miasta tego sejm (8 wrz. 1660 r.), żeby mu przedstawić środki zaradcze. Zaproponował, mianowicie, podatek konsumpcyjny, którego szlachta płacić nie chciała, a ponieważ jej przypisywano klęski kraju, przeto duchowieństwo i mieszczanie, pod przywództwem biskupa Svanea i burmistrza Nansena, podtrzymywani przez panów Sehesteda, Schacka i Bielkego, oświadczyli się za zniesieniem przywilejów szlacheckich, za rozdaniem feudów z licytacyi i wreszcie za dziedzicznością tronu. Pomimo, że sam F. trzymał się zdała od tych walk parlamentarnych, sekretarz królewski, Gabel, potajemnie pomagał rojalistom. Gdy dziedziczność tronu została przyjęta większością głosów, 8 paźdz., szlachta uległa (13 tegoż miesiąca) i król ogłosił nową konstytucyę. Od d. 10 stycznia 1661 wszyscy przedstawiciele rodzin szlacheckich, władz i mieszczan podpisywali akt bezwarunkowego posłuszeństwa królowi. Forma rządu i prawo następstwa tronu szczegółowiej określone zostały w Lex regia (Kongelow) z r. 1665, ale kodex Duński, opracowany przez kommissyę (1661 r. — 1669 r.) otrzymał zatwierdzenie dopiero od Chrystyana V, z pewnemi zmianami. Rząd arystokratyczny ustąpił miejsca szlachecko-mieszczańskiej biurokracyi, której rządy trwały nieprzerwanie aż do r. 1848. Szlachta zmuszona była płacić podatki, a ziemie lenne, przyłączane do ziem koronnych, administrowane były na rzecz skarbu; polepszenie stanu finansowego dało możność nietylko utrzymywania stałej armii, w ilości 24 000 żołnierza, po większej części ochotników, lecz pozwoliło Cort Adalaerowi doprowadzić flotę do doskonałego stanu, a inżynierowi hollenderskiemu, Rysenste-enowi, zbudować w Kopenhadze zamek obronny i ulepszyć jej fortyflkacye; fortyfikowano też inne miasta. Nauki kwitły za rządów tego u-kształconego monarchy, który wprowadził, co-prawda, cenzurę (1667r.), lecz który powiększył

i oddał do użytku publicznego bibliotekę uniwersytecką (1657 r.), muzeum sztuk pięknych (1650 r.) i gabinet przyrodniczy (1667 r.), tudzież założył wielką bibliotekę królewską.

szył swą armię; miał dwanaście regimentów ka-waleryi i nowourządzoną milicyę z ilości 18 000 ludzi. W r. 1701 założył szkołę marynarki (zamienioną w r. 1715 na szkołę wojskową). Na Zelandyi i na wyspach sąsiednich zniósł poddaństwo chłopów (1702 r.), lecz przywrócił je bezwiednie, zabraniając im zmieniać miejsce zamieszkania przed odbyciem sześcioletniej służby wojskowej lub dojściem do 35-ciu lat wieku (1724 r. 8 lut.). Powróciwszy z powtórnej podróży do Włoch (1708 r.), zjechał się z Augustem II polskim i F-iem I Pruskim i zawarł z nimi przymierze, wznawiając wojnę z bezsilnym już po klęsce połtawskiej Karolem XII. Duńczycy weszli (12 list. 1709 r.) do Skanii, dawnej prowincyi duńskiej, która jednak tak się już zrosła ze Szwecyą, że wojsko sformowane z chłopów naprędce przez gubernatora Stenbo-cka pobiło najezdników pod Helsingborgiem (10 marca 1710 r.). Stenbock, który okazał się zręcznym wodzem, pokonał (12 grud. 1712 r.) armię duńską, dowodzoną przez Scholtena, pod Gadebuscli (w Meklenburgii), gdzie F. walczył odważnie; potem jednakże, ścigany przez wojska sprzymierzeńców, Stenbock musiał schronić się do gottorpskiej fortecy Toenning, gdzie 13 maja 1713 r.) z 11 000 ludzi wzięty został do niewoli. F., znalazłszy wówczas dowody, że książęta gottorp-scy działali przeciw niemu, nie chciał księciu Karolowi F-owi zwrócić części gottorpskiej Szlez-wigu i przyłączył ją do swoich ziem (13 marca 1713 r.): udało mu się zatrzymać ją dzięki zwycięstwom, jakie odnieśli: admirał Gabel w przystani Kołobrzeskiej (24 kw. 1715 r.), Raben w Pronervigu koło wyspy Rugii (8 sierp, t. r.), Tordenskiold w Dynekilen (8 lip. 1716 r.) i w Marstrandzie (26 lip. 1719 r.). Nie udało się jednak F-owi zdobycie prowincyi Skanii, dokąd połączone pod wodzą Piotra Wielkiego w Zelandyi wojsko duńskie i 30 000 rossyjskie-go iść miało, zarówno jak Karolowi XII nie udało się zdobyć fortecy norweskiej, Frederiks-hald (1716 r. i 1718 r.), a Armfeltowi—zachować prowincyę Throndliiem (1718 r.). Na mocy pokoju, zawartego za pośrednictwem Francyi, i Anglii we Frederiksborgu (3 lip. 1720 r.), Szwecya oddała księstwa Verden i Bremę, któ re Dania sprzedała Hannowerowi za 8 beczek złota, zrzekła się pobierania opłat na Sundzie, zapłaciła kontrybucyę wojenną i przyrzekła nie wspierać na przyszłość książąt Szlezwidzko-Got-torpskich, których dawne posiadłości szlezwidzkie zostały wcielone do Danii (22 sierp. 1721 r.) pod gwarancyą ze strony Francyi, Anglii, Ros-syi i Austryi. Lenne hrabstwo Rantzau, na mocy pokoju z r. 1669, zostało przyłączone do królewskiej części Holsztynu (1726 r.). Pomimo wielu klęsk: dżumy w Kopenhadze (1710 r.— 1711 r.), pożaru, który trwał od 20 do 22 paźdz.

Współcześnie z nim żyli: uczeni Steno i trzej bracia Bartholins, erudyci Birgitte, Tliott i Karen Brahe, językoznawcy Syv i Pontojepidan, pedagog Eilersen, kosmograf Nansen, geografowie norwescy Arent Berntsen i Wolf, psalmista islandzki Hallgriin Petursson i wielu innych.

Zarzucają F-owi, że zbyt ulegał wpływowi niemieckiemu; lecz był przecież księciem Holsztynu, a pod koniec panowania, gdy po śmierci Antoniego Giinthera, księcia Oldenburga i Del-menhorstu (1667 r.), odziedziczył po nim tron, został też księciem Cesarstwa. Gdy mu nie udało się zaślubić królowej Krystyny Szwedzkiej, ożenił się (1643 r.) z Zofią Amelią Brunświcko-Luneburską, kobietą rozumną, lecz dumną i mściwą. Miał z nią pięć córek i trzech synów; córka Ulryka Eleonora (1656 r.—1693 r.), zamężna za Karolem XI, królem Szwedzkim, była matką Karola XII, synowie: Chrystyan V (1646 r.—1699 r.) nastąpił po ojcu, a Jerzy (1655 r.—1708 r.) zaślubił (1683 r ) księżniczkę Annę angielską, która w r. 1702 została królową. F. miał też z Małgorzatą Pappen (hrabiną Loevendal) nieprawego syna, Ulryka Fryderyka Gyldenloeve (1638 r.—1704 r.), protoplastę hrabiów Dauneskiold Laurvia i Loevendal.—Por. Becker „Sämlingen til Dan-marks Historie under K. Frederik III” (Kopenhaga 1847—1857, 2 t. in 8-o).—Beauvois w „Gr.

Iw.

Enc.” Lamirault’a.

Fryderyk IV, król Danii (* w Kopenhadze 11 paźdz. 1671 r.—f w Odense 12 paźdz.

1730 r., panował od 25 sierp. 1699 r). Był najstarszym synem Chrystyana V i Karoliny Amelii Heskiej. Koronował się we Frederiks-borgu 15 kw. 1700 r. Nie uczył się ściślej ani historyi, ani nauk politycznych i ekonomicznych, lecz miał do nich wielkie zamiłowanie, był przy-tem bardzo pracowity i wytrwały. Po wstąpieniu na tron musiał rozpocząć wojnę z domem książąt Holsztyńsko-Gottorpskich, którzy, będąc młodszą linią domu panującego, rościli sobie prawa do tronu. Sprzymierzywszy się z elektorem saskim i królem polskim, Augustem II, oraz z cesarzem Piotrem Wielkim, zajął część got-torpską księstwa Holsztyńskiego (marzec 1700 r.). Tym sposobem dał hasło do wybuchu Wielkiej Wojny Północnej. Połączone eskadry: angielska, hollenderska i szwedzka, w obronie księcia F-a II, rozpoczęły bombardowanie Kopenhagi, a od strony lądu obiegł ją Karol XII (sierpień 1700 r.) z 12 000 wojska. F., przebywający naówczas w Holsztynie, musiał pośpiesznie zawrzeć w Traventhal (18 sierp. 1700 r.) pokój na ciężkich warunkach, uznając niepodległość Holsztynii z wypłatą kosztów wojen- . 1728 i zniszczył trzecią część stolicy, strasznej nych. Korzystając z 8 lat pokoju, F. powięk- powodzi (1717 r.), można było, dzięki dobremu

Iw.

stanowi finansów, wznieść nowe fortyfikacye w Kopenhadze od strony morza (1713 r.), utrzymywać w dobrym stanie flotę, powiększyć stałą liczbę majtków, założyć dwieście czterdzieści szkół w obrębie państwa (1721 r.), wyznaczyć dla nauczycieli stałą pensyę, ufundować dom sierot (1727 r.) i kollegium missyjne (1714 r.), wysyłać missyonarzy do kolonij w Indyach, do Laponii i Grenlandyi (1721 r.), wybudować pałac kanclerski, pałace we Frederiksborgu i we Fredensborgu, wreszcie powiększyć pałac w Kopenhadze. Kalendarz gregoryański wprowadzono do Danii w r. 1700 przez odjęcie w lutym jedenastu dni. Pierwszy teatr w Danii otwarty został w r. 1722.—F. ożeniony był z Ludwiką Meklenburg-Giistrow (1667 r.—1721 r.) i miał z nią córkę i czterech synów, z których trzej zmarli w młodości, a czwarty, Chrystyan VI, był jego następcą i spadkobiercą (1699 r.— 1746 r.). Za życia królowej F. morganatycznie zaślubił (1703 r.) Helenę von Vierech (f 1704 r.), potem, w r. 1712, Annę Zofię Reventlow (1693 r. —1743 r.), której nadał tytuł księżny Szlezwidzkiej; wziął z nią ślub uroczysty 4 kw. 1721 r., nazajutrz po śmierci królowej Ludwiki, i kazał ją 31 maja 1721 r. ukoronować. Miał z nią sześcioro dzieci, które w dzieciństwie poumierały.—Riegels „Udkast til Fierde Fride-richs Historie” (Kopenhaga 1795—99, 2 t.); Beauvois w „Gr. Enc.” Lamirault’a.

Fryderyk V, król duński (* w Kopenhadze 31 mar. 1723 r.—f 14 stycz. 1766 r.), panował począwszy od 6 sierp. 1746 r. Był najstarszym synem Chrystyana VI i Zofii Magdaleny Brandenburskiej. Koronował się we Frederiksborgu 4 wiz. 1 747 r. Był jednym z najbliższych krewnych królowej szwedzkiej, Ulryki Eleonory (f w 1741 r.), siostry ciotecznej przodka jego, F-a IV, a babki ciotecznej księcia Holsztyńsko-Gottorpskiego (Karola Piotra Ulryka), późniejszego Piotra III. Ten ostatni był bliższym krewnym królowej, lecz gdy został (w r. 1742) uznany następcą ciotki swej, cesarzowej Elżbiety, „Stronnictwo Kapeluszy”, popierane przez duchowieństwo i włościan, chciało powołać na tron po F-u I, mężu Ulryki-Eleonory, księcia F-a; jednakże „Stronnictwo Czapek” przeprowadziło obiór Adolfa F-a, brata ciotecznego Karola Piotra Ulryka, kandydata cesarzowej rossyjskiej. F. nie żywił żalu do szczęśliwego współzawodnika, który mu przeszkodził odnowić Unię Skandynawską: już w r. 1750 zaręczył najstarszą córkę, Zofię Magdalenę, mającą naówczas pięć lat, z księciem Gustawem (III), najstarszym synem Adolfa F-a. od którego, jako od przedstawiciela młodszej linii książąt Holsztyńsko-Gottorpskich, otrzymał ewentualne zrzeczenie się praw do części książęcej Szlezwigu. W roku 1756 Dania i Szwecya zawarły przymierze, żeby bronić neutralności podczas wojny Siedmioletniej. Lecz nie można było ułożyć się z Piotrem III, który natychmiast po wstąpieniu na tron posłał do Danii armię rossyjską, żeby poprzeć orężem swe roszczenia do Szlezwigu; silna flota duńska i 70-tysięczna armia, znajdująca się pod rozkazami generała francuskiego, hrabiego de Saint-Germain, gotowały się do odparcia nieprzyjaciela, gdy miejsce Piotra III zajęła żona jego, Katarzyna II (lipiec 1702) i wkrótce potem zawarty został pokój. Żadna już wojna nie zamąciła panowania F-a, dzięki czemu mógł ten monarcha przeprowadzić liczne reformy, nie osobiście wprawdzie, bo sam nad pracę przekładał uciechy, lecz dzięki swym zręcznym i uczciwym ministrom: Schulinowi, Holsteinowi, Moltkemu, Ihottowi, a przedewszystkiem Bernstorffowi. Założono w Kopenhadze dom wychowawczy dla 260-u ubogich dzieci, które były tu bezpłatnie wychowywane od pięciu do szesnastu lat życia (1753 r.), szpital imienia F-a, który był hojnie wyposażony (1756 r.); gabinet nauk przyrodniczych (1750 r.), ogród botaniczny, szkołę rysunków i malarstwa, wkrótce zamienioną na Akademię sztuk pięknych (1754 r.), Akademię literatury pięknej (1759 r.) w Throndheimie, Towarzystwo Naukowe norweskie (1760 r.); wyższa szkoła w Soroe została przekształcona (1747 r.), szczególniej dzięki pomocy Holberga, a w r. 1748 nastąpiło uroczyste otwarcie teatru duńskiego. Niebuhrowi i trzem innym uczonym polecono w towarzystwie jednego malarza odbyć słynną podróż do Egiptu i Arabii; Klopstock, któremu król wypłacał stałą pensyę, kończył „Messyadę” podczas długoletniego swego pobytu w Kopenhadze (1751 r.—1770 r.), nie interesując się zgoła narodem, który go żywił. Wielu innych cudzoziemskich uczonych było wezwanych do Danii. Za panowania F-a wielu również Duńczyków, Norwegów i Islandczyków odznaczyło się na polu nauki, literatury i sztuki. Handel doszedł do kwitnącego stanu; podniósł się też i przemysł dzięki taryfom protekcyjnym, często przesadzonym, i subwencyom, częstokroć źle używanym. Prokurator generalny, Stampe, bronił sprawy chłopów, których los pogorszył się przez nieszczęśliwe przepisy z d. 13 kw. 1764 r., mocą których przyszli żołnierze nie mogli od piętnastu lat życia zmieniać miejsca zamieszkania. Z drugiej jednak strony minister Bernstorff, królowa wdowa, Zofia Magdalena, i niektórzy więksi właściciele ziemscy znieśli w swych dobrach pańszczyznę. Niestety, wielkie wydatki wskutek neutralności zbrojnej, zbyt kosztowne budowle, jak np. kościół z marmuru, który nigdy dokończony nie został, subwencye wreszcie wszelkiego rodzaju wyczerpały skarb, więc dług państwowy wzrósł. Król, zawsze łagodny dla poddanych, był bardzo lubiony, pomimo swych ekscesów, które go przedwcześnie doprowadziły do grobu. F. ożenił się w roku 1743 z piękną i miłą księżniczką, Ludwiką angielską (1724 r.—1751 r.), córką króla Jerzego

Iw.

II, która obdarzyła go pięciorgiem dzieci i w połogu zmarła. Z tych dzieci F. Chrystyan VII 1749 r. — 1808 r.) nastąpił po ojcu, Zofia Magdalena (1746 r.—1813 r.) wyszła (1766 r.) za Gustawa III, króla szwedzkiego, a Ludwika (1750 r. —1831 r.) zaślubiła (1766 r.) landgrafa Karola Hesko-Kasselskiego (1744 r.— 183.6 r.); gubernatora Szlezwigu i Holsztynu, dziadka dziś panującego Chrystyana IX. Z powtórnego małżeństwa z Julianną Maryą Brun-świck-Wolfenbiittel (1729 r.—-1796 r.), zaślubioną w r. 1752, miał księcia F-a (1753—1805 r.), ojca Chrystyana VIII, a dziada zmarłej 1899 r. królowej, Ludwiki Wilhelminy. — Sk. Hoest „Maerkvaerdigheder i K. Frederik V-s Levnet og Regiering” (Kopenhaga 1820); A. Thorsoee „Frederik V-s Ungdom og Thronbestigelse” (tamże 1868); Museum (1890)—Beauvois w „Gr. Enc.” Lamiraulfa.

Fryderyk VI, król duński (* w Kopenhadze 28 stycz. 1768 r.—f 3 gr. 1839), w imieniu ojca Chrystyana VII-go, rządził państwem od 14 kw. 1784 r., a jako król od 13 marca 1808 r. Wskutek wojny, która go zmuszała do ciągłego przebywania na południowej granicy państwa, zazwyczaj w Kie-lu, mógł się ukoronować we Frederiksborgu do-'piero 31 lipca 1815 r. — F. był starszym synem Chrystyana VII i Karoliny Matyldy. Gdy ojciec jego wpadł w obłąkanie, a matka została wygnana do Calle, czteroletni ledwie F. znalazł się zdała od .rodziców; z rozkazu królowej wdowy, Julianny Maryi, i ministra Guldberga wychowywany był na uboczu; lecz już od roku 1782 młodociany F. wiódł potajemne narady z Berns-torffem i innymi politykami, a nawet z urzędującymi wówczas ministrami: Schackiem,Rathlowem iTiiot-tem, o odzyskanie swych praw do tronu. Stosownie do § VIII „Lex regia” z r. 1668, małoletność F-a skończyła się z początkiem 14-go roku; lecz miał on już przeszło 16 lat, gdy, w dziesięć dni po swej konfirmacyi, dał obłąkanemu ojcu do podpisania dymisyę ministeryum Guldberga, którego zastąpił przez trzech swych wyżej wymienionych powierników, dodawszy do nich Ro-senkrantza, Hutha i Stampego. Ci ludzie, postępowi wielce, wraz z hrabią Reventlovem, Chry-styanem Colbioernsenem i (od r. 1786) z wielką komisyą rolniczą, zajęli się polepszaniem bytu stanu wieśniaczego. Poważnej reformy dopełniło rozporządzenie (20 czerw. 1788 r.), znoszące „Stavnsbaand”: właściciele ziemscy nie mieli odtąd odpowiadać za poborowych, urodzonych w ich włościach, a tych ostatnich uwolniono od przymusowego zamieszkiwania w miejscu swego urodzenia pomiędzy 14-ym i 36-ym rokiem życia. Nie licząc krótkotrwałej wojny, jaką Dania prowadzić musiała ze Szwecyą w r. 1788 wskutek zawarcia uprzednio (r. 1773) przymierza z Rossyą, pokój nie był zakłócony aż do końca XVIII wieku, pomimo ogólnego wrzenia w całej Europie. Rolnictwo pomyślnie się rozwijało, żeglarstwo i handel również kwitły, szczególniej dzięki traktatowi zbrojnej neutralności, zawartemu ze Szwecyą w r. 1792. Na nieszczęście, najzdolniejszy mąż stanu, minister spraw zagranicznych, BernstorfF zmarł w r. 1797, to jest wtedy właśnie, gdy cała jego zręczność ledwie-by starczyła do odwrócenia od Danii niebezpieczeństwa. Anglia, roszcząca sobie prawo do kontroli nad statkami państw neutralnych, nie chciała pozwalać konwojowania swych okrętów handlowych przez Duńczyków na Sundzie i 14 stycz. 1801 r., na dwa dni przed przystąpieniem F-a do związku państw neutralnych (Rossya, Szwecya i Prusy) rozpoczęła kroki zaczepne. Do Sundu posłała eskadrę, która napadła w porcie Kopenhaskim na flotę duńską, znacznie słabszą liczebnie, lecz dzielnie bronioną przez Fischera, Brauna, Lemminga, Lassena, Risbricha i Villemoesa. Nelson miał już dać pokój bezowocnej walce, gdy książę następca tronu, źle poinformowany o istotnem położeniu rzeczy, zawarł rozejm, wkrótce potem zmieniony na traktat pokojowy, mocą którego Dania pozostać musiała w neutralności. Wskutek rozpadnięcia się cesarstwa niemieckiego księstwo Holsztyńskie wcielone zostało do państwa duńskiego (8 wrz. 18U6 r.). W roku następnym Anglia, rozpoczynając znów swe zaczepki, wzięła do niewoli okręty duńskie i potężna eskadra admirała Gam-biera zwróciła się do księcia F-a, żądając oddania Anglikom całej floty. F. odrzucił propo-zycyę i poszedł do Holsztynu, aby módz zebrać wojska do obrony stolicy; tymczasem 30 000 Anglików wylądowało w Vedbek, obsaczyło Kopenhagę (18 sierp. 1807 r.) i obrzucało ją przez trzy dni bombami. Zabierali się już Anglicy do szturmu, gdy generał Peymann kapitulował dnia 7 wrz., wydając im 18 okrętów liniowych, 17 fregat i 43 inne statki, z całym arsenałem. Wypadki te popchnęły księcia następcę tronu, który wkrótce potem (13 marca 1808 r.) został królem, do zawarcia przymierza z Francyą i wysłania, na wojnę ze Szwecyą 19 000 wojska posiłkowego. Francuzi, Hollendrzy i 14 000 Hiszpanów, pod wodzą Bernadotte’a usadowili się na półwyspie i na archipelagu Bełtów (1808 r.), oczekując chwili wtargnięcia do Skanii; tymczasem w Hiszpanii wybuchło przeciw Francuzom powstanie, wojsko hiszpańskie, stojące załogą w Danii, wsiadło na okręty angielskie i odpłynęło do ojczyzny, a w r. 1809 i inni sprzymierzeńcy opuścili Danię, nic nie przedsięwziąwszy. W Norwegii książę Chrystyan August Augusten-burski, główno - dowodzący wojskami i stojący na czele komisyi rządzącej, zaniedbał energicznych działań przeciwko Szwecyi wówczas, gdy wojska tego kraju były zajęte w Finlandyi i w Pomeranii; książę wszedł nawet w układy z przywódzcami powstańców i został (lipiec 1809 r.) uznany domniemanym następcą nowego króla, Karola XIII, z krzywdą F-a, który nie chciał przyobiecać nadania państwu lberalnej konsty-tucyi; gdy Karol August umarł (28 maja 1810 r.) kandydatura F-a na tron szwedzki upadła po raz drugi, chociaż dnia 10 grudnia 1809 r. zawarty został pokój ze Szwecyą na podstawach „status quo ante”. Anglia tymczasem nie przestawała niszczyć duńskiej marynarki, znów sformowanej w znacznej części z dobrowolnych ofiar, i zajmowała kolonie duńskie w Indyacli, podczas gdy awanturnik pewien, niejaki Jiirgenson, ogłosił się królem Islandyi. Położenie rzeczy było tak okropne, że rząd zbankrutował (5 stycznia 1813 r.) Z drugiej znowu strony Rossya, potrzebując pomocy ze strony Szwecyi, a nie chcąc oddać jej Finlandyi, obiecała wynagrodzić ją, podbijając dla niej Norwegię (kw. 1812 r.). Napróżno F. ofiarował swą pomoc sprzymierzonym w walce z Napoleonem; nie mogąc nic od nich uzyskać, musiał w dalszym ciągu pozostać sprzymierzeńcem Francyi; 10-tysięczna armia duńska, pod wodzą F-a Heskiego, szwagra F-a, została wcielona do armii marszałka Davout; gdy ten został w Hamburgu obsaczony, Duńczycy musieli stawić czoło 50 000 Rossyan, Niemców i Szwedów, których Bernadotte prowadził na północ od Elby (1813 r.), jednocześnie zaś 30 000 wojska duńskiego bezczynnie siedziało w Jutlan-dyi i na wyspach. Nic nie pomogło zwycięztwo księcia Heskiego w bitwie pod Sehestedem (10 gr. 1813 r.), trzeba było przystać na ciężkie warunki pokoju: wyspa Helgoland przeszła pod panowanie angielskie na mocy traktatu, zawartego w Kielu (14 stycznia 1814 r.); wrócono Danii jedynie wyspę Rugię i Pomeranię szwedzką, którą Duńczycy oddali Prusakom w zamian za Lau-enburg (4 czerw. 1815 r.). Lauenburg i Holsztyn weszły do składu Rzeszy Niemieckiej (14 lip. 1815 r.) i miały otrzymać swój własny rząd; komisya jednak, której w r. 1816 poruczono ułożyć konstytucyę, nie zrobiła nic. Z tych powodów w r. 1830 wybuchło powstanie. Król, choć zazdrosny o swoje prawa, dnia 28 maja 1831 r. uroczyście obiecał urządzić nie tylko w Lauenburgu i Holsztynie, lecz i w innych krajach swego państwa zgromadzenia, których attrybucye zostały rozważone na jednorazowem posiedzeniu przy drzwiach zamkniętych „ludzi oświeconych” (1831 r.), zgromadzonych w Chri-stiansborskim pałacu. Na mocy rozporządzenia dnia 15 maja 1834 r. uformowano cztery sejmy: dla wysp, dla północnej Jutlandyi, dla południowej Jutlandyi, czyli księstwa Szlezwidzkiego, i dla dwóch księstw niemieckich. Na nieszczęście, trzy księstwa, podzielone z punktu widzenia prawodawczego, były łączone pod względem admi-nistracyjno-sądowyin. Tym sposobem Szlezwig oddzielony został od macierzystej Danii i przyłączony do krajów niemieckich; był to błąd nie do darowania, lecz wybaczono królowi ten błąd i wiele innych dla sympatycznych przymiotów jego charakteru, gdyż był to monarcha dobry,

przystępny, uprzejmy, poświęcający się i pracowity. On-to dopomógł do oswobodzenia ostatecznego ludu, on wrócił mu do pewnego stopnia wolność polityczną. Za panowania F-a literatura, nauka i sztuka stanęły na takiej wysokości, że odtąd Dania zajmuje jedno z pierwszych miejsc w rzędzie państw cywilizowanych. F. był powszechnie lubiony. W r. 1845 wzniesiono mu w pałacu Skanderborskim pomnik, a w r. 1858 w parku we Frederiksborgu, gdzie lubił się przechadzać pomiędzy publicznością, postawiono jego statuę z bronzu. F. zaślubił w r. 1790 krewną swoją, Maryę Zofię F-ę (1767 roku—1852 r.), córkę landgrafa Hesko-Kasselskie-go, Karola, która była osobą naukowo wykształconą i wydała Dopełnienia do Tablic genealogicznych I—VI J. Hiibnera (Kopenhaga 1822 r.—1824 r.); miał z nią ośmioro dzieci, z tych sześcioro zmarło w dzieciństwie; z pozostałych dwóch córek Karolina (1793 r.—1881 r.) wyszła (1829 r.) za F-a Ferdynanda, brata Chrystyana VIII, a Wilhelmina Marya (1808 r.—1891 r.) była od r. 1828 do r. 1837 żoną F-a VII. Z dziewczyną z ludu, Beatą Rafsted (1790 r.—1862 r.), F. miał czworo dzieci, które w r. 1829 otrzymały szlachectwo i nazwisko Dannemand, starszy syn zaś w r. 1839 został obdarzony tytułem hrabiego. W r. 1820 pewien rymarz z Holbaeku, Jakób Gotfryd Poulsen, który podobny był z twarzy do F-a, podał się za starszego syna królewskiego z prawego małżeństwa (zmarłego wkrótce po urodzeniu w r. 1791). Wysłano go do kolonii duńskiej w Gwinei, gdzie został dowódzcą i sekretarzem rządu, lecz wrócił w r. 1825 do Kopenhagi i tu zmarł w r. 1826.—A. D. Joergensen „Regeringsskiftet” (1784); „Fremstillinger og Akstykker” (Kopenhaga 1888); Thrige „Frederik VI-s Historie” (Kopenhaga 1891).—Beauvois w „Gr. Enc.” Lamiraulfa. Iw-Fryderyk VII, król Danii (* w Kopenhadze 6 paźdz. 1808 r.—f w pałacu Gliicksborskim 15 list. 1863 r.), panował, począwszy od 20 stycz. 1848 r. Był jedynym synem księcia Chrystyana (późniejszego króla) i Karoliny F-i Meklen-burg-Schwerin. Mając lat 17 (w r. 1826) został już zaręczony z kuzynką swoją, księżniczką Wilhelminą Maryą, córką F-a VI, i mianowany generałem brygady, poczem udał się za granicę, aby dwuletnim tam pobytem uzupełnić swoje wykształcenie. Chociaż kierowany szczerem uczuciem zaślubił (1 list. 1828    r.) swoją

narzeczoną, jednakże małżeństwo to zakończyło się (1834 r.) separacyą, a następnie (1837 r., wrzesień) rozwodem. Młody książę, dosyć od natury uposażony, lecz mało pilny, przekładał życie swobodne, zbyt często przytein w towarzystwie nieodpowiedniem swej godności. Wysłano go za karę w podróż do Islandyi, a następnie na wygnanie do Fredery-cyi, jako dowódzcę oddziału piechoty. Gdy ojciec jego, Chrystyan VIII, wstąpił na tron (1839

r.), F. mianowany został głównym komendantem wojsk w Jutlandyi i Fionii, gubernatorem Odense i członkiem Tajnej Rady królewskiej Postępowania swego F. nie zmienił na lepsze i podczas powtórnego swego małżeństwa (10 czerw. 1841 r.) z Karoliną Maryanną Meklen-burg-Strelitz, które zostało rozwiązane 30 wrz. 1846 r. Stosunki F-a z ludźmi ze wszystkich klas społecznych podczas ciągłych jego wycieczek po Danii i podróży do Szwecyi, na wyspy Faroer, do Hiszpanii, oraz na wyspę Maderę, wpłynęły dodatnio na rozbudzenie w nim uczuć narodowych i zmysłu politycznego, który, począwszy od chwili wstąpienia F-a na tron (20 stycz. 1848 r.), był wystawiany na ciągłe próby. Zachował ministrów ojca: Stemanna, Oer-steda, A. V. Moltkego i Reventlov-Criminila, dodając im do pomocy C. Moltkego i Bardenfletha; zaraz też od 28 stycz. zaczął przygotowywać konstytu-cyę wspólną dla Danii i dla Szlezwig-Holsztynu. Nie było to na rękę separatystom Szlezwidzko-Holsztyńskiin, którzy zażądali (18 marca) przyłączenia Szlezwigu do związku Rzeszy Niemieckiej i zorganizowali w Kielu (23 marca) rząd tymczasowy. Król, wspierany przez 20 000 pa-tryotów, zgromadzonych w Kasynie. (20 marca), usunął wszystkich ministrów, prócz hrabiego A. V. Moltkego i Bregentveda, który został zamianowany prezydentem nowej rady (24 marca). Rada ta, do której między innymi należeli Bardenfleth, hrabia Knuth, Monrad, Tscherning, Zahrtmanu, Hvidt i Lehmann, postanowiła utrzymać Danię w całości aż do rzeki Eider, a dwóm księstwom niemieckim nadać jaknajszerszą autonomię. Lecz przedewszystkiem trzeba było stawić czoło powstańcom, podtrzymywanym przez Niemców. Uzbrojenia postępowały szybkim krokiem. Dnia 23 kw. 11 000 Duńczyków pod wodzą Hedemanna pod samym Szlezwigiem mężnie walczyło z 19-tysięcznem wojskiem niemiec-kiem, poczem Duńczycy musieli się cofnąć doFlens-burga, a stąd przejść na wyspę Ais; wróciwszy stamtąd znów rozpoczęli kroki zaczepne i odnieśli zwycięstwo w dwóch bitwach pod Dybboel (28 maja i 5 czerw.). Tymczasem wskutek stanowczych not dyplomatycznych, wysłanych przez rządy rossyjski, francuski i szwedzki, Niemcy musieli opuścić terrytoryum Danii, którą zajęli byli aż do Aarhus, i podpisać w Malmoe (2 lip. i 28 sierp.) zawieszenie broni. Gdy się wznowiła wojna w roku następnym, 60-tysięczna armia najeźdźców zajęła znów ten sam obszar kraju, lecz pomimo, że armia duńska była znacznie mniejsza, Niemcy nie zdołali ani zająć pozycyi pod Dybboel (13 kwietnia), ani zdobyć Frederycyi po dwumiesięcznem oblężeniu. Następstwem tych wypadków było nowe zawieszenie broni, zawarte 10 lipca 1849 r., a w roku 1850 (2 lip.) zawarła Dania z Rzeszą niemiecką traktat pokoju. Wbrew warunkom tego traktatu wielu oficerów i ochotników niemieckich pozostało w szeregach powstańców, których siły (30 000 ludzi i 82 działa) były prawie równe armii duńskiej (38 000 ludzi i 96 dział). Wszystkie prawie siły obydwóch stron wojujących spotkały się pod Isted, na północ od miasta Szlezwigu, i tu trwała zacięta bitwa (24 i 25 lipca), w której Duńczycy odnieśli drogo okupione zwycięstwo. Zwycięzcy nie ścigali wrogów, gdyż warunki traktatu pokojowego (które lepiej zachowywali od Niemców) nie pozwalały im przekraczać granicy Holsztynu. Wreszcie po bezowocnych atakach wojsk powstańczych na Mysund (12 wrz.) i na Frederikstad (29 wrz. i 4 paźdz.), zostały one rozpuszczone z pomocą korpusu austryacko-pruskiego (3 stycz. 1851 r.), który opuścił ziemię Holsztyńską dopiero w lutym 1852 r. Tymczasem spór o język urzędowy w Szlezwigu doznał nader sprawiedliwego rozstrzygnięcia przez królewskiego komisarza, Tillischa. Podczas tej wojny, tak zaszczytnej dla oręża duńskiego, zgromadzenie konstytucyjne, wybrane przez powszechne głosowanie, zebrało się w Kopenhadze 23 paźdz. 1848 r. i uchwaliło konstytucyę w duchu nader liberalnym, zatwierdzoną 5 czerw. 1849 r. przez króla. Największą teraz trudność przedstawiało uregulowanie stosunków w państwie, które, nie stopniowo, lecz prawie nagle, przeszło od absolutyzmu do parlamentaryzmu, mianowicie w Szlezwigu, dawnem państwie lennem Danii, połączonem administracyjnie z dwoma księstwami niemieckiemi, w których bez zezwolenia Sejmu Rzeszy Niemieckiej nie można było znieść insty-tucyj feudalnych. To trudne położenie kraju zmuszało do częstych przesileń gabinetowych w ministeryum A. W. Moltkego (15 list. 1848 r., 13 lip. 1851 r., 18 paźdz., 7 grud. tegoż roku); wreszcie gdy stronnictwo „Danii aż do Eid ery” (Eiderdansk) straciło grunt pod nogami, polecono Bluhmemu (28 stycz. 1852 r.) stosować zasady „Państwa złożonego” (Heelstat), które zostały wyjaśnione w wydanym tegoż dnia manifeście w porozumieniu z Rzeszą Niemiecką (co do Holsztynu i Lauenburga). Ponieważ F. z obydwóch małżeństw nie miał dzieci, a po raz trzeci ożenił się morganatycznie (7 sierp. 1850 r.) z Ludwiką Rasmussen (późniejszą hrabiną Danner), więc trzeba było załatwić kwestyę następstwa tronu dla zachowania całości państwa. Jedynie linia F-a III miała prawo do następstwa tronu, gdyż poprzedni królowie byli obieralni. Lecz pozostawało z niej tylko dwóch zstępnych, F. i stryj jego, Ferdynand (1792—1862). Ponieważ stronnictwo szlezwidzko-holsztyńskie dowodziło, że Holsztyn i Lauenburg, jako dawne państwa lenne Cesarstwa Niemieckiego, nie mogą przejść do linii żeńskiej, należało włożyć koronę na głowę jakiegoś krewnego z linii męskiej, żeby te księstwa nie odłączyły się od państwa duńskiego. Oprócz wiekowego i bezdzietnego Ferdynanda, najbliższymi krewnymi F-a z linii męskiej byli potomkowie Aleksandra Soenderborskiego

Iw.

(1573 r.—1627 r.), syna Jana Młodego (1545 r. —1622 r.), a wnuka króla Chrystyana III (1503 r.—1559 r.). Z potomków Ernesta Giin-thera (1609 r.—1689 r.) w piątej generacyi byli*. Chrystyan Karol F. August Augustenburski (1798 r.—1869 r.) i brat jego, F. Emil August (1800 r.—1885 r.) książę Noer. Żyli też potomkowie w szóstem pokoleniu Augusta Filipa (1612 r.—1675 r.), innego z synów Aleksandra, książęta Gliicksburscy: Karol (1813 r.—1878 r.), F. (1814 r.—1885 " r.), Wilhelm (* 1816 r.), Chrystyan (* 1818 r.), Julian (* 1824 r.), Jan (* 1825 r.) i Mikołaj (* 1828 r.). Wszyscy wymienieni wyżej książęta mieli równe prawa do tronu, lecz książęta Augustenburscy nie mogli marzyć o koronie, gdyż brali udział w powstaniu szlezwidzkiem. Dla różnych przyczyn, na mocy umowy prywatnej (18 lip. 1851 r.), książę Chrystyan Glücksburski został następcą tronu. Pięć wielkich mocarstw uznało go, uznał go też król szwedzko - norweski (Protokół Londyński 8 maja 1852). Parlament duński po odrzuceniu prawa o następstwie tronu i uczynieniu Elby granicą Danii (do owego czasu granica dochodziła tylko do Eidery) został rozwiązany (19 kw. 1853 r.), a nowe Izby, przyjąwszy oba prawa. wniesione już przez nowy gabinet, nie zgodziły się na rewizyę konstytucyi. Pomimo to rada ministrów, pod prezydencyą A. S. Oerste-da, jednego z ministrów dawnego rządu absolutnego, 26 lip. 1854 r. ogłosiła konstytucyę, która utrzymała kompetencyę „Rigsdagu” w obrębie królestwa i „Stanów krajowych” dla poszczególnych śpraw każdego z księstw, lecz zarazem utworzyła „Rigsraad”, instytucyę czysto doradczą, dla wspólnych spraw wszystkich części państwa. Napróżno rząd odwołał urzędników (Halla, Monrada i innych), napróżno Folkething został rozwiązany, 3 grud. 1854 r.: ministeryum Oersteda musiało podać się do dymmissyi. Gabinet Scheelego, który zajął miejsce Oersteda, wystarał się w „Rigsradzie” o zmianę zasadniczego prawa z dnia 5 czerwca i mógł już ogłosić (2 paźdz. 1855 r.) konstytucyę wspólną, tworząc „Rigsrad”, złożony z dwudziestu członków, mianowanych przez króla, i z sześćdziesięciu obieranych bądź bezpośrednio, bądź za pośrednictwem różnych zebrań. Atoli sejmy: Rzeszy Niemieckiej we Frankfurcie i holsztyński w Kielu, zaprotestowały przeciw takiemu wcieleniu prowincyj niemieckich; ministeryum Halla (kw. 1857 r.) musiało zawiesić działalność nowej konstytucyi w obrębie księstw, wchodzących w skład Rzeszy (6 list. 1858 r.). Napróżno potem Hall, który znów po krótkotrwałym gabinecie Rottwitta (gr. 1859 r.—luty 1860 r.) stanął na czele ministeryum, robił ustępstwa: sejm frankfurcki nie przestawał mieszać się nawet do spraw Szlezwigu, będących poza sferą jego kompetencyi, i grozić bezustannie wojną. Ażeby zakończyć spór z Niemcami, rząd duński ze-

rwał z myślą o „Heelstacie” i zgodził się na „Danię do Eidery.” Nowa konstytucya, uchwalona przez Rigsrad (13 list. 1863 r.), miała być wspólną dla królestwa duńskiego i dla księstwa szlezwidzkiego; co się tyczy Holsztynu i Lauenburga, te miały posiadać sejm, administracyę, finanse i nawet wojsko własne. Autonomia ta nie mogła jednakże zadowolnić tych, którzy pragnęli te księstwa połączyć ze Szlezwigiem a odłączyć od Danii. Nagła śmierć F-a dała im obszerne pole do wykonania swych «zamysłów. Ponieważ stryj króla, Ferdynand, zmarł już uprzednio (29 czerw. 1863 r.), przeto na F-u, monarsze, miłującym ojczyznę i bardzo popularnym, wygasła linia F-a III. Dewizą B'-a było „miłość ludu—oto moja siła”. Naród był mu wdzięczny za jego usiłowania, wysiłki i dobrą wolę, z jakiemi wprowadził w czyn urządzenia liberalne i zrzekł się swych praw autokratycznych. On-to ogłosił prawa: o małżeństwie cywilnem dla osób różnych wyznań (13 kw. 1851 r.), o możności wybierania dowolnego pastora (4 kw. 1853 r. i 4 mar. 1857 r.), o prassie (3 stycz. 1851 r.), o równouprawnieniu obu płci przy podziale spadków i o możności kobiet rozporządzania swoją osobą i majątkiem (29 grud. 1857 r.), wreszcie o zupełnem prawie uwolnieniu od opłat rzemiosł i przemysłu. Na Antyllach duńskich niewolnictwo zostało zniesione (1850 r.), pańszczyzna przestała istnieć w całem państwie, również jak podatki konsumcyjne; zarządzono rewizyę kodeksu karnego, wydano nowe prawa gminne (1855 r. — 1860 r.), wprowadzono obowiązującą wszystkich służbę wojskową (12 lut. 1849 r.); przeprowadzono wiele linij kolei żelaznych i telegrafów. Opłaty przy przejeździe Sundu uległy zniesieniu, za co Dania otrzymała indem-nizacyę w ilości 100 milionów franków. Dobrobyt w kraju wzrósł, dług państwowy zmalał. F., podobnie jak ojciec jego, był zwolennikiem starożytności, lecz ograniczał się archeologią krajową, którą zajmował się nader czynnie. W r. 1875 wzniesiono mu statuę konną, roboty Bissena, na jednym z placów w Kopenhadze.— I. P. F. Koenigsfeldt: „K. Frederik VII Regierings Aarbog” (Kopenhaga 1863).—Beauvois „Gr. Enc. Fr. Lamiraulta”.

Fryderyk Chrystyan Fryderyk Wilhelm Karol (początkowo nazywany Chry-styanem), książę następca tronu duński (* w Kopenhadze 3 czer. 1843 r.), jako najstarszy syn króla Chrystyana IX i królowej Ludwiki, praktyczne studya odbywał w Szkole Kadetów, w r. 1860 wstąpił do piechoty w randze podporucznika, potem przeszedł do kawaleryi, następnie odbywał czas pewien studya na uniwersytecie w Oxfordzie, gdzie uzyskał tytuł doktora praw (I860 r.). Wróciwszy do Danii, gdzie właśnie (1863 r.) ojciec jego wstąpił na tron, należał do Rady Tajnej, odbył kampanię 1864 r., mianowany został w r. 1867 generałem, kierował

potem kilkakrotnie wielkiemi manewrami na polu Hold i został wreszcie w r. 1891 generalnym inspektorem armii. Zajmował się również sprawami socyaluemi i kwestyą więzienną; często też w czasie podróży ojca rządził krajem. Żonaty jest od 28 lipca 1869 r. z księżniczką szwedzką, Ludwiką, córką króla Szwecyi i Norwegii, Karola XV, ur. 31 paźdz. 1851 r.; ma z nią ośmioro dzieci: Chrystyana Karola (* 26 ' wrz. 1870 r.), Karola (* 3 sierp. 1872 r.), Ludwikę (* 17 lut. 1875), Haralda (* 8 paź. 1876 r.), Ingeborgę (* 2 sierp. 1878 r.), Thyrę (* 14 marca 1880 r.), tłustawa (* 4 marca 1887 r.) i Dagmarę (* 23 maja 1890 roku).

Iw.

4. Niemiecka Rzesza książąt i królów, z wyjątkiem „wielkiego elektora.”

Fryderyk III, cesarz, Habsburg, w Austryi zwany jako cesarz IV, a jako arcyksiążę austryacki F-em V-ytn (* 21 wrz. 1415 r.w Innsbruku—f 19 sier. 1493 w Lincu). ') Syn arcyksięcia Ernesta Żelaz-znego austryackiego i Cym barki (ob.) mazowieckiej, córki Ziemowita IV. Po śmierci swego ojca w r. 1424 do współki z młodszym bratem, Albrechtem VI, objął pod opiekę rządy w Styryi, Karyntyi i Krainie. Po śmierci Albrechta II cesarza (w r. 1439) został głową rodziny Habsburgów. Jako głowie, przypadła opieka nad małoletnimi: Zygmuntem tyrolskim i Władysławem Pogrobowcem (imieniem tego ostatniego w Austryi Niższej, w Czechach i Węgrzech). Wr ciągu lat kilku 1439 —1444 sroży-ta się we wszystkich tych krajach najzupełniejsza zawierucha. F zostaje uznany opiekunem Władysława tylko w Niższej Austryi, gdy w Czechach panuje chaos, a w Węgrzech wdowa po Albercie, Elżbieta, energicznie ujęła w swe ręce opiekę nad synem i przeprowadziła korona-cyę jego wbrew stronnictwu polskiemu. Nawet gdy Władysław Warneńczyk zjawił się na Węgrzech, Elżbieta walczyła dalej i wymogła kompromis, na mocy którego Warneńczyk uznał prawa jej syna do korony węgierskiej. F. wobec tej walki zajmował stanowisko bierne, wspomagając Elżbietę pieniężnie; wprawdzie brał za to dobre zastawy. Równocześnie znajdował się w zatargu z bratem, Albrechtem, o opiekę nad wyżej wymienionym Zygmuntem tyrolskim. D. 2 lutego 1440 r. został wybrany na króla rzymskiego, jednakże w krajach Rzeszy zjawił się dopiero w r. 1442 i 7 czerwca t. r, był koronowany w Akwizgranie. Odtąd przez lat kilka głównym celem jego zabiegów było otrzymanie korony cesarskiej. F. stał początkowo

') Właściwsze dla niego miejsce było po Fryderyku III Pięknym, królu rzymskim, na str. 315 przed działem „2. Czechy ze Szląskiem.” Łaskawy czytelnik raczy sprostować tę pomyłkę drukarni.

Enc. Powsz. Ilnstr. Kobz. 182. T. XXIII.

po stronie soboru Bazylejskiego, potem stopniowo zaczął się przechylać na stronę. Eugeniusza IV. Już w r. 1445 za obietnicę korony cesarskiej i za summę 221 000 dukatów porzucił sprawę soboru, a konkordatem wiedeńskim z r. 1448 zapewnił Kuryi znaczne korzyści, skasował bowiem dekrety bazylejskie, dotyczące reformy kościelnej, które już w Niemczech były przyjęte, dalej potwierdził prawa Kuryi co do obsadzenia urzędów kościelnych i t. d. W r. 1452 w chwili, kiedy i w Węgrzech, i w Czechach położenie było krytycznem i wymagało niezmiernych wysiłków, by utrzymać powagę imienia Habsburgów, F. udał się do Włoch i odbył tamże koronacyę cesarską. Dwa lata przedtem, 4 lutego 1440 r., zmuszony był F. wydać Władysława Pogrobowca stanom niższo-austryackim, a na Węgrzech uznać Hunyada za gubernatora. W tymże roku przez swą niezręczną politykę utracił na zawsze Szwajcaryę. Kwestya ta była w związku z całą polityką nadreńską. F. na pomoc przeciwko Szwajcarom wezwał króla francuskiego. Ten wysłał Delfina na czele Armagnac’ów (ob.). Pod St Jakob (w r. 1444) zwyciężyli oni Szwajcarów, ale niebawem wycofali się ze Szwajcaryi i rzucili się na kraje cesarskie nad Renem, straszliwie je pustosząc. Chwilę tę wyzyskał książę burgundzki, organizując i pomnażając swe państwo ze szkodą Rzeszy. Odtąd datuje się upadek dawnego znaczenia Kolonii. W r. 14 57 zmarł Władysław Po-grobowiec, a wtedy Czechy i Węgry odpadły od domu Habsburgów, ponieważ obrały sobie królów rodaków: Jerzego Podjebrada (ob.) i Maciej a Korwina (ob.). Wprawdzie uśmiechnęło się F-owi szczęście, gdy brat jego, Albrecht, umarł w r. 1463. Odtąd, z wyjątkiem Tyrolu, był F. panem wszystkich ziem austryac-kich. Nieszczęściem wplątał się w długie walki z Węgrami, gdy nie uznał wyboru Macieja Korwina. Oparł się o garstkę jego przeciwników, i 17 lutego 1459 r. został przez tę garstkę wybrany na króla Węgier. Stronnicy jego odnieśli nawet zwycięstwo, d. 7 kwietnia 1459, pod Körmönd, lecz F. nie wyciągnął stąd należytych korzyści, poddając się wpływom Kuryi. która obawiała się przymierza Macieja z Turkami. Dalsze walki miały rezultat taki, że już w r. 1483 Maciej zdobył Austryę Niższą, 1 czerwca 1485 wjechał do Wiednia i Stany złożyły mu hołd. Następnie opanował też część Styryi i Krainy. F. musiał kraje au-stryackie opuścić i przez czas długi tułał się po Niemczech. Dopiero po śmierci Macieja (w roku 1490) odzyskał swe kraje napowrót, za sprawą Maksymiliana, ruchliwego i przedsię-bierczego syna, który już oddawna był jego wy-ręczycielem i chlubą. Sam F. nie był zdolnym powściągnąć niezliczonych rabunków, wojen feudalnych, panowania pięści (Faustrecht) w krajach niemieckich; nie umiał sobie radzić nawet

42

oc

z poddanymi w swych dziedzicznych krajach, ale bawił się ambitnemi marzeniami. Przyrzekł możnemu księciu Burgundyi, Karolowi śmiałemu, włożyć koronę królewską, i przybył już do Trewiru na uroczystość koronacyi, lecz upokorzony jego wystawnem bogactwem, poduszczony przez posłów króla francuskiego, wyjechał na gle. Rozgniewany Karol pomścił się za to oblężeniem nadreńskiego miasta Neuss (1473), ale córka jego, Marya, podczas niepomyślnego zjazdu w Trewirze, upodobała sobie Maksymiliana i w kilka lat później, zostawszy sierotą, wyszła za niego za mąż (19 maja 1477 r.). Ten związek małżeński stał się wypadkiem wielkiej doniosłości dla domu Habsburgów i dla całej Europy. Ostatnie lata życia spędził F. w Lincu, oddając się swym ulubionym zajęciom, jako to: gromadzeniu kosztowności, alchemii, budowaniu pałaców. Wszędzie kazał ryć monogram A. E. I. O. TJ. (Austriae est imper are or hi universo), co było chyba jakiemś przeczuciem przyszłości, Był niezmiernie oszczędnym. Wykształcenie posiadał niezgorsze, ale charakter miał bardzo niestały; tylko w dynastycznej dumie okazywał zawsze niezachwianą pewność. Wspaniały grobowiec jego w kościele św. Stefana wiedeńskim nasuwa widzom złudzenie, jakoby F. III był sprawcą przyszłej wielkości domu Habsburgów. Z Polską F. znajdował się w wielorakich stosunkach. Najważniejszym wypadkiem w tym zakresie było wydanie Elżbiety Austryaczki (siostry Władysława Pogrobowca) za Kazimierza Jagiellończyka (10 lutego 1454). Stąd wynikły preten-sye dziedziczne Kazimierza do uzyskania tronów Węgier i Czech dla synów, W pierwszej dobie panowania stosunek F-a do Polski był dosyć niewyraźny. Tak w r. 1454 F. wydał wyrok, znoszący Związek Stanów Pruskich, a więc na korzyść Krzyżaków, na niekorzyść Polski. W r. 1458 F. zapośrednicza rozejm pomiędzy Polską a Zakonem. Począwszy od siódmego dziesiątka lat stanowisko F-a względem Polski staje się coraz przyjaźniejszem. Wpływają na to przedewszystkiem stosnnki węgierskie. Pod wpływem Kazimierza w r. 1470 F. gotów był uznać Jerzego Podjebrada królem czeskim. W r. 1471 wspierał pieniężnie Kazimierza w walkach z Maciejem Korwinem i popierał obiór Władysława Jagiellończyka na króla Czech. WT r. 1474 przychodzi do skutku ścisłe przymierze pomiędzy F-em a Kazimierzem i Władysławem czeskim przeciwko Maciejowi. F. uznaje Władysława królem czeskim.—Chmel „Geschichte Kaiser Friedrichs IV” (Hamburg 1840 — 43, 2 t.); Huber „Österreichische Geschichte” (Ill-cia część).

Fryderyk I, elektor brandenburski, jako bur-grabia norymberski F. VI (* około r. 1371—f 20 września 1440), młodszy syn F-a V Hohenzollerna, burgrabiego norymberskiego, a księcia Anspach i Bayreuth. Wcześnie wstą-

piwszy w służbę cesarza Zygmunta, walczył wraz ze starszym bratem Janem III w nieszczęśliwej bitwie z Turkami pod Nikopolis (1390 r.). W rok później otrzymał od ojca księstwo Ans-pachskie, urząd zaś burgrabiego norymberskiego sprawował wraz z bratem. Po złożeniu z tronu Luksemburczyka, Wacława, dopomógł F. palaty-nowi reńskiemu, Ruprechtowi, do uzyskania korony królewskiej, a po śmierci jego przyczynił się we Frankfurcie 1410 r. do obioru Luksemburczyka Zygmunta, króla węgierskiego, którego, jako margrabiego brandenburskiego, tamże zastępował. W nagrodę za tę przysługę mianował go Zygmunt w Budzie 1411 r. dziedzicznym starostą marchii brandenburskiej i, aby go zachęcić do tern pilniejszego zajęcia się tym całkiem zaniedbanym krajem, przeznaczył węgierskich dukatów, które miał sobie z marchii wygospodarować, dopóki-by zaś tej summy nie zebrał, miał trzymać marchię zakładem. Niebawem F. nowe oddał przysługi Zygmuntowi, tak przy koronacyi na cesarza, jako też podczas soboru konstancyeńskiego, zmuszając do poddania się cesarzowi ogłoszonego banitą F-a IV austryackiego, obrońcę papieża Jana XXIII. Chcąc ruchliwego i sprężystego Hohenzollerna całkiem pozyskać dla siebie, dał mu Zygmunt w Konstancyi dnia 30 kwietnia 1415 r. w dziedziczne posiadanie marchię brandenburską, z godnością elektorską i wielkiem podkomor-stwein, z zastrzeżeniem wykupienia marchii 400 000 węgierskich złotych ( 1 rów) w razie, gdyby on sam (cesarz) lub brat jego, Wacław, pozostawił męskich potomków. Uroczysta inwestytura nastąpiła w Konstancyi 1417 r. Tym sposobem Hohenzollernowie stali się panami Brandenburgii. Składała się wówczas ze Starej Marchii po lewym brzegu Łaby, Średniej Marchii pomiędzy Łabą a Odrą i tak zwanego państwa Sternberg, czyli czę-

południe od Warty.

mu

100 000

wraz

za

miliona tala-

ona

ści Nowej Marchii na W tym kraju właściwie nic bezpośrednio nie należało do nowego elektora, poprzedni bowiem władzcy, a zwłaszcza ostatni zastawny jego posiadacz, Jodok, margrabia morawski, zastawiali szlachcie i miastom za dostarczane pieniądze Panowała też w Branden-

St. Zakrz.

zamki i całe ziemie, burgii, oddawna pozostawionej samej sobie, najzupełniejsza anarchia: szlachta z możnym rodem Quitzowôw na czele, miasta i arcybiskupi magdeburscy ciągłe toczyli walki między sobą, a nadto objawiała się wśród szlachty chęć przyłączenia się do Polski, niektóre nawet rody w Nowej Marchii uznały się hołdownikami Władysława Jagiełły. Wobec tych stosunków postawił sobie F. I za zadanie przywrócić porządek w kraju,

marchii

odzyskać utracone ziemie i uczynić z brandenburskiej przedmurze Niemiec przeciwko Polakom. Jakoż udało mu się poskromić butną szlachtę, podnieść swoją władzę i przyłączyć do Brandenburgii Uckermark i Priegnitz. Sprawy

1891).

jednak Rzeszy skłoniły go do powierzenia rządów w marchii synowi Janowi 1426 r.—Tymczasem zmienił się jego stosunek do cesarza Zygmunta. Jeszcze w r. 1418 mianował go tenże, opuszczając Niemcy, namiestnikiem swoim, gdy jednak później usiłował osłabić potęgę książąt niemieckich na korzyść władzy cesarskiej, F. nie tylko go w tym zamiarze silniejszego zjednoczenia Niemiec nie poparł, lecz owszem utworzył 1424 r. wraz z innymi książętami t. zw. związek elektor ski, którego członkowie, przekładając własną korzyść nad dobro ogólne, przyrzekli sobie wzajemną pomoc celem utrzymania swej władzy. Ta nieprzychylna postawa książąt niemieckich wobec cesarza przyczyniła się niemało do okropnego upokorzenia Niemiec w czasie wojen husyckich. Później, zagrożony we własnych posiadłościach, objął F. dowództwo nad wojskami Rzeszy, które jednak na sam widok Husytów pierzchnęły pod Mieś 1427 r. W r. 1431 cesarz Zygmunt jemu podał wielki sztandar, powierzając dowództwo nad wojskiem krzyżowem. złożonem z 90 000 piechoty i 40 000 konnego rycerstwa przy licznej artylleryi: lecz i to wojsko rzuciło się lo ucieczki, jak tylko usłyszało wojenną pieśń Husytów; oni zaś dogonili uciekających pod Taus czyli Do-mażlicami, wysiekli 11 000, zabrali 150 armat i 3 000 wozów. Nie mogąc nic zdziałać z bronią w ręku, starał się F. na soborze bazylejskim doprowadzić ugodę z Husytami do skutku. Jakoż przyczynił się do zawarcia 1433 r. t. zw. praskich kompakt at ów z umiarkowanymi Husytami, którym pozwolono przyjmować kommu-nię św. pod dwiema postaciami z warunkiem pouczania ludu, że i przyjmowanie jej pod jedną postacią jest ważtiem.—Po śmierci cesarza Zygmunta 1437 r. o mało nie zyskał F. korony cesarskiej, ze względu jednak na grożące od Turków niebezpieczeństwo obrano arcyksięcia austryackiego Albrechta dla większej jego domu potęgi. F. nietylko oddał głos swój współzawodnikowi, ale nadto posłał mu syna Albrechta ze znacznym hufcem na pomoc, gdy utrakwiści czescy wzbraniali się uznać cesarza Albrechta królem swoim. — F. I, lubo przeciwnik Słowian, usiłował pozyskać dla domu swego koronę polską i w tym celu zawarł z Jagiełłą 1421 r. układ, mocą którego córka tegoż i Anny Cylejki, Jadwiga, miała wyjść za syna jego F-a i wraz z nim posiąść tron ojcowski, czemu jednak śmierć tejże Jadwigi 1431 r. przeszkodziła.—Odr. 1437 żył F. w odosobnieniu na swym zamku frankońskim Kadolzburg, gdzie też umarł. Żoną jego była Elżbieta bawarska, zwana „piękną Elsą”. Ranke „Genesis des preussischen Staates” (Lipsk 1874); Riedel A. Fr. „Zehn Jahre aus der Geschichte des Ahnherrn des preuss. Koenigshauses.” (Berlin 1851); Franklin „Die deutsche Politik Friedrichs 1” (Berlin 1851) i tegoż „Brandenburg, König Sigmund u.

Kurfürst Friedrich I v. Brandenburg” (Berlin

Dr S. K.

Fryderyk II, elektor brandenburski, zwany Żelaznym, drugi syn elektora F-a I (* 19 listopada 1413 r.—f 10 lutego 1471 w Neustadt pod Aischą), w ósmym roku życia zaręczony z Jadwigą, córką Władysława Jagiełły i Anny Cylejki, od r. 1422 wychowywany na dworze polskim przez lat 10 jako następca tronu, dopóki śmierć Jadwigi 1431 r. nie zerwała tego stosunku, otrzymał od ojca r. 1440 marchię brandenburską, jako najodpowiedniejszy z trzech braci do rządzenia tym krajem, w którym szlachta, do niedawna samowolna i prawie niepodległa, usiłowała odzyskać dawne znaczenie, duchowieństwo całkiem od Rzymu było zawisłe, a miasta, należące do potężnej naówczas Hanzy, ufne w pomoc jej, jako też w swe silne mury i baszty, tak mało ważyły sobie władzę książęcą, że np. połączone z sobą w jedną gminę Berlin i Köln wzbraniały nawet wstępu margrabiom. Przeciwko tym dwom miastom zwrócił się naprzód „żelazny” F., a powołany przez pospólstwo przeciwko patrycyuszowskiej radzie, obiegł je ze znacznem wojskiem i zmusił do wydania sobie kluczy. Stara rada musiała ustąpić, a nowa. obrana przez pospólstwo i cechy, poddała się potwierdzeniu przez margrabiego. Wszelkich sojuszy z miastami w marchii i poza jej granicami zakazał F.; mianowanie i składanie z urzędu sędziów miejskich ogłosił prawem swojem i rozpoczął budowę zamku berlińskiego. Równie sprężyście występował wobec innych miast, szlachtę natomiast starał się nie tyle przemocą, ile łaskami przykuć do siebie. Od papieża Mikołaja V wreszcie uzyskał prawo mianowania w marchii biskupów i tym sposobem duchowieństwo zależnem od siebie uczynił. Korzystając z zatargu Krzyżaków ze stanami pruskiemi, wykupił 1454 r. za 40 000 złotych sprzedaną niegdyś Krzyżakom przez cesarza Zygmunta nową marchię, „szaniec przedmostowy za Odrą”. Natomiast nie udało mu się zagarnąć Pomorza, nad którem zwierzchnictwa udzielili cesarzowie niemieccy margrabiom bran 'enbur-skim. Gdy w r. 1464 umarł ostatni książę szczeciński, słowiańskiego pochodzenia, wrzucił przy pogrzebie burmistrz szczeciński hełm i puklerz książęcy do grobu ze słowy: „Tu pochowane jest panowanie nad krajem!” „Nie!”—zawołał jeden ze szlachty, wydobywając hełm i puklerz z grobu—gdyż jeszcze są urodzeni panowie Pomorza, książęta Wołogostu!”. Ta też linia wołogoska opanowała księstwo Szczecińskie, pomimo przeciwnych zabiegów F-a.—F. II był religijnym człowiekiem, o czem świadczy nie tylko budowa katedry w Berlinie i pielgrzymka do Ziemi Św. 1453 r., ale także założenie „Zakonu Łabędzia”, do którego tylko dobra szlachta obojej płci należeć mogła. Wstępujący do zakonu musiał zobowiązać się do obchodzę-

nia, wedle przepisu, świąt N. Panny Maryi i do pewnych modlitw do Niej oraz do cnotliwego życia i czuwania nad dobrą sławą innych członków. Za oznakę członkowie zakonu mieli order z wizerunkiem Matki Boskiej z Dzieciątkiem Jezus, pod którym umieszczony był na kółku łabędź, którego to ptaka śpiew przedśmiertny miał wzbudzać rozpamiętywania nad zgonem. Celem zakonu było wyrwanie szlachty brandenburskiej ze stanu nieobyczajności i zdziczenia. Niepowodzenia w sprawie Pomorza, jako też śmierć jedynego syna zasępiły umysł F-a II, czasami    kojne    posiadanie    całej Miśnii, Łużyc    Górnych

odchodził nawet od przytomności. Wreszcie,    i Turyngii, czemu    się 78-letni ojciec jego, zła-

zestarzały i osłabiony, odstąpił 1470 r. marchię    many    wiekiem i    niepowodzeniami, nie    sprzeci-

brandenburską bratu Albrechtowi, a sam osiadł ( wił.    Tylko Dolnych Łużyc nie mógł    F. odzy-

na frankońskim zamku Plassenburg.— Ranke „Genesis des preuss. Staates” (Lipsk 1874); E.

Hoffmann „Handbuch der brand, preuss. Geschichte” (Głubczyce 1889 r.); Gäthgens „Die Beziehungen zwischen Brandenburg u. Preussen

unter Kurfürst Friedrich II” (Giessen 1890

Dr s. K.

go najbliżsi krewni: F. i brat jego Diezmann,. wbrew woli ojca, Albrechta Wyrodka. O to wy-buchnęla wojna pomiędzy ojcem a synami, w ciągu której Albrecht Wyrodek dostał się do niewoli. Uwolniony za pośrednictwem cesarza Rudolfa, udał się do Norymberg! i tam z nienawiści do synów sprzedał cały spadek po Fryderyku Tutta, oraz landgrafstwo turyńskie nowemu królowi rzymskiemu, Adolfowi nassau-skiemu, za 12 000 grzywien srebra. Ponieważ F. i Diezmann wzbraniali się wydać tych po- tedry i wyrzucił wielki krucyfiks z kaplicy zam-

1870).

Fryderyk V, elektor palatyn reński

roku).

Fryderyk z Ukąszonym policzkiem, margr. Miśnii i land gra hi a turyń ski, zwany także der Freidige (dzielny) (* 1257 — f 16 listopada 1324 w Eisenach, panował od 1291), syn Albrechta Wyrodka, landgrafa turyńskiego i Małgorzaty, córki cesarza Fryderyka II Ho-henstaufa. Matka jego, uciekając 1270 r. przed dzikim swym mężem z zamku wartburskiego, podobno ugryzła go w policzek przy rozpaczli-wem pożegnaniu z dziećmi i stąd miało powstać jego imionisko. Synów Małgorzaty, Fryderyka i Diezmanna, wziął na wychowanie stryj,

Dytrych Mądry, margrabia landzberski, broniąc ich przed prześladowaniem macochy, Kunegun-dy z Eisenberga, dawniejszej panny dworskiej ich nieszczęśliwej matki. Gdy Albrecht Wyrodek zamierzał zrodzonemu przed ślubem z Ku-negundy synowi Apitzowi zapewnić następstwo w Turyngii, powstał przeciwko ojcu, ale szczęście mu nie sprzyjało. Pojmanego zamknął ojciec w Wartburgu, skąd go uwolniło przemocą kilku rycerzy. Niewola pozbawiła F-a sposobności uzyskania tronu neapolitańskiego, na który po tragicznym zgonie Holienstaufa Konra-dyna wzywali go Włosi, jako syna Hohenstau-fówny Małgorzaty. Po bezpotomnej śmierci Fryderyka, przydomku Tutta, margrabiego Miśnii i Landsbergu (1291), objęli puściznę po nim je

siadłości, wtargnął Adolf do Turyngii i zajął ją przemocą. Odtąd obadwaj synowie Albrechta Wyrodka tułali się przez czas jakiś w nędzy po świecie: dopiero po śmierci króla Adolfa, poległego pod Gelnheimem 1298 r., odzyskali swe kraje. Wprawdzie zwycięzca i następca Adolfa, Habsburg Albrecht, usiłował wydrzeć im Turyngię i Miśnię, ale zwyciężony pod Lucka 1307 r., musiał ustąpić. W tymże roku umarł bezpotomnie Diezmann, a 1308 r. zamordowany został cesarz Albrecht; F. wszedł w spo-skać, który-to kraj sprzedał ojciec jego Bran-denburczykom. W walce z nimi dostał się F. pod Grossenliain 1312 r. w niewolę, z której dopiero 1317 r. uwolnił się za złożeniem okupu w ilości 32 000 grzywien srebra i zrzeczeniem się Dolnych Łużyc. Odtąd starał się uporządkować i uspokoić swe kraje, ale niebawem dostał melancholii, z której już nie wyleczył się do śmierci. Pierwszą jego żoną była Agnieszka Karyntyjska, drugą — córka jego macochy, Elżbieta, którą wykradł. Z tej miał syna, Fryderyka Poważnego, który po nim nastąpił.— C. W. Böttiger „Geschichte des Kurstaates u. Königreiches Sachsen” (Hamburg 1830, T. 1); Wegele „Friedrich der Freidige” (Nördlingen

Dr s. K.

1610—1624 i król „zimowy” czeski od 4 listopada 1619 do 8 listopada 1620 r. (* d. 26 sierpnia 1596 r.—f 29 listopada 1632 w Moguncyi), syn Fryderyka IV, z rodu Wittelsbachów, wychowany w kalwińskiej wierze, objął w bardzo młodym wieku rządy. Spokrewniony z pro-testanckiemi domami, był bowiem zięciem króla angielskiego, Jakóba I, z którego córką, Elżbietą, ożenił się 1613 r., siostrzeńcem księcia Maurycego orańskiego, a powinowatym króla duńskiego, oraz księcia Bouillon, głowy hugonotów francuskich, stanął F. na czele protestanckiej Unii w Niemczech. Ufny w swe związki, marzył o wielkich rzeczach, gdy przybyli 1619 r. na zamek heidelberski posłowie czescy, ofiarując mu koronę św. Wacława. Ze łzami błagała matka 23-letniego syna, aby nie wydzierał Czech Habsburgom. F. zawahał się, ale radzcy jego, książę Maurycy orański, a zwłaszcza dumna żona Elżbieta, dodawali mu bodźca. „Czemuż, zawołała Elżbieta, nie odważa się sięgnąć po koronę, poważywszy się sięgnąć po rękę córki królewskiej?” Żądza władzy i znaczenia przemogła. F. udał się do Pragi ze świetnym dworem, złożonym z 569-ciu osób. Powitano go z zapałem; urodziny syna jego, Ruperta, obchodzono uroczyście: ale gdy F., jako żarliwy kalwin, kazał zamalować obrazy na ścianach ka-

skiego otrzymał od cesarza Zygmunta 1423 r. księstwo Saskie z godnością elektorską. Tak, dzięki sprzyjającym okolicznościom, jako też własnej dzielności, urósł w znaczną potęgę. Przeciwko czeskim Husytom, którzy własnemu jego krajowi zagrażali, walczył bezustannie, ale wojska jego ciężkie poniosły klęski, w r. 1425, pod miastem Brix, a w następnym roku pod Aussig, gdzie 12 000 Niemców poległo. W r. 1427 wyruszył F. osobiście do Czech, ale pod Mieś pierzchnęły sromotnie hufce jego przed Husyta-mi, którzy w pogoni 10 000 Niemców zabili. Klęski te tak przygnębiły F-a, że wkrótce potem, 4 stycznia 1428 r., umarł na zamku alten-burskim. Pochowany został w fundowanej przez siebie kaplicy w katedrze miśnieńskiej. On-to udzielił profesorom i studentom, którzy z powodu ruchu husyckiego opuścili Pragę, schronienia w Lipsku i tu założył 1409 r., z przyzwoleniem papieża Aleksandra V, uniwersytet, podzielony na cztery narody. Pierwszym rektorem tego uniwersytetu był Szlązak, Oton z Ziębic, z polskiego narodu, do którego zaliczano wszystkich magistrów i docentów z Polski, Lużyc, Czech, Morawii, Szlązka, Węgier i Prus.—Ć. W. Böt-ti g er „Geschichte des Kurstaates u. Königreiches Sachsen” (Hamburg 1830, T. I); J. G. Horn „Leben u. Heldengeschich.te Friedrichs des Streitbaren” (Lipsk 1733).

kowej, zrazili się też do niego utrakwiści czescy i luteranie. Miał ón wprawdzie 4 000 własnego wojska, pod dowództwem hrabiego Mansfelda, lecz zabrakło mu pieniędzy na opłatę żołdu. Sejm też nie chciał uchwalić podatków: stąd wynikły rabunki i bunty chłopskie. Tymczasem wkroczył Maksymilian Bawarski razem z cesarskim generałem Bucquoi. Po dwukro-tnem natarciu u bram stolicy, na Białej Górze, 8 listopada 1620 r. wojsko czeskie poszło w rozsypkę. F.; jadąc po obiedzie na pole bitwy, spotkał już tłumy zbiegów: więc zabrawszy żonę, opuścił Pragę, a potem i królestwo Czeskie. Ogłoszony banitą przez cesarza (1623) musiał się schronić nieszczęśliwy „król zimowy” do Hollandyi. Dziedziczne kraje jego zdobyli i spustoszyli wodzowie hiszpańscy, Spinola i Cordova, oraz bawarski Tilly: bogata biblioteka heidel-berska dostała się papieżowi, a godność elektor-ska i t. z w. Oberpfalz, Maksymilianowi bawarskiemu, także z rodu Wittelsbachów, a głowie Ligi katolickiej. Później, gdy Gustaw Adolf, król szwedzki, posunął zwycięzkie sztandary aż nad Ren, pojawił się F. w jego obozie, w nadziei, że mu dopomoże do odzyskania utraconych krajów. Zawiódł się jednak, gdyż resty-tucya jego sprzeciwiała się zamysłom króla szwedzkiego. Dopiero synowi jego, Karolowi Ludwikowi, zwrócono palatynat i godność elektorską.—Lipo wsky „Friedrich V” (Monachium 1824). Gindely „Gesch. des dreissigjübrigen Krieges” (Lipsk 1882, część I).

Fryderyk I, elekt;r saski, zwany Wojowniczym (1423 —1428), z rodu Wettinów, ur. 29 marca 1369 w Altenburgu, syn F-a Surowego, margrabiego Miśnii, i Katarzyny hrabianki z Hen-neberga. W r. 1381 wziął po ojcu wraz z braćmi, Wilhelmem i Jerzym, kraj zwany Osterland, a w r. 1382 otrzymał w działach familijnych ze stryjami, Wilhelmem i Baltazarem, marchię Landsberg, ziemię Pleissen, część Woigtlandu, kilka miast turyńskich i w spadku po matce Koburg. Jako dziecko został zaręczony z Anną, córką cesarza Karola IV, gdy jednakże później król Wacław inaczej rozporządził narzeczoną, F. tak ostro bronił swego prawa, że Wacław widział się 1397 r. zniewolonym zaspokoić go pieniędzmi. W r. 1388 wspierał F. sprężyście Hohenzollerna F-a VI, burgrabiego norymberskiego, w walce przeciwko miastom frankońskim, w r. 1391 udał się z liczną podwładną sobie szlachtą do Prus i walczył po stronie Krzyżaków przeciwko Litwie; później przyczynił się do zrzucenia z tronu króla Wacława i obioru pa-latyna reńskiego Ruprechta. W r. 1402 ożenił się z Katarzyną, księżniczką brunświcką, z którą zamieszkał na zamku altenburskim. Po zmar-

Dr S. K.

Dr S. K.

Fryderyk II Potulny, elektor saski panował od 1428 (* 22 sierpnia 1412 w Lipsku — f tamże 7 lipca 1464), najstarszy syn Fryderyka I Wojowniczego i Katarzyny brunświekiej. W drugim i trzecim roku panowania jego Husy-ci spustoszyli Saksonię, zaczem F. przyłączył się z hufcami saskiemi do wojsk Rzeszy, które pod dowództwem elektora brandenburskiego, Fryderyka I, wtargnęły do Czech, ale pod Tauss 1431 r. sromotną poniosły klęskę. Zaledwie ustały wojny husyckie, wybuchnęły w Saksonii wewnętrzne rozterki, F. miał kilku braci, którym pod swojem zwierzchnictwem wyznaczył był rozmaite ziemie. Jeden z nich, Zygmunt, człowiek niespokojnego umysłu, ciągle podburzał przeciwko bratu możnych panów, a przytem utrzymywał zakazane stosunki z piękną zakonnicą v. Lohmen w Weida. Gdy napomnienia nic nie pomagały, F. uwięził brata i nie prędzej go z wieży wypuścił, aż Zygmunt, obrawszy sobie stan duchowny, otrzymał biskupstwo wyrcburskie, ale niebawem złożony z urzędu, dla gorszącego życia, zaczął znowu spiskować i takie wzniecał niepokoje, że go F. powtórnie uwięził i do końca życia (1463 r.) trzymał w zamknięciu. Gdy w r. 1440 umarł bezpotomnie stryj F-a II, Fryderyk, pan Turyngii, południowej części Miśnii i Voigtlandu, podniósł łych bezpotomnie braciach odziedziczył cały także młodszy brat, wojowniczy i namiętny Wil-Osterland, po stryju, Wilhelmie I, margrabi Mi- helm, niezadowolony z wyznaczonego sobie ze śnii (f 1407), północną część tej ziemi, a po spadku po stryju działu, oręż przeciwko F-owi. śmierci ostatniego księcia saskiego z domu askań- Bratobójcza i pustosząca kraj wojna trwała od

Fryderyk III Mądry, el. saski —Fryderyk Chrystyan, el saski, królew. polski.

334

muzykę, rycerskie igrzyska i łowy.—C. W. Böt-tiger „Geschichte des Kurstaates u. Königreiches Sachsen” (Hamburg 1830); Kolde „Friedrich der Weise u die Anfänge der Reforma-

Dr s. K.

tion” (Erlangen 1881).

Fryderyk Chrystyan (* 5 września 1722 — f 17 grudnia 1763), elektor saski, królewicz polski i spółzawodnik Stanisława Augusta do korony polskiej, był synem pierworodnym Augusta III. Słabowity i ułomny z urodzenia, bez władzy w nogach, wożony na krześle, nie był miłowany ani w rodzinie, ani nawet przez matkę, która pragnęła skłonić go do obrania stanu duchownego i do zrzeczenia się praw pierwo-rodztwa na rzecz najukochańszego, najgładszego, ale też najmniej sympatycznego z królewiczów— choć zresztą wszyscy byli bardzo nieosobliwi— księcia Ksawerego, męża Franciszki Krasińskiej. Jednak oparł się temu August III, a nawet nie zaniechał dać F-owi Cli-owi starannego wychowania pod kierunkiem wytrawnego męża stanu, hr. Wackerbartha, niegdyś, w bezkrólewiu 1733 r., posła saskiego w Warszawie, któremu sam król w znacznej mierze zawdzięczał koronę polską. Ożeniony z Maryą Antonią, księżniczką bawarską, córką nieszczęśliwego cesarza Karola VII, kobietą zdolną, ambitną, a wolną od skrupułów zarówno w życiu prywatnem, jak w polityce, F. Cli. całkiem poddał się jej wpływowi, który łatwo mógł go sprowadzić, i istotnie poniekąd sprowadził, na bezdroża najdwuznaczniejszej akcyi politycznej. Sam zresztą najstarszy królewicz, jawnie okazujący pogardę i niechęć dla Briihla i jego haniebnej gospodarki, był przez wszechwładnego ministra trzymany zupełnie zdała od spraw politycznych, póki żył August III. Jednak podczas wojny Siedmioletniej, kiedy para kró-lewiczowska pozostała w Dreźnie, za nieobecności króla, przesiadującego w Warszawie, potrafiła Marya Antonia skłonić męża do nawiązania bezpośrednich poufnych stosunków z Fryderykiem II, a nawet do pobierania od niego, od zaborcy Saksonii, znacznych zasiłków pieniężnych. W styczniu 1763 r., podczas ciężkiej choroby Augusta III w Warszawie, jednocześnie prowadził F. Ch., a właściwie jego żo-na, w Moritzburgu rokowania o pokój hubertus-burski z królem pruskim. Wtedy-to mianowicie zyskał od Fryderyka obietnicę poparcia swojej kandydatury w Polsce, na wypadek zgonu ojca, wzamian za jakoweś ustne zobowiązania, które naj niewątpliwiej sprowadzały się do cessyi części lub całości Prus królewskich na rzecz Fryderyka II. Równocześnie podobne pro-pozycye, sprowadzające się do podziału Rzpltej wzamian za utwierdzenie na pozostałej części (morceau) dziedzicznego tronu saskiego, czynione były w imieniu F-a Ch-a przez Maryę Antonię pod adresem cesarzowej Maryi Teresy. Po śmierci Augusta III (5 paźdz. 1763), bez żadnej zwłoki zaraz nazajutrz po zgonie ojca, w pi-

r. 1445 do 1450. Wdanie się cesarza w tę sprawę przywróciło pokój; Wilhelm musiał poprzestać na Turyngii. Wkrótce potem waleczny rycerz Kunz von Kaufungen, marszałek dworu książęcego, mniemając się poszkodowanym przez pana swego, wykradł z kilku towarzyszami z zamku altenburskiego dwóch synów Fryderyka, chcąc tym sposobem zmusić elektora do ustępstw.

Dognany jednak, dał gardło wraz ze wspólnikami. W r. 1450 założył F. II zakon rycerski św. Hieronima, „ciężkiego młota i pogromcy ka-cerzy”. Do zakonu tego tylko stara szlachta należeć mogła, obowiązkiem zaś członków było poważać duchowieństwo, bronić Kościoła, wdów i sierot, być szermierzami wiary św. i wieść życie bogobojne. F. pozostawił z żony, Małgorzaty, siostry cesarza Fryderyka III Habsburga, z którą żył bardzo szczęśliwie, kilka córek i dwóch synów, Ernesta i Alberta, protoplastów dwóch głównych linij saskich.--C. W.

Dr s. K.

Bot-tiger „Geschichte des Kurstaates u. Königreiches Sachsen” (Hamburg 1830, T. I).

Fryderyk III Mądry, elektor saski od r.

1480, syn elektora Ernesta i Elżbiety bawarskiej (* 17 stycznia 1463 r. w Torgawie—f 5 maja 1525 na zamku Zochau), rządził w księstwie Saskiem niepodzielnie, w innych posiadłościach ernestyńskiej (ob.) linii wspólnie z bratem, Janem Stałym. Przez 40 lat panowania swego nie wiódł żadnej wojny, z krewnymi utrzymywał zgodę. W r. 1493 odbył pielgrzymkę do Jerozolimy, gdzie przez Henryka z Schaumburga pasowany został na rycerza.

W reformie Rzeszy niemieckiej na sejmie wor-mackim 1495 r. miał wybitny udział, a w r.

1496, jakoteż 1507 i 1519, piastował urząd cesarskiego namiestnika w Niemczech. Ofiarowanej sobie po śmierci Maksymiliana I cesarskiej korony nie przyjął, a głos swój oddał Habsburgowi Karolowi. Ponieważ Lipsk przypadł skutkiem działów familijnych w r. 1485 linii albertyńskiej, założył tedy Fryderyk III 1502 r. uniwersytet w swojej Wittenberdze, który stał się niebawem ogniskiem odszczepieństwa od Kościoła katolickiego, tu bowiem rozpoczął 1507 r., jako profesor, działalność swą Marcin Luter. F. osłaniał Lutra swoją powagą, brał go w obronę przeciwko Rzymowi, wyrobił mu 1521 r. glejt bezpieczeństwa na sejm wormacki, a potem u-krył banitę w Wartburgu. Tym sposobem przyczynił się znacznie do szybkiego szerzenia się luterskiej nauki. Dożył też skutków jej; krótko bowiem przed jego zgonem wybuchnęła straszna wojna chłopska. Otwarcie wprawdzie nie oświadczył się F. za reformacyą, dopiero na zamku Zochau przyjął kommunię pod dwiema postaciami. Pochowano go w kościele zamkowym w Wittenberdze.— Nastąpił po nim brat jego,

Jan Stały, F. bowiem nie był nigdy żonatym, pozostawił jednak z nałożinęy Anny Weller dwóch synów i córkę. Lubił nauki,

Fryderyk August iii.

A.

smach do prymasa Łubieńskiego i panów polskich, F. wystąpił ze swoją kandydaturą do korony. Liczył na poparcie Francyi, gdzie miał siostrę, wydaną za delfina, Austryi, z którą był spowinowacony przez matkę, arcyksiężniczkę Habsburską, Prus wreszcie, które spodziewał się zyskać przez łakome morycburskie obietnice, w rzeczywistości przez nikogo niepoparty, ani przez Francyę, gdzie delfinowa wstawiała się raczej za ukochanym bratem Ksawerym, ani przez Austryę, wcale niesprzyjającą trzeciej z rzędu generacyi saskiej na tronie polskim, ani wreszcie przez Prusy, które skorzystały skwapliwie z tej okazyi. aby przez poświęcenie niemiłego Sasa na rzecz dogodnego Poniatowskiego, pozyskać drogocenne łaski cesarzowej Katarzyny. W Rzpltej ogromna większość, t. zw. republikańska, pod przewodnictwem Jana Klemensa Branickiego, Wacława Rzewuskiego, Karola Radziwiłła, była za elektorem; przeciw niemu stała wyłącznie frakcya „familii”, Czartoryscy ze swymi krewniakami i adherentami,— ale też i z Rossyą. Tym sposobem sprawa kandydatury F-a Ch-a była z góry przegraną, kiedy nadto, w grudniu t. r., nagła jego śmierć, skutkiem gwałtownej ospy, jeszcze nadługo przed sejmem konwokacyjnym, niepomału uprościła grę jego przeciwników i ułatwiła ostatecznie tryumf Poniatowskiego. W samej zresztą Saksonii, elektor, podczas kilkumiesięcznych rządów, zbawienne przedsięwziął reformy, zwłaszcza w zakresie finansów, będących w stanie zupełnego rozkładu po długoletniej gospodarce Briihla, który, oczywiście, przez F-a Ch-a niezwłocznie odsądzony od rządów, zapił się z rozpaczy i umarł wkrótce po Auguście. Z Maryi Antonii, która nietylko zły wpływ polityczny wywierała na zacnego z natury małżonka, lecz zarazem, jak wiadomo, niebardzo się liczyła z obowiązkami wierności małżeńskiej—miał znaczną ilość dzieci, z których pozostało przy życiu czterech synów i dwie córki.—Ob. Engelhardt „F. Cli. Kurfürst von Sachsen” (1828); Weber „Maria Antonia” (2 t., 1869); Askenazy „Die letzte poln. Königswahl”, rozdz. II: Bewerbung des Kurfürsten Friedrich (Getynga 1894).

Fryderyk August III, jako elektor, a I jako król saski, książę Warszawski, syn poprzedniego (* 23 grudnia 1750—f 5 maja 1827), najlepszy monarcha, jakiego nam dał dom saski—dał, niestety, zapóźno—człowiek niewysokiej miary umysłowej, małej przedsiębiorczości osobistej, nie-pokaźnej powłoki i form zewnętrznych, w poglądach, w sposobie życia, w manierach staroświecki, pedancki, zacofany, płaski, często śmieszny: a przecież prawdziwą świadomością swoich obowiązków monarszych, niewzruszoną prawością, czystością kryształową, zupełnie wyjątkowy w tej dobie napoleońskiej, w której żyć mu wypadło, która tylu wydała ludzi zdumiewających, tylu nieskończenie od niego wyższych

talentem albo geniuszem, a gdzie jednakowoż on jeden przedstawia się, w swojej ciasnej odrębności, jako najszanowniejsza, najpoważniejsza, bo bez żadnej zgoła moralnej skazy, postać monarsza, Chowany pierwotnie pod kierunkiem mentorów dworackich i księżych, później znalazł przyjaciela dzieciństwa w zdolnym i żywym młodzieńcu, hr. Marcolinim, co zaś główna, w skromnym radzcy Gutschmidt’cie otrzymał nieo-szacowanego, światłego nauczyciela. Ojciec, Fryderyk Chrystyan, zamyślał już wtedy o dziedzicznej w Polsce koronie, więc i syna do niej sposobił zamłodu: stąd też od dzieciństwa F. A., starannie ćwiczony w polszczyźnie, niezgorzej władał językiem polskim, tym językiem, którego nie byli znali zgoła jego dziad i pradziad, dwaj królowie polscy, August II i August III. Młodym chłopcem utracił ojca i wziął tytuł elektor-ski. Objęła nad nim kuratelę ambitna matka, Marya Antonia, której przecie regencyę wydarł szwagier, stryj młodego elektora, ks. Ksawery. Fatalną gospodarkę ks. Ksawerego jeszcze przed dojściem do pełnoletności elektora zawiesiła op-pozycya stanów saskich (1768). Wziął tedy rządy w ręce własne młody elektor, Gutschmidta uczynił ministrem gabinetu, otoczył się uczciwymi i doświadczonymi doradzcami, jak Loss, Loeben, Hohenthal, Hopfgarten, uspokoił słuszne remou-stracye stanów, zaprowadził porządek w ad-ministracyi. finansach, sądownictwie. Powołując zaś do swego boku wytrawnych pomocników, przecież bynajmniej nie pozwalał rządzić sobą ani za siebie; owszem, z rzadką pilnością osobiście codzień odrabiał wszystkie sprawy gabinetowe, a chociaż chętnie słuchał wskazówek, Gutschmidta zwłaszcza i Marcoliniego, jednak, gdzie było potrzeba, objawiał własną inicyaty-wę, miał swoje niewzruszone zasady wytyczne, zarówno w polityce wewnętrznej, jak i zagranicznej, których trzymał się z nieprzełamanym uporem. W krótkim czasie Saksonię, zrujnowaną przez rządy dwóch Augustów, zniszczoną przez Wojnę Siedmioletnią, doprowadził do stanu kwitnącego. Poczytać godzi się w tym względzie, obok wielu innnych, jedno, osobliwie uderzające świadectwo: depesze Mirabeau, który w dziewiątem dziesięcioleciu z. w. bawił z tajną missyą w Berlinie, który też Berlin owoczesny i Prusy Fryderyka Wielkiego i Fryderyka Wilhelma II napiętnował po wszystkie czasy najjadowitszemi a najprawdziwszemi pociągnięciami pióra: otóż Mirabeau, zboczywszy do Drezna i Saksonii, wprost nie znajduje wyrazów dosyć pochlebnych dla osoby i rządów elektora F-a A-a. Od spraw własnego kraju wcześnie odciągnęły F-a A-a większe sprawy polityki europejskiej. Stało się to nasamprzód w 1778 r., kiedy cesarz Józef II pod pozorem „zamiany” na Niderlandy, wyciągnął rękę po Bawaryę, ażeby tym sposobem „odszkodować” się za przewagi tureckie cesarzowej Katarzyny. F. A. zapewne więcej czuł

sympatyi dla domu Habsburgów, niż Hohenzollernów; wszakże przedewszystkiem, jako wikary św. Państwa Rzymskiego, poczuwał się do obowiązku stanięcia w obronie jego całości, oraz nietykalności Złotej Bulli i uświęconych ustaw Rzeszy. Zresztą miał przez matkę, księżniczkę bawarską, najczystsze tytuły prawne do znacznych dóbr allodyalnych w Bawaryi. Tym sposobem w wojnie bawarskiej stanął po stronie Prus i pomniejszych książąt przeciw cesarzowi. Jednak ofiarowane sobie przez Fryderyka kuszące propozycye: zamiany Luzacyi na większe terrytorya we Frankonii, stanowczo od siebie odsunął, tłómacząc poprostu, że nie może „zamieniać” wiernych swoich poddanych. Po raz wtóry przyszło to samo przesilenie bawarskie w 1785 r., kiedy znowu Józef sięgnął po elektorstwo, aby w Monachium odszkodować się za Bachczyseraj, za krymskie nabytki Katarzyny. I tym razem Fryderyk wyzyskał saskie poczucie legalizmu i niemieckości: skłonił F-a A-a, iż razem z elektorem hnnnowerskim podpisał w Berlinie (23 lipca 1785) związek z królem pruskim, będący podstawą t. zw. Fürsten!) u lidu. Jednak wyraźnie tym razem zastrzegł F A. swoją ścisłą neutralność, o ile cesarz od zamysłów bawarskich się cofnie, co też w rzeczy samej nastąpiło. Po kilku latach przyszły nowe powikłania, z innej zupełnie strony, z polskiej. Sejm czteroletni warszawski, podniósłszy zasadę dziedziczności tronu, w Ustawie 3 maja 1791 r. (punkt VII) ogłosił F-a A-a po śmierci Stanisława Augusta następcą tronu sukcessyjnym, porządkiem pierworodztwa w linii męskiej, a gdyby synów nie miał, porządkiem pierworodztwa po najstarszej córce, ogłoszonej infantką polską, której Stony Rzplitej męża obiorą. Tą córką, jedynem dzieckiem, jakie miał F. A. z poślubionej sobie w r. 1769 księżniczki pala-tyńskiej Amalii, była elektorówna-infantka Ma-rya Augusta Nepomucena, urodzona 21 czerwca 1782 r. Uchwała sukcessyjna warszawska była zapewne skomplikowana i niepraktyczna; ale najniedorzeczniejszym sposobem hyperkry-tyczne a niedostatecznie informowane dziejopisarstwo (Kalinka) uczyniło z niej ciężki grzech nie-opatrzności przywódzców sejmowych; gdy przecież ta uchwała właściwie wbrew ich woli była narzuconą przez oppozycyę, dla uniknięcia sukces-syi pruskiej; gdy z musu tylko wybrano ten sposób, żeby przez przyszłe małżeństwo infantki nie stracić otworu dla pruskiego księcia, dla arcyksięcia, bodaj dla wielkiego księcia. Jednakże rachunek zrobiony był bez gospodarza: bez rachującego się oględnie i roztropnie z podobieństwem politycznem, z własną godnością, z dobrem swoich dziedzicznych krajów saskich, elektorem F-em A-em. Przyjął on „z wdzięczności” notyfikowaną sobie przez posła Rzplitej, Małachowskiego, uchwałę sejmową; przecież swoją akceptacyę niebezpiecznego daru uczynił zawisłą od zgody trzech mocarstw ościennych. Zarazem postawił kardynalne warunki, dotyczące wewnętrznych stosunków ustawodawczych, waruuki dosyć, być może, uciążliwe, względem których długie, wielomówne rokowania wypadło odbywać w Dreźnie nadzwyczajnemu poselstwu ks. Adama Czartoryskiego, sekundowanego przez Mostowskiego i Niemcewicza, z gabinetem saskim, a w Warszawie—rządowi Rzplitej z pełnomocnikiem saskim, hr. Loebenem; warunki atoli, które koniec końcem zmierzały jedynie ku dobru narodu, które świadczyły zarazem, że F. A. poważniej i rzetelniej zapatrywał się na swoje Pacta Gonventa od swego dziada i pradziada. Chybiły atoli wszystkie te negocyacye i plany, skutkiem odstępstwa Prus, kampanii 1792 r., drugiego podziału. Wybuchła tymczasem wojna francuska. W wynikłych stąd niebezpieczeństwach i trudnych powikłaniach, niezmiennie godnem i pod każdym względem wzorowem było zachowanie się F-a A-a. Odmówił on był przystąpienia do berlińskiego sojuszu prusko-austryackiego 7 lutego 1792 r. przeciw Francyi, który w rzeczywistości miał zostać dla Prus punktem wyjścia do drugiego, dla Austryi — do trzeciego rozbioru Polski. Ale i bez traktatu, poprostu, w charakterze członka Rzeszy, F. dostarczył cesarzowi Franciszkowi II kon-tyngensu posiłkowego przeciw najazdowi francuskiemu; kiedy zaś traktatowy sojusznik cesarza, król pruski, podwójnie, potrójnie za sojusz przeciwFrau-cyi z góry zapłacony, zdradza cesarza i Rzeszę, zawierając bazylejski z Francyą pokój (kwieć. 1795), kiedy do tej zdrady pociąga inne księstwa niemieckie zyskanem dla nich od Francyi zapewnieniem neutralności, natomiast F. A. do końca ze swoich posiłkowych dobrowolnych zobowiązań najściślej się wywiązuje. Inny dowód jedynej w swoim rodzaju prawości i bezinteresowności dał w 1803 r., kiedy Pierwszy Konsul Bonaparte, za wzięty do Francyi lewy brzeg Renu, cisnął Stanom Rzeszy niemieckiej „odszkodowanie” pod postacią se-kularyzacyi dóbr duchownych oraz zaboru niektórych miast wolnych. Rzucili się na ten łup wszyscy; najwięcej, oczywiście, zabrały Prusy: wzięły „odszkodowanie” przeszło pięćkroć przewyższające ich stratę: jeden tylko nic nie wziął, mimo zachęty, kuszenia, naglenia: elektor saski F. A. Przyszedł rok 1806 i wielka, niebywała klęska pruska. F. A., póki było można, posiłkował Prusy swoim korpusem saskim. Jeszcze po porażce jenajskiej uniknął spotkania z Napoleonem w Berlinie, dokąd go wzywał cesarz. Jednak dłużej opierać się nie mógł, jeśli nie chciał zgubić swego kraju. Mocą traktatu poznańskiego (11 grud. 1806 r.) przystąpił do Związku Reńskiego, utworzonego przez Napoleona, i otrzymał tytuł króla saskiego. W naradach tylżyckich między Napoleonem a Aleksandrem, w których nieproszony pośpieszył uczestniczyć Fryderyk Wilhelm Ili, F. A. nie brał udziału. Zgoła też bez żadnych z jego strony starań pakty tylżyckie

Trudne były prace i stosunek wzajemny

(§ V i VII traktatu tylżyckiego prusko-fran-cuskiego 7 lipca 1807v i § XII rossyjsko-francuskiego 9 lipca 1807) oddały F-owi A-owi na własność dziedziczną koronę nowoutworzonego Księstwa Warszawskiego, warując mu zarazem wolną przez ziemie pruskie drogę wojskową z Saksonii do Księstwa. Karta konstytucyjna Księstwa, podyktowana (Wybicki „Fam.”) przez Napoleona w Dreźnie (22 lipca 1807 r.), czyniła koronę Księstwa dziedziczną w domu królewskim saskim w porządku spadkobrania tego domu (§ 5), oddawała księciu władzę wykonawczą oraz inicya-tywę prawodawczej (§ 6), oddawała mu zamek królewski i pałac saski, wyznaczała dochody, 7 mil. złp., w połowie z dóbr koronnych, w połowie ze skarbowej listy cywilnej (§ 10). Tegoż dnia podpisany w Dreźnie traktat francusko-sa-ski zobowiązywał, między innnemi, księcia-kró-la do utrzymywania w Księstwie armii 30-tysięcznej. Konstytucya i traktat omówione zostały pod własną dyrektywą Napoleona, którego ówczesna pierwsza w Dreźnie obecność nawiązała ścisły osobisty stosunek pomiędzy wielkim wodzem a F-em A-em, piękny naogół stosunek, streszczający się, ze strony króla, w głębokim, szczerym, a zgoła niepochlebczym podziwie dla napoleońskiego geniuszu, a ze strony imperatora w równie szczerym i zupełnym szacunku dla rzadkich cnót królewskich. Tym-to sposobem stało się, że dawna uchwała sejmowa warszawska po le-ciecli szesnastu wcieliła się w rzeczywistość. Odezwał się F. A. do Księstwa Warszawskiego piękną proklamacyą (23 wrześ. 1807), gdzie powołuje się na odziedziczone po przodkach związki z Rzpltą, gdzie przecie innym, piękniejszym, niż przodkowie, językiem odzywa się na-samprzód i w ogólności „do obywateli”, „do żołnierzy”, do „mieszkańców”, a nietylko do „duchowieństwa” i „szlachty”; wszystkich zwołuje dokoła „ojcowskiego tronu”, wypomina wszystkim „równe prawa i obowiązki”. W początku następnego roku (20 lut. 1808) osobiście zjechał do Warszawy. Przyjęto go z uniesieniem. Aleje Ujazdowskie, Nowy Świat i Krakowskie Przedm. aż do Zamku, zapełnione były wielotysięcznym tłumem wiwatującym i podwójnym szeregiem organizowanego wojska. Odbierając klucze miasta, polskiem słowem dziękczynnem odpowiedział na powitanie F. A. Niezwłocznie zabrał się do spraw rządowych, osobiście prezydując w Radzie Stanu, gdzie okazywał czujną, we wszystko wglądającą uwagę, a nawet niemałe zrozumienie obcych sobie zgoła stosunków. Wydane wtedy zostały ważne dekrety ustawodawcze w rozwinięciu Karty Konstytucyjnej. Z końcem roku, w samą rocznicę koronacyi Napoleona (2 grudnia 1808), osobiście otworzył król czynności ukonstytuowanego Senatu, dokąd wprowadził najlepszych kraju mężów, przewodnictwo powierzając sędziwemu Małachowskiemu. Wtedy też odnowiony został order virtuti militari (26 grud. 1808), zniesiony ongi

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 182 T XXIII.

przed 15 laty przez dekrety targowickie i grodzieńskie. Nakrótko tylko król opuścił Warszawę dla Drezna; w początku wiosny następnego roku znowu do niej zawitał, tym razem dla donioślejszego od innych aktu: dla otwarcia pierwszego sejmu Księstwa. W otoczeniu władz i duchowieństwa, siedząc na tronie, u św. Jana, odebrał osobiście przysięgę od posłów (9 marca 1809); nazajutrz (10 marca) na Zamku, w sali sejmowej, odemkniętej po raz pierwszy po 17 leciech, otworzył obrady mową tronową polską, przypominając tamte sejmu czteroletniego wypadki i zamiary, przypominając oraz „odebrany już wtedy czuły dowód ufności i przywiązania, których najtkliwszą pamięć w sercu zachowałem”.

sejmu a rządu, nie dla braku dobrej woli, lecz dla tej prostej przyczyny, że trudne było położenie kraju. W tych trudnościach skromną, niepozorną, ale zewszechmiar dobroczynną była rola F-a A-a, który z niezmordowaną cierpliwością, niezmiernym spokojem, łagodzi rozjątrzenie i niesnaski pomiędzy przedstawicielami rządu a izbą poselską, uspokaja i miarkuje gorliwość duchowieństwa, pomstującego na przepisy małżeńskie francuskiego kodeksu, wszędzie steruje ku zgodzie, połączeniu umysłów i dobru kraju. Szczególne miał baczenie na opłakany stan finansowy Księstwa. To też przez cały czas swych rządów w Księstwie W. nie podniósł ani szeląga ze swej listy cywilnej—jakże różny w tym względzie od swego poprzednika, Stanisława Augusta, wyciskającego dla siebie, swoich krewniaków, metres i ulubieńców, ostatni krwawy grosz upadającej Rzplitej!—a nawet z własnego skarbu saskiego zasilał w różnych potrzebach skarb Księstwa znacznemi forszusami, do 30 mil. złp., z czego część tylko odebrał później z powrotem na kongresie wiedeńskim, gdyż drugą część za niego zainkasować miały— Prusy. Pomiędzy drugą bytnością F-a A-a w Warszawie w 1809 r. a następną, upłynął rok cały i ważne zaszły wypadki. Przypadła tutaj wojna francusko-nustryacka i kampania galicyjska ks. Józefa. F. A., sam przed najazdem austryackim zmuszony uchodzić z Drezna, zdaleka śledził fortunny pochód wojsk Księstwa do Krakowa, winszował im zasłużonego powodzenia w serdecznej proklamacyi, wydanej z Frankfurtu nad Menem (24 czerw. 1809). Po zawarciu pokoju Schoenbnińskiego, pośpieszył znowu, w maju 1810 r., do zwiększonego znacznie i wzmocnionego na siłach i duchu Księstwa. Obrócił tym razem drogę na Pozuań, Częstochowę i Kraków. W sam dzień św. Stanisława, 7 maja 1810, odnawiając przykład poprzedników, schylił kolano na Skałce. W księdze pamiątkowej Akademii Krakowskiej imię swoje położył. Wstąpił jeszcze po drodze do Puław, do księstwa Adamo-stwa Czartoryskich, gdzie z należnemiprzyjęty był honorami, gdzie atoli gospodarźe zanadto parnię-

43

338

W₄

fl

ii

-■

Fig. 56; Fryderyk August III, jako elektor, a I-y jako król Saski, książę Warszawski. Z portretu malowanego przez F. Gerarda, odtworzonego przez Dickinsona w 1811 r.

A.

tali niedawne, przed pięciu laty zaledwo, odwiedziny innego, świetniejszego gościa, cesarza Aleksandra I, aby mogli powstrzymać się od uszczypliwej krytyki sztywnych, staroświeckich, wstrzemięźliwych i poważnych manier skromnej pary królewskiej. W Warszawie stanął F. A. 17 maja i dłuższy czas zabawił, zajęty wyłącznie sprawami rządu. Wtedy-to najmocniejszy był wpływ u króla ministra sprawiedliwości, Łubieńskiego Feliksa, zdolnego prawnika, wytrawnego administratora, któremu przecie liche strony charakteru nie pozwoliły nigdy wznieść się na męża stanu. Po raz czwarty i ostatni zjechał F. A. do Warszawy jesienią następnego roku (21 września 1811) na ponowne otwarcie obrad sejmowych. Otwarty sejm 9 grudnia t. r., przy tych samych, co poprzednio, wystawnych obrządkach. Jasno przy tej okazyi objawiły się sym-patye kraju dla monarchy na powitalnem wie-czornem zebraniu na Zamku (10 grudnia), gdzie królowa ukazała się w starej kolii szmaragdowej, odziedziczonej po matce, a darowanej niegdy córce, elektorowej bawarskiej, przez Jana III, gdzie F. A., wzruszony, wzniósł kielich „na szczęśliwość narodu”, a całe zgromadzenie, już przejęte oczekiwaniem wielkich, gotujących się wypadków, serdeczną uczciło go owacyą. Jednak gwałtowny i burzliwy wzięły przebieg obrady sejmowe, uskarżano się na dotkliwe ciężary, nakładane na kraj przez przymusowe ciśnienie okoliczności; w adresie większości do korony, nielegalnym zresztą, gdyż niezłożonym u laski, upominano się o urzeczywistnienie zasady, wygłoszonej ongi w pierwszej odezwie królewskiej: o „równych prawach i obowiązkach”. Niebyła, oczywiście, w tych żalach żadna zgoła wina króla i księcia, nie była wina rządu nawet, była wina wyższej europejskiej konstellacyi. Wszakże nie odmówił F. A. przyjęcia nielegalnego i niewłaściwego adresu, pięknie tłómacząc de-putacyi sejmowej, iż przyjmuje go, nie jako książę Warszawski, lecz jako ojciec. Opuścił Warszawę zacny monarcha 28 grud. 1811, opuścił po raz ostatni. Wyprawa moskiewska, wypadki 1812, 1813, 1814 r. zmiotły imperyum napoleońskie i Księstwo Warszawskie za jednym zamachem. Zmuszony F. A. w kwietniu 1813 r. do podpisania tajnej konwencyi wiedeńskiej z Austryą, równającej się wydaniu Napoleona i Księstwa; wszakże po bitwie pod Lützen wnet pośpieszył do Drezna (maj) dla spotkania się z Napoleonem i odnowienia z nim związku. Tutaj przetrwał śród największych wzruszeń i cierpień moralnych przez cały czas straszliwych walk, pustoszących jego Saksonię; był w Lipsku (październik) podczas wielkiej i okropnej bitwy, stanowiącej o losach świata; był ciągle jako wierny Napoleona sojusznik i żadna na niego nie spada wina za samowolną zdradę generałów i wojska saskiego pośrodku tej bitwy, bez rozkazu, bez wiedzy i przeciw woli króla. Po po-

rażce lipskiej wzięty przez Prusaków (19 października), oddawna już spekulujących na zabór Saksonii, ogłoszony jeńcem wojennym, odwieziony pod strażą do Berlina, żadnym przecież wpływom ani groźbom nie dał się skłonić do wydania swojej Saksonii; owszem, uroczysty założył protest przeciw pogwałceniu swoich praw udzielnych. Zawieziony do Węgier, do Presbur-ga (marzec 1814 r.), po najdłuższym jeszcze oporze, zmuszony dać zgodę na fakt dokonany, na podział Saksonii, zabór trzech piątych tego kraju przez Prusy. Równocześnie wypadło mu rozstać się z Księstwem Warszawskiem, powróco-nem przez uchwały kongresu wiedeńskiego w jednej części do Prus i Austryi, w głównej swojej zawartości wcielonem do Rossyi pod postacią Królestwa Polskiego. Pożegnał F. A. mieszkańców Księstwa rzewną proklainacyą, wydaną w Lauen-burgu, prawie z więzienia (22 maja 1815 r.), gdzie wyraża „żywą boleść, uczuwaną przy rozstaniu się z poddanymi, którzy dali mi tyle wzruszających dowodów wierności i przywiązania. Ich pamięć wiecznie pozostanie w mem sercu. Ich dobro, które zawsze było przedmiotem ojcowskiej mojej troskliwości, będzie zawsze przedmiotem gorących moich do Opatrzności próśb i modłów”. Nie były to frazesy, — bo i na cóż przydać się mogły frazesy w takiem położeniu, pod takim adresem? — były szczere wyrazy zacnych uczuć zacnego człowieka. Jeszcze lat dwanaście żył i pracował, przyciśnięty wiekiem i do-znanemi losami, F. A.; do końca życia trudził się bez wytchnienia nad podźwignięciem okrojonej Saksonii, której ludność nie przestawała otaczać patryarchalnej jego postaci głębokiem przywiązaniem i szacunkiem; i tylko w umiłowanych studyach nad botaniką szukał odpoczynku w ciężkich trudach panowania, cięższej świadomości przecierpianych krzywd i nieszczęść. Zmarł w 77 roku życia, zostawiając po sobie piękną, nieskażoną pamięć pięknego, cnotliwego żywota.—Por. Weisse „Geschichte F. A. ” (1811 ; dochodzi tylko do końca 1806 r.); Hermann „F. A. König v. Sachsen” (1827); Pölitz „Die Regierung F. A. Königs v. Sachsen” (2 t., 1830); „Archiv f. sächs. Geschichte” (t. X, testament polityczny F-a A-a); Friedrich „Politik Sachsens” (1898; do okresu 1801.—1803); Skarbek „Księstwo W.”, „Pamiętniki Senflta, Łubieńskiego, Koźmia-na, Niemcewicza i inn.; korresp. Napoleona, Met-ternicha i t. d.

Fryderyk August II, król saski (* 18 maja 1797—f 9 sierp. 1854 r.), starszy syn księcia Maksymiliana, a synowiec F a A-a I-go. Matkę, Maryę Teresę Parmeńską, stracił już w 1804 r. Otrzymał staranne wychowanie. Podczas rozruchów 1830 r. w Dreźnie został przybrany przez króla Antoniego za współrządcę (Mitregent) w d. 13 września, a po jego śmierci wstąpił na tron d. 6 czerwca 1836 r. Zajmował się botaniką z wielkiem zamiłowaniem i w wydaw-

Fryderyk Wilhelm Karel, kr. wirtemb.— Fryderyk Wilhelm „Wielki elektor“.

340

5. Prusy.

Fryderyk Wilhelm „Wielki elektor”

Grosse Kurfürst (* 16 lutego 1620 w Berlinie, panował od 1640—f 9 maja 1688 w Poczdamie), syn Jerzego Wilhelma i Elżbiety Charlotty, palatynówny Reńskiej, jest wysławiany jako twórca państwa Pruskiego. Odziedziczył on pięć kęsów ziemi, które zgrupujemy w trzy większe masy, rozdzielone dużemi przestrzeniami pomiędzy Niemnem a Renem, z ludnością różnego pochodzenia i wcale niezgodnych uczuć, a mianowicie: 1) Brandenburgię (602 mil kw.), najdawniejszą posiadłość domu Hohenzollernów, dawną Marchię Abrechta Niedźwiedzia, pogromcy Słowian, już zupełnie zniemczoną; 2) Kliwię oraz hrabstwa Mark i Ravensberg (około 100 mil kw.), przyległe do granic Hollandyi, a splecione z nią interesami i sympatyami, nabyte zaś w spadku po wygasłym w 1609 r. domie książęcym Juliacko-Kliwijskim, pospołu z palatynami Neuburskimi; 3) Prusy Książęce (670 m. kw.), oddane elektorom brandenburskim przez Zygmunta Iii-go po wygaśnieniu linii brandenbursko-anszpachskiej jako lenno korony polskiej w 1618 r., dawne państwo Zakonu Krzyżackiego, z ludnością litewską po wsiach, niemiecką w miastach, ale do Polski szczerze przywiązaną. Wszystko razem nie dosięgało może 1 400 m. kw. Żadnych granic t. zw. naturalnych dziedzictwo to nie posiadało i spojenie trzech takich terrytoryów w jedno państwo zdawałoby się nie-możliwem dla zwolenników teoryi geograficznej, a jednak dokonało się przez politykę, której inicyatorem był właśnie F. W. Zadanie jego o tyle jeszcze było trudniejszem, że obejmował

der

nictwie Heidlera opracował część p. t. „Flora Marieubadensis, oder Pflanzen und Gebirgsarten, gesammelt und beschrieben von dem Prinzen Friedrich August Mitregenten und von J. W. von Goethe” (Praga 1837). Zaburzenia majowe drezdeńskie 1849 roku zmusiły go do wyjazdu ze stolicy na czas jakiś. Podróżując w Tyrolu, wypadł z powozu pod Brennbiichl — i to było powodem jego śmierci. Na miejscu wypadku tego wystawiono kaplicę. F. A. miał dwie żony, lecz dzieci nie zostawił. Następcą jego był brat,

Jan.

T. K.

Fryderyk Wilhelm Karol, król wir te m-berski od 1806 r. (* 6 listopada 1754 roku w Treptowie na Pomorzu—f 30 października 1816), syn Fryderyka Eugeniusza, księcia wir-temberskiego, pułkownika dragonów pruskich, i Zofii Doroty Hohenzollerówny, siostrzenicy Fryderyka W-go; służył z początku także w wojsku pruskiem, potem przeszedł jako generał do służby rossyjskiej, a po śmierci ojca, 1797 r., objął rządy w Wirtembergii i przyłączył się do pierwszej koalicyi przeciwko Francyi. Dzięki poparciu dworów: wiedeńskiego i petersburskiego, otrzymał 1803 r. godność elektorską i znaczne odszkodowanie za utratę posiadłości po lewym brzegu Renu, a za przystąpienie do związku reńskiego Napoleon I nietylko powiększył jego ziemie, ale nadto wyniósł go do godności królewskiej (1806 r.). Gorliwem wspieraniem Napoleona w wojnie przeciwko Prusom i wydaniem córki, Katarzyny, za Hieronima Bonaparte-go, zyskał F. nowe kraje; bezwzględnością jednak i samowolnością, zniesieniem zaprzysiężonej konstytucyi w starej Wirtembergii, nieusza-

których odwrócić nie umiał nieradny poprzednik, ojciec: a więc Brandenburgia zachowała zaledwo połowę dawnej liczby wiosek (4 000); ludność stołecznego miasta Berlina łącznie z Kolonią Nadspre-wiańską spadła do połowy (do 6 000); w niektórych powiatach pozostała przy życiu zaledwo część trzecia. Przytem Szwedzi zajmowali okręgi północne, a przechodzić mogli wszędzie, gdzie się im podobało; w Kliwii jedne miasta były obsadzone załogami hollenderskiemi na zabezpieczenie sum przez Dom Hofysera wypożyczonych, które przez procentowanie dosięgły 1 500 000 złł. hol.; w innych gościły wojska cesarskie i heskie; tylko Prusy Książęce, dzięki zawartemu przez Polskę rozejmowi sztumdorf-skiemu (1635), uwolniły się od wojsk i urzędników szwedzkich; tam też przemieszkiwał Jerzy Wilhelm i w Królewcu umarł d. 7 grudnia 1640 r., pozostawiając synowi zadłużony skarb, 6-ty-sięczne niesforne wojsko, dwojaką zależność len-niczą, od cesarza i od króla polskiego, t. j. obu katolickich panów, wreszcie wpojone przez wychowawców wyznanie kalwińskie, które zrażało do niego serca poddanych, przeważnie wyznają-I cych naukę Lutra. Wśród tylu zawikłań i utra-

nowaniem właściwości nowo-pozyskanych kra- | rządy wśród okropności wojny Trzydziestoletniej, jów, otaczaniem się niegodnymi faworytami, nakładaniem ciężkich podatków i dokonywanym w okrutny sposób poborem do wojska ściągnął na siebie nienawiść wszystkich poddanych. Pomimo że dopiero po bitwie pod Lipskiem zbliżył się do połączonych przeciwko Napoleonowi władzców, udało mu się z pomocą Metternicha zapewnić sobie traktatem fuldajskim z dnia 2 listopada 1813 r. wszystkie swe posiadłości, dawne i nowe. Na kongresie wiedeńskim sprzeciwiał się napróźno wszelkim ustępstwom na rzecz stanów, oraz utworzeniu związku niemieckiego, ukrócającego władzę poszczególnych książąt; dopiero 1 września 1815 r. do niego przystąpił. Konstytucyę, jaką pod naciskiem chciał nadać Wirtembergii 1816 r., stany odrzuciły. — Pfister „König Friedrich v. Wurtemberg u. seine Zeit” (Sztutgard 1888 r.);

Schlossberger „Briefwechsel der Königin Katharina u. des Königs Jérôme v. Westfalen, sowie des Kaisers Napoleon I mit dem Könige Friedrich v. Wiirtemberg” (Sztutgard 1886 —

Dr s, K.

1887) i tegoż „Politik u. militärische Korrespondenz K. Friedrichs v. Würtemberg mit Kaiser Napoleon I” (Sztutgard 1889).

pień F. W. wyciągnął niejakie korzyści ze stosunków pokrewieństwa: 1) z Gustawem Adolfem, który był ożeniony z jego ciotką, bo oglądał w 1631 przybywającego do Niemiec na sławną, acz krótkotrwałą wyprawę wojenną; 2) z Bogusławem XIV, ostatnim księciem Pomorza, po którym spodziewał się spadkobrania; i 3) z Fryderykiem Henrykiem Orańskim, statuderem Hol-landyi, która w owym czasie znajdowała się w stanie najświetniejszego rozkwitu. Najprzyjemniejsze też lata młodości swojej (1634— 1638) spędził F. W. w Hollandyi, gdy z woli ojca, a w towarzystwie guwernera swego Leucht-mara, uczył się prawa i polityki na sławnym uniwersytecie Lejdejskim (krótko, mniej niż pół roku 1634), oglądał flotę wojenną, przypatrywał się ogromnemu ruchowi handlowemu w Amsterdamie, poznawał się z mężami stanu, generałami i admirałami w Hadze, na dworze statudera, zwiedzał obozy, oblegające Schenkenschanze, i sławną z fortyfikacyj Bredę, bawił się i kochał się w Rhene, na dworze wdowy po swym wuju palatynie i ex-królowej czeskiej Elżbiety Stuart, uczonej damy. Bardzo niechętnie i nie rychło rozstawał się z tym wielkim światem, wezwany do boku ojca. Inne pole dla bystrego, spostrzegawczego umysłu otwierało się w Królewcu, gdzie musiał stykać się z urzędnikami polskimi. Umiał się rozmówić z nimi, bo języka polskiego nauczył go niejaki Wullo-dowski (?Wołodowski?). Tak więc w chwili objęcia dziedzictwa 20-letni elektor poznał już metodą poglądową stosunki wszystkich mocarstw Europy środkowej i odczuwał ich nacisk na każdą ze swoich posiadłości. Najpierw musiał uzyskać od króla polskiego, Władysława IV, inwestyturę lenniczą, bez której w Prusiech nie był uznawanym za księcia przez własnych poddanych, przez urzędników i przez Stany, wdrożone do sejmowania na polski sposób. Kwestyę tę utrudniał mu zatarg o cła, zwiększone przez ojca w Pilawie (Pillau, port Królewca). Na sejmie 1640 r. właśnie zapadła była uchwała, uznająca „nowe cła” za nieprawne i szkodliwe dla obywateli W. Nięstwa Litewskiego, a król miał powagą swoją wymódz, aby zostały zakazane (Vol. Leg. IV fol. 108). F. W., żeby nie utracić jedynego bezpiecznego schronienia na zamku królewieckim, poczynał skromnie i ujmująco: dogadzał luteranom, poczynił ustępstwa duchowieństwu katolickiemu, w Warszawie przez posła swego J. Hoverbecka wyjednał utrzymanie ceł za ryczałtową opłatą 100 000 złp. rocznie do skarbu koronnego, ofiarował w darze królowi 40 000, królowej 20 000 złp. i sam osobiście stawił się po inwestyturę. Przez długi szpaler wojsk i asystencyj pańskich, które się rozciągnęły od cekauzu aż do Ujazdowa, przejechał do Władysława IV, siedzącego na majestacie, na klęczkach złożył w jego ręce przysięgę hołdowną i otrzymał pożądany dyplom nadawczy, d. 7 października 1641. Jednocześnie starał się poratować swoją Brandenburgię od klęsk wojennych i nieładu. Ze Szwedami zawarł 2-le-tni rozejm d. 24 lipca 1641, a następnie, 28 maja 1643, ugodę, że wojska szwedzkie ustąpią z Marchii za opłatą 120 000 talarów kontrybu-cyi rocznej i dostawą 12 000 szefli żyta w roku. Zręcznie pozbył się zuchwałych pułkowników swoich i większej części niesfornego wojska, które wzbraniało się nawet wykonać przysięgę wierności poddańczej na jego imię: jazdę posłał na służbę cesarzowi, zatrzymując dla siebie tylko 300 koni i piechoty 16 kompanij do strzeżenia fortec. „Dyrektorem” czyli ministrem wojny zamianował pułkownika Burgsdorfa, który okazał mu swoją wierność i żołnierską energię dawniej, strzegąc jego osoby podczas rezyden-cyi w twierdzy Kistrzyniu (Kiistrin). Po takich dopiero zarządzeniach ośmielił się F. W. przyjechać d. 0 marca 1643 do Berlina na mieszkanie. Tu nęciło go zblizka Pomorze, już od r. 1637, od śmierci Bogusława XIV, przypadające mu prawem spadkowem, ale trzymane żelazną ręką przez Szwedów. Zdawało się, że sprawa ta da się najlepiej załatwić przez małżeństwo z dorastającą królową szwedzką, Krystyną: więc F. W. umyślił starać się o jej rękę. Miał poparcie jej matki, a swojej ciotki, rodzonej siostry swojego ojca, Maryi Eleonory, ale też napotkał współzawodnika w równie blizkim jej krewnym, Karolu Gustawie, palatynie Dwóch Mostów, wychowywanym w Szwecyi i przez to lepiej znanym ludowi szwedzkiemu. F. W. nie żałował pieniędzy na dary dla dostojników w Sztokholmie, lecz sam nie odważył się jechać w konkury, a Krystyna, doszedłszy do pełnole-tności (1644), nie chciała słyszeć o zamążpój-ściu. Zmarnowawszy lat kilka na próżnych nadziejach, F. W. zwrócił swoje małżeńskie rachuby w inną stronę: do Hollandyi. Oświadczył się z powodzeniem—nie ukochanej niegdyś pa-latynównie, królewnie czeskiej—lecz córce statudera Fryderyka Henryka, Ludwice Henryecie Orańskiej. Zaślubił ją d. 7 października 1646 r. w Hadze, za wiedzą Stanów Generalnych, którym przedstawił się jako sąsiad życzliwy. Na razie nie osiągnął korzyści politycznych z małżeństwa, ponieważ teść wkrótce (14 marca 1647) umarł, następny zaś statuder, Wilhelm II, oburzył Stany Generalne samowolą i wojowniczemi planami: więc gdy niespodzianie zmarł na ospę (1650), zostawiając syna pogrobowca, Wilhelma III, nastały w Hollandyi rządy arystokracyi, która jak najgorzej usposobioną była i dla domu Orańskiego i dla spowinowaconego z nim F-a W-a. Więcej powagi i znaczenia nabył F. W. przez tworzenie nowego wojska, rozpoczęte w r. 1644 od szczupłej liczby 4 000 głów, lecz zwiększanej wytrwale w miarę zwiększania się dochodów, i- mustrowanej starannie przez zdolnych oficerów: Sparra, Derflingera, Burgsdorfa. Z tru-

dnością wyjednywał potrzebne na to fundusze u stanów brandenburskich w postaci nowego podatku, akcyzy; gdy te nie wystarczały, zastawiał dobra skarbowe za pożyczki u kupców hamburskicli: ale tego dokazał, że już w r. 1645 posłowie jego zostali przypuszczeni do układów westfalskich. Tu najważniejszą dla niego, ale też i najtrudniejszą, była sprawa o Pomorze. F. W. umiał żądać dla siebie jak najwięcej i ofiarował swój sojusz wszystkim stronom walczącym: Szwedom, cesarzowi, elektorowi saskiemu, najmożniejszemu z książąt niemieckich luterańskiego wyznania, Stanom Generalnym Hollandyi kalwińskim, wreszcie Francyi. Gdy nie chciał nikomu świadczyć usług poważnych, a tak szczupłą jeszcze posiadał siłę, że nie był w stanie pokonać palatyna Jułiackiego, Wolfganga Wilhelma, w grudniu 1646: więc musiał godzić się na przyjęcie od Szwedów gorszej części Pomorza, wytargowawszy sobie możliwie największą kompensatę kosztem innych władz-ców niemieckich. Poparł jego zabiegi w Mona-sterze i Osnabrücku poseł francuski d’Avaux; ułatwiły niemało datki, ofiarowane dyplomatom i generałom szwedzkim. W rezultacie traktat Westfalski 1648 dał F-owi W-owi zaodrzańską, wschodnią część Pomorza (Hinterpommern) z niezłym portem Kołobrzegiem i biskupstwem Kamieńskiem (Cammin), bez trzech ujść Odry, bez Szczecina i Wollina, wprawdzie, ale z wolną żeglugą na rz. Odrze, a tytułem kompensaty za część zachodnią (Vorpommern), zatrzymaną przez Szwedów i zajmującą 120 mil kwadr., trzy biskupstwa, niegdyś katolickie, zajmujące 175 mil kw.: Minden nad Wezerą, przyległe do Ravensberga, Halberstadt i wsławiony w tej wojnie Magdeburg nad Elbą, łącznie przylegające dobrze do Brandenburgii. Wykonanie traktatu przeciągnęło się jeszcze na pięć lat prawie i połączone było z wielu trudnościami, które F. W. przezwyciężył, pozyskawszy poparcie cesarza usługami w sprawie zapewnienia korony niemieckiej jego synowi, arcy-księciu Ferdynandowi IV-mu. Szwedzi zawarli nareszcie d. 14 maja 1653 ugodę co do rozgraniczenia ziem pomorskich między nimi i elektorem, co do podziału ceł po połowie i długów w stosunku */5 do ⁴/â na zaodrzańskiej części. Dopiero 6 czerwca t. r. ustąpiła załoga szwedzka z Kołobrzega i wtedy też oddano krainę wschodnio-pomorską Brandenburczykom. Okazało się przytem, że F. W. powiększył posiadłości swoje o część trzecią, bo prawie o 500 mil kwadr., samą dyplomatyczną obrotnością, pracą piór i języków, wśród szczęku mieczów i huku armat, nie biorąc udziału czynnego w działaniach wojennych, nie utraciwszy ani jednego żołnierza z 8 u tysięcy, trzymanych pod bronią w owym czasie. Rok 1648-y, radośny dla Niemiec, był początkiem wielkich klęsk dla Polski. F, W. nie omieszkał z nich skorzystać. Sejm elekcyjny

odbył się w Warszawie pod grozą hordy tatarskiej i tłumów kozackich Chmielnickiego, oblegających Zamość: więc nowy król, Jan Kazimierz, łatwo przystał na zwolnienie F-a W-a od osobistego stawiennictwa (na 15 lutego 1649) do przysięgi hołdowniczej, zwłaszcza, że czuł się obowiązanym do wdzięczności za jakieś usługi w poparciu swojej kandydatury elekcyjnej i o-trzymał obietnice większych, niż należało, posiłków wojskowych. Bo F. W. już d. 16 lipca 1648 zarządził był „na dowód dobrej i wiernej życzliwości dla Korony Polskiej”, formowanie regimentu piechoty z 1 200 głów pod kommendą gen.-majora Krzysztofa Huwalda, który skompletował ten zaciąg w lutym 1649 r. Ponieważ jednak pieniędzy nie można było dostać ani od stanów pruskich, ani od bankierów amsterdamskich, więc wypadło płacić mu żołd ze skarbu polskiego. Regiment ów, obok stukonnej chorągwi pod kommendą rotmistrza Achacego Brandta, dostarczonej z obowiązku lennictwa, znajdował się przy boku Jana Kazimierza pod Zborowem i walczył odważnie w sierpniu 1649 („Urk. u. Act.” I 268, 329, 337, 343, 361—6). Na tern ograniczyła się usłużność i wierność wassala. Gdy Polska zanurzała się coraz głębiej w „krwawym potopie”, F. W. obmyślał najkorzystniejsze dla siebie sposoby wyzyskania jej niedoli. Chci-wem uchem słuchał zuchwałych projektów hr. Waidecka, którego przyjął do swej służby i naj-wyższemi zaszczycał urzędami, upośledzając dawniejszych i zasłużeńszych radzców: Blumentha-la, Ewalda von Kleist, Seidela, Tarnowa, Bla-speila, a nawet Ottona von Schwerin. W r. 1651, zaznaczanym zwykle jako punkt zwrotny w jego polityce, pod datą 4 grudnia, wydał Ordynacyę Rady Tajnej (Geheimrathsordnung), która stała się zawiązkiem słynnej z czasem biurokracyi pruskiej, zawiązkiem jeszcze niezgrabnym, bo 10-u radzców miało załatwiać sprawy 19 departamentów, ale jednoczącym sprawy wszystkich prowincyj i wykonywającym rozkazy Jego Elektorskiej Mości niezależnie od wszelkich dawnych władz i uprzywilejowanych stanów. Za pomocą takiego organu mógł F. W. łamać śmiało autonomiczne urządzenia swoich krajów. Zaczął od Brandenburgii. Powołał na dzień 23 marca 1652 r. wszystkie stany Marchii do Berlina na sejm. Tłumnie przybyła szlachta i wytoczyła mnóstwo skarg o gwałcenie przywilejów, o ucisk podatkowy, o ciężary wojskowe, a F. W. stawiał jeszcze uciążliwsze żądania. Spory trwały długo; sejm był siedem razy odraczany, dopóki się nie znużył i nie przelał pełnomocnictwa na deputacyę, która przyjęła proponowaną ustawę (Landtagsrezess) 26 lipca i 5 sierpnia 1653 r. Szlachta otrzymała nieograniczoną prawie władzę nad chłopami, swymi „poddanymi” (Unterthanen) z sądownictwem dwor-skiem, i zabezpieczenie dóbr swoich od przechodzenia w ręce mieszczan, a za to elektor zy-

Devotissimus

skał władzę nieograniczoną nad nią i nad mieszczanami: wyznaczał samowolnie i pobierał podatki, nakazywał zaciągi wojskowe, a jeśli Bran-denburczycy potem protestowali przeciwko ciężarom, nakładanym na potrzeby innych prowin-cyj poza obrębem „ojczyzny brandenburskiej”, odpowiadał, że ojczyzną jest całość państwa jego. A więc wystawiał siebie jako uosobienie państwa (na kształt: „Pćtat c’est moi” Ludwika XIV). W Kliwii opór był energiczniejszy a niechęć do F-a W-a ostrzejsza. Podczas t. zw. „krowiej wojny Diisseldorfskiej” wydanej przez niego w 1651 r. nowemu palatynowi neoburskie-mu, Filipowi Wilhelmowi, katolikowi, ożenionemu

- fl

I -.vra

Ml

w.

Fig. 57.

Fryderyk Wilhelm, zwany „Wielkim elektorem”, podług spółczesnego sztychu z podpisem artysty: Hanc Serenit. Suae effigiem ad vivum expressam alla maniera miova Humilime offert et consecrat 8eren. s.

Benjamin Błock.

z polską królewną (Katarzyną Wazówną), Kliwij-czycy wystąpili buntowniczo przeciwko swojemu władzcy, zabronili urzędnikom swoim wykonywać jego rozkazy, odwołali z jego wojska swoich rodaków-żołnierzy, przyrzekli swą pomoc najechanym mieszkańcom księstwa Juliaku i Bergu, wzywali opieki Hollendrów. F. W. był zmuszony zawrzeć ugodę, wyrzekając się i pożądanej zdobyczy, i ustępstw dla protestantów, którzy okazali również wstręt do jego panowania. Nie dość na tem. Kliwijczycy wysłali barona Wil-licha w poselstwie do sejmu Rzeszy i do cesarza z prośbą, aby ich urządzenia i przywileje były ubezpieczone od gwałtów F-a W-a. Otrzymali też przychylny dekret cesarski d. 16 paź. 1653. Atoli niespełna w rok potem (20 lip. 1654) F. W. znalazł sposobność aresztowania w podróży powrotnej Willicba i zamknięcia go w Szpandawie. Stany kliwijskie oburzyły się, próbowały wyzwolić swego delegata przemocą, skarżyły się cesarzowi—i nic nie wskórały. Wdały się wtedy w układy z F-iem W-em, zapłaciły mu 150 000 talarów za wypuszczenie Willicba i zaniechanie kar na jego spólników, poczem nie śmiały już wzbraniać mu ani poboru samowolnie nakładanych podatków, ani werbowania wojska. Bo tymczasem i na sejmie Rzeszy zapadła uchwała, dogadzająca książętom, że wszyscy oni mają prawo utrzymywać wojsko stałe (militem perpetuum) do obrony fortec, liczba zaś takiego wojska określoną nie była. Po zwycięztwach, odniesionych nad poddanymi swymi, mógł F. W. w Kliwii i Brandenburgii zarządzić ogromne zaciągi, przyprowadzić do Prus kilkanaście tysięcy, wyinódz na stanach pruskich akcyzę, która miała przynieść mu dochodu 600 000 talarów, wreszcie zgromadzić pospolite ruszenie pruskie z 886 rycerskiej, 1 309 sołtysiej i włościańskiej konnicy, oraz 2 940 wybrańców (Wibranzen), stworzonych niegdyś przez Stefana Batorego. Organizacyą i wyćwiczeniem trudnił się hr. Waldeck, ozdobiony tytułem: generalissimus. W ciągu 1655 r. stanęło tym spe-sobem 15 regimentów jazdy, 10 piechoty, 7 dra-gomi, liczące razem 26 800 głów w szeregach, oprócz artylleryi i luzaków. Z tak wielką na owe czasy siłą zamierzył F. W. dobijać się niepodległości (Souveränität) Prus Książęcych wśród wojny szwedzko-polskiej, t. j. zerwać węzeł len-niczy, jaki wiązał go z koroną polską. Dwukrotna przysięga, złożona królom polskim, nie krępowała jego sumienia; nie przekonywały go przedstawienia stanów pruskich, niezachwianych w wierności i przywiązaniu do Korony, ani zdania większości własnej Rady Tajnej, przeciwne projektom Waldecka; nie skutkowały też przełożenia uwielbianej żony, Ludwiki Henryety Orań-skiej: F. W. dążył wytrwale do zamierzonego celu, posługując się zręcznie gmatwaną dyplo-macyą i zdradami względem strony słabszej. Nie możemy tu przeprowadzić czytelnika przez cały labirynt układów z państwami wojującemi i neutralnemi; poprzestaniemy na zanotowaniu tylko głównych zwrotów polityki jego. Tajemne zawiadomienie o zamiarze Karola X Gustawa najechania Polski przywiózł do Berlina razem z notytikacyą wstąpienia jego na tron we wrześniu 1654 r. lir. Krz. Schlippenbach, który zapraszał F-a W-a do przymierza, obiecując hojne wynagrodzenie. Ale w tej propozycyi i w planach króla szwedzkiego mieścił się punkt niemożliwy do przyjęcia: odstąpienie portów pruskich, Memla, Pilawy. F. W. wysłał tedy odmowną odpowiedź do Sztokholmu przez Ulryka Dobrczeńskiego (Dobrzeńskiego?); jednakże podług jego raportów bacznie śledził postępy przygotowań wojennych; udzielał przestróg Janowi Kazimierzowi, występując w charakterze wiernego lennika, ale zamyślał obsadzić czyli opanować kilka miejscowości w Wielkopolsce i Prusach Królewskich dla zabezpieczenia „linii kommunika-cyjnej” pomiędzy swoją Brandenburgią a Prusami Książęcemi (U. u. A. VI, 670, depesza d. 12 kwietnia 1655). Obok tego układał się o przymierze z Hollandyą, zazdrośnie strzegącą swego handlu na Bałtyku, i traktatem z d. 27 lipca 1655 r. uzyskał obietnicę posiłków w liczbie 3 000 wojska lub 144 000 talarów na zaciągi, jak tylko porty jego będą przez Szwedów zagrożone. Tymczasem 21 lipca przekroczyła polską granicę pierwsza 17-tysięezna armia szwedzka Wittenberga, a 25 go z drugą, 15-tysięczuą, wylądował Karol Gustaw pod Wolgastem. F. W. wyprawił zaraz do niego posłów swoich, ofiarując przymierze, jeśli otrzyma Warmię, Brunsbergę, Elbląg, Kujawy, pas ziemi wzdłuż Noteci, Żmudź i coś z W. Xięstwa Litewskiego bez żadnych obowiązków hołdownictwa. Król szwedzki odrzucił te żądania i pośpieszył do Polski. Wiadomo, że bez oporu stał się panem województw wielkopolskich, Warszawy i Krakowa; że mógł być nawet królem polskim uznany, gdyby się poddał zwykłym obrzędom elekcyi. Wypędziwszy Jana Kazimierza za granicę, przybył do Prus, które najbardziej go obchodziły, jako kraj nadmorski. Tu jednak zaczęły go niepokoić niepomyślne doniesienia o niepowodzeniu pod Częstochową i o powrocie Jana Kazimierza. Trzeba było niezwłocznie wśród zimy wyruszyć znów na południe i zabezpieczyć sobie tyły. Więc Karol Gustaw zawiązuje z F-iem W-em układy, które doprowadziły do zawarcia traktatu przymierza w Królewcu d. 17 stycznia 1656. Warmia z Brunsbergą miały być przyłączone do Prus Książęcych, a F. W. musiał liznąć się hołdownikiem Karola Gustawa, podzielić się z nim po połowie dochodem celnym z Memla i Pilawy, wpuszczać do tych portów okręty szwedzkie i dać 1 500 żołnierza w posiłku. Osobiste spotkanie obu nowych przyjaciół nastąpiło w Bartensteinie, z pocałunkami serdecz-nemi i wychylaniem kielichów braterstwa, lecz wykonanie hołdu odłożono do następnego roku. a od posiłku wojskowego F. W. wymówił się obawą zbliżających się wojsk moskiewskich, tudzież strapieniem swojem z powodu choroby żony. Zaraz potem Karol Gustaw ruszył szybkim marszem w górę Wisły i Sanu, lecz nie dosię-gnął Jana Kazimierza i od Jarosławia musiał zawrócić nazad; pomimo nadzwyczajnej waleczności i biegłości w strategicznych obrotach stracił w walkach z Polakami większą część wojska swojego. W końcu kwietnia odprowadził do Prus tylko 4 000 żołnierza i nie był w stanie przybyć z odsieczą na ratunek Wittenberga, oblężonego w Warszawie. Zachowywał wprawdzie dumną postawę, ale dla pozyskania rzeczywistej i znacznej pomocy od F-a W-a musiał przychylić się do jego żądań: więc d. 25 czerwca 1656 w Malborgu stanął drugi traktat, przyznający (raczej obiecujący) F-owi W-owi cztery wielkopolskie województwa: poznańskie, kaliskie, łęczyckie i sieradzkie, na własność niezależną od nikogo, oraz obronę Prus Książęcych i Warmii siłą 6-tysięczną; za to elektor miał dostarczyć posiłków w liczbie najmniej 4 000 żołnierza. Zdobywszy taki dokument, F. W. zaproponował Janowi Kazimierzowi swoje przymierze przeciwko Szwedom za cenę tych samych województw, nęcąc go obietnicą pomocy do nabycia nieograniczonej i dziedzicznej władzy (!) nad resztą Polski; lecz otrzymał ostrą odmowę z przypomnieniem obowiązków wassala. Wtedy dopiero, po 4-ch tygodniach, przyprowadził wojsko swoje, 8 500 głów, przeważnie piechoty, z 30 działami, do obozu szwedzkiego pod Nowym Dworem, gdzie znajdował się Karol Gustaw na czele 9 500 ludzi i 23 dział, pałający pragnieniem odzyskania Warszawy (utraconej 30 czerwca). Dwaj sprzymierzeńcy niezwłocznie, 28 lipca, wyruszyli pod Pragę, odległą o 3 mile, i pod wieczór zbliżyli się do okopów polskich. Po krótkiej utarczce Karol Gustaw uznał, że atak z tej północnej' strony jest zanadto ryzykowny i że należy przeprowadzić armię na wschód od Pragi. Ten trudny manewr został nazajutrz wykonany pomyślnie, mimo kilkakrotnych wycieczek polskiej i tatarskiej konnicy; do powodzenia przyczynił się F. W. obsadzeniem jakiegoś wy- . niosłego pagórka (Colline) armatami i sprawnością piechoty swojej. Później, urażony lekceważeniem zasługi swojej przez Szwedów, nakreślił własnoręcznie plan bitwy i kazał wydrukować w Hadze, historycy zaś pruscy, Droysen, Riese a za nimi Philippson, na tej podstawie ułożyli opowieść, wysławiającą pierwszy zwycięzki czyn armii brandenburskiej, lecz dopuścili się rażącej przesady w podwojeniu liczby wojska polsko-litewskiego, we wzmiankach o hordzie Tatarów, których było tylko 6 000 pod Subhan-Kazi-agą, w przedstawieniu ataków hussaryi, nareszcie w korzyściach, osiągniętych rzekomo na trzeci dzień, 30 lipca, jako to: spędzeniu „dzikich tłumów” polskich, litewskich i tatarskich z pola bitwy, opanowaniu obozu, artylleryi, sprzętu wojennego. W rzeczywistości wojsko polskie nie biło się wcale 30 lipca, lecz od nocy rozpoczęło odwrót po drodze lubelskiej; zwycięzcy mogli zdobyć tylko to, co pozostało w okopach nie zabranego; zwycięstwo też zaliczonem być mogło do tak zwanych taktycznych, nie strategicznych, ponieważ Jan Kazimierz, który najwięcej zawinił brakiem zdolności, cofnął się z siłami mało uszczuplonemi i wcale nie zdezorganizowanemu jak świadczy dalszy przebieg

wojny. Wystarczyłoby dla chluby F-a W-a, że po niepomyślnych wyprawach, juliackiej 1647 i „krowiej diisseldorfskiej ” 1653, wojsko jego pod Warszawą po raz pierwszy uczestniczyło w pomyślnej i większej bitwie, której następstwa zresztą nie odpowiedziały bynajmniej nadziejom.

trzecią najezdniczą wyprawę bandyty szwedzkiego, zakończoną pod Brześciem Litewskim, gdzie nadeszło wypowiedzenie wojny od króla duńskiego. Karol Gustaw słał do Królewca żądanie 10 lub 12 tys., lecz ucieszył się z 1 800 Brandenburczyków, którzy spotkali go nad Narwią i przeprowadzili do Prus wśród rabunków, mordów i pożogi. Dnia 2 lipca 1657 z 6 tysiącami wojska swego Karol Gustaw wy-maszerował do Danii, zostawiwszy namiestniczą władzę, a raczej dowództwo nad kilku załogami w twierdzach pruskich, swemu bratu i zapowiadając swój powrót w ciągu 8 tygodni. Odtąd wszakże F. W. stał się ze sprzymierzeńca wrogiem jego. Polacy widocznie brali górę, zwłaszcza, że cesarz Leopold I zawarł z nimi przymierze i przysłał 12 000 wojska na pomoc. Głuchy dotychczas na błagania stanów pruskich i na perswazye żony swojej, F. W. okazał się przystępnym na argumentacyę posła cesarskiego Lisoli, usunął ostatecznie Waldecka z rady swojej, polecił Ottonowi von Schwerin wznowienie układów z Gosiewskim (już w końcu czerwca), nareszcie sam, w towarzystwie Schwerina i Lisoli, pod pozorem polowania, przybył nad granicę Litwy do Welawy (Wehlau) i tu zawarł traktat tajemny d. 17 września (nie 29-go podług „Yol. Leg.” IV fol. 516) 1657 r. Ujawnienie i ratyfi-kacya nastąpiły d. 6 listopada w Bydgoszczy (Bromberg) na zjeździe F-a W-a z Janem Kazimierzem i żoną jego Ludwiką Maryą, która wiele się przyczyniła wpływami swojemi do zbliżenia stron. Słynny ten operat dyplomatyczny nosi u historyków pruskich nazwę traktatu W e-lawskiego, w Polsce zaś najczęściej Welawsko-Bydgoskiego, albo tylko Bydgoskiego (pacta Bydgostiensia). Tytuł chwały dla F-a W-a w oczach potomków i wielbicieli jego funduje się na artykule 5-ym, który nadaje mu oraz całej linii zstępnych płci męskiej najwyższą i absolutną władzę w Księstwie Pruskiem (Ducatum Prussiae iis finibus circumscriptum, quibus Serenissimus Elector ilium olim iure feudali ante

W odzyskanej bowiem, ale wyniszczonej, zrujnowanej Warszawie Karol Gustaw zabawił tylko parę tygodni, żeby zrabować zamek do szczętu i znieść fortyfikacye, poczem ściągnął swoje załogi z zajmowanych dotychczas miast i cofnął się znowu do Prus. F. W. skwapliwie posłał część wojska swego do 4-ch przyznanych sobie województw i wyznaczył nawet kommissarza do objęcia rządów nad niemi, Bonina: lecz wślad za ustępującymi Szwedami musieli też ustąpić i Brandenburczycy. Musieli pośpieszyć na obronę Prus od Gosiewskiego, który wkroczył tam z kilku tysiącami litewskiego wojska, i „junaków” tatarskich Subhan - Kazi-agi. Doradzca i twórca zaborczych projektów, hr. Waldeck, na czele 5-u pułków brandenburskich i dwóch szlachty pruskiej, pospołu z gen.-majorem Izrael, do-wódzcą 6-u pułków szwedzkich, został pobity na głowę pod Prostkami; przeszło 80 oficerów dostało się do niewoli. Więcej nad 2 000 żołnierzy i około 6 000 czeladzi zabrali Tatarzy, jako łup, należny im zamiast żołdu; Gosiewski napełnił dwa wozy zdobytemi chorągwiami (8 paźdz.

1656). Popłoch rozszerzył się aż do Królewca.

F. W. nie pozwolił wypuszczać nikogo z mieszkańców na morze; sprowadził posiłki z Marchii i z Kliwii, Waldecka stawić kazał przed sądem wojennym, a koinmendę oddał Derfflingerowi.

Żądał też pomocy od generała szwedzkiego, Sten-bocka, który wkrótce przybył i poraził Litwinów pod Filipowem (22 paźdz.); ale sam Karol Gustaw miał w swoim obozie znów tylko 4 000 żołnierza, a król polski wjechał do Gdańska (15 listopada) i zagrażał ostatnim załogom szwedzkim. W tak niebezpiecznej sytuacyi dwaj sprzymierzeńcy zawarli nowy traktat d. 20 listop.

hoc bellum exortum possidebat, ipse deinceps et descendentes eiusdem masculi... iure supremi dominii cum summa atque absoluta potestate sibi habebunt, possidebunt, regentque absque omnibus ante hac praestitis oneribus). Po wy-gaśnieniu linii prostej zastrzega się spadkobranie dla linij Kulmbach i Onolsbach, ale już z warunkiem hołdownictwa Polsce (art. 6). W razie zaś wygaśnienia całego domu Hohenzollernów Księstwo miało być wcielone do składu Korony polskiej. Sam F. W. nie przecinał wszelkich więzów lenniczych z Polską; owszem, przybrał nowe, wyprosiwszy sobie przyległe do Pomorza małe księstwa Lawenburg i Bytów (Lauenburg u. Biitow) jako feuda; tylko, że nie żądano od niego składania osobiście przysięgi hołdowniczej przed królem polskim; on zaś, wiedząc z kim

1656 w Labiau, którym Karol Gustaw zrzekał się zwierzchnictwa nad Prusami Książęcemi i dochodów celnych z portów pruskich, nadto zamiast czterech województw polskich obiecywał F-owi W-owi Prusy Królewskie, Żmudź,

Kurlandyę i Liwonię. Był zawsze pełen świetnych nadziei i zdobywczych projektów. Znalazł jeszcze jednego sprzymierzeńca: księcia siedmiogrodzkiego, Jerzego II Rakoczego, i uplanował nowy podział Polski. Ale F. W. myślał już tylko o pogodzeniu się z Polską za pośrednictwem Francyi (z którą miał podpisany d. 24 lutego, a ratyfikowany w październiku 1656 traktacik obronnego przymierza). Naradzając się osobiście przez pięć dni 25 — 29 stycznia 1657 w Preussisch-Holland z Karolem Gustawem, parł do układów i dopiero po zerwaniu konferencyj malborskich przez kommissarzy polskich dał

4-tysięczny korpus posiłkowy (21 marca) na tę ! ma do czynienia, nie obawiał się takich pozwów,

Kncykl. Powił Dnstr. Zoaz. 182 T. XXI Tl

jakie były wydane (później) przez Ludwika XIV w znanej sprawie des réunions. Artykuły dotyczące monety i stosunków handlowych zachowują cechę dawnej łączności obu krajów, zgodnie z brzmieniem art. 10, który opiewa, że zamiast dawnego lennictwa elektor połączy się z Polską węzłem „wiekuistego i nienaruszalnego przymierza” (Loco Vassalagii pristini Sere-niss. Elector... perpetuo ac inviolabili foedere... conjungetur). Stąd Polacy nazywali niniejszy traktat zawsze wiekuistemprzymierzem. Łatwo zezwolili na wpisanie nader ważnego w skutkach 9-go art., znoszącego apellacyę od sądów pruskich do króla. Mogli nawet winszować sobie rezultatu targów, kiedy F. W. poprzestawał na dawnych, przedwojennych granicach posiadłości, wyrzekłszy się hojnych nadań Karola Gustawa, oraz zobowiązywał się dostarczać Polsce na wszelką wojnę, już nie 100 rycerzy, jak dawniej, lecz 1 500 piechoty i 500 konnicy, prawda, że z warunkiem wzajemności w razie najazdu nieprzyjacielskiego na Księstwo Pruskie (art. 12 i 13). Zważywszy, że Lawenburg i Bytów dawniej zostawały w posiadaniu lennem książąt pomorskich, których dziedzictwo przeszło na Hohenzollernów, i że traktat obecny utrzymywał dawny stosunek tych posiadłości względem Polski; że F. W. nie nabył ani czterech województw, ani Żmudzi i Litwy, tylko zastawne prawo na Elbląg i starostwo Drahimskie w pewnych sum-mach, zastrzeżonych do wypłaty w oddzielnym akcie (bydgoskim), za to, że miał wyjątkowo dla zakończenia uporczywej wojny dać Polakom większy, 4-tysięczny korpus przeciwko Szwedom: wypada zawnioskować, że likwidacya jego wojennych wysileń i dyplomatycznego krętactwa wypadła niepomyślnie dla niego, a korzystnie dla Polski. Historycy pruscy przeceniają wartość traktatu welawskiego i przyznanej w nim „Souveränität”. Polska miała dostateczne tytuły do żądania wielu usług od F-a W-a i jego następców, a nawet do odzyskania formalnego zwierzchnictwa; jeśli nie skorzystała z litery i ducha traktatu, tłómaczy się to późniejszym tokiem jej własnych dziejów.—Obecnie F. W. zwrócił swoją pomysłowość ku zdobyciu szwedzkiego Pomorza przez wojnę z Karolem Gustawem. Już d. 9 listopada 1657 zawarł przeciwko niemu przymierze z królem duńskim, a 9 lutego 1658 w Berlinie z cesarzem. Wytworzyła się tedy koalicya czterech państw, bo należała do niej i Polska z natury rzeczy, gdy Czarniecki poprzedniej jesieni już uwijał się po szwedz: kiem Pomorzu. Zgnębienie Danii traktatem Roe-skildzkim przez zwycięskiego Karola Gustawa i elekcya cesarska w Niemczech, mącona przez Mazariniego, spowodowały zwłokę w działaniach koalicyi, niebezpieczną dla F-a W-a, bo mieszkańcy Magdeburga, którym nie podobało się wcale panowanie jego, ofiarowali swoje poddaństwo Karolowi Gustawowi. Trzeba było fortyfikować pośpiesznie Berlin i zarządzić powiększenie wojska brandenburskiego do 20 000. Dopiero gdy król szwedzki rzucił się powtórnie na Danię, nastąpiło w Witstocku połączenie korpusu cesarskiego (8 tys.), prowadzonego przez Raj monda Montecuccoli, i kawaleryi polskiej (3 t.) pod kom-rnendą Czarnieckiego z 15-tysięczną armią brandenburską (we wrześniu 1658). F. W. sam prowadził tę wyprawę aż do Szlezwigu i Jutlandyi. Zdobył wyspę Alsen przy pomocy polskiej jazdy, która się wpław przeprawiła przez cieśninę (14 grud. 1658), twierdzę Fryderycyę czyli Frede-riksodde (27 maja 1659) i małą wysepkę Fänö (11 czerw.), lecz dostać się na wyspę Zelandyę, ani nawet na Fionię, nie mógł dla braku okrętów. Nie dosięgnął zatem Karola Gustawa, który oblegał Kopenhagę, dopóki admirał hollender-ski de Ruyter nie ułatwił walnego zwycięstwa nad całym 5-tysięcznym korpusem szwedzkim na wyspie Fionii pod Nyborgiem (24 listop.). Po tej klęsce Karol Gustaw ustąpił z Zelandyi do Szwecyi, żeby atakować Duńczyków w Norwegii; ale Hollandya i Francya zmusiły go do wyznaczenia posłów na kongres w Oliwie. F. W. nic na tej wojnie nie zyskał, bo parę zdobytych na Pomorzu forteczek zwrócić musiał Szwedom; z cesarzem i z Polakami poróżnił się na kongresie; od nikogo poparcia nie miał: więc musiał popisać się bezinteresownością, że nie żąda żadnych wynagrodzeń za ofiary wojenne, niby dla przyśpieszenia pokoju. Traktat oliwski, z d. 3 maja 1660 r., potwierdził tylko orzeczenia traktatu welawsko - bydgoskiego. A jednak ofiary i wysiłki F-a W-a były ogromne. Pod ciężarem podatków i srogością administracyi ludność miejska i wieśniacza dochodziła do rozpaczliwych objawów cierpienia: z miasta Angermünde wszyscy mieszkańcy wynieśli się; w pro-wincyi Priegnitz włościanie zrywali się do buntu, w wielu zaś okolicach zanosili prośby, aby im wolno było emigrować z Brandenburgii. A przecie dawniej F. W. i jego żona zwabiali lub sprowadzali na brandenburskie pustkowia kolonistów z Bremeńskiej i Pomorskiej dzielnicy Szwedów, z nad Renu, a najbardziej z Hollau-dyi (Hohenbruch, Kreuzbruch, Neuholland etc.). Nędzę zwiększało zamieszanie pieniężne, jakie wynikło z fałszowania monety. W r. 1651 mianowicie F. W. wypuścił z mennic swoich monetę zdawkową, zawierającą mniej niż połowę srebra w stosunku do wartości nominalnej; poddani jego stracili na tern oszukaństwie 700 000 talarów, nie licząc szkód, jakie ponieśli na tran-zakcyach handlowych. Dopiero po kongresie Oliwskim 1660 pozwolono im przyjmować i wydawać te pieniążki w połowicznej cenie, czyli we właściwym prawie szacunku. (Philippson I, 401 podług Myliusa IV, I 1230 —1254). Nie rozczulał się F. W. nad cierpieniami ludu, bo przedmiotem jego myśli i dążeń było wywyższenie się jak najrychlejsze. Gdy w Polsce powstały projekty obioru nowego króla-następcy przed zgonem bezdzietnego Jana Kazimierza, a Jerzy Lubomirski wspomniał raz o możliwości kandydatury F-a W-a, ten własnoręcznie napisał dla posła swego, Hoverbecka, instrukcyę d. 26 kwiet. 1661, w której przyznawał się do pokrewieństwa z domem Wazów i do pochodzenia z krwi polskiej, ofiarował za swój obiór przywrócenie hołdownictwa Polsce, posiłkowanie jej wojskiem 10-tysięcznem w wojnach, umorzenie długów: 400 000 talarów, zapisanych na Elblągu i 120 000 na starostwie Drahimskiem, a królowej Ludwice Maryi małżeństwo swego syna z jej siostrzenicą i t. p. („Hist. Zft.” Sybela 1884, I Heft str. 62—64; wyjątki w „Doli i niedoli Jana Sobieskiego” przez T. Korzona 1898, t. I,

s. 97). Instrukcya ta stała się dokumentem, przydatnym tylko do charakterystyki jej autora, lecz nie osiągnęła politycznego znaczenia, ponieważ sprawę elekcyi vivente rege wzięła w swe ręce Ludwika Marya na rzecz wyłącznie francuskiej kandydatury księcia d’Anguien lub Kon-deusza i wywołała długoletnie zaburzenia wewnętrzne w Polsce, które przeciągnęły się poza kres jej życia i poza dzień abdykacyi Jana Kazimierza. Z tych nieszczęść Polski F. W. umiał wyciągnąć dla siebie znakomite korzyści polityczne w załatwieniu dziwnej, a bardzo nieprzyjemnej dla chwalców jego, rozterki z własnymi poddanymi w Prusach Książęcych. Już d. 11 października 1657 r. stany pruskie zaprotestowały przeciwko zawartemu przed kilku dniami traktatowi welawsko-bydgoskiemu, mianowicie przeciwko zerwaniu węzła lenniczego, który je łączył z Polską. W uchwale swojej ośmieliły się wypowiedzieć taki pogląd: „Gdy zwrócimy się wspomnieniami wstecz, gdy zważymy błogie życie przodków naszych, którzy cieszyli się nie tylko bezpiecznym pokojem, ale też nienaruszoną wolnością, i porównamy z na-szem dzisiejszem, to zrozumiemy, że w tym świeżo nabytym spokoju otrzymamy, niestety! zaledwo cień dawnej szczęśliwości”. (U. u. A. XV, 398). Więc nie chciały wykonać przysięgi homagialnej na imię F-a W-a, domagały się od niego zwołania sejmu (Landtag), odmawiały płacenia podatków nowych, wzbraniały się uznać Bogusława Radziwiłła gubernatorem swoim, a miasta nie wpuszczały wojsk swego księcia i zamykały przed niemi bramy swoje. Natomiast podejmowane były starania o przywrócenie lennictwa, albo przynajmniej jurysdykcyi apellacyjnej królów polskich. Najgorliwiej zabiegał o to prezydują-cy ławnik (Schöppenmeister) Królewca, Roth, który miał brata, zamieszkałego w Warszawie, katolika. Sejm pruski, zwołany dopiero w 1661 r., oświadczył, że traktat welawski był zawarty bez jego przyzwolenia, a więc jest nieważny, ponieważ Polska nie miała prawa sama rozrywać węzła, który wiązał obie strony; uchwalano liczne „gravamina”; układano warunki, któ-reby F. W. miał poręczyć z wykonaniem przysięgi, jego zaś propozycyę odrzucono, a nawet najwyżsi radzcowie (Oberräthe) założyli protestacyę przeciwko niej, jako ministrowie i patryoci. Widząc wzmagające się między ludnością miejską wzburzenie, delegowany od F-a W-a, najzaufań-szy wówczas minister jego, Schwerin, odroczył posiedzenia sejmowe. Powtórnie zagajone zostały w 1662 r., lecz teraz przybył do Królewca sam F. W. z 2-ma tysiącami żołnierza. Kazał aresztować Rotha; mieszczanie porwali się do broni, odpędzili muszkieterów: jednakże namiestnik, Radziwiłł, pokonał opór. Uwięziony Roth i wysłany do twierdzy Peiz, nie odzyskał wolności aż do zgonu (f 1678), bo nie chciał przyjąć ułaskawienia, wytrwale obstając przy prawie. Ale sejm daremnie wyglądał poparcia lub obrony od Polski: F. W. potrafił przy pomocy przekupionego kanclerza Prażmowskiego uzyskać od Jana Kazimierza odezwę, zalecającą stanom pruskim poddanie się opisom traktatu welawsko-bydgoskiego. Poddały się więc, przy-jąwszy „assekuracyę” od F-a W-a z wątpliwej wartości obietnicami (d. 5 maja 1663), a wtedy odbyło się uroczyste wykonanie przysięgi pod-dańczej w Królewcu i w całem księstwie Pru-skiem. Usiłowali jeszcze odrobić to po abdy-kacyi Jana Kazimierza niektórzy ze szlachty pruskiej, mianowicie występujący w jej imieniu Chrystyan Ludwik Kalkstein, były pułkownik wojska litewskiego; przez lat kilka kołatał on do senatorów i ministrów polskich, lecz dał się zwabić podstępnie do mieszkania agenta brandenburskiego, Brandta w Warszawie, został związany, rozstawnemi końmi wywieziony do Królewca (20 listop. 1670), sądzony, torturowany i nareszcie ścięty na rusztowaniu d. 8 listopada 1672 r. Odtąd nikt już nie śmiał opierać się samowładnemu panu, zwłaszcza gdy nie skarciła go Polska za pogwałcenie swojego terryto-ryum, i to w stolicy, pod bokiem króla, Michała Wiśniowieckiego. Odzywały się wprawdzie głosy urazy na sejmie warszawskim i poszły noty dyplomatyczne w ostrym tonie, ale F. W. udał niewinnego, karząc pozornie Brandta (Jaro-chowski „Sprawa Kalksteina”, w „Ateneum”

1877); o wyrzuty nie dbał, widząc Polskę w zamieszaniu wewnętrznem i w opałach wojny kozacko-tatarsko-tureckiej, a krew Kalksteina przykrył dowodami wierności sprzymierzeńczej, posłał bowiem królowi Michałowi pod Gołąb oddział posiłkowy pod kommendą pułkownika Denhofa (nie 6 000 żołnierza, jak twierdził Valckenier, a na nim właśnie oparł swoją przesadnie pochwalną dla F-a W-a tyradę Droysen III, 3 s. 399; dowody w listach bpa Trzebickiego z d. 26 sierp. 1672 u Kluczyckie-go nr 401; samego króla Michała z d. 2 grud. 1672 Ms. 1118, str. 403 w B. O. Z.; dokładniej w „Doli i niedoli J. Sob.” III s. 258, przyp. 3). W następnym roku wszakże daremnie go prosił kr. Michał; niewypłacony żołd i niedostarczenie

prowiantu były to powody dostateczne dla F-a W-a część Brandenburgii i obsadził przeprawy na do wymówienia się od wyprawy (Chocimskiej). Ja- I rzece Havel. F. W. szybkim marszem, w ciągu nowi III na pierwszą jego królewską kampanię 1674 j dni 11-tu nie rozsiodływając koni, nadszedł tak wygodził F.W. nietylko dostarczeniem „ludzi” wedle paktów Bydgoskich, ale i żołdem dla nich z własnego skarbu na 6 miesięcy. Brali oni udział tylko w zdobyciu Bracławia; potem zaś król „prowi-dował im odpoczynkiem, boku Naszego najbliższym; aniśmy pracami obozowemi albo podjazdami sfatygowali”. Wymarło ich dużo „z powietrza” i niedostatku prowiantów w wyniszczonej Ukrainie, a w roku następnym 1675 F. W. ni&-.vbył już obowiązanym do stawienia posiłków, raczej sam żądać pomocy miał prawo, ponieważ własne jego posiadłości były zagrożone od Szwedów wśród wielkiej wojny europejskiej, wszczętej przez Ludwika XIV. Odtąd nie dostarczał już Polsce należnych posiłków, nawet po zakończeniu wojny francuskiej, mając pewność, że zmuszonym nie będzie do wykonania traktatu welawskiego. Janowi III spłatał jeszcze figla, żeniąc swojego syna Ludwika (1681) z Radziwiłłówną, córką Bogusława, z której posagu pozostały w posiadaniu Hohenzollernów dobra Se-reje i Taurogi na prawie dóbr dziedzicznych szlacheckich, a więc z administracyą pruską, prawie niezależną od rządu W. X. Litewskiego.

niespodzianie, że jego generał, Derflinger, udając Szweda, był przepuszczony przez most i po krótkiej walce wyparł szwedzką załogę z m. Rathenow (25 czerwca). Był to właśnie środkowy punkt linii, obsadzonej przez Szwedów: musieli więc oni cofnąć się wstecz dla przywrócenia łączności między swemi skrzydłami. Ścigał ich F. W., dogonił i pobił Wrangla pod Fehrbellin (ob.), atakując samą konnicą (5 000 rajtarów i 500 dragonów), przy pomocy 13 armat, prawie dwakroć większą siłę nieprzyjacielską. Dzień ten, 28 czerw. 1675, rozsławił imię jego w Niemczech i przechowuje się zawsze w pamięci Prusaków, jako pierwsze zwycięstwo ich nowonarodzonej armii. Nie omieszkał F. W. najechać upragnionego Pomorza szwedzkiego. Oblężeniem zmusił do poddania się Szczecin (1677) i tryumfalnie wjechał do tego miasta, panującego nad uściem Odry. W 1678 zdobył Stralsund i Gry-fię (Greifswald), poczem stał się już panem całej krainy. Nie dopuścił też napadu na Prusy Książęee od strony Inflant: w styczniu 1679 przewiózł wojsko swoje saniami przez zamarznięty haf Kuroński, a generał jego, Schöning, zapędził się w pościgu za Szwedami aż pod Rygę. Atoli wszystkie te świetne czyny poszły na marne przy układaniu ogólnego bilansu wojny na kongresie Nimweskim: Ludwik XIV osłonił Szwedów tak potężną opieką, że F. W. musiał zwrócić im wszystkie zdobycze pomorskie. Po tak dotkliwej nauce, przejęty gniewem na swoich sprzymierzeńców, wolał zostać satellitą „Króla-Słońca”: więc d. 25 października 1679 zawarł traktat w Saint-Germain, którym zobowiązywał się dać swój głos elektorski za Ludwikiem XIV lub delfinem na przyszłej elekcyi cesarskiej i przyjmował 100 000 liwrów rocznej pensyi ze skarbu francuskiego. Dzisiejsi historycy z przykrością wspominają o tern przeniewierstwie pa-tryotyzmowi niemieckiemu; chętniej zaś rozpisują się o następnem przeniewierstwie zobowiązaniom względem Francyi: w 1685 r. bowiem (22 sierp.) F. W wznowił dawniejszy sojusz z Hol-landyą, a w 1686 (21 marca) zawarł tajemny traktat ścisłego przymierza z cesarzem Leopoldem, otrzymawszy od niego Schwiebus, jako wynagrodzenie za księstwa szląskie: Lignickie, Brzeskie i Jägerndorfskie, do których miał pre-tensye spadkowe po wymarłych Piastach. Posłał do Węgier korpus posiłkowy, który dobrze się sprawił przy zdobyciu Buda-Pesztu na Turkach. Były to ostatnie już dzieła wojenne F-a W-a, a Schwiebus ostatnią zdobyczą jego armii, liczącej w owym czasie 36 batalionów piechoty i 40 szwadronów jazdy przy wybornej artylle-ryi i dobrze zaopatrzonych cekauzach (Droysen III, 3 str. 5). Marzenia, zrodzone w jego gło-

Był to zresztą pomniejszy nabytek wobec wielkich projektów, jakie F. W. wciąż tworzył, rzucając się w odmęt zawikłań Zachodniej Europy, na które zwróćmy teraz uwagę. Okres pokoju dla państw jego trwał po kongresie Oliwskim lat osiem, z których skorzystał do ugruntowania swego absolutyzmu. Po ujarzmieniu stanów pruskich przywiódł jeszcze do poddaństwa oporny Magdeburg, nastraszywszy demonstracyą 20-tysięeznej armii, i uprzątnął roszczenia palatyna Neuburskiego, Filipa Wilhelma, do spólnego władania Kliwią, zawierając z nim ugodę co do ostatecznego podziału ziem spadkowych Juliacko-Bergo-Kliwijskich (1666). Gdy był już pewny posłuszeństwa wszystkich poddanych swoich, śmiało wchodził w grę dyplomatyczną i wojenną z Ludwikiem XIV-ym. Podczas pierwszej wojny, t. zw. D e wolucyj nej, F. W. uznał za możliwe tylko przeciwdziałać zabiegom francuskim o pozyskanie tronu polskiego dla Kondeu-sza, poparł więc kandydaturę palatyna Filipa Wilhelma, obiecując za to Ludwikowi XIV, że pozostanie neutralnym względem zaboru Niderlandów hiszpańskich. W drugiej wojnie występował zbrój no jako sprzymierzeniec statudera Hollandyi, Wilhelma III, i cesarza Leopolda od r. 1672. Nie mógł zwykle dotrzymać kroku wodzom francuskim, chociaż powiększył swą siłę bojową do 20 000 ludzi. Pobity przez Turenniusza pod Tiirkheim, d. 10 stycz. 1675 r., musiał wrócić na prawy brzeg Renu razem z Austryakami.

Tymczasem na własne jego posiadłości godził sprzymierzony z Ludwikiem XIV i opłacany przezeń rząd szwedzki. Feldrn. Wrangel zajął ’ wie za młodu, podczas pobytu w Hollandyi,

o flocie i koloniach brandenburskich o tyle tylko dały się urzeczywistnić, że zorganizował Kompanię Afrykańską, która doszła do posiadania 12 fregat, a te mogły żeglować z cudzego portu Emden do Złotego wybrzeża w Afryce, o ile trwał pokój, t. j. o ile nie zachodziło niebezpieczeństwo spotkania się z potężnemi flotami państw nadmorskich. Założono parę fortów, jak Friedrichsburg, Dorothea: lecz nie gromadziły się w nich skarby złota, nie pokrywały się nawet koszta ich utrzymania i następca F-a W-a sprzedał je z czasem za 12-u murzynów. Jeżeli kasa „osobista” szybko powiększała się (50000 w 1638 r., 115000 w 1674 r., 231000 w 1681 r., 367 000 w 1688 r.); jeśli starczyło pieniędzy na odbudowanie zrujnowanego zamku w Berlinie, na przyozdobienie apartamentów obrazami i posągami, na utrzymywanie licznego dworu; jeśli fundusz wojskowy dosięgnął 1 600000, a wszystkie dochody ogółem do 2 500 000 talarów, gdy skarb Rzeczypospolitej Polsko-Litewskiej nie pobierał wówczas podobnej summy złotych polskich: przypisać to należy ulepszonemu zarządowi skarbowemu, Hofkammer, który stał się zawiązkiem tak słynnej do dziś dnia biurokracyi pruskiej. Z liczby prezydentów tej kamery odznaczał się pomysłowością Knyphau-sen, pedancką systematycznością Gladebeck. Czynność ich odpowiadała attrybucyom ministra finansów. W Kamerze wykształcili się biegli finansiści i administratorowi^, którzy z czasem zdobyli wybitne miejsce w literaturze ekonomicznej (ob. Kameraliści, Kameralne nauki). Wojsko doszło do znacznego stopnia doskonałości dla tego, że F. W. utworzył ministe-ryum wojny, właściwie: kancellaryę wojskową, którą zarządzał General-Kriegs-Commissarius, towarzyszący zwykle generałom naczelnym w głównej kwaterze; lecz podatki i dostawy dla wojska ściągali urzędnicy kommisaryatów prowin-cyonalnych pod kontrolą głównego kommisarya-tu (Ober-Kriegs-Commissar). Brak takich urządzeń wojskowych w Polsce żywo odczuwał Sobieski, będąc hetmanem; lecz nie zdołał ich stworzyć, zostawszy królem. Kształtowało się mniej pomyślnie trzecie ministeryum—sprawiedliwości—pod kierownictwem kanclerza, bo sądownictwo w różnych prowincyach zachowywało jeszcze dawną średniowieczną rozmaitość w organizacyi i procedurze, a F. W. lepiej uporządkował je tylko w Prusach Książęcych, ustanawiając sąd Apellacyjny, który miał zastąpić jurysdykcyę królów polskich. Kammergericht w Brandenburgii został poddany w 1660 r. pod dozór Rady Tajnej, nietylko w sporach z władzami rządowemi, ale i we wszystkich procesach: więc władza sądowa pozbawioną została niezależności. Wszystkie sądy państwowe urzędowały tylko dla klas wyższych; włościanie zaś, lubo mieli przyznane prawo udawania się do nich ze skargami na panów swoich, ale korzystać

z tego prawa nie śmieli, przez obawę surowych kar, jakiemi zagrożone były t. z w. skargi „swywolne” (mutwillige Klagen): wszyscy tedy, czy to poddani i posłuszni (Unterthanen, Hörige), czy „ciałem zawłaszczeni” (Leibeigene), zada-walm'aé się musieli wyrokami sądów pańskich czyli dominialnych. Trzej powyżsi urzędnicy stali się najbliższymi współpracownikami F-a W-a, jego gabinetem, i pozyskali większy wpływ na sprawy państwowe, niż członkowie Rady Tajnej. Oświecenie ludu, szkolnictwo niższe i średnie swojego ministra nie miało; brakowi temu potrosze zaradził F. W. własną troskliwością: w Kołobrzegu założył szkołę wojskową dla kształcenia oficerów, we Frankfurcie nad Odrą odbudował i wskrzesił szkołę wyższą, w Duisburgu fundował uniwersytet, ale ze szczupłem uposażeniem, w Berlinie założył Bibliotekę Elek-torską (dziś Królewską) Publiczną i Akademię Sztuk Pięknych na wzór paryskiej. Mianował historyografa do spisywania dziejów swojego panowania i płacił mu pensyę dość wysoką w stosunku do nader małej i nieregularnie uiszczanej płacy wszystkich urzędników. W umy-słowości owoczesnej przewagę miała jeszcze teologia. F. W. powiadał, że nie pyta, w jakiem wyznaniu ktokolwiek z poddanych jego ma szukać zbawienia, do kalwinizmu swego wszakże tyle okazał przywiązania, że, zdobywając się na duże ofiary dla zyskania korony polskiej, odrzucał propozycyę Lubomirskiego wysłuchania dwóch mszy katolickich. Możnaby tedy przywiązaniem takiem tłómaczyć nakaz tolerowania w Prusach Książęcych wyznania kalwińskiego w przeciwieństwie z dawniejszemi ustawami i własną przysięgą, złożoną w 1663 r. przy odbieraniu hołdu; podobnież zrozumiałym jest słynny edykt Poczdamski z d. 29 paźdz. 1685, który zwabił na brandenburskie pustkowia i do ubogiego Berlina z górą 15 000 hugo-notów, uchodzących z Francyi po zniesieniu edyktu Nante j skiego (ob.); podobnież tłóma-czy się karcenie pastorów luterańskich za fanatyczne kazania i pisma, głównie na kalwinizm uderzające: ale za szczerą tolerancyą świadczy osłanianie katolików od prześladowań, przyjęcie Arya-nów czyli Socynianów, z Polski wygnanych w 1660 r., wreszcie pozwolenie Żydom osiedlania się w Brandenburgii w 1671 po stuletnim zakazie. Przez taką gościnność dla przybyszów obcych nie tylko pomnożył szczupłą ludność, ale ściągnął znaczne kapitały do swych posiadłości. Szczególnie korzystnem się okazało osiedlanie hugonotów francuskich, przynieśli oni bowiem umiejętność wyrabiania wielu artykułów przemysłu i założyli pierwsze fabryki. Handlowi przysłużył się przekopaniem kanału F-a W-a (1662—8) między dopływami Odry i Elby, ponieważ tą drogą wodną można było spławiać towary i produkty rolne wprost na morze Niemieckie, omijając szwedzkie komory. Wielce

Regierungsantritt Friedrichs d. Gr.” (Berlin 1888) i artykuł F. W. w „Allg. Deut. Biographie”); Philippson Martin „Der grosse Kurfürst” (Berlin 1897, t. I, do 1660 r ). Odmienne od pruskich sądy o zamiarach i czynach F-a W-a wydał Amerykanin, prof. Uniw. Cornet, Herbert Tuttle w I-ym tomie „History of Prussia” (Bo-

T. K.

użyteczną też i dla rządu, i dla publiczności była poczta, doskonale urządzona już w 1649 r. przez radzcę kameralnego Michała Matthiasa. Za pozwoleniem wielu władzców niemieckich, cesarza i Rzplitej polskiej, przejeżdżali poczty-lioni po dwa razy na tydzień z Kleve, przez Wesel, Osnabrück, Minden, Hannower, Brunświk, Halberstadt, Brandenburg, Szpandawę do Berlina w ciągu 6-u dni, następnie przez Kistrzyn, Arnswalde, Tucholę, Kwudzyń, Gdańsk, do Królewca i Memla w ciągu 4-ch dni. Od tego wielkiego kursu rozchodziły się boczne pomniejsze: do Utrechtu, Kasselu, Hamburga, Magdeburga, Halli, Lipska, przez Frankfurt nad Odrą do szląskiej granicy, tudzież z Królewca do Warszawy. Stacye były urządzone mniej więcej co 3 mile; w wielkich miastach, nawet obcych, znajdowały się pocztamty brandenburskie. Był taki pocztamt i w Gdańsku, a że to miasto posiadało własne urządzenie pocztowe i własnego pocztmistrza z nominacyi królewskiej (od r. 1654 Grattę), wynikały więc pomiędzy dwiema pocztami zatargi i walki, chwytanie pocztylionów, zabieranie przesyłek, wymaganie wyższych opłat. F. W. umiał pokonywać przeciwnika rozmaitemi sposobami dokuczania (Chołodecki „Do dziejów poczty w Polsce” w „Przew. N. i Liter.” 1899, str. 947 i nast.). Największą zaś korzyścią dla niego to było, że rozrzucone posiadłości swoje połączył prawidłową i możliwie najszybszą kommunika-cyą. W r. 1658 napisał o nim poseł wenecki hr. Nani: „Elektor ma wiele państw, mało pieniędzy, dobrych żołnierzy i ruchliwe, chciwe, ambitne, wyłącznie ku swej korzyści zmierzające myśli”. We 30 lat później nad jego trumną należało dodać do tej charakterystyki, że z wielu państw utworzył jedno państwo i z różnople-miennych gromad jeden naród, liczbą (około 1 200 000) dusz i kapitałami tak w roli, jak w przemyśle ubogi, ale zdolny dostarczyć skarbowi więcej funduszów, niż dziesięciokrotnie roz-leglejsza i ludniejsza Rzeczpospolita Polsko-Litewska; nabywający uczuć współobywatelstwa w szeregach wojska stałego; wdrożony już do posłuszeństwa jedynej i wszędzie jednakowej władzy. Dzieła takiego dokonać może tylko niepospolicie utalentowany polityk: i oto jest uzasadnienie wielkości F-a W-a, uzasadnienie tytułu „Magnus”, nadanego mu przez Pufendorfa w obszernej biografii: „De rebus gestis Friderici Wilhelmi Magni, Electoris Brandenburgensis” (Be-rolini” 1695 folio, str. 1634 samego tekstu). Miłości ludzkiej nigdy nie pozyskał, nawet u własnych rodaków, chociaż w obcowaniu zjednywał sobie wszystkich grzecznością i twarzą pogodną. Wiedział, że poddani nazywają go tyranem, lecz pozornie tylko brał ich wyrzekania do serca (Das Ich als ein Tirann... muss ausgerufen werden, solches gehet mir sehr zu hertzen). Nie widać serdeczności w stosunkach z najbliższymi współpracownikami, a nawet w rodzinie. Pierwsze

jego małżeństwo, zawarte w celu politycznym, ze świadomein pogwałceniem uczuć Ludwiki Hen-ryety, zakochanej w kim innym (w księciu Tarentu), ułożyło się pomyślnie, dzięki jej niezwykłym zaletom, i obdarzyło go dwoma synami, z których starszy, Karol Emil, zmarł w 1674 r., młodszy zaś, Fryderyk, został jego następcą. Gdy ta pierwsza żona umarła (8 czerw. 1667), F. W. ożenił się po raz drugi w r. 1668 z Dorotą brunświcką, która powiła mu siedmioro dzieci, lecz dla pasierbów była złą macochą. Kronprinz Fryderyk, obawiając się trucizny, stronił od dworu i wrócił do Berlina dopiero na rozkaz ojca, a w r. 1686, gdy był zawierany traktat ścisłego przymierza z cesarzem, on potajemnie zobowiązał się zwrócić ustąpiony wówczas okrąg Schwiebus za skasowanie testamentowych zarządzeń ojca, które obdarowywały dzielnicami synów Doroty. Jakoż testament F-a W-a niezwłocznie po jego zgonie został unieważniony wyrokiem cesarskim.—Źródła: „Urkunden u. Aktenstücke zur Geschichte F. W. von Brandenburg” (t. 15) jeszcze nie ukończone. Inne są wymieniane w opracowaniach, z których przytoczymy tylko: Droysen J. G. „Geschichte d. preussischen Politik” (Lipsk 1863, t. Ili) w trzech częściach; Erdmannsdörfer „Deutsche Gesch. vom Westfälischen Frieden bis z.

ston i New-York 1892).

Fryderyk I (* ll lipca 1657—f 25 lut. 1713), ostatni elektor brandenburski, a pierwszy król pruski, był drugim synem Wielkiego Elektora i pierwszej jego małżonki, Luizy Orańskiej, ale, jakkolwiek tym sposobem pierwotnie nie przeznaczony do korony, odebrał przecie nienajgorszą edukacyę, dzięki niepospolitemu wychowawcy, Danckelmannowi (ob.), któremu Wielki Elektor był powierzył opiekę, zarówno nad młodym synem, jako też nad starszym, właściwym Kronprinzem, Karolem Emilem. Po nagłej śmierci starszego brata (f 1674), siedemnastoletni F. ogłoszony następcą tronu, po kilku latach ożeniony z Elżbietą księżniczką heską, miał z nią jedną tylko córkę, po śmierci zaś pierwszej małżonki (f 1683) zaraz ożeniony przez ojca powtórnie z Zofią Karoliną, księżniczką hannowerską (1684), od tej drugiej żony doczekał się (1688) syna i następcy, późniejszego F-a Wilhelma I. Tymczasem jednak stosunek F-a względem ojca bardzo się pogorszył. Nigdy ten syn drugi nie był bardzo miłowany od Wielkiego Elektora, a wprost już był nienawidzony od macochy, drugiej małżonki Wielkiego Elektora, Doroty holsztyńskiej. Doszły zatargi rodzinne

do tego stopnia, że w 1687 r. F. nosił się wspomagał cesarza w walkach z Ludwikiem z myślą ucieczki od ojca,—z tą samą myślą, XIV; jednocześnie trzymał ze spokrewnionym jaką miał wykonać, po upływie półwieku, jego z sobą przez matkę Orańczykiem, Wilhelmem wnuk i spadkobierca, F. Wielki. Trzeba to tutaj III, który w tym samym czasie wstępował na stwierdzić, iż jeśli szczęście stale sprzyjało pań- tron angielski. Podwójne te związki podwójnym stwu pruskiemu, nigdy przecie nie było szczęścia opłacały się sposobem: od Hollandyi i Anglii w rodzinie Hohenzollernów: a inaczej być nie mo- ciągnął elektor znaczne subsydya pieniężne; gło, gdyż w tej rodzinie nie brakło wprawdzie u cesarza błagalnie dopraszał się łaskawej zgo-ani ambicyi, ani rozumu stanu, lecz prawie za- dy i pomocy w sprawie, będącej od dawna wsze brakowało wyższych cnót rodzinnych i ludz- przedmiotem marzeń ambitnego elektora, a mia-kich. Dziwne stosunki pomiędzy F-iem a Wiel- nowicie w sprawie pozyskania godności królew-kim Elektorem doprowadziły z resztą do dziwnych skiej. Po upadku Danckelmanna (1697), jego konsekwencyi natury politycznej, a pierwszorzęd- następcy w radzie elektorskiej, Wastenberg, nego w następstwie znaczenia. A mianowicie Ilgen i Bartholdi, potrafili po długich układach F.,jako Kronprinz jeszcze, osobliwszym sposo- doprowadzić do porozumienia z dworem wiedeń-bem związany został z cesarskim dworem wie- skim w tej właśnie sprawie trudnej i drażliwej, deńskim. Ten jedyny w swoim rodzaju stosu- Stanął tajny traktat wiedeński 16 listop. 1700 nek przedstawia się jak następuje: na mocy ar- r., t. zw. Krontractat, między elektorem a ce-tykułów tajnych traktatu Wielkiego Elektora sarzem: cesarz, nie obowiązując się zresztą do z cesarzem Leopoldem z 1686 r., Elektor za formalnego uznania nowego tytułu swego lennika sojusz z cesarzem przeciw Ludwikowi XIV otrzy- i sprzymierzeńca, dawał przecie w zasadzie mał był przyrzeczenie cessyi okręgu Schwiebu- zgodę na przyjęcie przez niego godności króla skiego, w zamian za co on znowu zrzekał się pruskiego, t. j. właściwie „w Prusach” („König bezwarunkowo wszelkich pretensyi pruskich do in Preussen”), t. j. w Prusach Książęcych; elek-ziem szląskich. Tymczasem posłowi cesarskie- tor zobowiązywał się natomiast wystawić cesa-mu w Berlinie, sprytnemu Fridagowi, który był rzowi przeciw Francyi, ponad zwykły kontyn-zawarł powyższy traktat tajny, udało się jedno- gens 6 000 ludzi, do którego był zobowiązany cześnie zawrzeć jeszcze tajniejszą umowę, bez jako członek Rzeszy, dodatkowe jeszcze posiłki wiedzy ojca, z jego synem, Kronprinzem F-iem, w sile 8 000 ludzi, zobowiązywał się nadto a mianowicie: udało mu się wydostać od niego w przyszłości w sprawach Rzeszy stale trzymać rewers formalny, mocą którego elektorowicz z dworem cesarskim, przedewszystkiem zaś zaakceptował tamten tajny traktat ojcowski, zrze wsze dawać swój głos i wszelkiemi sposoby kając się w dodatku najzupełniej przyobiecanej pomagać członkom domu habsburskiego do ko-cessyi Schwiebusu. Rzecz to niezmiernie cieką- rony cesarskiej. Głównie na zasadzie tego wiewa: syn i następca tronu, działający przeciw in- deńskiego traktatu, już w roku następnym elektor teresom swego ojca i monarchy, przeciw intere- F. przyjął w Królewcu, z wielką uroczystością, som swego państwa; pobudka zaś jeszcze cie- tytuł króla pruskiego, jako F. I (w Prusach), 18 kawsza: Wielki Elektor w tym czasie, pod wpły- stycz. 1701 r. Rzecz godna uwagi: ten wypa-wem królowej Doroty, sporządzał swój dziewią- dek epokowej doniosłości, obdarzenie domu Ho-ty z kolei testament, gdzie dzielił swoje posia- henzollerna tytułem królów pruskich, był w znacz-dłości pomiędzy liczne potomstwo z drugiej żo- nej części dziełem oo. jezuitów. Zaślepieni ny; Kronprinzowi chodziło o unieważnienie obłędną nadzieją nawrócenia domu elektorskiego z góry tego testamentu, a więc bardzo chodziło na łono kościoła katolickiego—tą samą obłędną mu o pozyskanie sobie cesarza, jako wykonawcy nadzieją, która i gdzieindziej prowadziła ich do i depozytaryusza ostatniej woli elektorskiej — kroków najfałszywszych,—jezuici udzielili czyn-okupił się tedy owym tajnym rewersem. Jest nej swej pomocy ambicyi królewskiej F a. Oj-to okoliczność nadzwyczaj ważna. Gdyż zobo- ciec Wolf, spowiednik Leopolda, i ojciec Vota, wiązań zawartych w tym rewersie będzie się dawniej spowiednik Jana Sobieskiego, obadwaj trzymał F., i później jeszcze jego syn, F. Wil- jezuici, zajęli się żywo tą sprawą. Według helm, i dopiero wnuk, F. II Wielki, zgłosi się po pierwotnego, nader ciekawego w swych szczegó-54 latach, aby zarzucić nieważność temu rewer- łach, projektu o. Voty, elektor miał otrzymać sowi dziada, aby za tern zarzucić nieważność świetniejszy jeszcze tytuł „Króla Wandalów” poprzedniemu traktatowi pradziada, aby w dal- (rex Vandalorum). Oczywiście, skoro tylko do-szej konsekwencyi zarzucić nieważność zrzecze- bił się onego, skoro tylko, przy pomocy uczyn-niu się pretensyi szląskich, aby w ostatecznym nych oo. jezuitów, włożył koronę królewską, F. wyniku stworzyć sobie tytuł do zaboru Szlązka natychmiast dał odprawę niepotrzebnym już dłu-w 1740 r. Związek z dworem cesarskim, za- żej ojcom, z którymi dotychczas prowadził dłu-dzierzgnięty sposobem tak dwuznacznym przez gie pertraktacye teologiczne o debatach pierw-elektorowicza F-a, pozostał dla niego skazówką szych czterech soborów, o pismach św. Augu-kierowniczą, z chwilą objęcia rządów po śmier- styna i św. Hieronimn, t. j. o takim albo innym ci ojcowskiej, w 1688 r. Jako elektor, F. I j zakresie swego obiecywanego akcesu do wyma-

potwierdzony braterskim pocałunkiem obu monarchów, F-a i Piotra. Stosunki, wtedy nawiązane, odtąd starannie utrzymywane przez F-a, po latach kilkunastu skierowane zostały już prze-ciw Rzplitej polskiej, z porady i pod kierunkiem Augusta 11. W kwietniu 1709 r., kiedy Karol XII zapuścił się w głąb Ukrainy, pojawił się w Berlinie Fleming (ob.), ofiarując F-owi w imieniu Augusta II „wielki plan”, grand dessein, podziału Polski. Ten plan był rozważany na zjazdach Piotra z Augustem w Toruniu, i z F-iem w Malborgu jesienią tegoż roku, i ostatecznie wypracowany w 1710 r.: według

złożyły się przyczyny. Co się tyczy samego F-a, smakował on, oczywiście, w tych pięknych widokach, ale nie miał w sobie ani dostatecznej siły, ani dostatecznej energii i talentu do urzeczywistnienia tak trudnych negocyacyj. W ogólności F. był to typ małego niemieckiego monarchy, należący jeszcze duchem skroś do XVII stulecia, zapatrzony na świetny pierwowzór „króla słońca”, Ludwika XIV, pokładający główną swoją ambicyę w naśladownictwie wersalskiego blasku, we wspaniałości zewnętrznej tytułu i ceremoniału, typ molierowskiego „mieszczucha szlachcica” na tronie, próżny, rozrzutny, i w tyra względzie zgoła niepodobny do swoich oszczędnych, praktycznych, wyrachowanych następców: lecz takim, jakim był, potrzebny dla Prus, którym—wedle trafnych słów F-a Wielkiego—on miał dać formę królewską, zostawiając swoim sukcessorom obowiązek napełnienia jej treścią. W zarządzie wewnętrznym zresztą panowanie F-a pozostawiło znaczne i ważne ślady, nietyle dzięki osobistej jego inieyatywie, ile dzięki działalności kilku sprawnych ministrów. Armia zatem podniesioną została w tym czasie z 30 tysięcy do blizko 40 tysięcy ludzi. Uzyskane od Rzeszy privilegium de non appel-lando zapewniło odtąd całemu sądownictwu pruskiemu niezależność od najwyższej instancyi sądowej Rzeszy, od t. zw. Reich skammerge-richtu (luty 1702 r.): natomiast ustanowioną została w Berlinie krajowa najwyższa instaneya apellacyjna (listop. 1703), a tem samem w jednej z najważniejszych dziedzin prawno-państwowych utrwalona zasada niezawisłej udziel-ności korony pruskiej. Dochody skarbowe, podniesione z 2‘/₂ mil. do blizko 4 mil. talarów; lecz w tym samym stosunku, skutkiem wzmożonych potrzeb rozrzutnego króla, otaczającego

352

vu>f-1>2 ,

& [üuf> >0

Fryderyk I, król pruski. -

■Jfć&r-

1 iS Vf-

- L CCs^(x /c ĆJ--

gań i zasad Kościoła katolickiego. Przyjęcie Prus z przyszłym pierwszym cesarzem Wszech-tytułu króla pruskiego przez lennika korony poi- rossyi: wypadek dziejowej doniosłości. Wtedy-skiej, przez syna Wielkiego Elektora, który jesz- fój w Czerwcu 10ÏÏ77lHTdpisany został' w Królewcu cze tej koronie był składał hołd uroczysty, by- allianś~prusko-rossyjskir~wzór tylu~afcywaznych ło, rzecz prosta, wypadkiem najdotkliwszym dla następnych, a zarazem umówiony ustnie i złożo-sąsiedniej polskiej Rzpiitej. I z tej strony ny w osobnym protokóle tajny ir aktatsp r z y mie-wszakże umiał zawczasu zabezpieczyć się F. rzeńczy, skierowany na razie przeciw Eżwecyi, Jeszcze w 1098 r. wszedł w zażyłe przyjacielskie stosunki z Augustem II. Pierwszy Sas— król polski — rozpoczynał wtedy długą seryę przestępstw stanu względem swojej polskiej korony. Mocą tajnej umowy z F-iem, 1698 r., otrzymywał August od niego znaczną pożyczkę pieniężną, którą zabezpieczał Brandenburczyko-wi, oddając mu „w zastaw” miasto Elbląg, bez wiedzy i upoważnienia Rzplitej, tak samo zupełnie, jak po kilku latach zrobi z Mohylowem, mocą tajnej umowy z Piotrem. W roku następnym, latem 1699 r., wydał August II, podobnież bezprawnym sposobem, tajną deklaracyę na ręce F-a, gdzie obowiązywał się z góry uznać, § 5 ostatecznej redakcyi owego planu Piotr miał i Rzplitą skłonić do uznania, przyszłego jego ty- wziąć Litwę, F. zaś Prusy Królewskie i War-tułu króla pruskiego. Odbywało się to wszyst- mię. Rzecz nie wzięła skutku, na co rozmaite ko zgoła poza sejmem, poza stanami, poza Rzplitą, która oczywiście przez nowy tytuł F-owy bezpośrednio była zagrożoną, zarówno w swoich posiadłościach w Prusach Królewskich, jako też w swoich prawach zwierzchniczych i sukcessyj-nych względem Prus Książęcych, i która też w rzeczy samej miała uznać tytuł królewski pruski Hohenzollernów nie wcześniej, jak w 1764 r., na sejmie konwokacyjnym przed elekcyą Stanisława Augusta, i nie inaczej, jak pod jawnym naówczas przymusem. Na razie przecież wybuch wojny szwedzkiej, najazd Karola XII, wyniesienie Leszczyńskiego i ogarniająca cały kraj zawierucha, nie pozwoliły Rzplitej zaprotestować należycie przeciw zgubnemu dla niej, brzemiennemu naj niebezpieczniej szemi konsekweneyami, aktowi koronacyi królewskiej F-a. Nowy król pruski zresztą w wypadkach polskich nie mógł brać czynnego udziału, gdyż w tym-to czasie, odpłacając się dworowi wiedeńskiemu za swoje wyniesienie, zmuszony był znaczną część swoich wojsk wyprawić nad Ren, gdzie pod Blenhei-mem, Namurem, Malplaquet, brały udział w zwycięskich walkach z Ludwikiem XIV. Swoją drogą prowadził w tym samym czasie F. najdwuznaczniejsze negocyacye kolejno z Augustem II, Piotrem Wielkim i Karolem XII, zagrażające całości, a nawet bytowi Rzpltej, będące już punktem wyjścia planów podziałowych jego syna, F-a Wilhelma, i czynów podziałowych jego wnuka, F-a Wielkiego. Z Piotrem Wielkim wcześnie zbliżył się F., i on-to poniekąd uświęcił dopiero należycie ową tradycyę prusko-ros-syjskiej przyjaźni, czynnik pierwszorzędnej wa-gi dla wyniesienia Prus nowoczesnych. Podczas pierwszej podróży^TTotrayżń granicę, pod: Pila-wą. na-szalupie elektorskiej nastąpiło pierwsze spotkanie osobiste przyszłego pierwszego króla

Fryderyk Wilhelm I, król pruski.

A.

się świetną wystawnością dworską, wzrosły też wydatki. Podjęta przez ministra Lubena próba rozparcelowania dóbr królewskich dla zaprowadzenia w nich czynszownictwa wieczystego miała na widoku nie tyle cele ekonomiczne, ile czysto finansowe, a mianowicie miała zaspokoić ciągłe potrzeby pieniężne króla i dworu; to też ta próba, zagrażająca ruiną gospodarczemu majątkowi korony, musiała zostać przerwaną po niewielu latach. Wreszcie zasługuje na wzmiankę ufundowanie przez F-a, z porady i pod kierunkiem znakomitego Leibniza, berlińskiej Akademii Nauk w roku 1700.—Naukowej monografii o F-u niema dotychczas; por. ogólne dzieła Forstera, Droysena, Rankego; Moerner „Brandb. Staatsverträge”; Starkmann „Preussens Könige

u. ihre Thätigkeit für die Landeskultur”; Lehmann „Preussen u. die kathol. Kirche”; Thoemes „D. Antheil d. Jesuiten an d. preussischen Königskrone” (1892); por. jednak Berner „D. angebliche Dankesschuld d. preussischen Staates gegen die Jesuiten” w „Forsch, z. brandenb. Geschichte” (V), który usiłuje osłabić udział jezuitów w sprawie tytułu królewskiego; Jarochowski: „August II” i „Studya”.

Fryderyk Wilhelm I, król pruski, syn poprzedniego (* 15 sierpnia 1688 — f 31 maja 1740), jeden z najosobliwszych okazów domu królewskiego pruskiego, i mimo te wszystkie osobliwości, poniekąd wprost chorobliwe, jeden z wybitniejszych budowniczych pruskiej potęgi. Wychowanie niestaranne, jakie odebrał, nie doznawszy ani ojcowskiej opieki, ani macierzyńskiej czułości, edukowany przez generała Dohna, nie dało mu ani wewnętrznej harmonii, ani nawet zewnętrznej ogłady, a natomiast ze wszech-miar sprzyjało rozwinięciu wrodzonych mu upodobań prostackich i żołnierskich, które z biegiem czasu dojść miały do najdziwniejszych wybryków brutalności i prawie opętania. Wcześnie ożeniony (listop. 1706) z Zofią Dorotą, księżniczką hannowerską, córką późniejszego króla angielskiego, Jerzego, miał z nią czternaścioro dzieci, co mu nie przeszkodziło unieszczęśliwić ukształconej, a poniewieranej od niego, małżonki. W 1709 r. brał udział, pod dowództwem Marlborougha, z pruskim korpusem posiłkowym, w kampanii niderlandzkiej przeciw Francuzom. Wojakiem przecie nie został i nigdy nie był; jego namiętne zamiłowanie do rzeczy wojskowych przypomina nieco w. ks. Konstantego: pilnował swojej armii, jak oka w głowie, chciał mieć najliczniejszego, najlepiej wytresowanego żołnierza, ale dla zabawy tylko, dla postrachu, a nie po to, aby go, broń Boże, użyć w rzeczywistej potrzebie i narazić na straty. Wprowadzony na krótko, około 1711 r., do spraw publicznych, niebawem, ze swojemi dążeniami do żołnierskiej dyscypliny, prostoty, a przedewszyst-kiem najskrajniejszej oszczędności, stanął w jaskrawej sprzeczności względem hojnych a luź-

Enc. Poważ. Iluatr. Zesz. 182. T. XXIII.

nych zasad administracyi ojcowskiej, skutkiem czego wkrótce cofnięty został z powrotem do życia prywatnego. W r. 1713, po śmierci ojca, obejmując rządy, zapowiedział wyraźnie, że postanawia sobie być własnym feldmarszałkiem i własnym ministrem skarbu—zasada w interesie państwa zbawienna, a doprowadzona do doskonałości przez jego syna, Fryderyka Wielkiego. Przedewszystkiem zabrał się F. W. do obowiązków „feldmarszałka”, t. j. do forsownego wzmocnienia, wszelkiemi sposoby, siły liczebnej wojsk swoich. Działalność jego pod tym względem była dla Prus epokową, była w swoim rodzaju jedyną i bezprzykładną, gdyż niema dotychczas w dziejach żadnego państwa drugiego przykładu monarchy, niebędącego zdobywcą, nie prowadzącego żadnych wojen zaczepnych na własną rękę, a który jednak, li tylko przygotowując broń dla następnego pokolenia, tyle-by zrobił dla spotęgowania siły militarnej spółczesnego sobie. Dość powiedzieć, że, odebrawszy w 1713 r. po ojcu armię, liczącą 38 000 ludzi, F. W., władając tym samym obszarem państwowym, rozrządzając tą samą ilością poddanych, potrafił przecie, po 27-letnich rządach, swemu synowi i następcy, Fryderykowi Wielkiemu, pozostawić armię, liczącą 83 000 ludzi, t. j. liczebnie trzecią z kolei potęgę wojskową (po Francyi i Rossyi), zaś w rzeczywistości, pod względem wyrobienia technicznego i sprawności, najpierwszą potęgę wojskową owych czasów. Potrafił więc, tern samem, pozostawić niepospolitemu swemu następcy niepospolite gotowe narzędzie dla zdobycia i obrony Szląska, dla wytrzymania walki ze skoalizowaną Europą podczas wojny Siedmioletniej, wreszcie dla sprowadzenia i uskutecznienia pierwszego podziału Rzplitej polskiej, t. j. dla trzech kapitalnych aktów dziejowych, opartych przedewszystkiem na militarnej dzielności małego państwa pruskiego, a będących właściwemi stopniami ku europejskiemu wywyższeniu tego państwa. Tak nadzwyczajne wzmocnienie armii pruskiej dokonywało się pierwotnie dawnym sposobem werbunkowym, przyczem znaczna część rekrutów sprowadzaną była podstępem lub przymusem z sąsiednich wielkopolskich województw Rzplitej, tak dalece, że twierdzić można, iż niemała część późniejszych sukcessów pruskich zdobytą została bezpośrednio kosztem krwi polskiej. Następnie, od r. 1733, zaprowadził F. W. t. zw. system kantonówy, t. j. podzielił prowincye królestwa na ściśle rozgraniczone kantony rekrutowe, skąd ustalonym już porządkiem ściągani byli rekruci z ludności miejskiej i wiejskiej dla zapełnienia połowy kadrów, tak, że odtąd drugą tylko połowę kadrów wypełniano sposobem werbowniczym. Była to innowacya wagi pierwszorzędnej, gdyż tutaj rzuconą została podwalina trwała i ścisła całego późniejszego systematu militarnego Prus aż do późniejszych reform okresu wojen o niepodległość w 1813 r., a właściwie aż do ostat-

45

nich reform rekrutowych, poprzedzających wojnę austro-pruską, t. j. aż do zaprowadzenia powszechnej 3-letniej służby wojskowej. Jeżeli atoli w tej sprawie zamiłowanie F-a W-a dla rzeczy wojskowych ujawniło się sposobem praktycznym i nader dla państwa użytecznym, natomiast skądinąd wyradzało się to zamiłowanie w prawdziwą manię pod postacią najniedorzeczniejszych wybryków. Wyrazem takiej manii była jego namiętność do żołnierzy-wielkoludów, których ściągał zewsząd, sprowadzał gwałtem, albo też kupował za drogie pieniądze, i utworzył z nich

t. zw. wielki pułk poczdamski, złożony z ludzi najrozmaitszej narodowości, byle tylko

m.

ui

Wg'

Fig. 58.

Fryderyk Wilhelm I, król pruski, podług sztychu Mentzela.

olbrzymiego wzrostu. Żaden taki okaz wyjątkowo wysokiego wzrostu, Polak czy Rossyanin, Irlandczyk, Hiszpan albo Turek, nie mógł być pewien swojej swobody w swojej ojczyźnie za rządów F-a W-a, gdyż wszędzie, do Warszawy, Moskwy, Dublina, Madrytu albo Konstantynopola, umieli trafić werbownicy pruscy, i skoro raz wytropili takiego wielkoluda, wszelkiemi sposoby, a często wprost przemocą wykradali i sprowadzali do Poczdamu. Za przykładem regimentu poczdamskiego i August II był stworzył w Dreźnie „wielki” pułk żółty Rutowskiego, przedmiot zazdrości F-a W-a, choć niedorastają-cy wielkoludów poczdamskich. Szczególną uwagę zwracał F. W. na wyrobienie korpusu oficerskiego; znał osobiście każdego oficera swojej armii, nie spuszczał z nich oka: sam pierwszy zerwał ze zwyczajem owoczesnym, który nakazywał monarchom używać stroju hiszpańskiego lub francuskiego, i — idąc w tym względzie za przykładem Karola XII—od 1725 r. nie ukazywał się inaczej, jak w stroju wojskowym swojej armii, zwyczaj, który odtąd stał się powszechnym u dworów europejskich. Pieczołowitość królewska dla stanu oficerskiego odbijała jednak jaskrawo od nieludzkiej surowości względem prostego żołnierza, który w armii pruskiej traktowany jak bydlę, ćwiczony rózgami i laską kapralską, zdegradowany był ze wszelkich cech człowieczeństwa i uczyniony wymusztrowaną, spójną, bezmyślną maszyną. Brak ducha w żołnierzu pruskim, bezmyślna, zwierzęca albo maszynowa ścisłość, te cechy, wpojone armii pruskiej prze F-a W-a, jeśli nie przeszkodziły zwycięstwom Fryderyka Wielkiego w walce ze sta-remi armiami starej Europy, przecież w następstwie, przy zetknięciu się z nowemi zjawiskami, w walkach rewolucyjnych i Napoleońskich, przy zetknięciu się z zorganizowaną potęgą wolnego narodu francuskiego, miały ciężko się pomścić i doprowadzić do klęski jenajskiej. Zresztą dodać należy, że tylko piechota pruska doprowadzoną została przez F-a W-a do pewnego rodzaju wymusztrowanej doskonałości; jazda natomiast pozostawiała wiele do życzenia i dopiero później udoskonaloną została już przez Fryderyka Wielkiego. Co się tyczy skarbowości, F. W. rozpoczął natychmiast po objęciu rządów od zniesienia kosztownej wystawności dworskiej swego ojca i zaprowadzenia, w życiu dworskiem i zarządzie, najściślejszej oszczędności, przechodzącej częstokroć w najbrudniejsze skąpstwo. Na-stępcy tronu, Fryderykowi, wyznaczył F.W. pensyę roczną 1 200 talarów, dając mu tern powód do uciekania się do tajnych „pożyczek” od obcych ministrów. Obiad dworski na kilkadziesiąt osób kosztował dziennie 7 talarów. Małżonka królewska i królewny częstokroć wprost głód cierpiały, nie miały czem opłacać krawcowej albo praczki: scczegóły tej nędzy najbliższej rodziny królewskiej, pod panowaniem monarchy, który dziesiątki milionów skupiał w skarbcu i który płacił po 10 000 talarów za jednego irlandzkiego wielkoluda, wyczytać można w pamiętnikach własnej córki F-a W-a, margrabiny Bayreuth, która dowcipnem piórem uwieczniła ówczesne nieprawdopodobne stosunki na dworze berlińskim. Dla utrzymania w karbach zarządu skarbowości ustanowił F. W. w 1723 r. nową instytucyę centralną, Dyrektoryum Generalne, w pięciu wydziałach, którą uzupełniała instytucya kontrolująca, Izba rachunkowa wojskowa i dominialna. Szczególną uwagę zwrócił na dochody z dominiów królewskich, które podniósł do 3 mil. talarów rocznie, przyczein, niewiele pytając o ju-rysprudencyę, zgoła bezprawnie, dekretem królewskim zniósł za jednym zamachem wszystkie

dawniejsze, ustanowione za ojca, umowy wieczy- | ze spiżu” („Ich stabilire die Souveränität und sto - czynszowe, przywracając wszędzie w dobrach setze die Krone fest wie einen rocher von bron-królewskich czynsz terminowy, przeważnie sześcioletni. Bądźcobądź stwierdzić należy, że i w tej arcyważnej dziedzinie, skarbowej, będącej konie-cznem uzupełnieniem i uwarunkowaniem wojskowej, F. W., bez względu na środki, nieraz gwałtowne i bezprawne, doszedł do rezultatów znacznych i ostatecznie dla państwa pruskiego doniosłych: doszedł do podniesienia dochodów państwowych do 7 mil. talarów; a że jednocześnie znacznie zmniejszył wydatki, więc, jakkolwiek ogromne summy pochłaniało mu utrzymanie i wzmocnienie armii, mógł jeszcze pozostawić Fryderykowi Wielkiemu oszczędzony fundusz, na prowadzenie wojen szląskich, w wysokości blizko 9 milionów talarów gotówką,— wypadek jedyny w owych czasach, kiedy wszystkie bez wyjątku skarby największych mocarstw europejskich, nie wyłączając najbogatszej Francyi, przyciśnięte stałym deficytem, znajdowały się w stanie opłakanym. W każdym razie wskazane reformy w dziedzinie wojskowości i skarbu, choć nieraz przeprowadzane z jawnem pogwałceniem słuszności i prawa, stanowią niemały tytuł zasługi F-a W-a, jako twórcy potęgi państwa pruskiego wogóle, zaś jako twórcy w niem potęgi monarchicznej w szczególności. Rzeczone reformy niejednokrotnie spotykały się z zaciętym oporem ze strony najwpływowszego dotychczas w Prusach stanu, ze strony mianowicie większej szlachty, a zwłaszcza obywatelskich kół „junkierskich” w Pomeranii i Prusach Wschodnich, których interesy kastowe wprawdzie na ogół były w zgodzie z porządkiem państwowym, zapewniającym im rolę pierwszorzędną w administra-cyi wojskowej i cywilnej, lecz w niejednym szczególnym wypadku stawały w sprzeczności z innowacyami, wprowadzanemi przez F-a W-a w duchu centralistycznym, dla powszechnych potrzeb państwowych. Owóż w tych wypadkach umiał król najmocniejszym sposobem uwydatnić niezawisłość i bezwzględną powagę swojej władzy przeciw uroszczeniom, a nawet przeciw zabezpieczonym w drodze ustawodawczej niewątpliwym prawom i przywilejom szlacheckim i prowincyonalnym, w imię wyższej zasady praw korony i udzielności państwowej. Taki wypadek zaszedł, kiedy F. W. zaprowadził w Prusach Książęcych powszechny ujednostajniony podatek gruntowy wedle wartości szacunkowej dóbr; próbowało protestować przeciw tej nowości rycerstwo tamtejsze, skarżyło się, że nowy system podatkowy dotkliwiej obciąży szlachcica, niż chłopa, że całą prowincyę doprowadzi do ruiny, że gwałci przywileje lenne Księstwa; nic to wszystko nie pomogło: „Kommissya (podatkowa) — tak brzmiały historyczne słowa F-a W-a w odpowiedzi na żale stanu rycerskiego—winna ukończyć swoje prace. Ja swój zamiar wypełnię i ustalę udzielność i umocnię koronę jak skałę

ze”); zaś względem mniemanej ruiny prowincyi odpisał: „nihil credo, ale w to wierzę, że zrujnuję junkierskie nie pozwalam”. Znacznie mniej szczęśliwy był F. W. w polityce zagranicznej. Naogół z początkiem swego panowania, wbrew kierunkowi rządów ojca swego, całkiem będącego pod wpływem dworu wiedeńskiego, usiłował emancypować się od kurateli cesarskiej. W pokoju utrechckim (kwiecień 1713) zyskał potwierdzenie swego tytułu królewskiego od Francyi i Hiszpanii. Główny atoli punkt ciężkości całej swojej polityki zagranicznej umieścił w jaknajściślejszym związku sprzymierzeńczym z Rossyą, z Piotrem Wielkim i jego następcami, i pod tym względem, wyzyskując jaknajzręczniej podstawy aliansowe, rzucone przez dziada i ojca, w stosunku do Rossyi, uczynił sojusz rossyjski raz na zawsze zasadniczym dogmatem polityki europejskiej Prus. Zjechał się osobiście z Piotrem w Szczecinie (lipiec 1716); wiązał się z nim przeciw Szwecyi, Polsce, ułatwiał jego samowolną gospodarkę w Meklenburgu, a więc na ziemi Rzeszy, bez względu na wyższą, gwałconą najjawniej, powagę władzy cesarza. Kiedy następnie (stycz. 1719 r.) doszła w Wiedniu umowa sprzymierzeńcza, rodzaj koalicyi potrójnej pomiędzy cesarzem, królem angielskim a elektorem hannowerskim, i elektorem saskim a królem polskim, Augustem II, umowa, której ostrze, zwłaszcza wedle myśli Augusta, kierowało się przeciw Rossyi, skorzystał z tego natychmiast F. W., aby odnowić i zacieśnić swój związek z Rossyą, aby z kolei ostrze tego związku obrócić przeciw Rzplitej. Tajny traktat poczdamski prusko-rossyjski (17 lut. 1720) ustalił po raz pierwszy sposobem aktu międzynarodowego nietykalność „swobód”, t. j. anarchii Rzplitej, zapowiadał elekcyę Piasta, wzbraniał wyboru syna królewskiego za życia lub po śmierci Augusta: odpowiedni artykuł (§ 2) tego traktatu posiada epokowe znaczenie, jako pierwszy, dokładnie sformułowany punkt wyjścia całej dalszej wspólnej polityki prusko-rossyjskiej względem Rzplitej. Odnowiany i uzupełniany ten traktat przez F-a W-a w całym szeregu późniejszych traktatów i recesów z następcami Piotra, a więc z Katarzyną I przez traktat petersburski 21 sierp. 1726 (§ 3 tajny i § dodatkowy o elekcyi Piasta); z Piotrem II przez reces moskiewski 20 wrześ. 1729 (§ 2 tajny); z Anną Iwanówną przez traktat berliński, d. 30 września 1730, ważny jeszcze z tego względu, że tutaj po raz pierwszy, niezależnie od sprawy „swobód” i elekcyi polskiej, umówioną została w osobnym artykule (§ 3 tajny i § dodatkowy tajny) wspólna obrona dyssy-dentów protestanckiego i wschodniego obrządku w Rzplitej. Tym sposobem system polityczny obu mocarstw sąsiednich względem Polski został przez F-a W-a w zasadzie doprowadzony

do zupełnego wykończenia, i pozostawało tylko Fryderykowi Wielkiemu tę zasadę w czyn zamienić i z niej zebrać owoce. Dodać należy, że F. W. był najpierwszym monarchą w Europie, który pośpieszył uznać tytuł Cesarza Wszechrossyi, przyjęty przez Piotra Wielkiego. Wcześniej, na mocy pokoju Sztokholmskiego (luty 1720), zyskał od Szwedów Pomeranię szwedzką ze Szczecinem, który od siedmiu lat trzymał w sekwestrze, a obecnie dostawał na własność, za dopłatą 2 mil. talarów, ważny niezmiernie dla Prus nabytek, poręczony im następnie przez pakta ny-stadzkie szwedzko-rossyjskie (wrześ. 1721). Stosunki z cesarzem ciągle były nieosobliwe. Zmiana stanowcza zaszła dopiero po śmierci Piotra. Wysłany z Wiednia do Berlina jeden z najsprytniejszych dyplomatów cesarskich, hr. Seckendorff, potrafił przeciągnąć F-a W-a do obozu austryackiego: niebawem traktat t. zw. wieczystego przymierza berliński (23 grud. 1728) między F-em W-em a Karolem VI, zobowiązał Prusy do uznania Sankcyi Pragmatycznej. Prawie jednocześnie król zbliżył się ostentacyjnie do Augusta II, pozostając zresztą ciągle w tajemnych z Rossyą związkach, skierowanych wprost przeciw królowi polskiemu. Odwiedził Augusta w Dreźnie, dokąd zabrał z sobą syna, Fryderyka; następnie ugaszczał u siebie w Berlinie rewizytującego go króla polskiego, w towarzystwie królewicza a Kronprinz a: i wtedy to mieli sposobność poznać się i znienawidzić dwaj następcy tronu: późniejszy Fryderyk Wielki i August III. Zarazem konwencya berlińska (3 grud. 1727), potem formalny traktat (10 i 17 stycz. 1728) połączył F-a W-a z Augustem przy-jacielskiem przymierzem odpornem. Obok tego szły między obydwoma monarchami tajne układy, będące odnowieniem dawniejszych projektów podziałowych między Augustem II a Fryderykiem I z 1709 i 1710 r., a prowadzone aż do samej śmierci Augusta w 1733 r., układy, mające mianowicie, wzamian za zabór ziem Rzplitej, w szczególności ziem pomiędzy Prusami Wscho-dniemi a Brandenburgią, zabezpieczyć synowi Augusta II pomoc pruską dla otrzymania następstwa tronu w Polsce. Ledwo atoli zamknął oczy August II, ledwo August III — dopiero elektor saski—zyskał poparcie Austryi i Rossyi dla swoich zamiarów na Polskę, a już F. W. przerzucił się do przeciwnego, do francuskiego obozu, jawnie okazując sympatye swoje sprawie Stanisława Leszczyńskiego, od którego obecnie spodziewał się hojniejszej zapłaty, niż od Augusta, który teraz, mając za sobą Rossyę i Austryę, mógł się snadnie obejść bez pruskiej pomocy, a więc nie był przymuszony jej się opłacać. Temi pobudkami tłómaczy się gościnność, jakiej, po ucieczce Leszczyńskiego z Warszawy, następnie zaś z Gdańska, udzielił mu F. W. u siebie w Królewcu w ciągu 1735 roku. Trzymał polskiego gościa u siebie „w depozycie”, aby nim nastraszyć koalicyę rossyjsko-austro-saską, aby przynajmniej otrzymać wykup za niego od Francyi. Pomylił się srodze w tych rachubach: pokój bez niego zawarty (paźdz. 1735), Leszczyński zmuszony do powtórnej abdykacyi, Prusy nic nie zarobiły na całem przesileniu i wojnie o sukcessyę polską. To było najcięższe i ostateczne niepowodzenie polityki zagranicznej F-a W-a: ono zepsuło jego stosunki względem wszystkich mocarstw, które wszystkie chciał wyzyskać, od których wszystkich był wyprowadzony w pole; ono ośmieszyło go wobec Europy i zatruło mu pozostałe lata życia; ono też, będąc przedewszystkiem skutkiem chciwej, ale bojaźli-wej, kunktatorskiej, cofającej się przed ryzykiem, polityki zagranicznej F-a W-a, wyrobiło w jego synu, Fryderyku, dorosłym i dojrzałym świadku tych gorzkich zawodów, niewzruszone postanowienie powetowania tych zawodów przez wprost przeciwną taktykę niespodzianego, natychmiastowego czynu. Stosunek F-a W-a z tym synem pierworodnym, długi czas jaknajgorszy, doprowadzony do wstrząsającej katastrofy rodzinnej skutkiem synowskiego planu ucieczki od surowego ojca w 1730 r. (ob. niżej Fryderyk II), pod koniec życia znacznie się poprawił, w ten sposób, że dogorywający król patrzył na swego następcę jako na swego przyszłego mściciela. Oprócz niego, z małżeństwa z królową Zofią Dorotą, miał jeszcze trzech synów: księcia Augusta Wilhelma (później, za bez-dzietności Fryderyka II, ogłoszonego następcą tronu, i ojca rzeczywistego następcy po Fryderyku, Fryderyka Wilhelma II, ob. niżej), księcia Henryka, będącego w następstwie jednym z głównych sprawców pierwszego podziału Polski, i księcia Augusta Ferdynanda; oraz sześć córek, śród których wyróżnić się miały Ludwika Ulryka, późniejsza królowa szwedzka, oraz Zofia Fryderyka, margrabina Bayreuth, autorka słynnych pamiętników. Ostatnie lata życia spędził F. W. śród ciężkich cierpień fizycznych i moralnych; zmarł w Poczdamie, w obecności syna i następcy, Fryderyka Wielkiego.—Por. Fassmann „Leben u. Thaten F. W.” (1735,1741); Morgenstern „Über F. W. I” (1793); Förster „Gesch. F. W. I” (1834 i nasi: nader ważne przyczynki źródłowe); nowsze, przeważnie w tonie apologetycznym, opracowania w ogólnych dziełach Stenzla, Rankego jeszcze z pewnem umiarkowaniem, zaś sposobem śmiesznej apoteozy u Droysena.—Najważniejsze przyczynki do charakterystyki F-a W-a złożone są w obfitych źródłach pamiętnikarskich: „Mémoires de la margrave de Bayreuth” (1810 — świadectwo córki rodzonej, a jedno z najbardziej obciążających); Pöl-nitz ,,Mém. pour servir â l’histoire des quatre derniers souverains de la maison de Brandenbourg” (1791); „Lebensbeschreib.des Grafen Seckendorff” (1792 — 1794, zawierające ważne autentyczne dokumenty do stosunków F-a W-a z posłem ce-

A.

sarskim w Berlinie); „Journal secret du baron de Seckendorff” (1812; prowadzony z dnia na dzień przez bratanka tamtego posła, nielitościwy dziennik spraw dworskich i politycznych w Berlinie od 1735 r. włącznie) i t. d.

Fryderyk II zwany Wielkim (* 24 stycznia 1712 — f 17 sierpnia 1786), syn najstarszy i następca poprzedniego, król pruski, największy monarcha - Hohenzollern, jedna z najnie-zwykl ej szych, najbardziej indywidualnych i najbardziej złowróżbnych postaci dziejowych wszystkich czasów, główny twórca europejskiej potęgi Prus, główny sprawca poniżenia Austryi, główny spółuczestnik upadku Polski. Jakkolwiek pozornie zgoła odrębna indywidualność historyczna, przecie w gruncie rzeczy głębsze rysy duchowe, zasadnicze tendencye rządowe i polityczne wziął w spadku po przodkach, a nawet bezpośrednio odziedziczył po ojcu, zarówno w dodatnim, jak w ujemnym kierunku: a więc wielką europejską ainbicyę, wielkie poczucie swojej udzieluości, utożsamienie bezwarunkowe swego państwa ze swoim domem i swoją osobą,— ale też i nienasyconą chciwość, zupełny brak wszelkich pojęć moralności międzynarodowej, lekceważenie najprostszych pojęć moralności prywatnej, powszechną zasadę uświęcania środków dla celu, nielitościwy absolutny realizm w sprawach polityki zewnętrznej i wewnętrznej, bezwzględność despotyczną, cyniczną, częstokroć wprost brudną, w stosunkach publicznych, a nawet osobistych. Czem się od ojca różnił, to było, nasamprzód, w punkcie najważniejszym, niesłychane, zupełnie ojcu obce, właściwe wyłącznie synowi, napięcie energii osobistej, wyjątkowa raptowność i moc decyzyi i czynu; to była, we względzie powierzchownym już i drugorzędnym, pewna ogłada zewnętrzna, pewne upodobania, pewne raczej słabości na pozór kulturalne, pewien dylettantyzm literacki i artystyczny, błyszczący pokost, amatorskie skłonności lichego flecisty i lichego francuskiego wierszopisa, nieprzenikające do wnętrza tej królewskiej duszy, równie brutalnej, ciemnej, nierozświeconej promieniem istotnej kultury i ludzkości, jak prosta, nieokrzesana, żołnierska dusza jego ojca, Fryderyka Wilhelma. Jednak ta różnolitość czysto powierzchowna pomiędzy ojcem a synem wywołała pomiędzy nimi obydwoma najgwałtowniejsze starcia. Fry-deryka-Wilhelma doprowadzały do ostatniej wściekłości nowomodne upodobania książkowe i muzykalne syna; zaś F-a doprowadziła do rozpaczy surowa kapralska dyscyplina ojca. Doszło do tego, że latem 1730 r., przy pomocy przyjaciela, młodego Kattego, następca tronu przygotował formalny plan ucieczki do Anglii, do swego wuja, Jerzego II. Rzecz się wydała; F. osadzony w więzieniu w twierdzy Kistrzyńskiej i oddany pod sąd wojenny; pod jego oknem, w jego oczach, ścięty ręką katowską ukochany przyjaciel Katte; sam on drżał o swoją głowę, gdyż Fryderyk-Wilhelm w pierwszej chwili wściekłego szału nie cofał się przed myślą ukarania na gardle pierworodnego syna, jako zwykłego dezertera. Doszło wtedy do scen straszliwych: Fryderyk-Wilhelm jak dziki zwierz rzucił się na syna, bił go, kopał, policzkował, pokrwawił, omal nie zabił. Z trudem udało się uratować następcę tronu z rąk rozbestwionego króla. Wtedy też król chciał zmusić F-a do zrzeczenia się tronu na rzecz młodszego brata, Augusta-Wilhelma. Po rozmaitych dopiero trudnościach, głównie dzięki wstawiennictwu cesarza, Karola VI, zdobył się na podpisanie ułaskawiającego werdyktu. Długi czas po tym wypadku stosunki między ojcem a synem w naj-

fE ,

f‘-:q

Fig. 59.

Fryderyk TI „Wielki”, podług sztychu J. F. Bausego z r. 1764.

wyższym stopniu były naprężone. W tym-to czasie F., okrojony w wydatkach przez ojca, brał potajemnie, za pośrednictwem ministra ojcowskiego, Grumbkowa, od posła austryackiego, Seckendorffa, pieniądze cesarskie po 1000 dukatów rocznie, oprócz datków przygodnych w miarę potrzeby. Pomylił się srodze dwór wiedeński, jeśli tym sposobem spodziewał się zapewnić sobie wdzięczność przyszłego króla: uczucie dotkliwego upokorzenia, nie zaś wdzięczność, wyniósł F. z tego dwuznacznego stosunku z posłem cesarskim. Ostatecznie zaś znienawidził cesarza, kiedy, za jego poradą i wpływem, przymuszony był przez surowego ojca, wbrew własnej woli, do niemiłego małżeństwa z księżniczką brunświcko-bewernską, Elżbietą-Krystyną, powinowatą cesarzowej (1733). Stosunek ten małżeński, narzucony F-owi przez względy polityczne, pozostał dla niego—i to pod każdym względem—związkiem czysto formalnym. Związek ten przetrwał przeszło pół wieku; królowa (f 1797) jeszcze o lat dziesięć przeżyła małżonka; przez cały ten czas—z wyjątkiem, więcej zresztą dla zachowania pozorów, pierwszych miesięcy — żyli oboje w zupełnem odosobnieniu; dzieci nie mieli. Prawie w tym czasie, gdy otworzyło się polskie bezkrólewie i wojna o sukcessyę polską, Fryderyk-Wilhelm, coraz poważniej zapadając na zdrowiu, złagodził stosunek swój z synem, którego do niedawna, jeszcze przed paru laty, podczas odwiedzin w Dreźnie u Augusta II, był słownie i czynnie znieważył w przytomności obcych świadków. Złagodzenie osobistego stosunku między ojcem a synem odbiło się na udziale F-a w sprawach publicznych, do których w tym czasie urzędownie królewicz został dopuszczony, zwłaszcza od września 1734 r. Niebawem, w październiku 1735 r. wyprawiony do Królewca dla odwiedzenia trzymanego tam wtedy Leszczyńskiego, a niezawodnie także dla ne-gocyacyi z przywódzcami Konfederacyi Dzikowskiej względem nagrody w ziemiach polskich za ewentualną pomoc pruską. Ta-to była pierwsza dla F-a sposobność zetknięcia się ze sprawami i ludźmi Rzplitej. Nareszcie, po niecierpliwem wyczekiwaniu, śmierć Fryderyka-Wilhelma, w maju 1740 r., oddała F-owi koronę i możność działania. Brał w spadku małe państewko, obdarzone, jakby na pośmiewisko, tytułem królewskim na podobieństwo Polski, Anglii albo Fran-cyi, lecz naówczas, w 1740 r., obejmujące nie więcej nad 2 000 mil kwadratowych, liczące niewiele więcej nad 2 miliony mieszkańców. Zaś po 46-u latach panowania F. swemu sukces-sorowi zostawia w spadku państwo, obejmujące półczwarta tysiąca mil kwadratowych, liczące przeszło 6 mil. mieszkańców, mające utrwalone już stanowisko pierwszorzędne śród naczelnych mocarstw europejskich. Wielkich i potężnych trzeba było wysiłków, aby do takiego dojść rezultatu. Te wysiłki, niezwłocznie po objęciu władzy, przedsięwziął F. Nasamprzód odebrał hołd od Stanów Prus Wschodnich w Królewcu, nie dopuściwszy do tego aktu, wbrew wyraźnemu brzmieniu umów welawskich, Rzplitej polskiej, która miała prawo żądać dla siebie od Stanów pruskich przysięgi ewentualnej, na wypadek wygaśnięcia panującej linii książąt pruskich—elektorów brandenburskich, których królewskiego tytułu dotychczas Polska nie była uznała. To była jednak dopiero przegrywka do większych rzeczy. W październiku 1740 roku umarł cesarz Karol VI; na mocy Sankcyi pragmatycznej, uznanej również i przez Prusy, objęła po nim sukcessyę krajów habsburskich córka najstarsza, Mary a Teresa, Na to tylko czekał Fryderyk. Dnia 16 grudnia 1740 r. data epokowa w dziejach, początek stuletniej przeszło walki między Prusami a Austryą, której koniec miał nastąpić dopiero za czasów najnowszych na polach Sadowy. F. na czele kilku-dziesięciotysięcznej armii, bez wypowiedzenia wojny przekroczył granicę szląską, niebawem stanął pod Wrocławiem, zdobył go podstępem, zalał cały Szląsk, gdzie tylko trzy twierdze: Głogowa, Nissa i Brzeg, czas jakiś mogły stawiać mu opór. Była to pierwotnie „promenada wojenna”,gdyż Szląskpra-wie zupełnie ogołocony był z wojsk austryackich, żadną bowiem miarą nie mogła królowa Marya Teresa oczekiwać takiej nagłej napaści ze strony Prus, ze strony syna tyloletniego kunktatora, Fryderyka Wilhelma. Dopiero na wiosnę następnego roku nadciągnęła do Szląska armia austry-acka pod dowództwem hr. Neipperga i wtedy-to doszło do pierwszej walnej bitwy pod Mollwitz (10 kwiet. 1741). Nie popisał się w tej najpierwszej próbie F.: przerażony niepomyślnym z początku obrotem bitwy, pod wrażeniem impetu lekkiej kawaleryi nieprzyjacielskiej, mając bitwę za przegraną, w niewiele koni, poprostu, szukał ratunku w ucieczce; i w jego dopiero nieobecności doskonała piechota pruska, prowadzona przez starego hrabiego Schwerina, odwróciła kartę, wzięła środkową pozycyę austryac-ką i wygrała bitwę. Tym sposobem pierwsze zwycięstwo wielkiego wodza dokonało się właściwie bez jego udziału. Że w tej pierwszej gorętszej potrzebie król młody i niedoświadczony stracił głowę—w tern niema nic nadzwyczajnego: a dodać należy, że w najkrwawszych rozprawach, w najtrudniejszych okolicznościach wojennych zawsze objawiał rozwagę, krew zimną i stałość niezachwianą, które w rzeczy samej miały go uczynić najpierwszym wodzem jego epoki, jednym z najpierwszych geniuszów wojskowych wszystkich czasów. Po zwycięstwie pod Mollwitz niedługo pozostał odosobniony; już w czerwcu t. r. zawarł przymierze z Francyą, poręczające mu zdobycz szląską: od tej chwili właściwie jego awanturnicza, w pojedynkę, wyprawa zaborcza przeciw Austryi przestała być karkołomnym hazardem, a uczynioną została aktem dziejowym trwałego znaczenia. Związek pru-sko-francuski niebawem zamienił się w formalną koalicyę antypragmatyczną przeciw Austryi: przystąpiła do niego Bawarya, cały szereg drobniejszych państewek niemieckich, zawczasu zaś przystąpiła i Saksonia, przystąpił August III, któremu Brühl, zyskany przez F - a, doradził wejść w ten hańbiący a niebezpieczny, nienaturalny związek z przyrodzonym wrogiem obu koron, dzierżonych przez Augusta, elektorskiej, saskiej, tak samo jak królewskiej, polskiej. Zresztą wcześniej jeszcze, przed przystąpieniem Saksonii, miała doświadczyć Francya, jak niebezpieczną było rzeczą wiązać się z młodym królem pruskim. Albowiem F, natychmiast po

czerwcowym traktacie francuskim postanowił wyzyskać sojusz z Francyą, skierowany przeciw Austryi, na swoje wyłącznie dobro, dla zabezpieczenia sobie szląskiej zdobyczy ze strony głównej, t. j. ze strony samej Austryi, i już w październiku t. r. zawarł potajemnie w Klein-Schnellendorf konwencyę z Austryą, skierowaną wprost przeciw nowemu swemu sojusznikowi, Francyi, wzamianza cessyę formalną Szląska przez Maryę Teresę. Z kolei jednak złamał i tę znowu umowę już w lutym 1742 r., rozpoczął znienacka kroki wojenne i wtargnął do Moraw, zyskawszy tymczasem na konwencyi sclmellendorfskiej to, że mu Austryacy wydali jedną niezdobytą jeszcze przez niego twierdzę Nissę. Nową kampanię wiosenną 1742 r. prowadził już samodzielnie, z wielką bystrością strategiczną i wiel-kiem też powodzeniem, aż ją uwieńczył, ciągle na własną już rękę, świetnem zwycięstwem pod Chotasicami (17 maja 1742). Ta klęska zmusiła Maryę Teresę do uległości: pokój wrocławski (11 marca 1742), pomiędzy królem pruskim a królową węgierską, oddawał F-owi ostatecznie zabrane przez niego ziemie szląskie, t. zw. Szląsk Dolny, czyli odtąd pruski, wraz z hrabstwem Glatz. Wbijał się tędy klinem pomiędzy Austryę, Saksonię a Polskę, zyskiwał otwarty wylot, kędy mógł odtąd mierzyć w samo serce cesarstwa. Powodzenie było zupełne, i odrazu ten świetny początek rządów postawił F-a na świeczniku śród owoczesnej Europy politycznej. Objawił się nowy pierwszorzędny wódz. Objawił się zarazem nowy, pierwszorzędny, w stylu XVIII wieku, polityk i dyplomata, który w przeciągu półtora roku potrafił cztery kroć najjawniej, najzupełniej złamać traktaty i dobrą wiarę: złamać pokój z Austryą przy rozpoczęciu wojny, złamać sojusz z Fran-cyą przez układ schnellendorfski, złamać z kolei ten układ przez odnowienie kroków zaczepnych i związku francuskiego, i złamać wreszcie ten odnowiony związek z Francyą, oraz świeższy związek z Saksonią przez traktat pokoju wrocławski. Odtąd wszystkiego można było oczekiwać od F-a. Trzeba mu oddać sprawiedliwość, że najśmielsze prześcignął oczekiwania. Wojna Maryi Teresy z Francyą i całą koalicyą anty-pragmatyczną trwała w dalszym ciągu, po wycofaniu się z niej F-a, opłaconego, lecz nienasyconego jeszcze, szląską zdobyczą. Już w maju 1744 r. F. potajemnie łączy się powtórnie z Francyą i Bawaryą sojuszem zaczepnym przeciw domowi habsburskiemu. Tym razem mierzył już nietylko w Maryę Teresę, lecz zarazem i w swego wczorajszego sojusznika, Augusta III, którego przed dwoma laty był wystawił na sztych Austryakom przez umowę pokojową wrocławską, który wtedy zmuszony był przez odstępstwo króla pruskiego do zawarcia upakarzającego pokoju z Maryą Teresą, i który teraz z nią się był połączył, aby odpłacić za doznaną zdradę temuż królowi pruskiemu. F. postanowił za jednym zamachem i Maryę Teresę zgnębić do reszty, i Augustowi przepędzić do pomsty ochotę; jednak tym razem się przeliczył. Rozpoeząwszy znienacka kroki zaczepne przez najście Czech w sierp. 1744 r., wziął wprawdzie Pragę, ale niebawem zewsząd osaczony przez lekkie podjazdy nieprzyjacielskie, z wielkim trudem zaledwo resztki topniejącej armii potrafił z Czech wycofać. Jednak w tej ostateczności poradził sobie kilku świetnemi zwy-cięztwami w kampanii następnego roku: pobił Austryaków na głowę pod Hohenfriedbergiem (4 czerw. 1745) i Sooren (30 wrześ.), wreszcie pod Kesselsdorfem zniósł zupełnie armię saską (15 grud.). Wypadło powtórnie przed nim się ukorzyć; traktaty drezdeńskie pomiędzy Austryą i Saksonią a F-em (25 grud. t. r.) potwierdziły mu wrocławską, z przed lat czterech, cessyę zdobytego Szląska. Tym razem nic nie zarobił, ale utwierdził sławę najniebezpieczniejszego przeciwnika, i odtąd aż do śmierci pozostał postrachem Europy, przynajmniej zachodniej. Należy dodać jeszcze, że F. postarał się nadto o powszechniejsze potwierdzenie mu cessyi Szląska: nowy ten nabytek został mu potwierdzony w traktatach pokojowych akwizgrańskich (18 paźdz.1748) przez wszystkie do układów wpływające mocarstwa, a temsamem odtąd został usankcyonowany przez prawo publiczne międzynarodowe i gwarancyę europejską. Teraz nastąpił dla F-a dziesięcioletni okres działalności pokojowej. Skierował ją przedewszystkiem ku udoskonaleniu i wzmocnieniu swojej armii, którą pomnożył w tym okresie do 140-tu tysięcy ludzi. Zorganizował Szląsk jako czystą prowin-cyę pruską. We wszystkich zresztą gałęziach administracyi osobiście ciągły prowadził nadzór. Zapełnił nanowo kasę skarbu wojennego, pozostawioną mu przez ojca, a opróżnioną zwłaszcza skutkiem niefortunnej drugiej wojny szląskiej. Nową granicę prusko-austryacką od Szląska wzmacniał i fortyfikował; zakładał tutaj magazyny wojskowe, trzymał w gotowmści do nowej z Austryą rozprawy, gdyż wiedział doskonale, że Mary a Teresa, mimo traktaty pokojowe, nie przebolała utraty dziedzicznych ziem szląskich, ani też nie wybaczyła zdradzieckiej napaści pruskiego sąsiada. Śród tylu najrozmaitszych trosk i robót znajdował jeszcze czas wolny dla zajęć literackich, szczególnie w dziedzinie ulubionego piśmiennictwa francuskiego. Wtedy-to rozpoczął wielkie dzieło „Mémoires pour servir à l’histoire du Brandenbourg”, po względem historycznym będące poprostu dużą i dowolną kompilacyą archiwalną, dokonaną przeważnie przy udziale płatnych urzędników - pismaków w rodzaju Hertzberga (ob.), słynnego potem ministra, zaś pod względem politycznym będące osobliwszą apologią własnego domu przez kró-la-skrybenta. Gorzej jeszcze przedstawiają się jego wierszydła francuskie, które od lat młodych płodził bez końca ze szczególnem upodobaniem, a bez żadnego zgoła talentu, ani nawet smaku, a których w tym właśnie okresie pokojowym powstała mnogość nieprzebrana. Mentorem literackim F-a został Voltaire, oddawna będący w korrespondencyi jeszcze z następcą tronu, obecnie przez króla sprowadzony do Poczdamu, fetowany, czczony, płacony i maltretowany jednocześnie, który miał sobie powierzotiy ciężki obowiązek poprawiania rymów francuskich swego koronowanego przyjaciela i gospodarza, czyli, jak sam się wyrażał „musiał prać brudną bieliznę króla pruskiego.” Trzeba tutaj podnieść, że wskazana dyletancka żyłka literacka F-a ograniczała się wyłącznie ubóstwianiem modnej naówczas francuzczyzny; pozatem nie posiadał król żadnego wyższego ukształcenia ani zmysłu estetycznego; nie miał pojęcia o klasykach, nie rozumiał łaciny i tylko umiał kompromitować się od czasu do czasu takiemi cytatami, jak ulubiony jego aforyzm: beatus est pose-dendi (sic); nie znał angielskiego ani włoskiego języka, ani też arcydzieł obu tych literatur; co zaś najciekawsze, nie znał rodowitej swej niemczyzny, nie umiał pisać po niemiecku; nie znał ojczystego piśmiennictwa niemieckiego; gardził niem „jako barbarzyńskiem”, nie wiedział i nie chciał wiedzieć o takich spółcze-snych sobie wspaniałych przedstawicielach niemieckiej nauki i literatury, jak Lessing i Kant, i żyjąc w epoce, kiedy przygotowywało się wiekopomne przebudzenie się najczystszego i najwyższego geniusza niemieckiego, wcielonego w dwu przecudnych postaciach Goethego i Schillera, on, F., wielki niemiecki monarcha, z obrzydzeniem odwracał się od swojskiego „barbarzyństwa” ku zrozumialszym dla siebie błyskotliwym wzorom cudzoziemskim, francuskim. Szczegół to ważny i charakterystyczny, gdyż i pod tym względem F., uczyniony przez fałszywą legendę uosobieniem idei niemieckiej i patryo-tycznej, ukazuje się takim, jakim był w istocie: uosobieniem idei najdoskonalszego, kosmopolitycznego realizmu. Wypocząwszy przez lat dziesiątek, F. po raz trzeci wystąpił do zbrojnego czynu. Miał wtedy już naprzeciw siebie nie-tylko ograbioną Austryę, ale zarazem niechęć całej Europy. Austrya, związana od 1746 ści-słem z Rossyą przymierzem, skierowanym głównie przeciw Prusom, była też związana z Saksonią, zaprzyjaźnioną z Rzpltą polską, a nareszcie była dokonała zasadniczego zwrotu w swojej odwiecznej polityce francuskiej, była dokonała t. zw. odwrócenia alliansów, zbliżywszy się w 1756 r. do głównej swojej nie-przyjaciółki, do Francyi. W takiem ugrupowaniu mocarstw tkwiła, oczywiście, groźba dla Prus i F-a. Ale była to tylko groźba, była to dopiero chmura, jakich niejedna pojawiała się na widnokręgu europejskim, aby zniknąć z biegiem czasu, nie wypuściwszy z siebie burzy ani gromów. F. to widział i wiedział; nie przeceniał on, a nawet nie doceniał nowego, tak nienaturalnego, niebywałego w dziejach, związku pomiędzy Austryą a Francyą; nie wierzył w Onego moc, ani trwałość, nie wierzył też w znaczenie związku rossyjskiego, który od 1746 r.,

t. j. od lat dziesięciu, trwał beż żadnego zgoła skutku, a w każdej chwili mógł zostać wywróconym doszczętnie przez jeden ze zwyczajnych naówczas w Petersburgu przewrotów pałacowych: jednem słowem, bynajmniej nie przerażał się widokami tworzącej się przeciw niemu koa-licyi europejskiej, a natomiast postanowił wyzyskać ową groźbę koalicyjną, jako dogodny pozór do wydobycia nanowo oręża. Mianowicie tym razem miał na widoku nowy przedmiot swojej pożądliwości, dużo jeszcze smaczniejszy kąsek od Szląska, miał na widoku, nie mniej nie więcej, jeno zabór Saksonii. Jeszcze jako młody chłopak 19-letni, spisując w 1731 r. swoje pomysły, a raczej marzenia polityczne, między innemi był stwierdził, że zaokrąglenie Prus przez przyłączenie Saksonii stanowić powinno jeden z najpierwszych, najżywotniejszych celów polityki pruskiej. Myśl to była arcy-ważna; będzie ona podniesiona po wielu latach na kongresie wiedeńskim 1815 r., gdzie Prusy upomną się o całą Saksonię, i gdzie tylko z nadzwyczajnym trudem uda się Europie uratować jedną połowę, druga zaś połowa królestwa Saskiego istotnie zagarniętą zostanie przez gabinet berliński. Owóż ta myśl zaboru Saksonii stała się w 1756 r. istotną pobudką dla F-a do rozpoczęcia nowej wielkiej wojny, słynnej w dziejach pod nazwą wojny Siedmioletniej. Ta wojna dotychczas, dzięki przedstawieniu samego F-a i historyografii pruskiej, uważaną była jako jedyna w jego karyerze dziejowej wojna odporna, obronna, przeciw powszechnej europejskiej koalicyi, i dopiero naj-nowszemi czasy znakomity a bezstronny uczony pruski (Max Lehmann „Ursprung d. Siebenjährigen Krieges”, 1894) z tą fałszywą tradycyą ostatecznie zerwał, w imię wyższej prawdy dziejowej, i przez wyjaśnienie ówczesnej rzeczywistej sytuacyi politycznej, oraz rzeczywistych widoków zaborczych F-a na Saksonię, przywrócił i tej wojnie Fryderykowej rzeczywisty charakter, zgoła podobny do charakteru dwóch poprzednich szląskich, charakter czystej wojny zaczepnej. W rzeczy samej, już z początkiem 1756 r. (17 stycz.) związał się F. z Anglią; latem zaś t. r. nietyl-ko, że bez wypowiedzenia wojny, uderzył na Austryę, ale, co więcej, sposobem, zgoła niema-jącym dotychczas w dziejach precedensu, pośród najserdeczniejszych zapewnień przyjaźni dla Augusta III, urzędownie pozostając z nim ciągle w stanie głębokiego pokoju, z całą swą armią wtargnął (24 sierp. 1756 r.) do Saksonii, nie przestając oświadczać, że czyni to tylko dla przemarszu przeciw Austryi, w rzeczywistości jednak zalewając Drezno i całą Saksonię, biorąc ją faktycznie w swoje posiadanie, rozbrajając wszędzie wojska saskie, a nawet, rzecz niesłychana, przymuszając przemocą te wojska do wstąpienia w szeregi swojej armii i do składania sobie przysięgi na wierność. August III schronił się do Warszawy, gdzie 7 lat, przez cały czas wojny, musiał wysiedzieć na wygnaniu. Rozpoczęła się powszechna wojna Siedmioletnia. I tym razem okazało się, że F. się przeliczył. Jego postępek brutalny, gwałcący naj elementarni ej sze pojęcia prawa narodów, obruszył nawet wzwyczajoną do takich pogwałceń Europę XVIII wieku. Francya, wbrew przewidywaniom F-a, najściślej związała się z Austryą (maj 1757). Rossya najściślej wykonała traktat sprzymierzeńczy względem Maryi Teresy z 1746 r.; F., mając za sobą jedną tylko Anglię, istotnie znalazł się naprzeciw prawdziwej, a dopiero przez niego samego naprawdę kojarzonej koali-cyi europejskiej. Przez pierwsze trzy kampanie 1756, 1757, 1758 r., jeszcze był górą F., dzięki lepszemu swemu przygotowaniu i wyższej strategii; wygrał w tym okresie walne bitwy przeciw Austryakom pod Lobosicami (1756), Pragą i Leutlien (6 maja i 5 grud. 1757), przeciw Francuzom pod Rossbach (5 listop. 1757)* przeciw Rossyanom, z którymi wówczas poraź pierwszy się spotkał, pod Zorndorf (25 sierp. 1758). Odtąd wszakże zaczynają się porażki. Już poprzednio raz jeden był doświad-* czył od Austryaków dotkliwej porażki pod Kol-linem (18 czerw. 1757), ale to była klęska raczej przygodna, którą we wskazanych następnych zwycięstwach łatwo powetował. Inaczej rzecz się przedstawia od 1759 r., kiedy F. dotychczasowym kilkoletnim wysiłkiem jest już głęboko wyczerpany, a natomiast potężna nieprzyjacielska koalicya, teraz dopiero należycie skombinowana pomiędzy sobą, w najgroźniejszej przeciw niemu występuje postaci. Tam też nastąpiły dla F-a chwile najcięższe. Sam on pod Kunersdorfem doszczętnie rozbity przez Rossyan (12 sierp. 1759); niebawem cały jego korpus 12-tysięczny wzięty do niewoli pod Maxen przez feldmarszałka austryackiego Dauna (20 listop. 1759 r.). Podniósł się nieco w następnym roku, pobił Austryaków pod Lignicą i Torgau (15 sierp, i 3 listop. 1760); ale położenie jego ciągle pozostawało rozpaczliwem; mimo największe wysiłki już nie był w stanie zebrać 100 tysięcy ludzi, widział naprzeciw siebie armie związkowe, liczące przeszło 300 tysięcy, widział swoją stolicę, Berlin, zajęty chwilowo przez wojska austro-węgierskie, widział swoje miasto koronacyjne, Królewiec, zmuszone do składania przysięgi na imię cesarzowej Elżbiety Piotrówny. W tym - to końcowym okresie wojny Siedmioletniej dosyć było momentów, kiedy ręka sprawiedliwości dziejowej już, zda-

Encykl. Poważ. Iluatr. Zeaz. 182. T. XXI1T.

wało się, dosięgała F-a, kiedy on sam niejednokrotnie sięgał do flaszki z trucizną, którą zawsze przy sobie nosił, kiedy zupełna zagłada groziła Prusom. Z rozpaczliwej sytuacyi wyratował F-a i Prusy szczęśliwy dla nich zbieg okoliczności: niesnaski wewnątrz koalicyi, a nareszcie, w chwili najcięższej, śmierć cesarzowej Elżbiety, w styczniu 1762 r. Jej następca, Piotr III, oddawna zapalony wielbiciel i przyjaciel osobisty F-a, natychmiast po wstąpieniu na tron wydał do wojsk rossyjskich, walczących dotychczas po stronie Maryi Teresy, rozkaz kategoryczny, wstrzymujący je od wszelkich kroków nieprzyjacielskich przeciw Prusakom. Już w marcu t. r. doszło zawieszenie broni, zaś niebawem (5 maja 1762 r.) pokój formalny zawarty między Prusami a Rossyą. Zmiana z tej strony tak była zupełną, że nawet po niewielu miesiącach, w czerwcu t. r., udało się F-owi przez swego sprytnego posła w Petersburgu, Goltza, znegocyować w zasadzie traktat sprzymierzeńczy z Rossyą. Wojska rossyjskie już nawet zaczęły operować łącznie z pruskiemi. Nagle, w ostatniej chwili traktat nie doszedł, nowa nastąpiła odmiana: powodem był niespodziany przewrót dokonany w Petersburgu, śmierć cesarza Piotra III, objęcie rządów przez cesarzową Katarzynę II (lipiec t. r.). Wojska rossyjskie, już złączone z pruskiemi, zostały przez nową władczynię odwołane z powrotem do Ros-syi; jednak potrafił jeszcze F., dzięki uczynności zyskanego przez siebie generała Czernysze-wa, skorzystać jeszcze z obecności tych wojsk dla ułatwienia sobie zwycięstw nad Austryaka-mi pod Reichenbachem i Freiberg (16 sierp., 29 paźdz. 1762). Te nowe zwycięstwa skłaniały do zgody Maryę Teresę, zatrwożoną zresztą blizkiem odstępstwem wyczerpanej Francyi i wycofaniem się Rossyi — gdyż Katarzyna II utrzymała bądźcobądź majowy traktat pokoju, zawarty przez Piotra III z F-em; z drugiej strony odstępstwo stałej dotychczas sojuszniczki pruskiej, Anglii, która obecnie rozpoczęła a niebawem doprowadziła do końca negocyacyę pokojową z Francyą, opuszczając pruskiego sprzymierzeńca, skłaniało do zgody F-a, zatrwożonego zarazem utratą przyjaciela w Piotrze i nie-jasnem jeszcze postępowaniem cesarzowej Katarzyny: dość, że przy takiem usposobieniu obu stron walczących już d. 24 listop. stanęło zawieszenie broni, zaś po paromiesięcznych jeszcze układach, ostateczny pokój, podpisany w Huber-tusburgu 15 lut. 1753 r. pomiędzy F-em z jednej, a Maryą Teresą i Augustem III z drugiej strony. Ten pokój, zamykający wojnę Siedmioletnią, przywracał status qunt t. j. stan przedwojenny dla obu stron walczących. Wychodził więc F. z tej olbrzymiej walki bez żadnych zysków terrytoryalnych, ale też bez żadnych strat; zyskiwał natomiast naprzód tyle, że ostatecznie utwierdzał zdobycz szląską, że wykazał, iż ca-

41)

łemu światu nie da jej sobie wydrzeć, zyskiwał następnie to, że ostatecznie utwierdzał swoje imię najgroźniejszego w Europie monarchy. I jakkolwiek na taki wynik wpłynęły w znacznej mierze szczęśliwe wypadki losowe, które uratowały F-a od nieuchronnej, zdawało się, zguby, nie ulega prawie wątpliwości, że czynnikiem pierwszorzędnym była tutaj również nadzwyczajna jego wytrwałość, nadzwyczajna siła woli, nadzwyczajne talenty wodza i polityka. Zaczęła się teraz dla F-a nowa epoka pokojowa; skorzystał z niej przedewszystkiem, aby odnowić i utrwalić swoje stosunki ze wschodnim sąsiadem, z Rossyą, od której najcięższe ciosy trafiały w niego podczas upłynionych walk siedmioletnich, i której też, podczas tych walk, nauczył się nietylko potrzebować, ale obawiać. Za pośrednictwem posła rossyjskiego w Warszawie, Kayserlinga, dawnej swojej, opłacanej przez siebie kreatury, wszedł w bezpośrednie stosunki z cesarzową Katarzyną. Te stosunki, prowadzone w drodze poufnej korrespondencyi osobistej F-a z cesarzową, wzięły swój początek od sprawy kapitalnej: obsadzenia tronu w Polsce w wynikłem właśnie bezkrólewiu po zgonie Augusta III (paźdz. 1763). Cesarzowa popierała kandydaturę Stanisława Augusta Poniatowskiego; F. zobowiązał się pójść z Rossyą ręka w rękę dla przeparcia tej kandydatury wRzplitej: i na tej zasadzie, za tę cenę, doszło nareszcie, w zamian za nieuskuteczniony sojusz z Piotrem z czerwca 1762    r., inne,

nieskończenie ważniejsze i trwalsze, przymierze, pomiędzy F-em a Katarzyną II (11 kwiet. 1764). Zawarte na lat osiem, to przymierze, nieocenione dla F a, pilnowane przez niego jak oko w głowie, będące odtąd główną podwaliną jego bezpieczeństwa i siły, jego planów i nadziei, zawczasu, przed upłynięciem, odnowione zostało, naprzód w 1769 r. na dalsze lat osiem (licząc od końcowego terminu 1772 r., a więc do 1780 r.), a następnie odnowione powtórnie w 1 777 r., znów na lat osiem (licząc od nowego terminu końcowego 1780 r., a więc do 1788 r.). Co jednak najważniejsze: potrafił F. w swoim czasie z tego nieoszacowanego pod każdym względem przymierza wydobyć korzyść ogromną a realną: pierwszy podział Polski. Obiór Stanisława Augusta, przeprowadzony przez niego łącznie z cesarzową, po niewielu latach stał się punktem wyjścia konfederacyi barskiej; ta znowu wywołała wojnę rossyjsko-turecką; stąd znowu doszło do zbliżenia, a nawet przymierza Francyi z Austryą, która nie chciała i nie mogła pozwolić na przewidywane skutki przewagi oręża rossyjskiego nad tureckim. Skorzystał z tego powodzenia F. dla wywarcia przez siebie milczącego nacisku z jednej strony na Austryę, z drugiej strony—na własną sojuszniczkę, Rossyę. Zjechał się w 1769 r. u siebie, na swoim już Szląsku, w Nisie, z ce

sarzem Józefem Il-gim; w roku następnym 1770, rewizytował go na Morawach w Nowem Mieście; podburzał go przeciw groźnym zaborczym planom tureckim cesarzowej; jednocześnie, wyprawiwszy do Petersburga brata swego, ks. Henryka, straszył cesarzową Katarzynę nieprzyja-cielskiemi przeciw niej zamiarami sprzymierzonego z Turkami Józefa: i tak, sposobem licytacyjnym, siebie uczynił panem położenia. Nasunęła się tym sposobem pozornie sama przez się, w rzeczywistości zaś podsuwana przez F-a, podchwycona przez cesarza Józefa, akceptowana przez cesarzową Katarzynę, myśl zupełnie szczególna, w istocie oddawna już dojrzewająca, czekająca tylko dla swego uskutecznienia tej pierwszej nadarzonej okazyi i tej pierwszej praktycznej inicyatywy: myśl mianowicie, ażeby nareszcie uwolnić Austryę od groźby natychmiastowych wielkich rossyjskich na Porcie zdobyczy, ażeby obadwa mocarstwa, Rossyę i Austryę, uwolnić od groźby niewiadomych postanowień stojącego między niemi z wolnemi rękoma zbrojnego superarbitra pruskiego, ażeby ten skomplikowany rezultat osięgnąć jednym najprostszym sposobem: kosztem potrójnym odszkodowania trzech mocarstw w sąsiedniej Rzplitej, t. j. kosztem podziału Polski. Ta myśl właściwie stała w rażącej sprzeczności do pierwotnej polityki rossyjskiej względem Polski, wykreślonej w rysach głównych przez Piotra Wielkiego, a dążącej raczej do pochłonięcia i złączenia z Rossyą wszystkiej Rzplitej, aniżeli do przypuszczenia dwóch zachodnich sąsiadów do udziału w zyskach polskich. Zboczenie polityki rossyjskiej od tych pierwotnych dążeń Piotrowych i skierowanie jej praktyczne do łożyska czynności ściśle podziałowych, należy uznać zatem w pierwszym rzędzie za wynik usiłowań F-a. Jeśli tym sposobem wytworzenie najpierwotniejszych warunków, umożliwiających wogóle ewentualność podziałową, sprowadzone było przez dotychczasowe trudy polityki rossyjskiej w Polsce, zwłaszcza w dobie obu Augustów; jeśli następnie formalna pobudka dana była przez Austryę, przez jej stanowisko wobec sprawy zachodniej wogóle, oraz konfederacyi barskiej i wojny rossyj-sko-tureckiej w szczególności, a zarazem przez Austryę również dane najpierwsze hasło do samego wykonania akcyi podziałowej, przez najwcześniejsze zagarnięcie Spiżu: to natomiast podniesienie zasadnicze i stosowanie myśli formalnego podziału, uczynienie tej myśli dla dwóch mocarstw spółdzielczych koniecznością polityczną, rozszerzenie jej od pojęcia przygodnych, urywkowych zysków do znaczenia wytycznego aktu dziejowego, stanowi własność duchową F-a. Akt podziałowy podpisany został w Petersburgu d. 5 sierp. 1772 r. F. zabierał całe Prusy Królewskie, Warmię, oraz okrąg Noteci, z wyłączeniem Gdańska i Torunia, t. j. 660 mil kwadr, i z górą pół miliona mieszkańców. Potrafił

zresztą F., przy czynnościach demonstracyjnych, przez jawne pogwałcenie paktu petersburskiego oraz umowy z sejmem warszawskim zawartej, posunąć jak najdalej swoje nowe granice ze strony t. zw. linii Noteci. Ilościowo zyskał on na podziale znacznie mniej od spółdzielców, przeszło trzy razy mniej od Rossyi: jakościowo przecież, w stosunku do dotychczasowych swoich posiadłości, oraz ze względu na uzyskane nareszcie połączenie Prus książęcych z Brandenburgią, przez ustaloną konsolidacyę państwa Pruskiego, zyskał najwięcej. Przy dokonaniu dzieła rozbiorowego główną podstawę dla F-a stanowiło przymierze rossyjskie. Niebawem w innej zgoła potrzebie wypadło mu z tego przymierza nowe, tym razem, coprawda, już tylko bierne, ale nader ważne, wyciągnąć korzyści. Stało się to z powodu sprawy bawarskiej. Gdy po zakończeniu wojny tureckiej przez pokój kainardżyjski (1774), Rossya przystępowała bez pośpiechu, ale z niecofnionym jawnie zamiarem, do zajęcia Krymu, cesarz Józef II ze swej stro-ny wyciągnął rękę po Bawaryę, w zamiarze zamiany tego elektorstwa na odległe posiadłości niderlandzkie. Byłoby to potężne wzmocnienie domu habsburskiego, byłaby potężna z tej strony konsolidacya dziedzictwa tego domu w Niemczech, która nietylko byłaby zrównoważyła, ale przeważyła, wszelkie polskie nabytki pruskie. Zrozumiał to i za wszelką cenę temu oprzeć się postanowił F. Tak wynikła w 1778 r. nie-krwawa, lecz arcydoniosła wojna bawarska, bez wielkich bitew, nazywana zbrojną negocya-cyą pomiędzy Prusami a Austryą. Austrya tym razem była i lepiej przygotowaną, i ostrożniejszą, niż w poprzednich wojnach szląskich i Siedmioletniej; F. był już starcem, rezultat byłby mógł wypaść na jego niekorzyść,—gdyby jeszcze tym razem nie miał on za sobą potężnego poparcia w przymierzu rossyjskiem. Pod naciskiem Rossyi, która w tym wypadku poraź pierwszy wystąpiła w całej świetności superarbitra Europy Zachodniej i odegrała w Niemczech tę samą rolę górującą, jaką dotychczas odgrywała w Rzplitej, przy medyacyi pełnomocnika cesarzowej Katarzyny, Repnina, doszedł między F-em a Józefem pokój cieszyński (13 maja 1779), gdzie Marya Teresa i Józef musieli raz jeszcze ugiąć się przed wolą F-a i wyrzec się swoich zamiarów bawarskich. Ale tutaj też był kres wielkich powodzeń politycznych starego F-a. W 1780 r. nastąpił w Mo-hylowie zjazd cesarza Józefa z cesarzową Katarzyną. Dokonało się z tej strony zupełne ponowne „odwrócenie alliansów.” W maju następnego, 1781 r., w drodze tajnych pism odręcznych Józefa i cesarzowej, zawarte zostało tajne przymierze austro-rossyjskie, mające bezpośrednio na celu urzeczywistnienie wspólnemi siłami olbrzymiego „greckiego projektu”, t. j. dokonanie podziału Turcyi, zarazem zaś, tern sa

mem, skierowane przeciw F-owi. Pomiędzy Rossyą a Prusami następuje ochłodzenie. Serdeczna, obfita, zażyła korrespondencya osobista, prowadzona dotychczas pomiędzy F-em a cesarzową Katarzyną, odtąd chłodnie, słabnie, w końcu zupełnie się urywa, a zastąpioną zostaje przez równie serdeczną i częstą pomiędzy cesarzową a Józefem. F. znajduje się naraz w położeniu zupełnie odosobnionern. Napróżno swego bratanka a następcę, Fryderyka Wilhelma, posyła do Petersburga, napróżno zmusza do najszykowniejszych wysiłków swoją w Petersburgu kreaturę, rossyjskiego ministra Panina; wszystko to na nic: przerwanego związku z Rossyą— choć formalnie trwa jeszcze przymierze do

il

Wi I

ISiil

SM

Fig. 60.

Fryderyk II „Wielki”,

podług portretu malowanego przez Chodowieckiego, a potem sztychowanego przez Daniela Bergera w Berlinie 1777 roku.

1788 r. — odnowić niema sposobu. W takiem położeniu odosobnionern zastało F-a nowe przesilenie bawarskie. Po ostatecznem przyłączeniu Krymu do Rossyi (1783 r.), cesarz Józef, mocny teraz związkiem rossyjskim, podniósł powtórnie myśl „zamiany” Bawaryi, tytułem „odszkodowania” dla siebie w Niemczech za zdobycz rossyjską na Wschodzie. F., choć teraz w nieskończenie trudniejszej sytuacyi, niż przed siedmiu laty, nie mając już za sobą, lecz mając przeciw sobie, Rossyę, popierającą tym razem, przynajmniej pozornie, zamiary cesarza, okazał jednak i w tym wypadku niezłomną moc ducha, niepospolitą przedsiębiorczość i zmysł polityczny. Przeciw „despotycznym”, „autokratycznym”, „bezprawnym” zamysłom bawarskim cesarza

A.

Józefa, zagrażającym nietykalności ustaw Rzeszy—tylekroć przecie przez samego F-a zdeptanych— zagrażającym oraz udzielności i niezawisłości pomniejszych członków Rzeszy, F. powziął i uskutecznił ważną w swoich następstwach myśl „Związku książąt” (Fürstenbund), skierowanego przeciw uroszczeniom cesarza Józefa i domu habsburskiego. W tym celu zawarł na-samprzód związek potrójny z elektorem hanno-werskim i saskim, w Berlinie (23 lipca 1785), wzmocniony następnie przystąpieniem większej części drobniejszych książąt i książątek niemieckich. Jednocześnie F. zbliżył się do Francyi, z którą od czasów wojny Siedmioletniej, a właściwie od pokoju drezdeńskiego, kiedy ją był wydał po raz wtóry na sztych Austryakom, najchłodniejsze utrzymywał stosunki; umiał wyzyskać naturalne obawy francuskie przed nie-zmiernem wzmocnieniem Austryi przez planowaną zamianę bawarską. Zbudziwszy tym sposobem przeciw tym planom bawarskim Józefa opór podwójny, ze strony złączonych pod swo-jem przewodnictwem Niemiec, oraz ze strony Francyi, zmusił cesarza, bez wydobycia oręża, do wyrzeczenia się po raz wtóry pięknej mżonki bawarskiej. To był ostatni przebłysk energii Fryderykowej. Odtąd, przyciśnięty wiekiem i chorobą, bez żadnego przyjaciela w Europie, bez żadnego bardziej przyjaciela we własnym kraju, bez żadnej na przyszłość nadziei, owszem, w niewzruszonem przekonaniu, że za lichego jego następcy musi runąć nietrwały gmach potęgi pruskiej, przez niego samego osobistym wysiłkiem, osobistem ryzykiem, wzniesiony, przeżywał ostatnie lata, mnożąc bezustanku swój skarb, wzmacniając armię, wglądając osobiście, śród ciągłej najczęściej pracy, we wszelkie szczegóły zarządu, administracyi i dyplomacyi, zaś ze szczególnem zamiłowaniem studyując mapy geograficzne podzielonej Polski, w tej myśli, jak wyraża się w jednym ze swoich testamentów politycznych, że Prusom wypada w dalszym ciągu obierać z posiadłości Rzpiltą powoli, systematycznie, zabierając miasto za miastem— przedewszystkiem, oczywiście, Gdańsk i Toruń — wioskę za wioską, „liść za liściem, jak główkę kapusty”. Taka mapa Polski leżała na jego biurku w jego gabinecie w dniu jego śmierci. Zmarł w siedemdziesiątym piątym roku życia, zostawiając państwo znacznie zwiększone, wzmożone niepomiernie, zostawiając pięćdziesiąt kilka milionów talarów w brzęczącej monecie i 200 tysięcy najsprawniejszego w Europie żołnierza, zostawiając w dziejach imię wyjątkowe, groźne i złowróżbne.—Por. „Oeuvres de Frédéric le Grand” (w 31 tom., wyd. przez Akademię berlińską pod kierunkiem hi-storyografa Preussa); „Politische Correspondenz Friedrich d. Grossen” (również pod kierunkiem Akademii berlińskiej wychodzącą podziśdzień; dotychczas 34 tomy, dochodzące do 1766 r,);

„Briefwechsel F. d. Gr. mit Grumbkow u. Mau-pertuis” (wyd. Koser w „Publ. aus d. preuss. Staatsarch.”, T. 72, 1898); wszystkie niemal pamiętniki spółczesne, zwłaszcza ob. Dohma „ Denkwürdigkeiten ” ; korrespondencya króla z Solmsem, posłem w Petersburgu, i cesarzową Katarzyną, w Sborniku Ross. Tow. Hist, w Pe-tersb.; z posłem w Warszawie Carolathem i Be-noît’em, ogł. przez Haüssera w „Forsch, z. Deutsch. Geschichte” i t. d.— Mnóstwo opracowań, z których zasługują na uwagę: Preuss „Friedrich d. Grosse” i Carlyle „Frederick the Great”, obiedwie rzeczy skroś apologetyczne, ale zawierające ważne przyczynki źródłowe; nowe studya ks. Brogliego „Frédéric le Grand et Marie Terèse” i t. d., monografie Droysena, Dunckera, Lehmanna, ogólne dzieła Arnetha, Sołowiewa, Beera i t. d. Osobno stoi świetne studyum Macaulaya o Fryderyku; znakomity Anglik „domyślał się” w wielu punktach, lecz naogół najtrafniej pochwycił istotę duszy królewskiej. Szczegóły bliższe w Bibliografii Dahl-manna-Waitza. wyd. Steindorfa (1894), opracowane pod lit. Fryderyk W. przez znakomitego niemieckiego znawcę dziejów Fryderykowych, prof. Lehmanna.

Fryderyk Wilhelm II, król pruski (* 25 września. 1744—f 16 listopada 1797), bratanek i następca poprzedniego, był synem pierworodnym drugiego brata Fryderyka II, ks. Augusta Wilhelma i księżniczki brunświckiej, Ludwiki Amelii, rodzonej siostry małżonki swego stryja a króla. Jego ojciec, August Wilhelm, za bez-dzietności Fryderyka II, był uważany za następcę tronu i nosił tytuł księcia Pruskiego (Prinz von Preussen)\ po jego śmierci przedwczesnej (f 1758) obdarzony został tym samym tytułem i ogłoszony księciem następcą czternastoletni F. W., któremu jednak w tym charakterze wypadło jeszcze przez lat blizko trzydzieści docze-kiwać się niecierpliwie zgonu groźnego stryja, a tem samem doczekiwać niezależności, władzy i korony. W rzeczy samej, zarówno ojciec, jak i syn, doświadczali stale jawnej niełaski swego brata a stryja, Fryderyka Wielkiego, który ani w jednym, ani w drugim nie widział stosownego po sobie sukcessora i bynajmniej pod tym względem się nie mylił, gdyż w żadnym nie było ani śladu jego niepospolitych talentów wojskowych i dyplomatycznych. Obchodził się też z obydwoma z lekceważącą, pogardliwą surowością. I podobnież jak on sam chowany był niegdyś pod żelazną rózgą swego ojca, Fryderyka Wilhelma I, podobnież teraz, łagodniej zapewne pod względem formy, lecz w istocie z niemniejszą bezwzględnością, traktował Fryderyk II młodego F-a W-a. Przedewszystkiem tak samo trzymał go krótko pod względem pieniężnym; wyznaczał mu skąpą pensyę, niewystarczającą na najpierw-sze potrzeby rozrzutnego F-a W-a, który też zaraz zaczął radzić sobie w ten sposób, że tal?

samo jak niegdyś Fryderyk, jako następca tronu, zaczął potajemnie brać zasiłki pieniężne ze źródeł najdwuznaczniejszych: od cesarza Józefa II, od w. księcia Pawła, od ks. kurlandzkiego Biro-na, a nawet od osób prywatnych, lichwiarzy i stręczycieli. Król domyślał się tych rzeczy, ale patrzył przez szpary. Niebawem, ciągle tym samym sposobem, jak był ongi traktowany przez własnego ojca, obszedł się Fryderyk z F-em W-em w arcyważnej sprawie matrymonialnej.

Katarzyną II. Jednak, choć zdaleka trzymany od polityki przez Fryderyka II, już wtedy, a zwłaszcza od czasu wojny bawarskiej (1778), F. W., jeszcze jako następca tronu, wprowadzany był potajemnie do spraw politycznych przez rozmaitych przedstawicieli rodziny królewskiej i gabinetu, a zwłaszcza przez ministra Hertz-berga. To też, kiedy nareszcie w 1786 r., po śmierci stryja, sam objął rządy jako F. W. II, wezwał zaraz na urząd pierwszego ministra tego samego usłużnego Hertzberga. Jako król, obecnie w dalszym ciągu, z większą jeno swobodą, odsłaniał światu wybryki swego prywatnego życia. Nie zrywając stosunku z Rietzową, związał się teraz z damą dworu swojej własnej małżonki, hrabianką Voss; natychmiast po wstąpieniu na tron uzyskał od usłużnego konsystorza berlińskiego zgodę na morganatyczne z nią małżeństwo; już w maju 1787 r. wziął z nią ślub w kaplicy zamkowej, pobłogosławiony przez pastora nadwornego, Zöllnera. Vossôwna, podniesiona do godności hrabiny Ingenheim, urodziła mu syna i zmarła w marcu 1789 roku. Natychmiast F. W. obejrzał się za nową bogdanką; znalazł ją w osobie hrabianki Denhofówny; odbyła się ta sama komedya z konsystorzem

W r. 1765, nie pytając księcia następcy o zdanie, ożenił go przymusem z Elżbietą Krystyną, księżniczką brunświcką. Nie było ucią-żliwem to małżeństwo przymuszone; zarówno mąż, jak żona, na swój sposób lekceważyli jawnie węzły ślubne: i co najważniejsza, urodziła się z tego małżeństwa jedna tylko córka, księżniczka Fryderyka, nie było natomiast synów.

Zaś o męskiego potomka, o zapewnienie sukces-syi, głównie chodziło królowi. Niewiele tedy pytając, rozwiązał Fryderyk już w 1769 r. ten niefortunny związek; księżnę rozwiedzioną odesłał do Szczecina, gdzie nadal wesołe prowadziła życie, a F-a W-a, znowu niewiele pytając go o zdanie, natychmiast ożenił powtórnie z Fryderyką Luizą, księżniczką heską. Stąd, już po roku, w sierpniu 1770 r. urodził się syn, pó- berlińskim, który ponownie udzielił swojej dys-źniejszy król Fryderyk Wilhelm III; w dalszym pensy; i ponownie, przez tegoż pastora, pobło-ciągu z tego małżeństwa urodziło się trzech sy- gosławione zostało drugie nieprawne, a czwarte nów, książęta: Henryk, Wilhelm i Ludwik, oraz z rzędu, małżeństwo F-a W-a, w kwietniu 1790 r., dwie córki: Wilhelmina i Augusta. Zaspokoiwszy Z tego znów małżeństwa morganatycznego z Den-w ten sposób główne wymagania surowego stry- hofówną miał F. W. dwoje dzieci: syna, później-ja, F. W. z zupełną już swobodą rzucił się w od- szego generała pruskiego i prezydenta ministrów, męty hulaszczego życia, dokąd zawsze pociągał hr. Brandenburg, oraz córkę, wydaną następnie go temperament lekkomyślny, niemiarkowany za księcia Anhalt Köthen, która przyjęła kato-żadnemi zgoła względami moralności lub chociaż- licyzm. Naogół więc miał F. W. jednocześnie by przyzwoitości i dobrego smaku. Wtedy już uprawnione dzieci z pięciu naraz związków: dwóch zaplątał się w sidła prostej dziewczyny, córki „prawnych”, dwóch „morganatycznych” i jedne-trębacza królewskiego, Wilhelminy Enke, która go „wolnego”. Tej krzyczącej niemoralności aż do końca jego życia nie wypuściła go ze w życiu prywatnem odpowiadał w zupełności swoich więzów, która po wielu latach miała mu cały nastrój i kierunek życia publicznego, a więc zamknąć oczy jako królowi, którą następnie oże- zarówno administracyi wewnętrznej, jako też, nił ze swoim zaufanym sługą, Rietzem, później w szczególności, polityki zagranicznej tego mo-zaś podniósł do godności hrabiny Lichtenau. narcliy. W sprawach wewnętrznych wnet po Z tą    kobietą miał dwoje dzieci: syna, który    objęciu rządów przez F-a    W-a rzeczywistą

otrzymał tytuł hrabiego Marchii, i córkę, hra- władzę wziął w ręce jego przyjaciel i kierownik, biankę Marchii, wydaną za hrabiego Stolberga. Woellner (ob.). Ten człowiek, łącznie z dru-Póki żył Fryderyk II, książę następca F. W. gim podobnej miary oszustem, Bischoffwerderem, nie był zgoła dopuszczany do spraw politycznych, byli wprowadzili F-a W-a, jeszcze jako następ-Jako    niemy tylko świadek uczestniczył przy    cę tronu,    do piety stycznej    i    mistycznej Sekty

zjazdach Fryderyka z Józefem w Nisie i Nowem „Rosenkreuzerów”, „Kawalerów Róży i Krzyża”, Mieście w 1769 i 1770, a potem w wojnie opętawszy jego słabą głowę za pomocą najpospo-o sukcessyę bawarską; raz jeden, jesienią 1780 r., litszych przesądów i szalbierstw, ukazując mu wysłany był do Petersburga z missyą polityczną, gadających nieboszczyków, cudotwórców, poszu-dla zrównoważenia odwiedzin petersburskich Jó- kiwaczy kamienia filozoficznego i t. d. Obecnie, zefa II, lecz, jakkolwiek wtedy zbliżył się do ci dwaj oszuści, wyzyskujący łatwowierność F-a w. ks. Pawła, natomiast nie mógł dojść do ła- W-a, złączeni nadto z kliką stręczycielską, krę-du z    cesarzową Katarzyną, skompromitował się    cącą się    koło Rietzowej,    a    wyzyskującą jego

tylko,    naraził na śmieszność i prawie wypędzo-    instynkty    hulaszcze, wzięli    go całkiem pod swo-

ny został z Petersburga. Odtąd datuje się oso- ją kuratelę jako króla. Wöllner został ministrem bista nieprzyjaźń pomiędzy nim a cesarzową I i objął sprawy wewnętrzne, Bischoffwerder, mia-

nowany adjutantem przybocznym nowego króla, na wszystko miał wpływ pierwszorzędny, do wszystkiego się wtrącał, zarówno do miłostek królewskich, jak do nieuczciwej gospodarki administracyjnej Wöllnera, jak wreszcie do równie nieuczciwych planów polityki zagranicznej, pozornie sterowanej przez starego Hertzberga. Pierwsze wystąpienie F-a W-a w Europie, w tej mianowicie ostatecznej dziedzinie wielkiej polityki, mogło wydawać się imponującem. A mianowicie, kiedy w Hollandyi wybuchły zamieszki, podsycane z Francyi, przeciw wielkorządzcy, ks. orańskiemu, żonatemu z rodzoną siostrą króla pruskiego, F. W., we wrześniu 1787 r. wysłał do Hagi armię pruską pod ks. brunświckim, który odrazu uśmierzył rokosz i przywrócił władzę Orańczyka. Ta pomyślna i łatwa hollender-ska „promenada wojenna” zaślepiła samego F-a W-a co do istotnych jego środków. Odtąd steruje w kierunku polityki mocarstwowej na wielką skalę. Wybuchła w tym czasie wojna turecka między Portą a sprzymierzonymi ze sobą cesarzową Katarzyną II i cesarzem Józefem II, zawiódłszy w pierwszych kampaniach nadzieje obu sprzymierzeńców, ujawniając niespodzianą wytrwałość Turcyi, a obezwładniając siły Rossyi i Austryi, otwiera F-i W-i możność urzeczywistnienia najśmielszych widoków. Wybuch wojny pomiędzy Szwecyą a Rossyą w 1788 staje się nowym pomyślnym dla Prus czynnikiem. Wobec takiej pomyślnej konjunktury, zawiera F. W. naprzód 13 kwiet. 1788 r. traktat sprzymierzeńczy z Rzplitą liollenderską, potem, 13 sierpnia

t. r.—przymierze podwójne z Hollandyą i Anglią. Jednocześnie prowadzi rokowania sprzymierzeńcze ze Szwecyą, Turcyą i Polską Chodziło już o wytworzenie potężnego systematu federacyjnego, którego środkiem byłyby Prusy, a który mógłby skorzystać z pomyślnej chwili dla wielkiej akcyi zaczepnej, skierowanej przeciw Austryi i Rossyi łącznie lub zosobna. Zawarta też w dalszym ciągu, w wykonaniu tej myśli, konwencya o subsydya pomiędzy Prusami a Szwecyą (31 maja 1789 r.), mocą której F. W. wypłacał Gustawowi III na prowadzenie wojny z Rossyą przeszło milion talarów, podpisany niebawem w Stambule traktat sprzymierzeńczy (20 stycz. 1790 r.) pomiędzy Prusami a Portą, mocą którego zobowiązywał się F. W. wziąć w obronę sułtana, nie dopuścić żadnych na Turcyi zdobyczy ze strony wojujących dworów cesarskich, zobowiązywał się nawet przywrócić Porcie utracony Krym, zobowiązywał się wreszcie wprost, w razie potrzeby, wypowiedzieć wojnę obu tym dworom, Rossyi i Austryi. Równocześnie szły układy sprzymierzeńcze z Rzplitą Polską, prowadzone w Warszawie przez posła Lucchesiniego, reprezentanta wojowniczego stronnictwa berlińskiego, popierane w Berlinie przez najbliższe, anglomańskie otoczenie królewskie, przez ks. brunświckiego i przyjaciół ambitnej panny Denhofówny, krzyżowane atoli z tej strony przez ministra Hertzberga, który wzdragał się przed czynem i przed ryzykiem wojennem, i który natomiast pomyślną konjunkturę polityczną, kłopoty tureckie Rossyi i Austryi, oraz groźną postawę Prus, związanych z Anglią, pragnął wyzyskać w drodze nie wojennej, lecz wyłącznie dyplomatycznej, dla uskutecznienia, samym naciskiem groźby, samym postrachem trzymanej w pochwie szpady pruskiej, swoich fantastycznych planów „zamiennych”, polegających na tern, aby Austryę zmusić do zwrócenia Rzplitej ziem galicyjskich, aby Rossyę zmusić do wyrzeczenia się większych na Turcyi zdobyczy, aby wreszcie zmusić Rzplitą Polską do wynagrodzenia Prus za uczynne pośrednictwo przez wydanie im Gdańska, Torunia oraz województw wielkopolskich. Mając na oku ten plan „zamiany” Ga-licyi za Wielkopolskę, Hertzberg, oczywiście, nie chciał dopuścić do przymierza z Rzplitą, której kosztem chciał się obłowić; pragnął tylko po przyjacielsku z nią rokować, podobnież jak ze Szwecyą i Turcyą, ażeby również podburzyć ją przeciw Rossyi i Austryi, i ażeby podobnież, samą groźbą widoków związku oręża pruskiego z polskim, jakoteż ze szwedzkim i tureckim, nastraszyć dwory cesarskie i wymusić pożądaną „zamianę”. O te widoki tylko, o groźbę, chodziło też Hetrzbergowi, który w gruncie rzeczy był przeciwny faktycznemu zawarciu przymierza zarówno ze Szwecyą, jak i z Rzplitą Polską, i w ostatecznej perspektywie, po dokonaniu pożądanej „zamiany”, marzył o powrocie do dawnego związku pomiędzy Prusami a Rossyą, zerwanego przed laty dziesięciu przez cesarza Józefa i przez związek austro-rossyjski. Wszakże te pomysły Hertzbergowskie nietylko nosiły na sobie piętno najwyszukańszego szalbierstwa, ale nadto, co najważniejsza, były sztuczną, biurokratyczną koncepcyą kuglarza-dyplomaty; zostały też zawczasu odkryte i przez dwór wiedeński, i przez petersburski, dzięki pochwyceniu i od-cyfrowaniu tajnych depesz Hertzberga, i skutkiem tego okazały się zupełnie niewykonalnemu Łatwo tedy udało się przedstawicielom przeciwnej, wielkiej wojennej polityki na dworze berlińskim, a w pierwszym rzędzie Lucchesiniemu, odciągnąć F-a W-a od tych fantastycznych i śmiesznych pomysłów i skłonić go, wbrew intencyom Hertzberga, do zawarcia umów sprzymierzeńczych naprzód ze Szwecyą i Turcyą, a następnie i z Rzplitą Polską. Tak doszedł nareszcie traktat sprzymierzeńczy polsko-pruski, podpisany w Warszawie 29 marca 1790 r., akt pierwszorzędnego w dziejach znaczenia, mocą którego F. W. wiązał się przymierzem odpornem z Rzplitą Polską, dawał 18 tys. posiłków, zarazem zaś zobowiązywał się do wzmocnionych posiłków w sile 30 tys. ludzi, a nawet do pomocy całą swą rozporządzalną siłą zbrojną na wypadek, „jeżeliby którekolwiek obce mocarstwo

iS

BK*

...y,

ëîV;-

tytułem jakichkolwiekbądź dawniejszych aktów i umów lub ich tłómaczenia, kiedykolwiekbądź lub jakimkolwiekbądź sposobem zechciało przyswoić sobie prawo mieszania się do spraw Rzplitej Polskiej lub jej dependencyi”. Pod osłoną takiego stosunku przyjaźni, a wreszcie takiego wyraźnego sojuszu z F-em W-em, warszawski sejm czteroletni przedsięwziął cały szereg uchwał reformatorskich i emancypacyjnych, skierowanych przeciw dworom cesarskim, a obliczonych, w ostatecznym wyniku, na wojnę Prus z temi dworami. W rzeczy samej, na wiosnę 1790 r. wojna pomiędzy Prusami a Austryą wydawała się nieuniknioną. F. W. osobiście na czele ca-

mm

Au

'■fps

-i

fiSSlÉffiLsWi hHEĆSSf É

'KÖlfcsSOKl U KKXg=|f ': • ~~•

ÜÜ

Fig. 61.

Fryderyk Wilhelm II, król pruski, podług portretu malowanego przez H. Schrödera, a potem sztychowanego przez J. J. Clemens’a w J793 r.

łej swojej armii stanął w Reichenbachu, na granicy szląskiej. Na konferencyach reichen-bachskich z posłami austryackimi, wbrew życzeniom strwożonego Hertzberga, a z natchnienia Lucchesiniego, ściągniętego tutaj do obozu z Warszawy, F. W. rozkazał postawić Austrya-kom ultymatum jaknajostrzejsze, domagające się zupełnego zrzeczenia się wszelkich nabytków tureckich, a zredagowane umyślnie w ten sposób, aby jego przyjęcie uczynić dla Austryi niemożli-wem i przez to doprowadzić do wypowiedzenia wojny. Jednak następca Józefa II, sprytny i ostrożny cesarz Leopold II, najniespodzie-waniej zaakceptował wszystkie żądania pruskie

i w ten sposób wojny uniknął, kosztem kon-wencyi reichenbachskiej (27 lipca 1790), ustalającej dla Astryi status quo od strony Turcyi, w myśl ultymatum tureckiego, będącej więc pozornie upokorzeniem dla cesarza, będącej jednak w istocie rzeczy ciężkim zawodem dla F-a W-a, gdyż w ten sposób wstrzymane zostały jego zamysły wojenne przeciw Austryi. Skutki tego zawodu odbiły się natychmiast na przymierzu polsko-pruskiem, które, obliczone na wojnę Prus z Austryą i z Rossyą, z chwilą usunięcia zatargu pomiędzy F-em W-em a cesarzem, utraciło połowę swoich widoków, weszło w okres tajnego jeszcze rozkładu, i wspierało się odtąd jedynie na ewentualności zatargu pomiędzy F-em W-em a cesarzową Katarzyną. Istotnie, za nadejściem najbliższej, sposobnej do kampanii, pory wiosennej w 1791 r., z kolei nastąpiło zaostrzenie stosunków pomiędzy Prusami a Rossyą, mające już tym razem niechybnie doprowadzić do wojny. W przewidywaniu tej mianowicie wojny prusko-rossyjskiej sprzymierzona z F-em W-em Rzplita Polska zdobyła się na zamach stanu warszawski, znany jako Ustawa 3 maja 1791 r. I tym razem jednak chwiejność F-a W-a, różnolitość rozstrzelonych wpływów i dążeń w jego najbliższem otoczeniu i w mini-steryum, w związku nadto z niespodzianem odstępstwem Anglii, która w zamierzanej wojnie rossyjskiej miała odegrać rolę pierwszorzędną, a która w ostatniej chwili cofnęła się od tej wojny; wszystkie te czynniki, razem wzięte, sprowadziły ponownie rozwiązanie pokojowe, a tern samem odebrały ostatnią podstawę traktatowi przymierza polsko-pruskiego i otworzyły wstęp akcyi berlińskiej, dążącej wprost do zerwania tego przymierza, do pogodzenia F-a W-a już niętylko z cesarzem Leopoldem, ale i z cesarzową Katarzyną, ostatecznie zaś prowadzącej do drugiego podziału Polski. Tak się też stało. Po parotygodniowych jeszcze wahaniach zapadła w Berlinie, w połowie czerwca 1791 r., stanowcza decyzya do zerwania przymierza prusko-polskiego oraz córy chlej szego odnowienia zerwanych związków prusko-rossyjskicb. W takich już widokach zredagowaną została wiedeńska konwencya prusko-austryacka, 25 lipca 1791 r., zastrzegająca wyraźnie przystąpienie Rossyi; w takim duchu odbył się zjazd F-a W-a z cesarzem Leopoldem w Pillnitz (25 sierp. t. r.), pod dachem elektora saskiego, wskazanego już przez sejm warszawski sukcessora korony polskiej, któremu wszakże przy tej okazyi już żadnych pozytywnych obietnic starał się nie dawać F. W.; w takiej nareszcie myśli podpisany został w Berlinie (7 lut. 1792) formalny traktat przymierza między F-em W-em a Leopoldem, skierowany przeciw Francyi rewolucyjnej, a warujący ciągle przystąpienie Rossyi, zaś w sprawach Rzplitej wzmiankujący już tylko ogólnikowo o jakiejś „wolnej ustawie” (une constitu-

tion hire), zamiast o konkretnej, uchwalonej junktur politycznych, krępujących ambitne za-dzięki pruskiemu przymierzu i formalnie przez mysły F-a W-a. Z jednej strony rad on był po-F-a W-a approbowanej, Ustawie 3 maja. Jedno- wstanie Kościuszkowskie zużytkować przeciw cześnie w lutym 1792 r. zaczął F. W. przez znienawidzonej Austryi, którą na Zachodzie wy-posła swego w Petersburgu, Goltza, wprost ro- stawił na sztych wobec zwycięskich wojsk kowania względem odnowienia prusko-rossyjskie- francuskich; z drugiej — zachowywał się rów-go sojuszu, oraz względem drugiego podziału, nie dwuznacznie wobec wojsk cesarzowej W rzeczy samej, już w sierpniu 1792 r. stanął w Petersburgu traktat sprzymierzeńczy prusko-rossyjski; w połowie grudnia t. r. umówiono tamże wszystkie szczegóły drugiego podziału Rzplitej, pomiędzy Prusami a Rossyą, zaś 23 stycz. 1793 r. stanął formalny petersburski drugi traktat podziałowy prusko-rossyjski. F. W., wczorajszy sprzymierzeniec Rzplitej, otrzymał z tego aktu upragnioną oddawna Wielkopolskę, t. j. województwo Poznańskie, Gnieźnieńskie,

Katarzyny, zdezelowanych przez niespodzianki, doznane w Warszawie, Wilnie i pod Racławicami. Śród takich warunków oblężenie Warszawy przez Prusaków trwało bez żadnego skutku aż do początku września, póki w końcu F. W., zaniepokojony wyprawą Dąbrowskiego do Wielkopolski, dnia 6 września 1794 r. ze wstydem nie cofnął się od oblężenia, aby coprędzej z pod Warszawy wrócić do Prus. Oręż rossyjski pod Fer-senem i Suworowem rozstrzygnął losy powstania i F. W., który, w tajnej nadziei zużytkowania wypadków polskich, był naraził sobie dwu-znacznem zachowaniem się jednocześnie i Rossyę, i Austryę, ujrzał się naraz odosobnionym, kiedy natomiast oba dwory cesarskie powróciły do dawnego swego związku. Jak przed dwoma laty za plecami cesarza Franciszka F. W. był uskutecznił drugi traktat podziałowy petersburski, tak samo obecnie, poza plecami króla pruskiego, doszedł w Petersburgu trzeci traktat podziałowy (3 stycz. 1795). Lecz i F. W. ze swej strony postarał się o zabezpieczenie swego odosobnionego stanowiska: zdradzieckie rokowania, prowadzone już od 1794 r. przez Moellendorfa, uwieńczone zostały przez zawarcie traktatu ba-zylejskiego pomiędzy F-em W-em a Rzplitą Francuską (5 kwiet. 1795 r.) aktem pierwszorzędnego dziejowego znaczenia, gdyż pierwszym aktem porozumienia starej Europy z Rewolu-cyą, kardynalnym aktem zdrady Prus względem Niemiec, właściwym wstępem do ery Napoleońskiej. Teraz, wsparty związkiem z potężną Turcyą, F. W. mógł rozpocząć targi względem swego przystąpienia do trzeciego podziału Polski: chciał mianowicie zatrzymać dla siebie Kraków i Galicyę Zachodnią: jednak, choć z żalem, wobec niewzruszonego oporu Austryi i Rossyi, musiał wyrzec się tego marzenia i zadowolnić się działem, przyznanym mu ostatecznie przez umowę prusko-rossyjską z d. 24 paźdz. 1795 r. oraz przez umowę demarkacyjną prusko - au-stryacką z d. 21 paźdz. 1796 r., a obejmującym około 1 000 mil kwadratowych z milionem mieszkańców, ale tym razem część główną byłej Rzplitej, Mazowsze, z jej sercem, Warszawą. Były to niewątpliwie znaczne korzyści, zdobyte w cią-

Kaliskie, Sieradzkie, Łęczyckie, część Rawskiego, cześć Brzeskiego, ziemię Dobrzyńską: Częstochowę, Gdańsk i Toruń, ogółem przeszło 1 000 mil kwadr, z ludnością 1 300 000 mieszkańców. Cała ta negocyacya i traktat podziałowy odbyły się pomiędzy Prusami a Rossyą. z wyłączeniem Austryi i nawet w znacznej części zgoła bez jej wiedzy, t. j. bez wiedzy nowego sprzymierzeńca F-a W-a, jakim teraz był cesnrz. Ale F. W. udoskonalał się ciągle w sztuce wyprowadzania w pole swoich sprzymierzeńców. Uzyskawszy z wielkim trudem od sejmu grodzieńskiego zatwierdzenie podziału (wrzesień 1793 r.), głównie przy pomocy rossyjskiej, już w następnym roku, z chwilą wybuchu powstania Kościuszkowskiego, F. W. najdwuznaczniejszą odegrał rolę, zarówno względem Rossyi, Austryi,

Anglii, jakoteż względem powstańców. Prawie spółcześnie z wybuchem nad Wisłą zawarł był traktat o subsydya z Anglią (19 kwiet. 1794 r.), który, za hojną zapłatę, zobowiązywał go do pozostawienia i wytężenia wszystkich sił pruskich nad Renem przeciw zwycięskim armiom rewolucyjnym. F. W. włożył do kieszeni milionowe subsydya angielskie, lecz zostawił nad Renem tylko słaby korpus pod generałem Moellendor-fem, który nadto miał sobie poufnie zlecone nietylko nie pomagać Austryakom, lecz nawet pocichu rozpocząć zdradzieckie tajne rokowania z nieprzyjacielską kwaterą główną francuskiej armii nadreńskiej generała Michauda; zaś jednocześnie główna armia pruska, już w maju 1794 r., więc zaledwo w kilka tygodni po zawarciu tamtego subsydyowego traktatu z Anglią, wbrew zobowiązaniom w tym traktacie zaciągniętym i już z góry hojnie zapłaconym, opuściła swoje pozycye nad Renem i pod osobistem dowództwem gu dziesięcioletniego panowania, lecz okupione F-a W-a wkroczyła do Polski, aby na- własny pogwałceniem na wszystkie strony najprostszych rachunek operować nad Wisłą. Nastąpiło spo- zasad prawa narodów i honoru monarchy. Pod tkanie Prusaków z Kościuszką pod Szczekocinami żadnym zaś względem nie były one trwałe. Już (6 czerw.), wzięcie Krakowa (15 czerw.), zaczę- w 1796 r. F. W. przyjmował na audyencyi Dą-ło się wreszcie, od połowy lipca, oblężenie browskiego w mundurze generała wojsk polskich Warszawy przez armię pruską. Cała ta akcya i odbierał od niego projekty powszechnego po-odbyła się atoli śród najdwuznaczniejszych kon- wstania i odbudowania Rzplitej kosztem Austryi

A.

i Rossyi. Ale do jakiejkolwiek większej akcyi politycznej już nie był zdolnym król, który ostatnie lata spędził w istotnym stanie rozkładu pod względem duchowym, moralnym i nawet fizycznym. W podobnym stanie rozkładu znajdowała się administracya pruska, dotychczas słynna ze swej sprawności i ścisłości, zaś w okresie rządów F-a W-a doprowadzona do zupełnego rozprzężenia. Szczególnie objawiło się to przy zagospodarowaniu dwóch nowych działów polskich, gdzie z niesłychanem łupiestwem rozrządzano skonfiskowanemi dobrami narodowemi

1    prywatnemi, z oczywistą krzywdą, już nietylko zabranego kraju, lecz samego skarbu pruskiego. O ten skarb zresztą nikt teraz się nie troszczył; każdy zarywał go wedle możności: to też skarb pruski, który przy objęciu rządów przez F-a W-a zawierał kilkadziesiąt mil. tal., zebranych przez Fryderyka II, przy śmierci F-a W-a przedstawiał deficyt przeszło 20 milionów. Prawda, że w tym dziesięcioletnim okresie bez wielkich wysiłków wojennych udało się F-owi W-owi zwiększyć obszar Prus o przeszło

2    000 mil kwadr., a ludność o półtrzecia mil. mieszkańców. F. W. zmarł w 54-tym roku życia, piastowany przez swoją metresę, Lichtenauową, pokłócony z najbliższą rodziną, znienawidzony we własnem państwie i w Europie, pozostawiając po sobie haniebną pamięć w dziejach—Por. Philippschn „Friedr. Willi. III” (2 t.). Pamiętniki Cölna, Dohma, Massenbacha, pani Lichtenau, Malmesburego, Dąbrowskiego i t. d.; opracowania i dokumenty u Bailleu, Sorela, Herrmanna, Vivenota, Martensa itd.; por. Askenazy „Przymierze polsko-pruskie” (1900).

Fryderyk Wilhelm III, król pruski (* 3 sierpnia 1770 — f 7 czerwca 1840), syn poprzedniego, przyzwoite odebrał wychowanie, nietyle dzięki troskliwości rozwiązłego ojca, który dbał o niego niewiele i mógł dlań stanowić przykład najgorszy pod każdym względem, ile dzięki staraniom zacnego guwernera, hi. Karola Briihla, który był synem osławionego polsko - saskiego ministra, a wyjątkowym naówczas okazem uczciwego człowieka na dworze Fryderyka Wilhel-helma II. W jego wychowańcu, młodym F. W., przeważały też naogół instynkta uczciwości i przyzwoitości, których próżnoby szukać w duszy ojcowskiej; ale umysł, na podobieństwo ojcowskiego, ociężały i raczej ograniczony, przy-tem charakter, przypominający ojca brakiem wyrobienia i podatnością na obce wpływy, nie byłby on zapewne śród żadnych warunków wydatną osobistością historyczną, zaś rzucony przez dzieje w sam środek odmętów ery napoleońskiej, przez całe życie rządzony był bądź przez najbliższych sobie ludzi, bądź przez okoliczności zewnętrzne. Zaślubiwszy (24 paźdz. 1793 r.) młodą, siedemnastoletnią księżniczkę meklem-burską, Luizę (ob.), piękną i ambitną, szczęśliwy w małżeńskiem z nią pożyciu, wcześnie je-

TCnc. Powhz. Thistr. Żarz. 182 T. XXIII.

dnak poddał się politycznym jej wpływom. Objąwszy rządy po ojcu w r. 1797, zajął się uporządkowaniem administracyi i finansów krajowych, sam dając pierwszy przykład oszczędności w wydatkach i spokojnego życia, po orgiach poprzedniego panowania. W myśl traktatu bazylejskiego, obecnie przez pakta lunewil-skie (1801 r.), odstąpił Francyi ziemie pruskie na lewym brzegu Renu, biorąc za to, z mocy t. zw. aktu Reichsdeputations hauptschluss (25 lut. 1803) dziesięćkroć większe odszkodowanie, 240 mil. kwadr, i prawie ¹/,₂ mil. mieszkańców, w samych Niemczech, sposobem seku-laryzacyi dóbr duchownych. Tym sposobem ludność Prus wzrosła do 10-ciu milionów mieszkańców. Te korzyści były ciągle wyzyskiwaniem przez Prusy anormalnego związkowego ich stosunku z Francyą, ustalonego przez traktat ba-zylejski. Ale była też strona odwrotna medalu: a mianowicie, tamten stosunek pociągał za sobą pogorszenie stosunku z Austryą, Anglią i Ros-syą. Wystąpiło to wyraźnie zwłaszcza w chwili objęcia rządów w Rossyi przez cesarza Aleksandra I. Nastąpiło zerwanie ponowne pomiędzy Rossyą a Francyą; Prusy ciągle zachowywały przyjazną dla Francyi neutralność. Zrodziła się wtedy w 1805 r. w Petersburgu myśl nowej koalicyi, skierowanej już nietylko przeciw Francyi, ale i przeciw Prusom, myśl dążąca do odebrania Prusom wymuszonych .przez nie dwóch ostatnich zaborów, a przedewszystkiem Warszawy, myśl wielka, płodna, pod każdym względem dla Rossyi pożyteczna, a wypracowana w umyśle ówczesnego ministra spr. zagr. ros-syjskiego, ks. Adama Czartoryskiego. Uprzedzony został jednak F. W. o grożącem niebezpieczeństwie, uprzedzony zwłaszcza przez zaciętych ks. Adama nieprzyjaciół w otoczeniu cesarza Aleksandra. W Puławach, dokąd przybył cesarz jesienią 1805 r., w zamiarze wtargnięcia do Prus Polskich, otrzymał Aleksander i przyjął zaproszenie F. W-a do Berlina. Tutaj, w Poczdamie, u trumny Fryderyka Wielkiego, dwaj młodzi monarchowie, F. W. i Aleksander, zaprzysięgli odnowioną przyjaźń prusko-rossyj-ską, potwierdzoną formalnym traktatem tajnym poczdamskim (3 listop. 1806), warującym przystąpienie Prus do koalicyi przeciw Napoleonowi. Runęły plany Czartoryskiego. Ale po kilku tygodniach runęły też zamysły koalicyjne, skutkiem porażki pod Austerlitz (2 grudnia). Wysłał był tymczasem F. W. do Wiednia, gdzie już był obozował Napoleon, pełnomocnika, Haug-witza, aby groźbą zbrojnego pośrednictwa nacisnąć cesarza Francuzów: bitwa austerlitzka od-razu zmieniła sytuacyę, i wystraszony Haugwitz, zamiast grozić, podpisał w Scboenbrunn pod Wiedniem (15 grud. 1805) konwencyę pokorną z Napoleonem, zatwierdzającą dotychczasowe związki sprzymierzeńcze prusko-francuskie i poręczającą wzajemne posiadłości. Jeśli tajny

47

pń "FTĄ" > :.:XV? 1S3

i

PpSiflKSlEff

fil

BU

JL " i

im

traktat poczdamski był zdradą bazylejskiego traktatu, teraz z kolei konwencya sclioenbruń-ska była zdradą poczdamskich zobowiązań. Ta zdrada narazie dobrze opłaciła się Prusom, gdyż z rąk Napoleona wzięły upragniony oddawna Hanno wer (1 kwiet. 1806). Ale niebawem par-tya wojenna w Berlinie, ześrodkowana w osobie ambitnej królowej Luizy, a popierana przez wpływy i pieniądze angielskie i rossyjskie, wzięła górę: F. W. zdecydował się na wojnę z Napoleonem i wydał rozkaz do mobilizacyi armii (9 sierp. 1806), posłał Napoleonowi gwałtowne ultimatum (7 paźdz.), wydał manifest wojenny (10 paźdz.); po kilku dniach rozbity na głowę pod Jeną i Auerstaedtem (14 paźdz.);

1 i ; ■'

I ' ! !

pJW

mim ’ K "

da

mm

Fig. 62.

Fryderyk Wilhelm III, król pruski, podług portretu malowanego przez Gerarda, a potem sztychowanego przez L. Buchliorna około 1808 r.

całe Prusy zalane przez Francuzów; Napoleon wjeżdża do Berlina. Nadzieja pomocy ros-syjskiej podtrzymywała jeszcze F-a W-a, zagnanego aż do Memla; odrzucił propozycye, czynione mu teraz jeszcze przez Napoleona, aby złączyć się z nim przeciw Rossyi. Zwycięstwo Napoleona pod Friedlandem (14 czerw.) rozwiało ostatnie złudzenia; Królewiec, ostatnie schronienie F-a W-a, zajęty przez Francuzów; król pruski był w tej chwili królem bez państwa. Traktaty tylżyckie zostawiły F-owi W-owi zaledwo połowę jego posiadłości; ten ułamek obciążony został nadto ogromną summą długu wojennego, przyznanego Francyi, obciążony tymczasowo przez okkupacyę francuską, nie wyłączając stolicy, Berlina, dokąd F. W. mógł powrócić dopiero na święta

Bożego Narodzenia 1809 r. Straszliwe ciosy i upokorzenia złamały królową Luizę: zmarła w kwiecie wieku (lip. 1810). Trwał nadal jawny poddańczy względem Napoleona stosunek F-a W-a; trwały zarazem tajne podziemne knowania patryotów pruskich; w wojsku i dyplo-macyi, skierowane przeciw Francyi. Z chwilą wybuchu zatargu pomiędzy Napoleonem a Aleksandrem, zawarł F. W. z cesarzem Francuzów paryski traktat zaczepny przeciw Rossyi (24 lut. 1812); dał też Napoleonowi do kampanii moskiewskiej silny korpus sprzymierzeńczy pod dowództwem gen. Yorka. Lecz po upływie 10-u miesięcy, po katastrofie moskiewskiej i berezyńskiej, zwyczajnym sobie sposobem, z niezwyczajnym jednak w dziejach wojskowych cynizmem, zdradzili Prusacy swoich sprzymierzeńców francuskich: 30 grud. 1812 r. zawarł generał York z Dybiczem w Taurogach osławioną konwen-cyę przyjacielską, pamiętny akt złej wiary i podeptania honoru wojskowego w obliczu nieprzyjaciela. W styczniu 1813 r. F. W. opuścił zajętą przez Francuzów stolicę, udał się do Wrocławia, skąd wydał słynne odezwy „do swego narodu”, wzywające do „walki o niepodległość” (9 lut. i 17 marca 1813); tutaj zjechał się z cesarzem Aleksandrem. Wcześniej już (28 lut.) traktat kaliski prusko-rossyjski związał F-a W-a z Rossyą przeciw Francyi, jak akurat przed ro. kiem traktat paryski był go związał z Francyą przeciw Rossyi. W rozpoczętych obecnie kampaniach 1813 i 1814 r. F. W. osobiście brał udział; był przy wjeździe do Paryża; następnie uczestniczył w obradach kongresu wiedeńskiego, gdzie energicznie upominał się o zabór całej Saksonii; lecz w końcu zadowolnić się musiał połowicznym łupem, w zamian za co wypadło ostatecznie wyrzec się posiadłości, przyłączonych do Prus w trzecim podziale Polski, a odebranych przez traktat tylżycki dla utworzenia Księstwa Warszawskiego, obecnie zaś przez kongres wiedeński użytych do utworzenia Królestwa Polskiego. W każdym razie osiągnięte przez Prusy korzyści były ogromne, a w znacznej części zawdzięczał je F. W. temu skrajnemu zapałowi palryotycznemu, złączonemu z szowinistyczną nienawiścią przeciw „Korsykaninowi” i Francuzom, jaką potrafiono rozbudzić w Prusach, a do której niepomału przyczyniły się ogniste wrocławskie manifesty królewskie, wzywające naród do „wojny o niepodległość.” Owóż w tych odezwach mieściły się także niektóre arcyważne obietnice, wymuszone przez ducha czasu: obiecywał w nich mianowicie F. W. „swojemu narodowi” zasadnicze wewnętrzne reformy liberalne, dopuszczenie narodu do spraw publicznych, samorząd i, co większa, in-stytucye reprezentacyjne. Potwierdził te obietnice jeszcze w odezwie, wydanej z Wiednia, w przededniu zamknięcia obrad kongresowych, 22 maja 1815 r. Ale skoro tylko wrócił jako

A.

tryumfator do Berlina, zapomniał o wykonaniu tych obietnic. Zaczęły się dawne rządy biurokratyczne i autokratyczne pruskie, zaostrzone jeszcze przez ogólny nastrój reakcyjny, jaki zapanował w Europie po upadku Napoleona, w epoce „Świętego Przymierza”. Wszystkie lepsze żywioły w Prusach żywo dotknięte były tym doznanym zawodem, tern złamaniem królewskiego słowa, już nie względem obcych mocarstw, co było w tradycyach polityki pruskiej, ale wobec własnego narodu. Ciężko dotknięte było tym zawodem W. Księstwo Poznańskie, które oddzielnym manifestem F-a W-a miało sobie przyobiecane autonomiczne instytucye przedstawicielskie, a które natomiast oddane zostało ponownie w kleszcze samowolnej administracyi pruskiej, a widziało sąsiednie Królestwo Po'skie, cieszące się dobrodziejstwami zupełnego samorządu. Dodać jednak należy, że rząd F-a W-a próbował na swój sposób konkurować z urządzeniami Królestwa Polskiego, że mianowicie w szczególności, wobec wynikłych w 1816 r. zatargów pomiędzy w. ks. Konstantym a ministrem wojny królestwa, Wielhorskim, starał się przeciągać do siebie oficerów armii Królestwa Polskiego, używając do tego pomocy i pośrednictwa generała Amilkara Kosińskiego, przyjętego do służby pruskiej. Po kilku latach zdobył się wprawdzie F. W. na wydanie dekretu o t. zw. Stanach krajowych („Landstände”, d. 5 czer. 1823), będącego w najszczuplejszym przynajmniej zakresie odgłosem danych obietnic reprezentacyjnych; lecz z wykonaniem tego nawet dekretu nie kwapiono się bynajmniej, i odpowiednia in-stytucya Stanów wyborczych — wybieralnych zresztą sposobem nader ograniczonym, przez niektóre tylko klasy większych posiadaczy ziemskich — urzeczywistnioną została w W. Księstwie Poznańskiem dopiero w 1832 r. Tymczasem we wszystkich dziedzinach polityki wewnętrznej i zagranicznej F-a W-a, z każdym rokiem coraz sztywniejszy i trwożliwszy ujawniał się konserwatyzm. W ogólności polityka pruska w tym okresie znajduje się w bezwarunkowej zależności od polityki rossyjskiej. Sprzężenie się obu tych mocarstw, dokonane w 1813 r. w walce z Napoleonem, coraz staje się ściślej-szem. Związek z Rossyą, w tym czasie utrwalony, stał się podwaliną całej późniejszej karye-ry Prus w walkach z Austryą i Francyą. Ten związek wzmocniony został przez najściślejsze związki rodzinne: córka F-a W-a, księżniczka Karolina, zaślubiła w. księcia Mikołaja, późniejszego cesarza Mikołaja I, i przyjęła imię Aleksandry Teodorówny. Odtąd wpływ energicznego cesarza Mikołaja I na swego królewskiego teścia stał się wszechwładnym. Ujawnił się dowodnie ten wpływ podczas wypadków 1830/31 roku. Konwencya tajna prusko-rossyjska zabezpieczyła cesarza ze strony granic poznańskich: wysłano natychmiast na tę granicę cztery kor-

pusy pruskie pod dowództwem Gneisenaua i Kne-sebecka; przedsięwzięto środki drakońskie, grożące konfiskatą i karą jak za dezercyę, przeciw usiłowaniom poznańskim przyjścia z pomocą Królestwu. Okazana w tej ciężkiej potrzebie nadzwyczajna uczynność pruska wzmocniła jeszcze życzliwe uczucia cesarza Mikołaja dla F-a W-a, a zarazem wzmocniła reakcyjne dążenia wewnętrznej polityki królewskiej. Nastąpiły w Prusach nowe środki, przedsięwzięte przeciw liberalnym usiłowaniom t. zw. Młodych Niemiec; nastąpiły ciężkie zatargi kościelno - polityczne z duchowieństwem katolickiem, z arcybiskupami Droste-Vischeringiem (ob.) i Duninem (ob.) w r. 1836 i następnych. Zażyłość stosunków prusko-rossyjskich stwierdzoną została przez zjazd F. W-a z cesarzem Mikołajem w Kaliszu w 1835 r., gdzie w świetnych manewrach brali udział generałowie pruscy. Na wieść o ostatniej chorobie teścia cesarz Mikołaj, bawiący wtedy latem 1840 r. w Warszawie, pośpieszył z małżonką do Berlina; był przy łożu umierającego F-a W-a, zamknął mu oczy i mógł wywrzeć wpływ upragniony na pierwsze zaraz postanowienia nowego monarchy, Fryderyka Wilhelma IV. Z pierwszej małżonki, królowej Luizy, miał F. W. czterech synów i trzy córki: z tych córek najstarszą była wyżej wymieniona cesarzowa Aleksandra Teodorówna, małżonka cesarza Mikołaja I; z synów najstarszy objął rządy po ojcu, jako Fryderyk Wilhelm IV, drugi zaś po bezdzietnym bracie wstąpił na tron jako król pruski, a następnie jako cesarz niemiecki, Wilhelm 1, dziad panującego obecnie cesarza Niemiec. Po raz wtóry F. W. zawarł morganatyczny związek małżeński w 1824 r. z hrabiną Harrach, podniesioną do godności księżny Liegnitz; dzieci ten związek nie wydał. — Por. Eylert „Histor. Fragmente aus d. Leben d. Königs F. W. III” (3 tomy); Pamiętniki Varnhagena v. Ense, Listy Humboldta; Pertz-Delbrück „Gneisenau”; Stern „Gesch. Europas” (T. I, II i t. d.).

Fryderyk Wilhelm IV, król pruski (* 15 paźdz. 1795—f 2 stycznia 1861), syn F-a Wilhelma III, króla pruskiego, i królowej Ludwiki. Nauczycielami jego byli C. F. G. Dellbriick, a potem An-cillon w naukach szkolnych i filozofii, w wojskowości y. Scharnhorst i Knesebeck, Niebuhr w nauce skarbowości. W młodości F. W. brał udział w główniejszych bitwach podczas kampanii 1813 i 1814 roku; został potem mianowany przez ojca namiestnikiem i wojskowym naczelnikiem w Pomeranii. Pobyt jego w Paryżu, a następnie podróż do Włoch, wzbudziły w nim artystyczne upodobania, przyczem coraz bardziej rozwijał się w nim duch średniowiecznego rycerskiego romantyzmu. Wstąpiwszy d. 7 czerwca 1840 na tron Hohenzollernów, wydał prokla-macyę, w której, powołując się na dwa dokumenty, stanowiące ostatnią wolę zmarłego jego

Im

j®

Do dziś dnia utrzymuje się w wykonaniu jego rozkazu dozorca, który nie pozwala rozbierać kamieni z prastarego muru na budynki gospodarcze sąsiednich obywateli ziemskich. Ustawa stanów prowincyonalnych została rozszerzoną przez ustanowienie komitetów, a prasie nadana została większa swoboda; arcybiskupi Dunin i Droste-Vischering wrócili na swe stanowiska, rozmaite sekty, różniące się w swych zapatrywaniach od panującego kościoła, pozyskały większą tolerancyę. Faworyzowanie szlachty i zaprowadzenie majoratów świadczyły o upodobaniu F-ka w „chrześciańsko-germańskiej” przeszłości.

Był on przejęty głębokiem przekonaniem o wszech- z małżeństwa tego nie było potomstwa.— v. potędze swej królewskiej godności. Namiętna [ Schmettau „F. W. IV König v. Preus-

ojca, uznał zawartą w nich obietnicę udzielenia ludowi odpowiedniej duchowi czasu ustawy z re-prezentacyą narodową, ułaskawił znaczną liczbę politycznych przestępców, przywrócił Arndta na katedrę profesorską w Bonn, powołał na ministrów Boyena i J. A. F. Eichhorna, otoczył się najsłynniejszemi naówczas znakomitościami w literaturze i w sztuce, jak A. W. v. Schlegel, Tieck, Rückert, Schelling, Cornelius, Mendelssohn-Bartholdy i in. i założył klasę orderu „pour le mérite” na wynagradzanie najsłynniejszych uczonych i artystów niemieckich i obcych. Jemu zawdzięcza i archeologia polska ocalenie wieży Popielowej w Kruszwicy, z ostatniemi szczątkami zamku, który był kolebką państwa polskiego.

' rcviitä!

⁴ i!

il

WBk

rs

sfi

fl ma

Fig. 63.

Fryderyk Wilhelm IV, król pruski w dniu zagajenia pierwszego połączonego sejmu krajowego, 11 kwietnia 1847 r., podług spółczesnej fotografii Nordmanna.

wszakże nienawiść rewolucyi i. podług jego zdania, jej wytworu, t. j. liberalizmu, nie dozwalała mu nieuprzedzonyin umysłem oceniać ludzi i wypadków, pomimo najlepszych chęci. W końcu zdecydował się F. W. patentem z d. 3 lutego 1847 zwołać stany królestwa. Lecz dopiero rewolucya marcowa w r. 1848 pobudziła króla do stanowczego wystąpienia na drodze reform. Po krwawych walkach na ulicach Berlina (18 marca), podczas których król z obawy większego krwi rozlewu, nie rozwinął należytej energii, nastąpił przejazd konno po ulicach Berlina z niemiecką chorągwią i znana deklaracya, czyniąca sprawę szlezwicko-holsztyńską zależną od interesów Prus. Burzliwe i obrażające go wypadki z roku 1848 zniósł F. W. z pewnym rodzajem cierpliwego poddania się, zanim odzyskał sposobność, przez odroczenie pruskiego zgromadzenia narodowego (w listopadzie 1848), do ugruntowania na nowo swej władzy. Ofiarowaną sobie przez frankfurcki p arl am e n t (ob.) koronę cesarską odrzucił, jako dar znienawidzonej przez się rewolucyi, zrazu warunkowo, potem stanowczo, poczem starał się, za radą v. Radowitza, utworzyć niemiecki związek pod kierownictwem Prus, lecz, w obawie mogącej wyniknąć wojny, ustąpił przed pogróżkami Austryi w r. 1850, uznał dawny sejm Rzeszy i zrzekł się Hessyi elektoralnej oraz Szlezwiku i Holsztynu. Ustępstwa te nie przyniosły mu zaszczytu po wygłaszanych dumnych przemówieniach o powołaniu Prus do odegrania naczelnej roli w Niemczech. Od r. 1848 utracił F. W. ufność w siebie i w swój naród, którego aspiracyj nigdy nie rozumiał; powierzył zatem ster rządu reakcyjnej biurokracyi i egoistycznemu, o ciasnych pojęciach, stronnictwu szlachty. Również polityka jego zagraniczna, zwłaszcza podczas wojny krymskiej, gdy pomimo ogłoszonej neutralności wyraźnie trzymał stronę Rossyi, nie znalazła uznania w oa-rodzie. Po zamachu Czecha (26 lipca 1844) życie jego raz jeszcze było w niebezpieczeństwie 22 maja 1850, gdy pewiendymissyonowany żołnierz, Sefeloge, usiłował go zastrzelić; oba te zamachy nie miały politycznego znaczenia. Przy końcu lata 1857 r. zapadł na rozmiękczenie mózgu i złożył władzę w ręce swego brata Wilhelma, zrazu tymczasowo, a potem, gdy nadzieja odzyskania zdrowia przez pobyt w Meranie okazała się płonną, zrzeczenie się to stało się stanowczem. Pobyt we Włoszech w zimie z ł858 na 1859 również nie sprawił pożądanego skutku. Więc ostatnie dni życia spędził F. W. w Sans-Souci. Za rządów jego zaszły wprawdzie ważne wypadki, lecz F. W. miał w nich bierny tylko udział. Jego mowy i proklamacye od 6 marca 1848 do 31 maja 1851 wydane zostały w Berlinie. W roku 1823, d. 29 listopada. zaślubił księżniczkę bawarską, Elżbietę, lecz

St. Rew.

dworach, szczególne ma znaczenie bytność w Hiszpanii, w 1883 roku, na czele eskadry wojennej, a potem w Rzymie. W r. 1887 zapadł na dotkliwe cierpienie krtani, lecz, nie chcąc poddawać się operacyi, doradzanej przez niemieckich lekarzy, powierzył się opiece angielskiego lekarza Mackenzie. Pomimo jednak pobytu w San Remo choroba stawała się coraz groźniejszą i już w stanie bardzo niebezpiecznym powrócił F. do Berlina po śmierci swego ojca (9 maja 1888) i objął rządy cesarstwa Niemieckiego oraz królestwa Pruskiego. Zatrzymał przy swoim boku kanclerza państwa Bismarcka i innych ministrów, z wyjątkiem Puttkamera. Tymczasem rak sze-stąpiło zupełne opanowanie Paryża, a podczas rzył się w krtani, aż wreszcie po 99 dniach pa-

sen”; y. Reumont „Aus König F. Wilhelms IV gesunden und kranken Tagen” (Lipsk 1885); v. Ranke: „Aus dem Briefwechsel F. Wilhelms IV und Bunsens” fwydanie 2-gie tamże 1874); Tenże „F. W. IV” (tamże 1878); Friedberg „Die Grundlagen der preussischen Kirchenpolitik unter König F. W. IV” (tamże 1882); Pamiętniki generała Leopolda v. Gerlach.

Fryderyk Wilhelm Mikołaj Karol, cesarz niemiecki, jako król pruski F. III (* d. 18 paźdz. 1831 r. w Poczdamie — f tamże 15 czerwca 1888), syn cesarza i króla Wilhelma I małżonki jego, Augusty, księżniczki Sasko-Wei-marskiej, otrzymał bardzo staranne wychowanie i gruntowne naukowe wykształcenie; w r. 1850 uczęszczał na wykłady w uniwersytecie w Bonn. Słynny historyk Ernest Curtius był jego nauczycielem. Jako następca tronu nosił miano F-a Wilhelma; 25 stycznia 1858 zaślubił córkę królowej angielskiej, księżniczkę Wiktoryę Adelajdę Maryę Ludwikę (* 21 listop. 1840). W wojnie duńskiej w 1864 r. nie otrzymał żadnego dowództwa, lecz na wiosnę został wydelegowany na teatr wojny dla usunięcia trudności, spowodowanych przez osobiste współzawodnictwo niektórych osób, co mu się zupełnie powiodło dzięki jego taktowi i uprzejmemu postępowania. Obdarzony łagodnym i pojednawczym charakterem; nie mógł się zgodzić z szorstkiem i bez-względnem zachowaniem się ministeryum Bismarcka względem reprezentacyi narodu, ani też z polityką tegoż w sprawie Szlezwidzko-Holsztyń-skiej. Lecz gdy ta sprawa przybrała w r. 1866 bardzo poważną postać, natenczas pozbył się swoich skrupułów. D. 17 maja 1866 został mianowany wodzem naczelnym drugiej armii, formującej się na Szląsku, d. 26 czerwca przekroczył na jej czele granicę; wskutek szczęśliwych potyczek pod Nachodem, Trutnowem (Trautenau), Skalicą czeską (Gross Skalitz), Svi-nistanami (Schweinschädel) 27—29 czerwca o-tworzył sobie drogę do Czech i przez zjawienie się w samą porę pod Kulmem rozstrzygnął zwycięstwo pod Kralowym Hradcein (Königsgrätz), za co na polu bitwy z rąk swojego ojca otrzymał order „pour le mérite”. W wojnie prusko-francuskiej (1870—71) dowodził trzecią armią, złożoną z trzech pruskich i jednego południowo-niemieckiego korpusu; szefem jego sztabu był, podobnie jak w r. 1866, znakomity strategik v. Blumenthal. Stoczył zwycięskie bitwy pod Weis-senburgiem (4 sierpnia) i pod Wörth (6 sierpnia), A taką uzyskał pomiędzy wojskiem popularność, że go żołnierze nie inaczej nazywali jak nasz Fryc. Po zwycięstwie pod Wörth F. pociągnął ku Paryżowi, lecz w końcu sierpnia wykonał marsz flankowy w prawo w kierunku północnym i w d. 1 września, oskrzydliwszy Francuzów od południa i zachodu, rozstrzygnął zwycięstwo pod Sedanem. D. 13 września za jego sprawą na

oblężenia tego miasta główna kwatera F-a była w Wersalu, gdzie też został mianowany gene-rał-feldmarszałkiem, w dniu zaś ogłoszenia Cesarstwa, 18 stycznia 1871, następcą tronu pru-sko-niemieckiego. Po zawarciu pokoju otrzymał wielki krzyż żelazny i mianowany został gene-rał-inspektorem czwartej inspekcyi armii państwa Niemieckiego. Odd. 4 czerwca do 5 grudnia 1878 podczas choroby ojca, spowodowanej drugim na jego życie zamachem, w jego zastępstwie sprawował rządy państwa. Troskliwie się zajmował ruchem naukowym i artystycznym obecnej chwili i wespół z małżonką starał się nadać silniejszy popęd sztuce stosowanej do rzemiosł. W podróżach, jakie przedsiębrał w za stępstwie ojca, w celu odwiedzin na monarszych

,;f

«I

Ili

Fig. 64.

Fryderyk Wilhelm Mikołaj Karol, cesarz niemiecki. (Podług fotografii zdjętej 1887 r. w Buckingham Pałace).

St. Rew.

W r. 1864

nowania śmierć zakończyła jego cierpienia. Wdowa po nim przyjęła nazwę Cesarzowej Fryde-r y ko w ej. Dzieci jego są: Wilhelm II cesarz niemiecki (* 27 stycznia 1859), księżniczka Karolina (* 24 lipca 1860, zaślubiona 18 lutego 1878 r. z księciem Sasko-Meiningeńskim), książę Henryk (* 14 sierpnia 1862), księżniczki: Wikto-rya (* 12 kwietnia 1866, zaślubiona 19 listopada 1899 r. z księciem Adolfem Schaumburg-Lippe), Zofia (* 14 czerwca 1870, zaślubiona 27 października 1889 r. z następcą tronu greckiego, Konstantym i Małgorzata (* 22 kwietnia 1872, zaślubiona 25 stycznia 1893 z księciem Hesskim Fryderykiem Karolem), książę Zygmunt (* 1864 f 18 czerwca 1866), książę Waldemar (* 1868 f 17 marca 1879).—Porównaj: Hengst: „F. Wilhelm, Kronprinz des deutschen Reiches”; R. Rodd „F. III als Kronprinz und Kaiser” (przekład z angielskiego); E. Simon „Kaiser F. III”; F. Müller „Kaiser F.” ; Ziemssen „Friedrich, deutscher Kaiser ” Bohn „Unser Fritz, deutscher Kaiser”; Philippson „F. III als Kronprinz und Kaiser”; Freytag „Der Kronprinz und die deutsche Kaiserkrone”.

Eryderyk Karol Mikołaj, książę pruski (* 20 marca 1828 w Berlinie — f 15 czerwca 1885 w Klein-Glienicke pod Poczdamem), syn księcia Karola, brata cesarza Wilhelma i ks. Maryi sasko - wejmarskiej, już jako chłopiec wstąpił do wojska i uczył się sztuki wojennej, w latach 1842—1846, od ówczesnego majora (późniejszego ministra wojny) v. Roona, który był jego towarzyszem wojskowym przez czas pobytu na uniwersytecie w Bonn. Po ukończeniu studyów uniwersyteckich odbył w r. 1848 kampanię szlezwidzką, jako kapitan pod generałem Wranglem. W r. 1849, jako major generalnego sztabu swego wuja, ówczesnego księcia pruskiego, brał udział w kampanii badeńskiej i był ciężko ranny w bitwie pod Wiesenthal na czele szwadronu huzarów. W następnych la tach pilnie study o wał nauki wojenne. Rezultaty tych studyów zakommunikował ściślejszemu kółku oficerów w wykładach ustnych i litogra-fowanych. Na podstawie tych ostatnich w r. 1860, bez wiedzy księcia, ogłoszono jego pamiętnik „Eine Denkschrift von P. F. K.”, który zwrócił na siebie uwagę swojemi projektami reformy. Jako dowódzca Iii-go korpusu armii (od r. 1860), przeprowadził pomienione reformy w praktyce, uczynił ten korpus rozsadnikiem swoich poglądów wojskowych i położył wielkie zasługi w rozwoju armii pruskiej otrzymał książę naczelne dowództwo nad wojskami pruskiemi w Szlezwig-Holsztynie; po niepomyślnym ataku na Missunde, w początku lutego 1864, przeszedł pod Arnis rzekę Schlei, zmusił nieprzyjaciela do cofnięcia się do szańców pod Düppel i wziął szturmem te ostatnie (18 kwietnia). Kiedy w maju Wrangel złożył dowództwo, F. K. został naczelnym wodzem armii sprzymierzeńczej i zdobył Jutlandyę, a 29

czerwca Alsen. W r. 1866 mianowany wodzem pierwszej armii (2-go, 3-go i 4-go korpusu), wkroczył z Górnych Łużyc do Czech; pobił wojska sasko-austryackie pod dowództwem Clam-Gallasa 26 i 27 czerwca pod Liebman i Podoi, 28 pod Münchengrätz, 29 pod Giczynem, a 3 lipca zaatakował pozycyę austryacką pod Kö-niggrätz. W zaciętej bitwie trzymał przeważne siły przeciwnika przed frontem dopóty, dopóki nie nadciągnęli na pole walki następca

yfc. ä

mmr

■ cali!

su**

SSpä

C-.

pi

Hi

ci

Fig. 65.

Fryderyk Karol Mikołaj, książę pruski.

tronu oraz generał Herwarth von Bittenfeld, którzy z obu stron uderzyli na nieprzyjaciela. Następnie książę posunął się aż pod Wiedeń. W sejmie północno-niemieckim z r. 1867 reprezentował okrąg wyborczy Prus Wschodnich Labiau-Wehlau. W wojnie francusko-niemieckiej otrzymał naczelne dowództwo nad drugą armią niemiecką; d. 16 sierpnia odparł w bitwie pod Vionville armię francuską pod marszałkiem Bazaine ku Metz, a przez zwycięstwo pod Grave-

lotte Cl8 sierp.) nad prawem skrzydłem nieprzyjaciela rozstrzygnął bitwę. Następnie otrzymał naczelne dowództwo nad pierwszą i drugą armią, w celu oblężenia Metzu. Odparł wszystkie wycieczki Bazaine'a i zmusił go do kapitu-lacyi (27 paźdz.). Mianowany feldmarszałkiem (28 paźdz.), pociągnął 2 listopoda pośpiesznym marszem z pod Metz ku Loarze, dla powstrzymania francuskiej armii Loary od posuwania się ku Wersalowi i Paryżowi. Po odparciu ataków przeszedł sam do działań zaczepnych (3 grudnia), zajął 4 grudnia Orlean i odparł armię nieprzyjacielską do Bourges i Le Mans. Kiedy Cłianzy z przeważnemi siłami posunął się znowu naprzód (w styczniu 1871), pobił go w wielu bitwach (6 — 12 stycznia) i uniemożliwił wszelkie próby dania odsieczy Paryżowi. Po skończeniu wojny mianowany został generał-inspektorem trzeciej inspekcyi wojsk niemieckich, oraz inspektorem kawaleryi pruskiej. Celem wykształcenia kawaleryi rozwinął wspólnie z generałem Schmidtem nadzwyczajną działalność.

Cesarz Aleksander II mianował go feldmarszałkiem rossyjskim. Oprócz tego był F. K. szefem wielu pułków pruskich, rossyjskich i au-stryackich. Przedsiębrał liczne podróże na Wschód; o jednej z nich, która zaprowadziła go do Egiptu i Syryi w r. 1883, ogłoszone zostało wspaniałe dzieło (Berlin 1884). Od r. 1889 nosi jego imię brandenburski pułk piechoty nr 64.

We Frankfurcie nad Odrą i Zgorzelicach postawiono mu pomnik. Książę był od r. 1854 (29 listopada) ożeniony z księżniczką Maryą Anną (* 14 września r. 1837). córką zmarłego księcia Leopolda Fryderyka anhalckiego. Dzieci z tego małżeństwa są: księżniczka Mar y a (* 14 wrześ. 1855), od 23 sierp. 3 878 poślubiona ks. Henrykowi niderlandzkiemu, a po jego śmierci (13 stycz. 1879) księciu Albertowi sasko-altenburskiemu (6 maja 1885—f 29 czerwca 1888); księżniczka Elżbieta (* 8 lutego 1857), od 18 lutego 1878 małżonka wielkiego księcia Augusta oldenburskiego; ks. Ludwika Małgorzata (* 25 lipca 1860), od 13 marca 1879 małżonka ks. Artura Connaught; ks. Fryderyk Leopold (* 14 list. 1863).—Pisali jego biografiie Bettin (Frankfurt nad Odrą 1882);

Honig (Berlin 1885); Rogge (1885 tamże);

Borcke (tamże 1893).    Sk>

6. Królowie Sycylii i Obojga Sycylii.

Fryderyk I, król sycylijski, ob. Fryderyk II cesarz.

Fryderyk II, król sycylijski i aragoński 1296—1337 (* w 1272 — f niedaleko Palermo 25 czerw. 1337). Był trzecim z rzędu synem króla aragońskiego Piotra III, i małżonki jego,

Konstancyi Szwabskiej, córki Manfreda; wybrany został królem w Catan w zastępstwie brata swego, Jakóba, który zrzekł się tronu na rzecz króla neapolitańskiego, Karola II d’Anjou. Pomimo oporu brata, jak również papieża, Bonifacego VIII, F. uznany został w całej Sycylii. Przyłączył on królestwo Neapolitańskie. Wówczas brat jego, wespół z Karolem Il-gim, zabrawszy Aragończyków sycylijskich, między innymi Jana de Procida i Rogera de Soria, wkroczyli do Sycylii, lecz odparci zostali pod Syra-kuzami. W dalszym toku wojny F. przegrał bitwę morską koło przylądka Orlando; pomagali mu gibelini genueńscy Doria i Spinola, gwelfowie zaś florentyńscy — jego przeciwnikowi. Roger de Soria zniszczył flotę genueńską i sycylijską przy wyspie Ponza (1300). Wojna, przerwana na czas krótki zarazą morową, wznowiła się w r. 1302; Karol Valois wkroczył do Sycylii, lecz F. osłabił siły jego małemi utarczkami. Przystąpiono do układów. F. zatrzymał wprawdzie Sycylię dożywotnio, zaślubił córkę Karola II, Eleonorę, zobowiązał się jednak płacić papieżowi 15 000 florenów rocznej kontrybucyi, przyjął przytem tytuł króla Trynakryi. By zużytkować 18 tysięcy swych jurgieltników, wkroczył z wojskami do Morei; podbił księstwa: Pa-traskie i Ateńskie. W 1312 r. zaczął wojnę z Robertem, królem neapolitańskim, przybrał znów tytuł króla sycylijskiego, syna zaś swego wyznaczył na następcę tronu. Po trzyletniem zawieszeniu broni, którego zerwanie sprowadziło na Sycylię interdykt papieski, wojna ciągnęła się aż do śmierci F-a. Dzieci jego: Piotr II, panujący po nim, Roger Mainfroy, Wilhelm f w 1338, Jan f w 1348 (był regentem za małoletności siostrzeńca swego, Ludwika 1342—48). Konstancy a, zaślubiona królowi cypryjskiemu, Henrykowi II (1318), a następnie królowi Armenii, Liwonowi III; Elżbieta, zaślubiona księciu bawarskiemu, Stefanowi, synowi cesarza Ludwika Bawarskiego; Katarzyna i Małgorzata wstąpiły do klasztoru.

Fryderyk III, król sycylijski 1355 — 77 (* w 1341 —f 27 lipca 1377), piąty syn Piotra II i Elżbiety z Karyntyi, pozostawał w wieku młodzieńczym pod opieką pobożnej siostry swej, Eufemii. Za jego rządów królestwo chyliło się ku anarchii i upadkowi, pozostając w mocy Neapolitańczyków między latami 1356—1362. F. uznał się lennikiem królowej Joanny, przyrzekł 15 000 florenów rocznej kontrybucyi, sam zaś poprzestał na tytule króla Trynakryi. Pokój, zagajony w 1371 r., został zawarty w 1374. F. nie posiadał w państwie swem żadnej władzy, nie umiał nawet usunąć zamachów na swą osobę. Zaślubił najpierw Costan-zę Aragońską, a następnie Antoninę, córkę króla Tarentu, Ludwika. Z pierwszego małżeństwa miał córkę, Maryę, która po nim panowała.

7. Polska z Kurlandyą.

Fryderyk, drugie imię Ludwik(?), Jagiellończyk (* 27 kwietnia 1468 w Krakowie—f tamże

14 marca 1503 r.), szósty, a więc najmłodszy ₍ skania kapelusza kardynalskiego. Ogłoszony kar-syn Kazimierza króla i Elżbiety, córki cesarza Alberta Habsburga. Wychowanie odebrał w latach chłopięcych społem z bratem Zygmuntem, pod kierunkiem Weisa Jakóba, znanego współczesnego krakowskiego filantropa. Później Weisa zastąpili Kalimach i Tomicki. Jako najmłodszy, został przez ojca przeznaczony do stanu duchownego. Była w tern głębsza myśl polityczna, by przez wyrobienie mu silnego stanowiska w hierarchii kościelnej wzmocnić stanowisko dynastyi w Koronie. Można powiedzieć, że zadaniu temu Fryderyk, pomimo krótkiego żywota, w zupełności sprostał. Już w r. 1488, 13 kwietnia został wybrany, a właściwie mianowany, biskupem krakowskim, po śmierci Jana Rzeszowskiego—w tydzień dopiero potem przyjął mniejsze święcenia na sejmie w Piotrkowie.

dynałein został 20 września 1493 r.; doręczono mu kapelusz dopiero 20 kwietnia 1495 roku w Krakowie, przyczem zamiast pierwotnego tytułu dano mu inny, od kościoła św. Łucyi na siedmiu pagórkach. Pierwsze pole do wykazania zdolności politycznych i osobistych chęci i zamiarów dostarczyła Fryderykowi elekcya po śmierci Kazimierza. Jego - to energii i taktowi wespół z matką Elżbietą zawdzięczać należy, że party-kularystyczno-arystokratyczna partya z prymasem na czele, popierająca kandydaturę mazowiecką, poniosła porażkę i przy tronie utrzymał się Jagiellończyk Olbracht. Po śmierci Zbyszka (Zbigniewa) Oleśnickiego w nagrodę za to poparcie Olbracht osobiście przeprowadza wybór brata na arcybiskupa gnieźnieńskiego (23 kwietnia 1493 roku). Teraz dopiero dał wyświęcić się na kapłana w Boże Narodzenie 1493 roku, odprawił pierwszą mszę. Odtąd w ciągu lat dziesięciu odgrywa w Polsce pierwszorzędną rolę zarówno w życiu politycznem jak kościelnem. Jako zasługę zapisać mu należy, że myśli wyprawy wołoskiej był niechętny; pomimo tego działał lojalnie i wyjednał Olbrachtowi zasiłki pieniężne ze strony duchowieństwa. Podczas samej wy-

W roku 1489, gdy umarł Tungen, znany biskup warmiński, Kazimierz wszelkiemi siłami starał się przeforsować wybór Fryderyka, bezwątpienia w celu ściślejszego spojenia Prus z Koroną. Pisał wtedy król do Papieża: „nie tyle skłania mnie pożytek syna z otrzymania katedry, ile troska o pokój państw moich“. Zamiary królewskie rozbiły się jednak o niezłomny opór stanów pruskich i Papieża, zgodnie broniących praw i prawy zastępował króla w kraju jako namiest-kapituły. Wybraniec tejże. Łukasz Watzelrode, nik. Interesa państwowe cenił przedewszytkiem, został biskupem. (Por. Papée „kandydatura Fry- to też w roku 1500, jubileuszowym, przeprowa-deryka Jagiellończyka na biskupstwo warmiń- dził, że z pieniędzy jubileuszowych znaczna sum-skie”). Jako rekompensatę uważać należy kroki ma, 30 000 złotych, została oddaną do dyspozy-czynione przez króla od r. 14y0 w celu uzy- cyi króla. Krok ten sprowadził nań cierpkie

■QVIMME ET TRIGINTA DCACTIS ANMIS 4505 MARTH M OBIIT FflATRI CHA.R1SS1M0 D.SI&lSMUNDtlS B.E3C POLONIÆ.

AB ENCARNATIONE DOMINI. ÏS1Q,

■m.

„ Hi!¹

£S M /- ■ «,

** r . - i

~VY< : 4

^r-

fl

•*'

Éà

m3 ■

ïï£ R

Mi:, !

I ika

p||| "'P

jL-V.

7"

fr/'i1

'xf

'V-

rf j

a®

éÎ$

pSÉ

u&s

Fig. 66.

Nagrobek Fryderyka Jagiellończyka w katedrze krakowskiej. (Tablica frontowa pionowa). (Kardynał Fryderyk klęczy przed Matką Boską; wstawiają się za nim ś. Stanisław i Piotrowin).

*HIC FREDERICUS ADEST CASIMIR] CLARA PROPAGÜ REGI S

L1

I    Ę

:j :    iîffe

m—*v~

■" î^üJÉâ^i uC2/ ^

kl

CL

on

■<

t-

LJ

o;

LT.

:-»J

'T.

;r:

*5

■s*

rjk

; l'ï’l

lÜII

w.

S?

■f iriKt--

tP4 :ilićl;- •• :P

Irl

fia

Pif®'

JlW/

*#>

1ER

m

feâfe

K.)

[Ç|

11

11

! jOpffiäß

E*

co

nos

rn

SMI

ni!

LJ

...

fi

*? ■ i l

ro : jp

**

■«fi I

i&Mfirr

fi

si

V/-j

.'M

Æ.

uil

MÉ

Bp

SÄlJ

fie

Lï

fi«'

■ S; 1; H «'

JśMgł

im

i f|S 1ë

I:

li

le à

if k' §

Ć33

?!

f,;

f:

ai

■as

r»

■fi

''3: ^

l>m

liffeSSyi*

il

ST

4.

ijulff

fl'll

m k

iU

iB

pD

f«

râ

i*

i *5

.. Tifs

I i* -IM ||U;dP

IJ J „ TO .S

Sri

<1

/*

on

H

>*

il

,lA

fi.

ma

"r . „rr.-r.fi — . ~ _.

«a

|r

rlS

7,

• :<«"ü

, . rpr. . .

’ ś?Ł ■ fj

Lrf

: ST)03(1 VJWrJdQHd S'HOH ITOdVlî Hfiï.NVI. IN _ _______;____ ■__ __________________________ _________._

Fig. 67. Nagrobek Fryderyka JagiellończjTka w katedrze krakowskiej (tablica pozioma), (podług „Monumenta Regum Poloniae Cracoviensia” Yarsaviae. Typis Glücksbergii, 1825).

Kncykl. Poważ. Tlustr. Zeaz. 182 T XX1H-

48

St. Zakrz.

wyrzuty ze strony kuryi. Po śmierci Olbrachta znowu dostaje mu się kierująca rola na elekcyi.

I tu należy poczytać mu za zaszczyt, że nie dał się skłonić do popierania kandydatury Władysława czesko-węgierskiego, ale przeprowadził wybór Aleksandra, przez co Litwa i Polska znowu znalazły się pod jednym panem. Odnowienie unii 3 października 1503 r. jemu głównie należy zawdzięczać. Teraz, gdy Aleksander był pochłonięty sprawami litewskiemi, F. zostaje gubernatorem Korony z władzą królewską i z tytułem Majestatu. Na stanowisku tern, gdy Zygmunt siedział na Szląsku, jeden Fryderyk reprezentował w dynastyi pierwiastek czysto polski i był z Polską najściślej złączony. Jako dostojnika duchownego, F-a spotykały dość ciężkie zarzuty. Rola jego, jako biskupa krakowskiego, mniej jest znaną: wiemy jednak, ze wśród cystersów krakowskiej dyecezyi i franciszkanów zostawił wdzięczne po sobie wspomnienie i pełne szacunku. Zaprowadził wiele nabożeństw, mszały drukował, kościół Wszystkich Świętych w Krakowie podniósł do godności kollegiaty. Działalność F-a jako arcybiskupa gnieźnieńskiego znalazła zupełne uznanie u ks. Korytkowskiego, zasłużonego autora „Żywotów arcybiskupów gnieźnieńskich.“ Jako arcybiskupowi za główną zasługę poczytać należy częste odbywanie synodów prowincyonalnych i dyecezyalnych: odbywał je prawie co roku. W Gnieźnie założył szpital. I w Krakowie, i w Gnieźnie dla kościołów czynił znaczne dary. W życiu codziennem miał być F. lekkich obyczajów, które jakoby sprowadziły mu zgon w młodym wieku na chorobę francuską, czemu zresztą zaprzeczyli energicznie ks. Korytkowski i Ign. Polkowski, zbijając relacyę nieobecnego wówczas w kraju Miechowity. (Katalog biskupów krakowskich z r. 1521 str. 373). Żałować wypada, że F. tak młodo skończył, gdy bowiem młodzi bracia monarchów u zachodnich narodów zazwyczaj knuli przeciw nim intrygi, nasz F. całe życie braciom był oddany, wspierał ich całą potęgą swego przemożnego stanowiska, wzmacniając węzeł między koroną a społeczeństwem. Pochowany w Krakowie, w katedrze, przed wielkim ołtarzem 5 kwietnia 1503 roku. Wspaniałą tablicę nagrobkową z bronzu położył mu tamże w r. 1510 brat, Zygmunt. Prócz wymienionych w tekście, porównaj: Bartoszewicz „Królewicze biskupi”; Łętowski „Katalog biskupów krakowskich“; Car o „Geschichte Polens“ (w pol. przekł., tom V, część 2).

Fryderyk, książę kurlandzki (* 1570 r. — f 1642), syn pierwszego księcia Kurlandyi, Gotarda Kettlera, i Anny, księżniczki meklenbur-skiej. D. 17 maja 1587 r. od umierającego ojca otrzymał w spadku kraj w niepodzielne władanie z bratem swoim Wilhelmem. Około r. 1600 wstąpił w związek małżeński z księżniczką Elżbietą Magdaleną, córką Ernesta Ludwika, księcia pomorsko-szczecińskiego. Jakkolwiek F.

rezydował w Mitawie, młodszy zaś brat, Wil* helm, w Goldyndze, mieli jednak obydwaj wspólnych poddanych, jeden i drugi na własną rękę odbywał sądy, wzywał do służby wojennej, wydawał osobne rozporządzenia i pozwy. Niebawem wyszły na jaw wielkie niedogodności tak nieprawidłowego sposobu rządzenia. Coraz więcej gromadziło się odtąd w Kurlandyi palnych materyałów niechęci. Stosunki pomiędzy książętami i szlachtą zadrażniały się skutkiem pragnienia niezależnej władzy z jednej, a dążenia do nieograniczonej swobody z drugiej strony Najbardziej zrażał do siebie książę Wilhelm niesłychaną porywczością i gwałtownością charakteru. To też udał si Ł. na dłuższą podróż za granicę. F. na czele 300 jeźdźców rycerstwa swego przybył pod Kirchholm w r. 1604, przeprawił się wpław przez Dźwinę i uderzył z tyłu na nieprzyjaciela. Napad ten, jak wiadomo, sprawił wielki popłoch w szwedzkich szeregach i przechylił szalę zwycięstwa na stronę Polaków. Kurlandczyk też miody, Matyasz von der Recke, o mało nie pochwycił samego Karola IX. Ten wyśliznął się, dzięki poświęceniu Henryka Wree-dego, ale pozostawił miecz i kapelusz z sznurem kosztownym w ręku Reckego. Później i Wilhelm zasłużył się Polsce, zdobywając Dya-ment. W kraju jednak, powróciwszy z zagranicy, poczynał sobie po dawnemu namiętnie i zuchwale, zagrabiając dobra Gotarda i Magnusa Noldów i innych za to, że nie chcieli skłałać hołdu na klęczkach i, wydając rozkaz zamordowania ich. Szlachta kurlandzka tak dalece była zniechęcona dotychczasowemi rządami obu książąt, że, spodziewając się detronizacyi obudwu, zaleciła swym delegatom w instrukcyi z d. 15 lutego 1616 r. „prosić o formalne zatwierdzenie krajowych przywilejów, zaprotestować (sich verhüten) przeciw mianowaniu nowego pana i w razie rozdzielenia kraju na starostwa, domagać się uwzględnienia przytem miejscowego rycerstwa”. Sam występny książę nie łudził się snadź widokami pomyślnego skutku procesu, skoro nietylko wysłanej przez dwór warszawski kommissyi nie uznał, lecz, powołany przez Zygmunta III do stolicy, nawet pełnomocników nie wysłał — jak to za radą księżnej Elżbiety Magdaleny uczynił był starszy brat jego, F., i nie czekając na wyrok, wszedł w tajne porozumienie z nieprzyjacielem Polski, królem Gustawem Adolfem. Skutkiem tego Zygmunt III skazał go na banicyę, F-a zaś, jako mniej winnego, ułaskawił, nadając mu ponownie „ex mera henignitate” rządy nad za-wichrzoną kilkunastuletniemi zatargami Kurlan-dyą. Banita Wilhelm miał syna ze swej żony, księżnej Zofii (córki Alberta Fryderyka Pruskiego, zmarłej w Goldyndze w r. 1610), Jakóba, którego wychowaniem zajęła się bezdzietna jej bratowa, księżna Elżbieta Magdalena, i męża swego skłoniła, iż synowca adoptował. Atoli wyjednanie dlań następstwa było połączone z wiel-

Fryderyk Kazimierz, ks. kurlandzki — Fryderyk Wilhelm, ks. kurlandzki.

379

Jeszcze za życia ojca (w r. 1678) zaślubił księżniczkę Zofię Amelię Nassau-Siegen, która już w roku 1688 zeszła z tego świata, co marnotrawnemu wdowcowi dało pożądany powód do szukania pociechy w niezwykle świetnej i kosztownej podróży zagranicznej. U cesarskiego dworu w Wiedniu uzyskał wtenczas upragniony przez się tytuł „Durchlauchtig”, którego jego ojcu nie dawano. Wkrótce potem (w r. 1690) wstąpił powtórnie w stan małżeński z siostrą swoją cioteczną, Elżbietą Zofią, córką elektora brandenburskiego, kochającą się, jak on, w zbytkach i niesłychanym przepychu. Niedługo przed swą przedwczesną śmiercią miał zaszczyt ugaszczania na swoim dworze w Mitawie cara Piotra Wielkiego, który, biorąc na kolana maluczkiego synka książęcego, Fryderyka Wilhelma, oświadczył uroczyście „że go w swoim czasie ożeni z jedną ze swych siostrzenic”. — H. Diederichs „Johann Casimir Brandts Aufzeichnungen über Ereignisse und Hoffestlichkeiten aus der Zeit Herzog Friedrich Casimirs von Kurland und der nächst folgenden Jahren 1689 — 1701” (Mitawa 1892, stronic XI i 47 w ćwiartce); „Bibliotheca Livoniae historica”

G. M.

kiemi trudnościami. Zygmunt III odmawiał uporczywie. Dopiero po jego śmierci udało się Fryderykowi wykołatać od stanów Rrzpltej stosowną konstytucyę, a Władysław IV, zniewolony do liczenia się z potężną partyą spokrewnionych z Kettlerami Radziwiłłów, potwierdził uchwałę sejmu, zdjął banicyę z Wilhelma, przywrócił tytuły i dochody na rzecz syna, a Jakóbowi przyrzekł następstwo po stryju. Aby wywdzięczyć się za tę łaskę i zaskarbić sobie względy lennego pana, zaciągnął się Jakób do polskich szeregów i walczył dzielnie pod wodzą króla przeciw Moskwie pod Smoleńskiem. Wtedy F. uwieńczył swe zabiegi stanowczem już powodzeniem, bo dokazał tyle, że król Władysław udzielił jego bratankowi inwestytury, nie czekając ani na sejm, ani też na osobną w tej mierze uchwałę stanów, przeciw czemu później głośne w Polsce podnoszono skargi.—Źródła i literaturę ob. w E. Winkelmana „Bibliotheca Livoniae historica” (Berlin 1878 r.), materyał

zaś archiwalny w mitawskiem archiwum ksią-

żęcem.

G. M.

rżał mianować go swym namiestnikiem w świeżo zdobytych Inflantach szwedzkich (dzisiejszej gubernii Ryskiej). Nie zgadzał się z tym projektem stryj młodego księcia, książę Ferdynand; opierała mu się oraz uporczywie matka, nie chcąc wypuścić z pod skrzydeł swojej opieki ukochanego syna, lecz, naglona przez swego brata, króla pruskiego, ustąpiła nareszcie. Na wiosnę r. 1710 wyprawił młody F. W. do Petersburga dwóch posłów z poleceniem, aby zawarli ostateczny układ o małżeństwo i allians. Oblubieniec żądał 300 000 rubli posagu w gotówce i życzył sobie, żeby ślub odbył się w Mitawie. Ponieważ nie było jeszcze rzeczą pewną, którą z trzech

Fryderyk Kazimierz, książę kurlandzki (* 6 lipca 1650 r.—f 20 stycznia 1698). Wstąpił na tron 2 stycznia 1682 r. Był on najstar- j (Berlin 1878). szym synem genialnego księcia Jakóba i Ludwi- Fryderyk Wilhelm, książę kurlandzki z dy-ki Karoliny, córki elektora brandenburskiego, nastyi Kettlerów (* 19 lipca 1692 r.—f 21 sty-Wychowanie otrzymał u dworu elektora w Ber- cznia 1711 r.), syn Fryderyka Kazimierza, linie pod dozorem H. Flemminga, z którego spra- w 9-ym roku swego życia wraz z matką wozdań okazuje się, że ten książę był miernych i siostrami wyjechał za granicę, albowiem jego zdolności, a niezmiernie słabego charakteru i matka, Elżbieta Zofia brandenburska, w dniu 80 każdą rzecz nadzwyczaj powierzchownie zwykł marca 1703 roku zaślubiła Ernesta, księcia Bran-był traktować. Postanowiono kształcić go przez j denburg-Baireuth. Tymczasem księstwo Kurlandz-podróże zagraniczne. Najdłużej przebywał we | kie i Semigalskie było przez długi czas tea-Franoyi. Odwołany stamtąd przez elektora, któ- trem wojny. Zajmowali je z kolei już-to Szwe-ry się bał, by nie został katolikiem, wstąpił do dzi, już-to Polacy i Rossyanie. W listopadzie wojska niderlandzkiego i służył tam z powodze- 1709 ogłaszają najwyżsi radzcy kurlandzcy (con-niem w latach 1672 — 1674. Gdy objął ster siliarii supremi) 17-letniego F-a W-a pełnoletnim rządu w Kurlandyi, przekonano się niebawem, i żądają jego powrotu do kraju. Ten zaś ocią-że do należytego rządzenia krajem żadnych nie gał się, ukochawszy przyjaciółkę i towarzyszkę posiadał warunków. To też od tej chwili aż do ! swych sióstr, piękną księżniczkę Karolinę Wolf-wygaśnięcia męskiej linii rodu Kettlerów dzieje feubiittel, ale dla dobra swego kraju, zadając swe-Kurlandyi przedstawiają pasmo klęsk, niepowo- mu sercu gwałt, zdecydował się wrócić, a nawet dzeń i anarchicznych wybryków. Zamiłowany przyjął warunek zaślubienia rossyjskiej księż-w zbytkach i przepychu wstąpił lekkomyślny niczki, za co Piotr Wielki rzekomo zamie-książę w ślady Ludwika XIV, postanowił z niepozornej Mitawy zrobić mały Wersal, gdy źródła dochodów nadzwyczajnie zmniejszyły się. Niema już śladu handlu z Norwegią, Islandyą, wybrzeżami Gwinei i t. d., który kwitł za jego ojca.

Wielkie kwoty wpływały wprawdzie zawsze z handlu na Bałtyku i z wybornie zagospodarowanych dóbr książęcych, ale nie wystarczały dla dworu marnotrawcy, szybkim krokiem zdążającego do ostatecznej ruiny. Szlachta rycerska lekceważyła syna; nie chciała mu składać hołdu, pókiby nie uwzględnił jej zażaleń, których było bez liku. Odkładał je F. K. na później, niektóre zaś grawamina przekazał do decyzyi królewskiej w Warszawie. Żonaty był dwukrotnie.

obu sióstr jego, przechowywane są w archiwum

G. M.

Sk.

księżniczek rossyjskich ma zaślubić, prosił więc o portrety wszystkich, aby mógł wybrać wedle własnego upodobania. Atoli posłowie jego kur-landzcy w nadnewskiej stolicy doznali niemałego zawodu; dowiedzieli się bowiem, że Piotr, nie myśląc oglądać się na wybór młodego księcia, nieodwołalnie przeznaczył mu za żonę Annę Iwanównę, późniejszą cesarzową rossyjską; że nie ma bynajmniej zamiaru mianować go swym namiestnikiem w Inflantach szwedzkich; że posag księżniczki Anny wynosi tylko 200 000 rubli i że nowożeniec powinien na ślub przyjechać do Petersburga. W kilka dni po przybyciu posłów odbyły się tedy uroczyste zaręczyny per procurationem, bo z wolą Piotra Wielkiego niepodobna było żartować, a książę Fryderyk Wilhelm, wezwany listem własnoręcznym monarchy, musiał do slolicy Rossyi wyjechać. W połowie maja tegoż 1710 roku stanąwszy w Lipawie (Libau), przejeżdżał młody książę z długiemi przestankami ziemię ojczystą, by się o jej smutnym stanie naocznie przekonać. Kraj cały, niszczony przez morowe powietrze, witał go jak zbawcę. F. W. wydał w ten czas niejedno pożyteczne rozporządzenie, malujące wymownie, jak bardzo leżało mu na sercu dobro mieszkańców. Do tych właśnie czasów odnosi się ustanowienie jedynego orderu kurlandzkiego, noszącego nazwę francuzką: ordre de la reconnaissance.

Ustanowiony in memoriam recuperatae Curl an di ae, nie przeżył pono założyciela, i stanowi obecnie rzadkość archeologiczną. Kształt jego: krzyż biały emaliowany o ośmiu narożnych gałązkach złotych, w środku herb księstwa Kurlandzkiego i Semigalskiego z napisem francuskim u wierzchu: pour les honnêtes gens.

Noszono go na czerwonej wstędze o brzeżkach srebrem misternie przetykanych.—Następnie u-dał się młody książę do obozu rossyjskiego, rozłożonego pod Rygą, i usiłował pozyskać usunięcie nadużyć, jakich się wojsko rossyjskie dopuszczało w księstwie Kurlandzkiem. W drodze do Petersburga zatrzymany nad Narwą, gdzie był zniewolony poddać się kwarantannie, zaledwie w październiku 1710 roku na dwór cesarski zawitał. Obrząd zaślubin odbył się uroczyście w dnie 31 października (11 listopada).

Odtąd następował bankiet po bankiecie. Mło-dziuchny książę, nieprzywykły do wybryków i niepomiernych libacyj, popadł w chorobę. Wyruszywszy w powrotną drogę na początku stycznia 1711 roku. dostał gwałtownej gorączki w Du-derhofie, oddalonym o 6 mil od Petersburga.

Mimo to nazajutrz rano ruszył dalej. Zaledwie jednak dojechał do następnej stacyi, do Kippe-zi, tak go siły opuściły, że się położył, aby już nigdy nie powstać. Kurlandya straciła w nim władzcę, po którym sobie wiele obiecywała.

G. Manteuffel „Przewroty w dziejach księstwa kurlandzkiego XVIII wieku” (Kraków 1896).

Listy tego poetycznego młodziana, kreślone do

książęcem w Mitawie.

8. Stany Generalne (Hollenderskie).

Fryderyk Henryk, statuder Hollandyi, książę Orański, najmłodszy syn księcia Wilhelma I i jego małżonki, Ludwiki de Coligny {* na kilka miesięcy przed zamordowaniem swego ojca, 29 stycz. 1584 w Delft — f 14 marca 1647); wzrósł pod kierunkiem swego starszego brata, Maurycego, i już wcześnie odznaczył się w wojnie o niepodległość przeciwko Hiszpanii przez swoją odwagę i zdolność wojskową. W r. 1625 został po śmierci Maurycego statuderem Rzeczypospolitej połączonych Niderlandów, która pod jego kierownictwem doczekała się największego rozkwitu i rozwoju potęgi swojej. W kraju starał się F. H. złagodzić spory religijne. Jakkolwiek sam, wskutek swego łagodnego usposobienia, przechylał się na stronę remonstrantów, to jednak nie występował przeciwko nietoleranckim Gomarystom, poprzestając na obronie prześladowanych. Polityką zagraniczną kierował znakomicie i zażegnał wielkie niebezpieczeństwo, jakie groziło Niderlandom ze strony połączonej potęgi obu linij domu habsburskiego, przez przymierza z Danią, Szwecyą, a szczególniej z Fran-cyą (w r. 1635). Przedewszystkiem jednak zasłynął jako naczelny wódz w wojnie fortecznej, a jego główna kwatera uchodziła za najpoważniejszą szkołę sztuki wojennej, w której kształcili się najwięksi wodzowie XVII wieku: Torstenson. Turenne, Karol X Gustaw Szwedzki, „wielki elektor” brandenburski. Szczególniej sławne jest oblężenie i zdobycie Hertogen-boschu w r. 1629. W 3 lata później (1632) zdobył Maestricht, w r. 1637 Bredę, i ustanowił wyborną linię obronną na południu, która w czasie pokoju zasłaniała Rzeczpospolitą od strony Münster. Pozostawił wszystkie swoje dostojeństwa jedynemu synowi, z małżonki von Solms, księciu Wilhelmowi Il-mu. Prace wojenne F-a H-a opisane są w zredagowanych przez niego samego pamiętnikach. „Mémoires de Frédéric Henri” (Amsterdam 1733).

Fryderyk Wilhelm Jerzy (* 15 lut. 1774 w Hadze—f 6 stycznia 1799 w Padwie), drugi syn dziedzicznego statudera Niderlandów, Wilhelma V-go, i księżnej Fryderyki Zofii pruskiej, wstąpił wcześnie do służby wojskowej niderlandzkiej (w r. 1793). Kiedy Hollandya napadniętą została przez Dumouriera, odebrał napo-wrót w r. 1793 Francuzom Geertruidenburg i Klundert i odparł nieprzyjaciela za rzekę Lys. W r. 1794 został generałem kawaleryi; złożył jednak naczelne dowództwo w r. 1795 i udał się za ojcem do Anglii. W r. 1796 wstąpił, jako generał major, do służby austryackiej w armii Dolnego Renu i odznaczył się, zwłaszcza pod Kehl, którego poddanie się nastąpiło wskutek zdobycia przez niego fortyfikacyi, zwanej Sęhwabeuschanze, W lutym r, 1797

Fryderyk Wilhelm Karol, książę luksemburski — Frydewald Michał.

381

Sk.

Sk.

Iw.

przybył do armii arcyksięcia Karola do Włoch, został feldmarszałkiem porucznikiem, a w listopadzie r. 1798 otrzymał naczelne dowództwo nad całem wojskiem austryackiem we Włoszech, wkrótce jednak umarł. W Padwie postawiono mu pomnik, wykonany przez Canovę.

Fryderyk Wilhelm Karol, książę luksemburski, potem „niderlandzki”, drugi syn króla hol-lenderskiego, Wilhelma I, i księżnej Wilhelminy Ludwiki pruskiej (* 28 lut. 1797 r. w Berlinie—f 8 wrześ. 1881). Wychowywał się po większej części na dworze pruskim, odbył kampanię r.'1813 i wstąpił potem do wojska niderlandzkiego. Na zasadzie traktatu z d. 4 kwietnia r. 1815, miał otrzymać, jak tylko jego starszy brat zostanie królem hollenderskim, kraje dziedziczne dyna-styi Orańsko-Nassauskiej; ale wskutek wymiany tych ostatnich został udzielnym wielkim księciem Luksemburskim; wszakże zrzekł się swoich pretensyj dominialnych i otrzymał tytuł księcia Niderlandzkiego. Niedługo potem został generalnym kommissarzem departamentu wojny, ge-nerał-porucznikiem i feldmarszałkiem siły lądowej, a w r. 1829 admirałem królestwa i wielkim mistrzem artylleryi; na tych urzędach rozwijał wielką działalność. W r. 1830 postawiony na czele korpusu, który miał zająć Bruksel-lę, zmuszony był do cofnięcia się. Zrzeczenie się rządów przez jego ojca skłoniło go również do porzucenia wszelkich zajęć publicznych. Mieszkał odtąd już - to w Niderlandach, już-to w posiadłości Muskau, i umarł, nie zostawiwszy potomków linii męskiej. Ożeniony był (od r. 1825) z księżniczką Ludwiką pruską, córką króla pruskiego, Wilhelma Iii-go, która umarła 6 grudnia r. 1870.—Ob. De Bas „Prins Frederic der Nederlanden en zijn tija” (Schiedam 1887).

9. Szwecya.

Fryderyk I, król Szwecyi (* w Cassel 28 kwietnia 1676—f w Sztokholmie 5 kwietnia 1751 r.); panował, począwszy od r. 1720. Był synem landgrafa heskiego, Karola, po którym wziął dziedzictwo w r. 1730, lecz rządy w Hessyi powierzył bratu swemu, Wilhelmowi. W r. 1700 zaślubił kuzynkę swoją, Ludwikę Dorotę, córkę F-a I. króla pruskiego, która zmarła bezdzietnie w r. 1705. Stojąc na czele korpusu heskiego w służbie hollenderskiej od r. 1701, odznaczył się w bitwach pod Hochstaedt (1704 r.), Oudenarde (1708 r.) i Malplaquet (1709 r ). Przeszedł następnie na służbę do Szwecyi, zaślubiwszy poprzednio Ulrykę Eleonorę (1688 r.— 1741 r.), siostrę Karola XII, z którym odbył wyprawy do Norwegii (1716 r.—1718 r.); został w r. 1716 mianowany wodzem naczelnym sił szwedzkich; podwładni polubili go za jego szczodrość i uprzejmość. Żeby zapewnić obiór swej żony, która zrzekła się swych praw do władzy, kazał uwięzić Goertza, promotora kandydatury Karola F-a holsztyńsko - gottorpskiego, rozdał wpływowym generałom pieniądze z kasy wojskowej i osiągnął cel swoich zabiegów na elek-cyi (23 stycz. 1719 r.), lecz nie zdołał otrzymać dla siebie prawa do regencyi. Królowa Ulryka Eleonora w rok potem (29 lut. 1720 r.) zrzekła się tronu na rzecz męża i F. obrany został na króla (24 marca). Za swego panowania posiadał on rzeczywiście mniej władzy, niż poprzednio, wywierając potajemne wpływy na rząd. Żądanie włościan, poduszczonych przez partyę heską, rozszerzenia władzy królewskiej wywołało skutek przeciwny—zmniejszenia monarszych prerogatyw. F. naprzód opierał się na partyi „Czapek”, od roku zaś 1731 na stronnictwie „Kapeluszy”. W r. 1741 na Radzie głosował za wojną z Rossyą, lecz nie mógł uzyskać w niej dowództwa nad wojskami w Finlandyi. Od roku 1748 miewał ataki apoplektyczne; wskutek tego, nie mogąc sam uczestniczyć na naradach, upoważnił Radę Państwa (Rigsrad) do używania pieczęci zamiast królewskiego podpisu, co dało członkom Rady możność rządzić nawet wbrew woli monarchy za czasów następcy F-a, Adolfa F-a, uznanego już w r. 1743 domniemanym następcą tronu. F. był człowiekiem dzielnym i zdolnym, życie tylko prowadził zbyt rozwiązłe. Z królową dzieci nie miał; z nieprawego związku z Jadwigą Ulryką Taube (1714 r. —1744 r.), późniejszą hrabiną Hessenstein, (1743 r.), miał dwie córki i tyluż synów, z których jeden doszedł do najwyższych godności.— „Leben und Ehrengedaechtniss Friedrichs I, Koenigs der Schweden” (Cassel 1752 in fol.); „K. Friedrichs den I personalier” (Sztokholm 1752 in fol.); Beauvois w „Gr. Enc. Lami-raulta”.

10. Warszawski Książę, ob. Fryderyk August III-ci, król saski.

Fryderyka Wilhelma kanał (Friedrich-Wilhelms Graben, Müllroser Kanal), zwany także kanałem Odry i Sprewy, zbudowany za Wielkiego Kurfirsta w r. 1662—68, wychodzi ze Sprewy i złączonego z nią jeziora Kersdorfskie-go, poniżej wsi Drahendorf, dążąc do m. Müllrose, gdzie rozgałęzia się na dwie odnogi: północną, dosięgającą Odry pod wsią Brieskow, i południową, która wpada do Odry pod Fürstenber-giem. Długość ogólna 48 km., 16 szluz. And-s-Frydewald (-wal), F r ie d e w a 1 d, Michał, po łacinie zwany Fndevaldus, rodem z Elbląga. Wykształcony naukowo w akademiach niemieckich, w 18 roku życia przyjęty na dwór cesarza KarolaV, pod jego chorągwią walczył przeciw Franciszkowi 1, królowi francuskiemu. Porzuciwszy służbę wojskową, wrócił do ojczyzny i zyskał rozgłośne imię wymową sądową. Cesarz Ferdynand I obdarzył go, wraz z dwoma braćmi, szlachectwem państwa rzymskiego. Królowa angielska polecała mu sprawy swoich poddanych; król szwedzki, Eryk, mianował go swoim radcą; książę finlandzki, Jan, brat tego króla a szwagier Zyg-

W XVII w. pożary wielokrotne i zaraza sprowadzają upadek. Od pierwszego rozbioru Polski należy do Prus. Jest tu kościół katolic-

munta Augusta, udarował go złotolitą szablą; książę pruski—orderem do noszenia, z wyobrażeniem swego popiersia; królowie polscy: Zygmunt August, Henryk i Stefan Batory okazywali mu szacunek i zaufanie. W zawichrżeniach pruskich, które w końcu Batory uśmierzył szablą, F. odegrał ważną rolę, jako instygator królewski, począwszy od czasu Zygmunta Augusta. O tych zatargach, w których brał znakomity udział, wydał kilka pism, tak w łacińskim, jak i niemieckim języku. Ze znanych dzieł wymieniamy: „Accusatio criminalis contra rebelles tam Elbingensem scilicet quam Gedanensem in Prussia JVlagistratus, specialiter vero contra Nicolaum Scholcz et Georgium Clefeldt etc.” (Kraków 1569). Obszerny życiorys F-a drukował J. M. Ossoliński w „Rozmaitościach naukowych“ (Kraków 1828, nr 1).

Frydland, Frydląd, Friedland, nazwa wielu miejscowości w Niemczech i w Austryi; z tych ważniejsze—1) F. nad Łyną, urzędowo: F. in Ostpreussen, albo F. an der Alle, rqiasto powiatowe w pruskiej prowincyi Prus Wschodnich, regencyi Królewieckiej, na lewym brzegu Łyny (Alle, lewy dopływ Pregoły), w węźle kilku gościńców bitych; główny urząd podatkowy, sąd pokoju, wielkie olejarnie, browar, cegielnia, stacya pocztowa; 3 200 m-ców, prawie wyłącznie Niemców i protestantów. F., założony w r. 1312, pamiętny jest świetnem zwycięstwem, odniesionem d. 14 czerwca 1807 przez Napoleona I nad połączonemi wojskami rossyj-sko-pruskiemi (ob. Friedland). Powiat F. obejmuje 880 kim. □ powierzchni i 48 500 m-ców, w tern 500 katolików i 240 żydów, reszta protestanci. Kraj równy; tylko na zachodzie wznoszą się wyniosłości Dammerau (Dąbrowa) ze szczytem Kreuzberg.—2) F. Marchijski, Märkisch F., miasto w pruskiej prowincyi Prus Zachodnich, regencyi Kwidzyńskiej, powiecie Wałeckim (Deutsch-Krone), w węźle dróg bitych i w pobliżu granicy Pomorza i Brandenburgii. Początek miasta bliżej nieznany, lecz odległy; niegdyś było ludne i handlowe; do Reformacyi przystąpiło wcześnie; stąd też ludność dzisiejsza jest przeważnie ewangelicką; stary zamek, sąd pokoju, urząd podatkowy; 2 400 m-ców.—3) F. Pruski, Preussisch F., miasto w pruskiej prowincyi Prus Zachodnich, regencyi Kwidzyńskiej, powiecie Człuchowskim, na lewym brzegu Do-brzynki i nad utworzonem przez nią jeziorem, w okolicy żyznej, o ‘/₂ mili od stacyi Lipka (Linde), kolei Piła-Chojnice. Po raz pierwszy wspomniane w dokumentach pod r„ 1346; w r. 1354 dostaje przywilej miejski od mistrza W. krzyżackiego Winrycha v. Kniprode; po bitwie Grunwaldzkiej poddaje się Polsce — ostatecznie jednak do niej przyłączone zostało dopiero w r. 1466.

ki P. Maryi, erygowany 1354 r., oraz kościół protestancki, przerobiony z ratusza; nadto: pro-gimnazyum, semioaryum nauczycielskie, szkoła wyższa żeńska, kilka szkół ludowych, parafia katolicka i ewangelicka; 3 700 m-ców, przeważnie protestantów, trudniących się rolnictwem, rzemiosłami i drobnym handlem.— 1) F., Fyr-ląd, urzędowo F. in Oberschlesien, miasto w pruskiej prowincyi Szląskiej, regencyi Opolskiej, powiecie Niemodlińskim (Falkenberg), nad Stynawą (Steine); pole strzelnicze artylleryi, sąd pokoju, szkoły ludowe, kościół katolicki i zbór ewangelicki, synagoga, zamek hr. Burghaus ze wspaniałym parkiem, założony około 1300 r., należał do książąt świdnickich; 2 340 m-ców, przeważnie katolików. — 5) F., miasto w au-stryackim kraju koronnym Morawii, okręgu Mistek, na lewym brzegu Ostrawicy, 356 m. n. p. m., dwa kościoły, klasztor Sióstr Miłosierdzia, dwie szkoły, poczta, telegraf, stacya dr. żel. Frydek - Frankstadt, huty żelazne arcybiskupa Ołomunieckiego, kopalnie rudy żelaznej; 2 670 m-ców (1890), przeważnie Czechów.—6) F. nad Morawicą, F. an der Mohra, miasteczko w austryackim kraju koronnym Morawii, okręgu Rymarzowskim (Römerstadt), na samej granicy ze Szląskiem Austryackim, na prawym brzegu Morawicy (systemat Odry); przędzalnie lnu i bawełny, browar, szkoła ludowa wyższa; stacya dr. żel., poczta; telegraf; 1 600 m-ców. — 7) F.. miasto okręgowe w Czechach północnych nad rz. Wittig (prawym dopływem Nissy Łużyckiej), przy drodze żel. z Liberca (Reichenberg), do Zgorzelic (Görlitz), w okolicy górzystej, 290 m. nad p. m.; 5 300 m-ców (1890), prawie wyłącznie Niemców. Prócz władz administracyjnych jest tu sąd okręgowy, dwie wyższe szkoły ludowe, szkoła rolnicza, klasztor Sióstr Miłosierdzia i znaczny przemysł (młyny i piły parowe, przędzalnie tkanin, farbiernie, drukarnie tkanin, wyrób przedmiotów glinianych i porcelanowych itp.). Piękny kościół św. Krzyża z r. 1255, oraz starożytny zamek na stromej skale bazaltowej ma lowniczo położony; sięga on początkowo XI w., lecz głównie pochodzi z XIII w.; należał do Wallensteina, a dziś do hr. Clam-Gallasów, którzy go w r. 1869 odnowili; w zamku wiele ciekawych starożytności, zbroi, obrazów, zwłaszcza z epoki Wallensteina (książę F-u). Księstwo F. prócz samego F-u obejmowało 57 wsi i zamków, oraz miasta: Libérée, Turnów, Jiczyn, Gradée Mnichowski, Lipę Czeską, Dub Czeski, Hostynne i Białą Wodę; po upadku Wallensteina przeszło do Gallasów, a gdy ci wymarli, objął je hr. Krzysztof Clam i nazwisko swe z nazwiskiem poprzedników złączył.— 8) F., Mecklenburgisch F., miasto w w. ks. Meklein-bursko-Strzelickiem, powiecie Starogardzkim, nad rz. Datze i niewielkiem jeziorem, połączone drogą żel. z Nowym Brandenburgiem; dwa kościoły; zamek starodawny; gimnazyum; 5 800 m-ców.

And. S.

And. S.

sty.

Völker” (270—273).

Założone w r. 1244, otrzymało w r. 1247 prawa miejskie od margrafów brandenburskich.

Frydrychowicz T o m ąs z, słynny w swoim czasie kaznodzieja i malarz, dominikan, żyjący w XVII wieku, był kaznodzieją kościoła ar-chipresbiteryalnego Panny Maryi w Krakowie, biegły w językach greckim i hebrajskim, słynął przytem wybornym pendzlem.

Frydrychowicz Dominik, ksiądz, sławny teolog zakonu kaznodziejskiego, biegły i w języku hebrajskim, umarł 1716 roku; jest autorem siedmiu dzieł w języku łacińskim, z których najgodniejsze uwagi: „Hyacyntus Odrovansius, Principalis, Hierarchicus, Universalis, Regni Poloniae Patronus, a Sede Apostolica datus, ab universis Polonis rogatus” (Kraków 1687, in folio, 245 str.). Znajduje się tu wiadomość o domach spowinowaconych z familią Odrowążów, z której pochodził św. Jacek.

Frydrychsztat, miasto powiatowe w Kurlan-dyi, na lewym brzegu Dźwiny Zachodniej (naprzeciw Rómershofu, stacyi dr. żel. Ryga-Dźwińsk), w okolicy lekko pagórkowatej i lesistej; założone przez ks. Fryderyka kurlandzkiego w r. 1630; kościół ewangelicki, kaplica katolicka, należąca do parafii Selburskiej, bożnica, leśnictwo, urząd akcyzy, żegluga po Dźwinie, browar, fabryka tytoniu; 5 223 m-ców (1897).—Pow. F-cki zajmuje, 3 063 w. Q i w r. 1897 liczył 64 790 m ców w tej liczbie 31 013 mężczyzn i 33 777 kobiet. Kraj dość lesisty, lekko sfałdowany, z wysoko rozwitiiętem rolnictwem i związanemi z niem fabrykami (gorzelnie, browary, młyny, tartaki); prócz powiatowego miasta jest jt-szcze nadetatowe m. Jakobsztat; większość ludności stanowią Łotysze, po nich idą Niemcy, Rossyanie i Polacy; pod względem wyznania przemagają protestanci, a następnie katolicy i żydzi.

Frye Tomasz, malarz, rytownik i fabrykant angiel ki (* 1710 w Dublinie—f 1762 w Londynie). Kształcił się w sztuce w Londynie, gdzie prędko zasłynął jako portrecista; wykonał między innemi portret ks. Gallii dla Saddlers Company w Cheapside. W r. 1749 stanął na czele fabryki porcelany, którą założył przy pomocy przedsiębiorcy amerykańskiego Heylina w Bow w Middlessex, i którą prowadził przez 15 lat. Wyroby tej fabryki, noszące stempel T. F., dotąd są poszukiwane przez znawców. Pod koniec życia F. wrócił do ulubionych przez siebie portretów akwatyntą, i wykonał : h bardzo dużo; wszystkie wielkości naturalnej, popiersia. Zbiór kompletny portretów posiada „British Museum”. Wybitniejsze z nich są: Jerzy III, królowa Karolina, księżna Northumberland, hrabina Berkley, Garrick i Leveridge, oraz własny portret arty-

s. s.

Fryga, w języku starrUiandynawskim Frigg, odpowiada brzmieniem i znaczeniem starogórno-niemieckiej Frija, po sanskrycku zaś prija (porówn. polskie przyjaciel), znaczy przyjaciółka; F. znana jest od wieków w Niemczech Północnych i w krajach skandynawskich, jako bóstwo przedchrześciańskie, małżonka Odyna-Wodana; gdy ten w rozwoju wierzeń germańskich zajął najpierwsze między bożkami miejsce, F. stała się też naczelną postacią wśród bóstw żeńskich. Występuje ona jako Frea w podaniach o Longobardach, a te zapewne sięgają czasów, gdy lud ten przebywał jeszcze nad dolną Łabą. W Niemczech północno-zachodnich żyje jeszcze F. w podaniach ludowych pod nazwą Fricke, Frecke itp., poczytywana jest za małżonkę ducha wiatrów, zaklętego w wiecznie z wichrami latającego jeźdźca, otoczonego psami i ciągnącego za sobą burzę. Lecz obok tego starożytny charakter jej ujawnia się w roli, którą gra w wierzeniach skandynawskich: w Szwe-cyi Południowej pilnuje ona, aby w dzień Thora (czwartek) kobiety wiejskie nie przędły, bo sama bogini w dzień ten zasiada przy kołowrotku. W podaniach i pieśniach skandynawskich F. występuje stale jako małżonka Odyna, macierz bogów, władczyni nieba, opiekunka miłości, płodności i wogóle doli ludzkiej; imię jej kronikarze oddają łacińskiem Minerwy. U Skaldów przybiera ona dużo nazwisk, które są właściwie tylko wyrazem jej władz i przymiotów, chociaż mają pozory odrębnych uosobień. — Por. Paul „Grundriss der german. Philologie” (I, 1103— 105); Bugge „Studien über die Entstehung der nord. Göttersagen” (od 54. od 205. 234—38); Grimm „Deutsche Mythologie” (276 — 284); Mannhardt „Die Götter der deutschen und nord.

J. K.

Frygia (po grecku Opo^ia), kraina Azyi Mniejszej, obejmująca, za najdawniejszych czasów samodzielności Frygijczyków i jeszcze jako prowincya Lidyjskiego i Perskiego państwa, całe wnętrze półwyspu, na zachód od rzeki Halys i środkowej pustyni słonej, tworzy przeważnie płaskowzgórze z wązkiemi, niekiedy głęboko wciętemi, dolinami rzecznemi i odosobnionemi pasmami górskiemi. Ku północy i wschodowi ziemia w wodę uboga nadawała się więcej na pastwiska, aniżeli pod uprawę, natomiast w środkowej części i ku południowemu zachodowi nadzwyczaj była żyzna, a w dolinach mieściła rozliczne winnice. Ku północy graniczyła z nią Bitynia, na zachód Mizya, Lidya i Karya, na południe Kabalia i Pizydya, na wschód GalacyaiLi-kaonia. Ta F. nosiła ogólną nazwę F-i Większej, w przeciwieństwie do F-i Mniej sz ej, albo Helle sponckiej, jak to za perskiego panowania oznaczano południowe wybrzeże Propontydu aż do Hellespontu, z głównem miastem Daskyleion. Południowe obwody F-i Większej, poprzerzyna-ne wysokiemi łańcuchami gór, łączyły się z pasmem górskiem Tauros; nazywano jeszcze osobno F-ą Paroreios ( = Górska) i F-ą Pizy-dyjską, od sąsiedniej krainy Pizydyi. Nadto północną dzielnicę F-i Większej połączyli Rzy-

cc

Frygijska czapka — Pryilé.

mianie politycznie z królestwem Pergameńskiem i nadali jej nazwę F. Epiktetos (—Zdobyta). Najstarszymi mieszkańcami całej obszernej krainy byli, według historycznej tradycyi, Frygowie, albo, jak się sami nazywali, Brygowie, Bere-kyntowie ( Bpt^eę, BêpéxovtÊç). Uważali oni siebie za autochtonów, wszakże wszelkie świa

szysz Dagh) i D ind y mos (dz. Murad Dagh), T au ros, Kadinos (dz. Khonas Dagh): z rzek: Sangarios (dz. Sakaria) i Majandros (dz. Böjük Menderez) z pobocznetni dopływami. W południowej części krainy znajdowało się kilkanaście wielkich jezior słonych, z których najgłośniejszem było Askania (dzisiaj Czyreh-Giöl), pomiędzy miastami Apameją i Kolossai. Z pomiędzy miast są główniejsze: 1) w północnej części: Dorylaion (dzisiaj Eski-Szeher), Ko ty ai on (dz. Kutahija), Kakoleia nad górnym brzegiem Sangaryosa, z grobowcem króla Midasa, w skale wykutym, odkrytym przez Anglika Leake w r. 1800; 2) w środkowej F-i: Am orion (dz. Hamza Hadseln), Prymnessos, Ker am o n Agora, Ipsos, słynne klęską Antygona w r. 301; 3) w południowej części: Ke-lainai, stara rezydencya królewska i stolica satrapy perskiego, nad źródłem Majandra, Kolo s s ai (dz. Chonas), Kydrara, późniejsze H i e-rapolis, słynące zdrojami gorącemi, Pelta i, Kaystrupedion; z czasów panowania syryj-

dectwa starożytne podają zgodnie, że w zamierzchłych czasach ze Wschodu, prawdopodobnie z Armenii, przybyli i rozległym obszarom, jakie zajęli, nazwę od siebie nadali. Jako spokrewnionych z Armeńczykami zaliczyć ich wypada do wielkiego szczepu ludów indo-europej-skich. Zamiłowani w pokoju, trudnili się Fry-gijczycy uprawą roli, hodowlą bydła i handlem, a mimo poblizkiego morza nie byli nigdy żeglarskim narodem. Z początku zostawrali pod panowaniem własnych królów, pomiędzy którymi nazwiska Gordios i Midas ciągle się powtarzają. W późniejszych wiekach ucieśniają wro-dzy sąsiedzi posiadłości ich coraz bardziej.

I tak ziemia ich, pustoszona w VII-ym wieku

przed Chr. bezustannemi napadami Kimmeryj- skiego pochodzą: Apameia Kibotos (dz. Di-czyków, dostała się w VI-ym wieku pod pano- ner), w pobliżu Kelainai, za rzymskiego panowanie lidyjskiego króla, Krezusa, a w tym sa- ! wania ożywione miasto handlowe, Laodycea mym jeszcze wieku podbił ją Cyrus, król per- (dz. Eski Hissar), stolica prokonsularnej pro-ski, po rozbiciu zaś państwa Perskiego zagar- ' wincyi Azyi, Apollonia, Seleukeia, Syn-nęli ją Macedończycy pod swą władzę. Po I nada (dziś. Czifut- Kassaba), sławne łomami śmierci Aleksandra Wielkiego toczyły się gorące walki o pojedyńcze części obszernych dzierżaw frygijskich pomiędzy Dyadochami, t. j. następcami politycznej spuścizny Aleksandra. W połowie Iii-go wieku przed Chr. zajęli północną F ę Galatowie (ob.). Od r. 188 przed Chr., gdy Rzymianie pokonali Antyocha, króla syryjskiego, i Azyą Mniejszą zawładnęli, uznane zostały z woli senatu F. Większa i Mniejsza za części państwa Pergameńskiego. Po śmierci Attalosa III w r. 133 przed Cbr. przypadły razem z królestwem Pergameńskiem także obie-dwie F-e pod bezpośrednią władzę Rzymian, którzy włączyli je w skład prowincyj swych,

Azyi i Galacyi. Jako bóstwa czcili Frygijczycy głównie: Manesa, matkę bogów Ma (Kybele) i bożka urodzajności, Labaziosa. Później, gdy z wiarą ich zmieszał się sromotny kult ludów syryjsko-fenickich, czcili także Astartę i Attesa, a święta ich obchodzili z wyuzdaną rozpustą, ści.

Osobliwym zwyczajem mieszkali w dawniejszych czasach w grotach kamiennych i całe miasta z żywej skały wykuwali. O starodawnej rodzimej ich sztuce świadczą dzisiaj tylko sacząt-ki, pozostałe z ich budownictwa i rzeźbiarstwa, i te silne warownie górskie, wzniesione nad dolinami w górnym biegu Sangaryosa, jako też groby w skale wykute, pochodzące jeszcze z czasów królów frygijskich, pokryte napisami w alfabecie do starogreckiego nadzwyczaj zbliżonym, zdobione nadto oryginalnemi wzorami, na-śladującemi narodową sztukę kobierniczą. Z gór F-i najważnlejszemi są: Olimp (dzisiaj Ke-

białego marmuru z purpurowymi plamami, wysoko cenionego w czasach rzymskich; z czasów pergameńskiego królestwa: Eumeneia (dz. Iszi-kli).—Duchesne i Ramsay w t. 3-im 4-ym 5-ym „Buli. de corr. heli.”; Mordtmann w 4-ym t. „Journ. of hell, stud.”; Franz J. „Fünf Inschriften und fünf Städte”, ze specyalną kartą geograficzną H. Kieperta, Berlin 1840.

Frygijska czapka (czapka wolności albo czapka jakobińska), czerwona, kończasta czapka uwolnionych z galer marsylskich skazańców, która stała się charakterystycznem nakryciem głowy i symbolem wolności rewolucyonistów przy wybuchu Rewolucyi Francuskiej. Występowano w tej czapce na zebraniach ludowych i w klubach politycznych, zawieszano ją na drzewach wolności., i używano jej jako znaku usposobienia rewolucyjnego. Wraz z innemi zwyczajami rewolucyjnenii znikła również i czapka wolno-

S. Drz.

Sk.

Frykcya (łac. frictio), tarcie, rozcieranie, wcieranie. Wyraz ten, obcy zupełnie, zbytecznie i niepotrzebnie używany bywa szczególnie do oznaczania wcierań z szaruchy (Ob.), stosowanych przeciwko przymiotowi (ob.).

Frymbark. Herb polski z XV w. Zapiski sądowe wspominają o nim, lecz opisu nie podają. Małecki „Studya heraldyczne” T. I str. 172. u-Fryne (<I>póvY]), słynna hetera grecka (* w IV wieku przed Chr. w Tespiach, miasteczku beo-ckiein, słynnem z kultu Erosa). Z domu tak uboga, że na życie zbieraniem kaparów zarabiała, wybrała sobie Ateny jako najpodatniejsze

Dr J. P.

KOMITET lEDAKCYJIY

WIELKIEJ ENCYKLOPEDYI POWSZECHNEJ

ILUSTROWANEJ

STANOWIĄ:

Chmielowski Piotr (Literatura polska) Czerwiński Kazimierz (Zoologia)

Dickstein Samuel (Matematyka)

Diehl Edmund (Technika)

Grostomski Walery (Literatura zagraniczna) G-ralewski ksiądz Jan (Dział kościelny) Jezierski Wacław (Geografia)

Karłowicz Jan (Ludoznawstwo i Antropologia)

Kempner Stanisław (Ekonomia)

Konic Henryk (Prawo)

Korzon Tadeusz (Historya)

Kramsztyk Stanisław (Astronomia i Fizyka)

Kryński Adam Antoni (Językoznawstwo)

Krzemiński Stanisław (Sekretarz Redakcyi) Libicki Stanisław (Prawo)

Łempicki Michał (Górnictwo)

Massonius Maryan (Filozofia)

Morozewicz Józef (Geologia, Mineralogia i paleontologia)

Peszke Józef (Medycyna)

Pietkiewicz Antoni (Redaktor Główny) Poliński Aleksander (Muzyka)

Pewieński Stanisław (Rolnictwo)

Sławiński Kazimierz (Chemia)

Smolikowski Seweryn (Sztuki plastyczne i Filozofia)

Strumpf Edward (Botanika)

Zieliński Edward (Medycyna)

I

r

-

.f '

■:

S. Drz.

miejsce targowiska na kupczenie swemi czaru-jącemi wdziękami, a tutaj zyskała wkrótce takie bogactwa, że ofiarowała się na swój koszt mury te-bańskie odbudować, gdyby Tebańczycy zgodzili się na następujący na nich napis: „Aleksander mury zburzył, hetera F. je odbudowała.” W szczególnej zażyłości była F. ze sławnym rzeźbiarzem Praksytelesem. Podstępem wyłudziła u niego najcenniejszą jego statuę bożka Erosa, wykutą z pentelijskiego marmuru, i ofiarowała ją rodzinnemu miastu; cesarz rzymski, Kaligula, uwiózł stąd ów posąg do Rzymu. Rozmiłowany artysta darował jej jeszcze własny jej posąg, który również w Tespiach stanął obok posągu Afrodyty. Inna znowu jej statua, z czystego złota ulana, stała nawet w świątyni delfickiej, według pojęć greckich jako uosobienie wdzięków cielesnych. Taka sama myśl przebija się i w procesie, jaki F-ie wzgardzony przez nią mówca, Euthios, o bezbożność przed sądem przysięgłych wytoczył. Znany mówca Hyperides, chwilowy jej kochanek, podjął się obrony hetery. Gdy jednakże w toku rozpraw sądowych widział, że szala sprawiedliwości waży się na niekorzyść jego kochanki, uchwyciwszy ją za rękę, rozdarł lekką szatę i odkrył powabne łono F-y. Widok olśniewający niezrównanie pięknych kształtów tak bardzo oczarował sędziów, że nie śmieli potępić kapłanki przemożnej Afrodyty. Zresztą F. umiała doskonale sama podobną rolę odgrywać. Pewnego razu podczas świąt Pozejdona, obchodzonych w Eleuzynie, wobec niezliczonych tłumów pobożnych pątników rozebrała się do naga i z rozpuszczonemi włosami wstąpiła do morza. Sławnego malarza Apellesa natchnęła ta scena do oddania na płótnie nieśmiertelnego dzieła, przedstawiającego Afrodytę Anadyomene, wyłaniającą się z morskich topieli, a Praksytelesa do wykucia z marmuru przesławnej Afrodyty Knidyjskiej. Powabom F-y nikt podobno oprzeć się nie mógł, prócz jednego filozofa, Ksenokra-tesa, znanego z surowości obyczajów. Płeć miała ona tak świeżą, że barwić się nigdy nie potrzebowała, a świeżość ta niezwyczajna przyczyniła się także do tego, że niecnym procederem swym trudniła się F. aż do późnego wieku i zawsze licznych wielbicieli miała w swym orszaku. Ceny wygórowane, jakie i naówczas za okazane względy stawiała, upamiętniła słynnem wyrzeczeniem, że drożej sprzedawać należy drożdże aniżeli wino.

FrynicłlOS (po grecku Opovtyoç), 1) rodem z Aten, syn Polifradmona, najznakomitszy ze starszych tragików greckich; zaznaczył wielki postęp w scenicznej budowie i w formalnym rozwoju greckiego dramatu, wprowadził bowiem, według świadectwa Suidasa, pierwszy na scenę kobiety i obok przywódzcy chóru tragicznego stworzył rolę osobnego aktora, a przez to i dyalog dramatyczny. Ze szczególnem upodobaniem używał w dziełach swych trochaicznego tetrametru. Z drama-

Encykl. Poważ. Ilustr. Zesz. 183. T. XXIII.

tów jego, których treść przeważnie z mitologii czerpał, znanych nam jest, oprócz nieznacznych fragmentów, tylko 10 tytułów, jako to: „Egipcyanie”, „Aktajon”, „Alkestis”, „Antajos” albo Libijczycy itd. Pierwszą nagrodę w turnieju dramatycznym otrzymał już w r. 511 przed Chr. Najsławniej-szem dziełem F-a była tragedya Fenicyanki (po grecku <3>oiviaaat), którą Temistokles w r. 476 jako choregos z ogromnym przepychem na uczczenie swego zwycięstwa pod Salaminą na scenie wystawił, a wkrótce potem Eschylos w tragedyi Persowie naśladował. Politycznej treści był dramat jego, który co do formy więcej na miano lirycznej kantaty, aniżeli historycznej tragedyi zasługiwał, pod tytułem Zdobycie Miletu (MiXVjToo aXoj'uç). Według świadectwa Herodota (VI 21) nabrał utwór ów wielkiej sławy przez to, że Ateńczycy, którym treść tragedyi przypomniała niefortunną ich politykę z początku wojen perskich, skazali poetę na grzywny i na przyszłość zabronili przedstawień trage-dyj, na tle politycznem osnutych. W ten otóż sposób wypartą została polityka ze sceny tragicznej, aby później świetne święcić tryumfy w ko-medyi attyckiej. Pieśni F-a chórowe, chwalone nawet przez Arystofanesa, utrzymały się jeszcze przez długie czasy w uściech ludu, kiedy już tragedye Eschyla i Sofoklesa jego dzieła zupełnie przyćmiły. Jak wszyscy wielcy greccy poeci tragiczni, pozostawił i F. syna, Polyfrajmo-na, jako dziedzica swej sztuki, który trylogią swą „Lykurgeia” ubiegał się z wielkiego Eschyla Siedmiu przeciw Tebom o nagrodę. Nieliczne fragmenta z tragedyi F-a zebrał Nauck w „Tragicorum Graec. fragm.” (str. 720 i nast. w drugiem wydaniu.—Por. Droysen „Phrynichus, Aeschylus und die Trilogie” w „Kieler Studien” (Kilonia 1841). —2) F., również rodem z Aten, syn Eunomidesa, attycki komedyopisarz, wystąpił jako poeta po raz pierwszy w r. 429 przed Chr., zginął w Sycylii. Mimo, że Arystofanes w Żabach bardzo z niego szydzi, nie można mu odmówić wielkiej formalnej zręczności i wybornego, ciętego dowcipu. Z 10 komedyj jego słynęła najwięcej: „Konnos”, tak zwana według nauczyciela Sokratesa w muzyce, Biesiadnicy, Pustelnik, Mystowie, Muzy; w ostatniem dziele wziął, równie jak Arystofanes w Żabach, za wątek komedyi śmierć Sofoklesa i Eurypidesa. Szczupłą ilość fragmentów dzieł jego wydali: Meine-ke w „Fragmenta comicorum Graec.” (tom I str. 248 i nast. i tom III mniejszego wydania); Koch w „Comicorum Att. fragm.” (tom I, str. 369 i nast.). — 3) F., syn Stratonidesa, Ateńczyk, z gminu pochodzący, dowódzca i demagog z czasów wojny Peloponcskiej po klęsce na wyspie Sycylii, mąż energiczny i wielkich zdolności, których jednakże użył na dogodzenie osobistej ambicyi w sposób podły, ze zdradą własnej ojczyzny. Nieprzejednaną nienawiścią ścigał osobistego wroga swego, Alcybiadesa, a jako do-

49

E. D.

Fryszerka. Pod nazwą fryszerka zwykle rozumie się mała fabryczka żelaza, gdzie ono wyrabia się sposobem fryszerskim, t. j. za pomocą ognisk, fryszerskiemi zwanych, z niemieckiego Frischofen. Sposób ten wyrabiania żelaza nazywają też fryszowaniem lub świeżeniem. Ognisko fryszerskie jest to rodzaj ogniska kowalskiego o większych rozmiarach. Sposób fryszowania żelaza polega na tern, że kawałki żelaza lanego czyli surowcu, poddane działaniu silnego ognia, spotęgowane-

wódzca eskadry ateńskiej na wyspie Samos nie wahał się dwukrotnie w r. 412 zdradzić planów Alcybiadesa i oświadczył gotowość oddania floty ateńskiej w ręce spartańskiego admirała, Astyo-cha. Zemsty Alcybiadesa uniknął tylko nowym podstępem, donosząc Ateńczykom o grożącej napaści Lacedemończyków, do której sam przecież poduszczał. Dopiero za sprawą Pizandra, stronnika Alcybiadesa, odebrano mu dowództwo w r. 411. Gdy potem Alcybiades przerzucił się na stronę frakcyi demokratycznej, przeszedł F., z obawy przed jego zemstą, do oligarchicznego stronnictwa Czterechset, w których imieniu udał się razem z Antyfontem jako poseł do Sparty; wracając z tego poselstwa, zamordowanym został jednakże przez ateńską straż graniczną, z pewnością z poduszczenia Krytyasa, i obwołanym jako wróg ojczyzny. W najnowszym czasie domyślał się w nim Müller-Strübing, opierając się na bardzo chwiejnych podstawach, autora dzieła O Rzeczypospolitej Ateńskiej, przypisywanego zwykle Ksenofontowi, a skreślić miał je pomiędzy r. 417—414 przed Chr. — 4) F., grecki sofista, rodem z Bitynii, żył za czasów cesarza Marka Aureliusza i Kommodusa. Z głównego dzieła jego, obliczonego na 37 ksiąg, pod tytułem SocptotiXY] rcapaoxso^, pozostała nam w spuściźnie tylko drobna cząstka, i to spis szczegółowy czysto attyckich wyrazów i wyrażeń, zebrany ze skrupulatną ścisłością z Platona, Demostenesa i Eschinesa, ucznia Sokratesa, których za najdoskonalsze wzory greckiego języka uważał. Przeciwko zestawieniu jego wystąpił gramatyk Oroś, który w osobnej pracy sporo wyrażeń, uznawanych przez F. za mniej poprawne, poparł cytatami z klasycznych autorów. Krytycznie wydał fragmenty pracy F-a Lobeck w Lipsku w r. 1830 w Sławnem dziele „Phry-nichus”; najnowsze wydanie razem z kommen-tarzem angielskim sporządził Rutherford (Londyn 1881).    S Drz.

Fryslandya, ob. Fry z land y a.

Frysz, w górnictwie zowie się czas, w przeciągu którego dokonywa się czynność fryszowa-nia (ob. Fry sz erka), t. j. dana ilość surowca (ob.) przetapia się i przekuwa na żelazo. Odpowiednio do użytej metody fryszowania, F. kilkudziesięciu funtów surowca nie przenosi l'/₂—3 godzin.

mu przez dopływ powietrza, wprowadzonego w środek ogniska za pomocą miechów, topią się, przyczem części obce, w surowiźnie zawarte, pochłaniają nadmiar jej węglika i tworzą tak zwane zuzle frysz.erskie, zaś zredukowane żelazo w postaci masy gąbczastej, półpłynnej, zbiera się na dno ogniska. Massa ta produktu podnosi się z dna w postaci tak zwanej lupy na wierzch i przepuszcza się powtórnie przez rozżarzone węgle fryszerskiego ogniska, i to się powtarza niekiedy parę razy, póki produkt nie stanie się zupełnie czystym. Skoro takie świeżenie jest już dokonane, lupę dzielą zwykle, rozbijając, na kilka części, kolbami zwanych, i te po przegrzaniu przekuwają pod młotami, przyczem żelazo staje się zbitem, bardziej jednolitem, pozbawia się tak zwanej zen-dry, i otrzymuje taki kształt, jaki dla ostatecznego produktu jest pożądanym. Tym sposobem powstaje żelazo kute sztabowe, kwadratowe, okrągłe i innych gatunków, które do czasu wynalezienia sposobu pudlowania i walcowania żelaza było jedynem, jakie znano w handlu i przemyśle. Do poruszania miechów przy fryszer-kach, oraz młotów, używane są zwykle koła wodne lub turbiny. We fryszerkach otrzymywać można i stal, o ile produkt fryszowania nie jest dostatecznie odwęglony.—F-i w mowie potocznej nieraz uważają za jedno z dymarka-mi, jakkolwiek zachodzi tu znaczna różnica. Dymarki są to ogniska, których od najdawniejszych czasów używano do wyrobu żelaza z rud łatwo topliwych i łatwo się redukujących. Rudy układano w takiej dymarce, t. j. większem ognisku kowalskiem, warstwami z węglem, wpuszczano z boku wiatr za pomocą miechów, i przy ciągiem podsycaniu takiej dymarki otrzymywano u jej spodu masę żelaza nieczystego, które następnie odkuwano pod młotami.—Dymarskie i fryszerskie ogniska, czyli dymarki i fryszerki, są to najpierwsze, najdawniejsze fabryki żelaza, jak we wszystkich krajach świata, tak również i w Polsce, gdzie znane są już od XIII-go wieku. Do najdawniejszych u nas zaliczają F-i z pod Panek, Krzepic, Truskolas w pobliżu Częstochowy, z pod Samsonowa, Suchedniowa, Chęcin, Korczyna w pobliżu Kielc, z pod Pradeł, Miaczowa i Żarek bliżej Dąbrowy, z pod Końskich, Opoczna i inne. Na Litwie oddawna znane były F-i pod Wiszniewem w pobliżu Oszmiany. W r. 1782 było w Polsce 83 F-i, zaś w r. 1814 w krajach Księstwa Warszawskiego było ich czynnych 420. Z wprowadzeniem w przemyśle sposobu wyrabiania żelaza przez pudlowanie i walcowanie, a nie przez odkuwanie, liczba fryszerek coraz się zmniejsza. W r. 1879 było F-k w Królestwie Pol-skiem 60, w r. 1889 liczba ich zmiejszyła się do 24-ch, zaś w r. 1899 w kraju naszym działają tylko 4 F-i, które wydają żelaza kutego nie więcej nad 15 000 pudów. Wobec tego, że

W. Chor.

A. K.

And. S.

And. S.

żelazo fryszerskie (kute), jakkolwiek posiadające bardzo cenne zalety wewnętrzne, nigdy nie może być tak równo i gładko odrobione powierzchownie, jak żelazo pudlowe walcowane, tego ostatniego tylko poszukują obecnie w handlu, tak, że fryszerki bardzo prędko upaść najzupełniej muszą, szczególnie wobec coraz to bardziej wzrastających cen na węgiel drzewny, który jedynie jest używanym we F-ach.

Fryszt (z niem.), w języku sądowym miał znaczenie dwojakie: a) odwłoka w prawie i b) pewien oznaczony czas, termin sądowy.

Frysztak. 1) F., miasteczko w Galicy i, w starostwie Jasielskiem, na wzgórzu, na lewym brzegu Wisłoka, 284 m. nad p. m.; kościół katolicki drewniany (parafię wspominają dokumenty pod 1527 r.), poczta, telegraf, szkoła miejska trzyklasowa; wraz z Wólką Gliniczek 1398 m-ców, w tern 437 katol., 961 żydów; domów 132, rozległość gruntów miejskich 2.91 km. Z F-a wychodzą gościńce bite do Pilzna, Krosna i Rzeszowa. Początek osady odnoszą do epoki Kazimierza W., za którego niemieccy koloniści założyli kolonię Freistadt. — 2) F. niem. Freistadt, miasteczko w austryackim kraju koronnym, Morawii, okręgu Holeszowskim, o 3 mile na wschód od Kromieryża; kościół św. Mikołaja, szkoła 5-klasowa miejska, poczta, telegraf, rzemiosła; 1 100 m-ców, Czechów. W pobliżu ruiny zamku Łukowskiego, zdobytego w r. 1469 przez kr. Macieja Węgierskiego.

Frysztat, niem. Freistadt, miasto powiatowe na Szląsku Austryackim, w okręgu Cieszyńskim, na prawym brzegu Olsy, 239 m. nad p. m., o 2'/a km. od stacyi Darków, przy dr. żel. Cie-szyn-Bogumin, a 4‘/₂ km. od stacyi Piotrowice dr. żel. Bogumin-Kraków; składa się z właściwego miasta i trzech przedmieść: Spluchow, Nowemiasto i Wydmuchów; parafialny kościół św. Krzyża, kościół cmentarny św. Marka, piękny ratusz, dwie szkoły, zamek hr. Larischa z parkiem; dekanat katolicki należy do dyecezyi Wrocławskiej; 3 150 m-ców, w tern 62°/₀ Polaków, 32°/₀ Niemców, 6°/₀ Czechów.—Powiat F-i obejmuje 193 km. Q i 43 281 m-ców; w tern 33 221 Polaków, 7 747 Czechów i 2 313 Niemców. — Kraj pagórkowaty; najwyższe punkty: wzgórze Roj 305 m. i Węglowe 292 m. Kwitnie rolnictwo i hodowla bydła; znaczne kopalnie węgla.

Fryul (Furlandya), kraik, składający się z włoskiej prowincyi Udine i z hrabstw austryac-kich: Gorycya i Gradiska; bierze swą nazwę od miasteczka rzymskiego Forum Julii, z którego obecnie pozostały tylko ruiny. Jest to kraj dość bogaty, obfituje w zboże, winnice i liczne źródła mineralne; posiada dwie większe rzeki: Isonzo i Tagliamento i kilka miast większych: Udine, Campo-Formio, Palma-Nuova, Gorycya (Górtz) Gradiska i Idrya. Mieszkańcy, których liczą na

800 000, są pochodzenia włoskiego, mówią zepsułem narzeczem włoskiem, w którem spotykamy wiele wyrazów słowiańskich, i wyznają re-ligię katolicką. Pierwotnymi mieszkańcami F-u byli Euganeowie (gałąź Tusków), którzy zmieszali się z Wenetami; później mieszkali tam Kar-nowie, podbici w II w. przed Chr. przez Rzymian. Po upadku zachodniego cesarstwa. Rzymskiego rządził we F-u Odoakr, po nim Ostgoci, następnie cesarz bizantyjski, a nakoniec w VI w. zdobyli go Longobardowie i pierwszym księciem tej ziemi został Gizulf, synowiec Alboina. W tym czasie zaczynają napadać na F. Awarowie i Słowianie, z któremi Gizulf walczył dłuższy czas, aż poległ w bitwie 611 roku. Gdy Karol Wielki podbił państwo Longobardów, książę F-u Rodgand poddał się nowemu władzcy, wszakże niebawem, gdy cesarz był zajęty. wojną z Sa-ksonami, wywołał przeciw niemu rewolucyę; wówczas Karol Wielki stłumił szybko powstanie, Rodganda ukarał śmiercią i z F-u utworzył marchię, której margrabiowie obowiązani byli dawać baczenie na sąsiednich Słowian; rozpoczęli też niebawem szereg wojen. Z późniejszych margrabiów F-u zasłynął Berengaryusz I, wnuk Ludwika Pobożnego; przybrawszy tytuł księcia F-u, jednocześnie ogłosił się królem Włoch, ale po długich walkach z królami niemieckimi i z Węgrami, którzy rozpoczęli swoje najazdy na F., zginął zamordowany podstępnie (924). Cesarz Otton I przyłączył F. do Bawaryi (952), wszakże Otton II w r. 976 oddał go księstwu Koru-tanii; następnie cesarz Konrad II przelał rządy nad kraikiem na patryarclię Akwilei; od tego czasu aż do połowy XV w. F. był pod rządami patryarchów akwilejskich, którzy zmuszeni byli często walczyć z niezadowolonymi z ich rządów mieszkańcami. W r. 1420 część F-u (Udine), poddała się Wenecyi, reszta (Gorycya i Gradiska) stała się później własnością Habsburgów. Mocą traktatu zawartego w Campo - Formio F. wenecki przeszedł pod panowanie Austryi, ale już w r. 1805 traktatem Presburskim wszedł w skład nowoutworzonego królestwa Włoskiego (jako departament Passeriano). W r. 1809 Au-strya utraciła i F. austryacki (Gorycyę), wszakże po kongresie Wiedeńskim odzyskała obie jego połowy. W r. 1866 F. wenecki (Udine) Austrya zmuszona była oddać Napoleonowi III, który wcielił go do królestwa Włoskiego. N-Fryxell Anders (* 1795—f 1881), historyk szwedzki. Studyował naprzód teologię, w r. 1820 mianowany został pastorem. W późniejszem życiu całkowicie poświęcił się dziejopisarstwu. Główne jego dzieło z tej dziedziny p. t. Opowiadania z historyi Szwedzkiej („Beriittel-ser ur svenska historien”, tomy 1—46. Sztokholm 1832—49) rozwija obraz dziejów ojczystych w sposób popularny, przeważnie biograficzny, a przytem gruntowny i źródłowy. Różne części tego olbrzymiego dzieła przełożone zo-

stały na języki: niemiecki, angielski, francuski kojowempod nazwą fryzu wogóle pojmują pe-i duński. F. położył też zasługi dla języka | wną gładką część obramowania, zawartą pomię-ojczystego i jego literatury. Napisał gramatykę szwedzką (Svensk sprâklara), niezmiernie rozpowszechnioną i wielokrotnie wydawaną, i o-głosił Studya nad literaturą szwedzką (Bidrag till Sveringes literatur-historia” 1860—62, 9

dzy wypukłościami i gzymsami. Tak np. w o-zdobach malarskich sufitowych F-in nazywa się część ramy, bezpośrednio po za gzymsem idąca, na suficie zwykle ciemniejszym kolorem malowana, w drzwiach filungowych — płaskie części filungu, i t. p. Przy robotach tapeciarskich F-m

nazywają ramy koloru ciemniejszego, wokoło

E. E>.

tomów).

W. Gr.

Fryzę v. Friese I. Herb polski z nadania. Na tarczy dwudzielnej prawe pole ścięte: w górnej części, złotej, podwójna błękitna lilia; w dolnej, srebrnej, ludzka głowa z ciemnym zarostem, w królewskiej koronie. W lewem, zielonem, polu— olbrzym, w prawej ręce trzyma oszczep o-strzem w dół, lewą zaś podpiera się pod bok. Nad hełmem korona szlachecka. Herb ten wraz

Fryz (niem. Fries, fr. frise). W stylach klasycznych jest to część belkowania, zawarta ściany naklejane, pomiędzy architrawem (ob.) a gzymsem głównym i leży bezpośrednio ponad architrawem.

sry

pilił

gpifs

'Ç’/

1) F. łukowaty półcyrklowy.

KI

z nobilitacyą otrzymali Antoni, Wilhelm i Jan Friese 11 sierpnia 1768 r., których potomkowie obecnie spolszczyli nazwisko na Fryzę. („Vol. Leguin” VII, 802—803; „Ks. kanclerska” 42 f. 20; „Herb. rodź. szl. kr. Pois.).

D.

«i

2) F. półcyrklowy przeplatany.

MBbw

3) F. w szachownicę.

Hit

33Ä

MMfjf

4 i 5) F. z wyobrażeniem dziobów i główek (auglo-normandzki).

I#

iP

Fig. 69. Fryzę I.

Fig. 70. Fryzę II.

6) F. zębaty (romański).

li

10) F. stożkowy.

Ill F. wałkowy.

D.

7) F. łuskowy (romański).

8 i 9) F. jodełkowy lub łańcuchowy.

r-ry

Fig. 68. Fryz.

F. bywa gładki i ozdobny, już-to przez członkowa-nia pionowe, w pewnych odstępach po sobie następujące, już też przez wyobrażenia pojedyń-czych figur lub całych grup. Pierwszy typ przedstawia świątynia Jowisza Statora w Rzymie, porządku korynckiego, drugi—w Partenonie porządku doryckiego i świątyni Ilyssos porządku jońskiego (ob. Architektura). W malarstwie po-

Fryzę II. Na tarczy dwudzielnej w polu pierw-szem, linią ukośnie w lewo przedzielonem, od góry złotem—podwójna lilia błękitna, od dołu zaś srebrnem—ukoronowana brodata głowa w profilu, z białym kołnierzem, wyłożonym na szyi; w drugiem, błękitnem—olbrzym przepasany zielonym wieńcem, prawą ręką maczugę na ziemi, lewą na biodrze opartą trzymający. Nad tarczą korona hrabiowska. Odmiana berbu Fryzę I. przysługująca linii Fryzów w Galicyi zamieszkałych. (Hefner „Wapp. des blühenden Adels von Galizien”; Ostrowski „Księga herbowa rodów polskich”).

de Fryzę (pisał się też de Friese) Antoni, znany z akt w latach 1766 —1791, jeden z naj-zaufańszych urzędników przybocznych Stanisława Augusta, z pochodzenia mieszczanin, z wyznania protestant, pojawia się na widowni jako assesor i pisarz czyli sekretarz Kompanii Manufaktur Wełnianych; prowadził porządnie protokół posiedzeń Dyrekcyi, przechowany do dziś dnia p. t. „Księga wszystkich dziejów, rozrzą-

jątku.

T. K.

dzeń, które Kompania na założenie fabryk wełnianych, z zezwolenia Najjaśn. Stanisława Augusta Króla Imci Pana naszego miłościwego i przy protekcyi Jego Pańskiej złożona, sprawować będzie, sporządzona d. 11 kwietnia Roku Pańskiego 1766 przez Antoniego Fryzę etc. (N. 2391, oddział XXX Arch. Sk. Kor.). Po rozwiązaniu tej Kompanii w maju 1771 F. używa tytułu sekretarza JKMci; w 1773—5 pracuje w kancel-laryi sejmowej i wypisuje dla Stackelberga dziennik sejmowy i „inne papiery z archiwum w różnych czasach”, za co otrzymuje z kasy wspólnej ambasadorów 100 dukatów—czy potajemnie, czy za wiedzą króla? nie śmiemy orzekać, ponieważ sam król używał go za posłańca do am-bassadorów rossyjskich i załatwiał przez niego najpoufniejsze zlecenia. Podczas drugiego rozbioru w 1793 r. F. znajduje się w Grodnie z tytułem Konsyliarza Tajnego JKMci i znany jest Sieversowi jako ubogi, ale „bardzo do króla przywiązany” dworak. Najtrudniejszym do u-sprawiedliwienia jest fakt, że w r. 1795, kiedy Stanisław August był trzymany w Grodnie jako więzień, F. składał dozorującemu go Repninowi szczegółowe doniesienia o wszystkich osobach, jakie były przyjmowane na zamku, oraz o całym trybie życia codziennego. Czy o tej szpiegowskiej czynności wiedział, czy nie wiedział Stanisław August, w każdym razie obdarzał F-go wciąż największem zaufaniem, skoro powierzał mu podział summy 50 000 dukatów pomiędzy nieprawe dzieci swoje i summy 67 000 duk. pomiędzy oficyalistów swoich, z zastrzeżeniem najściślejszej tajemnicy („Mais que cela reste entre Vous et moi sans exception, que le secret reste sacré”). Własnoręczne polecenia tej natury były wpisywane do osobnej księgi z napisem: Friese. Księga ta przechowuje się w archivum Jabłonny i obejmuje lata 1795, 1796, 1797. W niej też znajduje się chlubniejszy dowód, że F. nie przyjął w r. 1796 wyznaczonycli dla siebie 4 000 dukatów, oświadczając, że nie chce korzystać ze szczodrobliwości królewskiej, gdy ma tylko dwie córki i 13 000 dukatów ma-

T. K.

de Fryzę (Friese) niewiadomego imienia, zapewne krewny poprzedniego, był w latach 1768— 1784 kontrolerem mennicy, potem zaś na tejże posadzie widzimy jego syna (Korzon „Wewn. Dzieje za St. Aug.” (wyd. 2-gie, tom 111, str. 211).

Fryzę Feliks (de), dziennikarz polski (* 1843 w Warszawie, z ojca Antoniego de F., naczelnika w b. Kommissyi wojny b. wojsk polskich). Od r. 1853 do 1861 kształcił się w mieście rodzinnem w ośmioklasowem gimnazyum real-nem. W r. 1862 uczęszczał na wykłady do szkoły przygotowawczej, przed otwarciem szkoły głównej i politechniki; w jesieni t. r. wstąpił do politechniki w Nowej Aleksandry! na wydział inżynieryi. Po zawieszeniu wykładów w instytucie, w oczekiwaniu otwarcia ich na nowo

pracował w Dyrekcyi rządowej ubezpieczeń, a w r. 1865 zapisał się do Szkoły głównej, gdzie przez lat 4, i przez rok jeden w uniwersytecie stu-dyował matematykę i astronomię; lecz już od stycznia r. 1868 zaczął pisywać artykuły naukowe do „Gazety Warszawskiej ”, w roku zaś 1869 wszedł do redakcyi „Kuryera Warszawskiego” i stopniowo poświęcił się wyłącznie zawodowi dziennikarskiemu. W redakcyi „Kuryera W.” pracował F. aż do końca r. 1876, odznaczając się wielką gorliwością i przedsiębiorczością w zbieraniu wiadomości bieżących dla tego pisma. R. 1873 jeździł do Wiednia na wystawę powszechną i z miejsca sprawozdania o niej przysyłał, a podobnież w r. 1876 z wystawy Filadelfijskiej. W grudniu r. 1876 przeniósł się do redakcyi „Kuryera Codziennego”; w następnym, wraz z Feliksem Burzyńskim, nabył od fotografa Mieczkowskiego pismo codzienne „Antrakt”, które od marca tego roku zaczął wydawać p. t. „Kuryer poranny i Antrakt”, i które, pod zmienionym w kilka lat potem nagłówkiem na sam tylko „Kuryer poranny” dotąd prowadzi. Jako redaktor tego pisma w roku 1884 był jedynym przedstawicielem prasy warszawskiej na procesie J. I. Kraszewskiego w Lipsku. W r. 1873, wespół z Ignacym Chodorowiczem opracował i wydał „Przewodnik po Warszawie i jej okolicach”, najobszerniejszy i najdokładniejszy ze znanych do owego czasu. Od 1875 do 1885 wydawał nabyte od księgarza Kaufmanna, pismo humorystyczue p. t. „Mucha”, a przy niem też corocznie „Kalendarz humorystyczny dla porządnych ludzi”.    *

Fryzki Haf, F-a zatoka, nadbrzeżna laguna czyli jezioro na południowem wybrzeżu m. Bałtyckiego, na wschód od uścia Wisły,—oddzielona wązkim pasem Fryzki ej Mierzei od odnogi Gdańskiej. Haf ten zajmuje 860 km. □ powierzchni; długi 80 km. od 6 — 80 km. szeroki, i wogóle bardzo płytki, gdyż największa głębokość nie przenosi 6 m. W zachodnim kącie hafu wpadają liczne ramiona uściowe Noga-gatu i Starej Wisły, we wschodnim zaś znajduje się uście Pregoły; oprócz tego mają tu swe uścia mniejsze rzeki pobrzeżne, przychodzące z południa: Baude, Pasłęka (Passarga), Bahnau, Frisching (stąd nazwa), i kilka drobnych strumieni. Stała żegluga parowa odbywa się po hafie między Elblągiem a Królewcem. F. mierzeja jest właściwie odsepiskiem piaszczystem, 56 km. długiem, od 1 do 4 km. szerokiem, miejscami na 50 m. nad p. m. wzniesionem; od strony morza przebiega ona linię równą, nieco wygiętą, jakby cyrklem zatoczoną, i tu niema żadnych wsi ani przystani; natomiast od strony morza osady są dosyć liczne, a linia brzegowa wyzębia się częstemi wklęsłościami. Mierzeja tworzyła dawniej jednolitą całość i zamykała haf całkowicie; dopiero w d. 10 września 1510 r. burza przerwała odsepisko pod Pi-

lawą (Pilau) i wytworzyła., pożądane zresztą, po- jest przedwszystkiem hodowla zwierząt domo-łączenie obu części. Do ważniejszych przy sta- wych (słynne konie fryzyjskie i hollenderska rani w hafie, prócz Elbląga i Królewca, należą: sa bydła), a następnie uprawa roli, — niewy-Tolkmicko (Tolkemit), Frauenburg, Brandenburg,

starczająca jednak swemi produktami na potrzeby kraju; za to masło i ser wychodzą stąd w znacznej ilości za granicę (głównie do Londynu). Przemysł nieznaczny: wyrabiają spirytus, wódki, cykoryę, płótno; natomiast rybołówstwo i żegluga znakomity dają równoważnik innym brakom prowincyi, zwłaszcza, że Fryzyjczyk, odda-wna obeznany z żywiołem wody, odznacza się wielką odwagą, stanowczością, zimną krwią i znajomością morza. Liczba mieszkańców dochodzi do 340 000, tj. 103 na 1 kw. [%.—Jest to ludność pracowita, oszczędna, bardzo konserwatywna, wysoce moralna i prawie wyłącznie reformowanego wyznania. Należy do germańskiej gałęzi Fryzów, prócz nieznacznej przestrzeni w okolicy miasta Het Bildt, gdzie jest zmieszana z Saksonami. Do F-yi należy część wysp Fryzyjskich, z których najważniejsze Ameland i Śchierinonnikoog; do Stanów Generalnych wysyła prowincya 7 delegowanych; gmin posiada 43, w trzech okręgach: Sneek, Leuwarden i He-erenveen. Stolica Leuwarden, a najlepszy i najbardziej ożywiony port—Harlingen.

Fryzowie (po łacinie Fris ii, w Wiekach Średnich Frisones, Fris i on es, Fresones, w ich własnym języku dawniej Frêsa, Frese n), szczep germański, wzdłuż wybrzeża morza Północnego osiadły. Rzymianie znali ich tylko w okolicy między zatoką Zuiderzee i uściem rzeki Ems. Na wschód od nich mieszkali, aż

Rybaki (Fischhausen) i Pilawa. Powstanie hafu i mierzei zawdzięcza się współczesnemu działaniu Wisły, wiatru i morza. Wisła, której produktem są także żyzne Żuławy Gdańskie, składa przy swem uściu ogromne ilości stałych części; te porywa za sobą nadbrzeżny prąd morski zachodni, niesie z sobą ku wschodowi i buduje z nich odsepiska; w biegu wieków odsepiska te złączyły się ze sobą i zamknęły haf, który był niegdyś częścią otwartą Bałtyku; tą właśnie okolicznością objaśnia się wyrównana od strony morza linia mierzei, pod działaniem prądu morskiego, strychującego wszelkie nierówności, które dla braku podobnego czynnika pozostały na

stronie wewnętrznej hafu.

And. S.

And. &.

do dolnej Łaby, Chankowie. Ci ostatni, jak również przodkowie Anglo-Saksonów (u Tacyta ludy zwane Ner thus), którzy osiedli podówczas w Holsztynie, Szlezwigu, Jutlandyi i na wyspach duńskich, najbliżej są spokrewnieni z F-ami. Wszyscy razem, aż do wyemigrowania Anglo-Saksonów do Brytanii, a zatem do połowy pierwT-szego stulecia po Chrystusie, stanowili oddzielny lud Anglo-Fryzów, którzy w pierwszych wiekach przed i po narodzeniu Chrystusa nazywali się Ingwewonami (Inguaevones). Drusus zmusił F-ów do płacenia daniny Rzymianom. Roku 28 po Chr. wyswobodzili się znowu i zdołali utrzymać swoją niezależność w następnych wiekach. Podczas wędrówki narodów rozszerzyli się znacznie, tak ku zachodowi, jak i ku wschodowi, ale tylko na wązkim pasie nadbrzeżnym (Marschland). Od połowy pierwszego wieku po Chr. osiedli na wybrzeżu od uścia rzeki Skaldy (właśc. od Amsterdamu), aż do uścia Wezery. Pod względem języka rzeczka Laubach albo Lauwers dzieli Fryzów (na zachód od Groningen) na zachodnich i wschodnich, chociaż dziś kraj na wschód od rz. Ems nazywamy Fryzyą Wschodnią. Fryzyę Zachodnią, aż do Zuiderzee, podbił Pepin z Herystalu, w r.

Fryzlandya, Friesland, prowincya niderlandzka, zajmująca północno-zachodni róg państwa, granicząca na wschodzie z prow. Groningen i Drenthe, na południu z prow. Overijssel i odn. Zuiderzee, na zachód i północ z m. Pół-nocnem, od którego oddziela się wyspami Fryzyjskiemu Ciekawy ten pod względem genezy kraj zajmował niegdyś daleko większe obszary, dopóki morze gwałtownemi zalewami w XII i późniejszych wiekach nie zmniejszyło jego powierzchni; ludność upornie broni się przeciwko dalszej utracie ziemi już - to naturalnemi, przez morze i wiatr utworzonemi. odsepiskami, już też sztucznemi groblami, które wnętrze lądu, poczęści niższe od poziomu morza, od wdarcia się fal zasłaniają. Najniższe części prowin-cyi leżą na wschód od m. Stavoren,—najwyższe zaś nie wznoszą się ponad 9 m. nad p. m.; skutkiem czego, gdyby nie diuny naturalne i nie groble sztuczne, większa część kraju podległaby zalewowi przy wyższym stanie wód morskich.

Rzeki są drobne, liczne, ale bez znaczenia; wielką jest natomiast ilość jezior, z których część powstała przez wybranie torfowisk; podobnie wielką jest ilość kanałów, mających za cel nie tyle ułatwienie kommunikacyi, ile osuszenie kraju. Miejscowości położone bliżej morza składają się z bardzo żyznych i umiejętnie uprawnych marszów; nieco dalej w głąb spotyka się mniej żyzne, ale zdatne na pastwiska torfowiska zielone; dopiero ku granicy Groningi i Drenthe występują piaski, bezpłodne wrzosowiska lub nawet bagna (Smilder Veen); lecz i tu za-biegliwość mieszkańców potrafiła niekorzystne warunki przyrodzone nagiąć do swoich wymagań i wytworzyć jakie-takie role orne lub pastewne obszary. Z ogólnej przestrzeni, wynoszącej 3 319 kw. □, pola orne zajmują 15.7°/₀, łąki i pastwiska 60°/₀, wody i błota 8.4%, groble, drogi i budowle 1.3%, ogrody i sady 1%

lasy 2.2%, nieużytkowane przestrzenie 10.4%.    689, przez swoje zwycięstwo nad Radbodem (po

Z tego widoczna, że głównem zajęciem ludności ■ starofryzyjsku Rêdbâd), Środkową—Karol Martel

w r. 734, a Wschodnią Karol W. w latach Amrum-Fohr i Syltu (i tutaj mowa wyspiarzy 775—785. Nad rozszerzeniem chrześciaństwa różni się od mowy mieszkańców wybrzeża).

pracował przez 50 lat Anglo-Saksoiiczyk Willi-bord, a r. 785 św. Ludger. Dla wszystkich trzech części Fryzyi wydał Karol W. około r. 785, prawo fryzyjskie (Lex Frisionum); na podstawie dawniejszego prawa zwyczajowego. Uście Renu, które nie posiadało ludności czysto fryzyjskiej, zostało w krótkim czasie sfrankizowa-ne. Z tej części dawnej Fryzyi wzięło początek hrabstwo frankońskie Hollandya. W wieku XIII Fryzya polityczna zaczynała się dopiero na północ od Amsterdamu. F. wywalczyli sobie dosyć niezależną pozycyę. Zamiast prastarych opoli (gau) występują teraz związki gminne, na których czele stoi 12 do 16 konsulów (starofr. rê-djera) czyli sędziów, którzy sami wymierzają sprawiedliwość, w połowie XII: na początku XIII wieku oraz w latach 1323—27 zbierały się sejmy okręgów fryzyjskich, położonych między Zuiderzee i Wezerą, zwane Upstalbomskiemi (Upstalbomer). W wieku XV kraj między Zuiderzee i Laubacli zależny był od hrabiego hol-lenderskiego; kraj między Laubach i rzeką Ems— od miasta Groningen, kraj między rzekami Ems i Wezerą—od hrabiego oldenburskiego; posiadały one wszakże pewną autonomię. Aż do początku XVI wieku F. zachowali swoją niepodległość. Ale później kraj na zachód od rzeki Ems należał do Niderlandów, a na wschód—do Niemiec. Podczas ostatnich dwóch wieków F. prawie zupełnie zarzucili swój dawny język i stali się ludem niderlandzkim. Sk-Fryzya, ob. Fryzlandya.

Fryzyjski j§zyk należy do języków zachodnio - giermańskich, któremi od wieków mówiła ludność, zamieszkująca wyspy i wybrzeża morza Północnego pomiędzy rz. Renem i Ems. Jest on najbliżej pokrewny językowi anglo-saskiemu, mianowicie jego narzeczu nortumberyjskiemu. Charakterystyczną właściwość jęz. fr-go stanowi przejście spółgł. k i g przed i i e na c (ts); np. tserke z kerke (kirche), lidszia=starosask. liggian (liegen), i t. p. Własności tej nie posiada żaden z pozostałych języków giermańskich. Język starofryzyjski dzielił się w bardzo odległych czasach (przed wiekiem XIII) na dwa główne narzecza: wschodnie i zachodnie. Z wschodniego wytworzyły się z czasem dwa ze znacznemi różnicami narzecza: wschodnie i północne; narzecze wschodnio - fryzyjskie, którym do w. XV-go mówiła ludność około uścia rz. Ems (wschodnia Fryzja) i około uścia Wezery (krainy na prawym jej brzegu: Wursten i Hadeln), od wieku XV zwolna wypierane przez język dolnoniemiecki, ustąpiło mu w końcu, tak że dziś żyje tylko w ustach nielicznej ludności wiejskiej i na wyspie Wangerook; drugie narzecze, północno-fryzyjskie, jest do dziś mową mieszkańców zachodniego wybrzeża Szlezwigu i wysp sąsiednich: Halligi, oraz Helgolandu,

Narzecze z acho dni o - fryzyjskie żyje dotąd w ustach ludności Fryzji zachodniej (w północnej Holandji między Fli [Flevo] t. j. Zujderzee i Lauwers), gdzie też jest językiem literackim. W pozostałych częściach Fryzji, t. j. w krainach należących do Prus i Ks. Oldenburskiego, językiem panującym w szkole i stosunkach społecznych jest wszędzie język górnoniemiecki; w części zaś należącej do Holandji tę samą rolę spełnia jęz. holenderski.—Źródła najdawniejszego języka Wschodnio-fryzyjskiego znajdują się w wydawnictwach: J. H. G allée „Bruchstücke einer altfriesischen Psalmenübersetzung”, przekład pochodzący z w. XII—XIII (Zeitsch. f. d. Altfries. XXXII, 417    ns.); Richthofen „Friesische

Rechtsquellen” (Berlin 1840) i tegoż autora „Altfries. Wörterbuch” (Getynga 1840); M. de Haan Hettema „Oude friesche Y/etten” (Le-euwarden 1845—51). Materjał późniejszego języka wscli.-fryzyjskiego, z w. XVII, zawierają: „Wurster Wörterverzeichniss” pastora Ludera Westinga (r. 1688) i „Memoriale linguae Fri-sicae” Jana Cadoviusa-Müllera ze Stedes-dorfu (1650—1725). Materjał i opracowania nowszego języka wschodnio-fryzyjs. (bieżącego stulecia) podają m. i. Minssen i Ehrentraut w „Friesisches Archiv” (2 tomy, Oldenburg 1847—1854) i czasopismo „De vrije Fries” (Le-euwarden 1839 — 92, tomów 18). Gramatyki: jęz. staro-fryzyjskiego: Rasmus Krystjan Rask „Frisisk Sproglaere” (Kopenhaga 1825), przekład jej niemiecki Busz’a (Freiburg 1834)^ wartościowe dzieło W. van Hel te na „Altostfriesische Grammatik” (Leeuwarden 1890); Bende Bend-sen „Die Nordfriesische Sprache nach der Mo-ringer Mundart, zur Vergleichung mit den verwandten Sprachen u. Mundarten” (Lejda 1860, st. 26 i 479). Zarys dziejów języka fryzyjskiego

1    wykład naukowy jego właściwości fonetycznych i morfologicznych przedstawił Teodor Siebs w gruntownej pracy p. t. „Geschickte der friesischen Sprache” (1890 r.) w tomie I-ym dzieła zbiorowego „Grundriss der germanischen Philologie”, wydanego pod redakcją Hermana Paula w Sztrasburgu (1889 i nast.). Rzecz o literaturze fryzyjskiej tegoż autora mieści się w t. Il-im tego wydawnictwa. Z słowników ważniejsze: zachodnio-fryzyjski J. Halberts ma „Lexicon frisicum” (t. I Haga 1874 lit. A—F, nieukońezo-ny); północno-fryz.: Outzen „Glossarium der friesischen Sprache” (Kopenh. 1837); słownik wschodnio-fryz. wydał: T. ten Doornkaat-Koolman (Norden 1877—85, 3 tomy). Przegląd naukowy narzeczy ludowych nowszego języka fryz. podał Winkler w dziele „Algemeen nederduitsch en friescli dialecticon” (Haga 1874,

A. A. K.

2    tomy). Ważna jest także pod niejednym względem praca T. Siebs’a „Zur Geschichte der englisch-friesischen Sprache” (Halla 1889).

Fryzyjska literatura. Literatura Starofryzyj- ; trauta „Fries. Archiv” (2 tomy 1847—54, Olden-ska sięga we wschodniej Fryzyi do r. 1500, burg). W najnowszym okresie na polu literatu-w zachodniej — do r. 1600. W wieku XVII język miejscowy ustępuje miejsca niemieckiemu narzeczu „plattdeutsch”. Najznakomitszym poetą dawniejszej literatury zachodnio-fryzyjskiej jest Gizbert Japiks (1603—66), którego dzieło z r. 1668 p. t. „Friesche Rymlerye” (najlepsze wydania są: Epkema, 2 części i słownik Leeu-warden 1821—24; oraz Waling Dijkstra, Frane-ker 1853), oprócz utworów w prozie, obejmuje poezye rozmaitej treści i przekłady wielu psalmów w formie poetycznej.— Por. „Hulde aan G.

ry fryz. wybitne zajmuje miejsce P. J. Troel-stra (ur. 1860), który ogłosił zbiór p. t. „It jonge Frijslân” (Młoda Fryzja, 1881) i wydaje miesięcznik „For Hus en Hiem”. Towarzystwo naukowe, uprawiające liistoryę, starożytności i językoznawstwo, stara się o wprowadzenie w ogólne użycie dawnego języka fryskiego; drugie towarzystwo, pielęgnujące język i literaturę, ustanowiło prawidła pisowni, dzisiaj ogólnie przyjęte. Siedzibą tych towarzystw i ogniskiem nowofryzyjskiej literatury jest miasto holender-

Sk.

Fryzyjskie wyspy, łańcuch wysp w Europie na m. Północnem, ciągnący się wzdłuż lądu od niderlandzkiego miasta Helder aż do duńskiego półwyspu Skallingen na Jutlandyi na długości 460 km. Jest to produkt całkiem nowy i w starożytności zgoła nieznany, a powstał skutkiem statecznego wdzierania się morza w nizkie obszary lądowe. Przed wiekami wyspy to stanowiły część przyległego lądu; nie istniała ówcześnie odnoga Zuiderzee, chyba jako śródlądowe jezioro Flevo, lecz i ono prawdopodobnie było także utworem wdartego morza, — a choć fale niejednokrotnie przedtem zalewały brzegi i powodowały zmianę ich konfiguracyi, przecie dopiero od XII wieku naszej ery rozpoczęło się kilka wieków trwające rozdrabnianie wybrzeża na coraz mniejsze części. W r. 1170 wysokie fale przypływu, wzmożone burzą, oderwały od lądu wyspy niderlandzkie Texel i Wieringen, w r. 1237 powstała wyspa Vlieland, a w roku 1250 i 1287 ukształtowało się obecne wybrzeże Fryzlandyi na północ od osady Stavoren. Zuiderzee było jeszcze zamkniętem jeziorem, tak, że w r. 139Ü można było przez dzisiejsze jego tonie przechodzić suchą nogą ze Stavoren do Enkhuizen. Dopiero na początku XIV w. zatopiło morze te obszary; w r. 1410 oddzieliło od siebie wyspy Terschelling i Ameland. Dzisiejsze odnogi Lauvers i Dollart powstały w XIII w. W r. 1277 zerwane zostały tamy przy uściu Emsu i cały kraj tylny uległ zalewowi; powtórzyło się to w r. 1278, 1279, 1280 i 1418.— Godna uwagi, że po większej części katastrofy te pozostają w związku z politycznemi zdarzeniami. Hollenderski Waard uległ zalewowi wówczas, gdy długoletnie wojny spustoszyły kraj,— odnoga Dollart zawdzięcza swe powstanie zamieszkom, podczas których spalono szluzy; wo-góle zaś niespokojne czasy średniowieczne są przyczyną, że ludność przestała, albo raczej nie mogła, dbać skutecznie o zabezpieczenie swych siedzib, skutkiem czego pozwoliła morzu zabrać sobie około 10 000 km. gruntu z pod nóg i sama przypłacała to nieraz życiem wielu dziesiątków tysięcy ofiar. Z czasem pojawiła się wielce pożądana reakcya. Mieszkańcy, ochłonąwszy z przerażenia, zabrali się skutecz-

Japix” (2 części, Bolsward 1824 i Leeuw. 1827). skie Leeuwarden.

Jan Hilarides napisał almanach na r. 1679 w narzeczu hindeloopskiem. W r. 1701 wyszła po raz pierwszy, później częstokroć wydawana, dowcipna komedya ludowa „Waatze Grib-berts Bruyloft” (najnowsze wydanie, Liauwert [Leeuwarden] 1840), oraz—jeżeli pominiemy pomniejsze dzieła,—w r. 1755 zbiór poezyi „Friesche Rymlery”, Jana Althuysena (1715 — 63).

Rozkwit literatury nowo-fryzyjskiej zachowany został dla naszego stulecia. Uroczystość na cześć Gizberta Japiksa (1823) stała się zachętą dla pracujących nad literaturą fryzyjską.

Główna zasługa w tym ruchu należy się braciom J. H. iE. Halbertsma (pierwszy w r.

1782—1869, drugi w 1797—1858) w Deventer, których poezye używały wielkiej wziętości. Znakomite ich dzieło „De lapekoer fen Gabe Skro-or” (Dimter [Deventer] 1822), następnie często wydawane (po niemiecku „Der Lappenkorb”, von Clement; Lipsk 184.7), obejmuje poezye i pisma ludowe prozą; w r. 1858 wydali opowiadanie „De Jonkerboer” (wyd. 2-e,

Ljouwerd [Leeuwarden] 1859), „Twigen uwt ien aide stamme” (Dimter 1840); „Rimen en Telts-jes” (tamże 1868) i inne. Już przedtem Rinse Posthumus wydał „Prieuwcke fen Friesche Rij-mlerije” (Grinz 1824), czyli zbiór poezyi, po którym nastąpił inny, oraz przekłady utworów Szekspira. Wymienić tu również wypada poetycki utwór, którego autorem jest P. C. Sal-verda, a mianowicie „Ijtlijcke Friesche Rijmkes”

(Snits 1824). Bracia Halbertsma mieli wielu naśladowców aż do czasów obecnych. Celniejsi nowożytni poeci fryzyjscy są: uczony T. R.

Dijkstra („Frieske Sankjes”, Ljouwert 1842), H.

S. Sytstra (Opowiadania, poezye, komedye), H.

G. van der Veen (opowiadania i poezye), Waling Dijkstra, najznakomitszy i najpłodniejszy ze wszystkich autorów ludowych fryzyjskich; dalej, niewiele mu ustępujący G. H. van der Meulen (poezye, komedye i t. d.), D. Hansma (opowiadania), J. G. van Blom („Blommekoerke”, Do-ckum 1869) i t. d. Do badania historyi, języka i literatury fryzyjskiej służy czasopismo naukowe „De Vrije Fries” (wydawane przez Towarz. naukowe „Frisch Genootschap”, założone w r.

1829 we Francken), oraz ogłoszone przez Ehren-

And. S.

nie do walki z morzem i do odebrania mu wydartych sobie obszarów; bili groble, osuszali ziemie, prowadzili kanały, wypompowywali całe jeziora i wogóle dążyli do tego, aby nawet najwyższy stan wzburzonego morza nie mógł ich siedzib naruszyć. Sprzyjały tej pracy czasy spokojniejsze; lecz nawet podczas wojen umiano uszanować te zabiegi. Stąd też F. w. przedstawiają dziś dosyć bezpieczne i należycie przed morzem zasłonione schroniska ludzkie, a z nich niektóre, dzięki żegludze i kąpielom morskim (Sylt, Norderney), doszły nawet do dużej zamożności. Obecnie wyspy F. przedstawiają mniej więcej jednostajny układ i wygląd: od strony morza ciągną się zazwyczaj diuny, czyli odsepiska piaszczyste niewyniosłe, po większej części ruchome: od strony lądu częściej zdarzają się miejsca zdatne do uprawy, a nawet niekiedy marsze, — skutkiem czego osady ludzkie tu się przeważnie znajdują, albo też na zachodnich cyplach wysp. Między wyspami a lądem morze jest bardzo płytkie, tak, że w czasie odpływu albo pozostaje suchy żwirowaty piasek, albo też t. zw. Watty, t. j. piasek przejęty wodą; wówczas z niektórych wysp można się dostać na ląd suchą nogą. Natomiast cieśniny między pojedyńczemi wyspami są stosunkowo głębokie; owe rynny noszą w Niderlandach lokalną nazwę G at, w Niemczech i Jut-landyi Balje lub też Tief.— Pod względem położenia geograficznego W. F. dadzą się podzielić na dwie główne grupy, odgraniczone od siebie uściami Wezery i Elby, gdzie łańcuch wysp przerywa się na dość znacznej przestrzeni. Pierwsza grupa obejmuje wyspy Północno-F-e, idące szeregiem z południa na północ; tu należą duńskie wyspy: Manö, Fanö, Kielsand i Kore-sand, oraz niemieckie: Röm, Sylt, Föhr, Amrum, Langeness, Olaad, Appeland, Seesand, Hooge, Pellworm, Nordstrand, Nordstrandischmoor, Sü-deroog, Südfall, Buschsand; wprost uścia Elby leżą Hamburskie wysepki Scharchörn i Neuwerk, a nieco dalej Helgoland; choć ten, ściśle biorąc, z wielu względów nie może być zaliczony do F-ch.— Drugą grupę stanowią wyspy z układem wschodnio - zachodnim i te uściem Emsu dzielą się znowu na Wschodnio-Fryzyjskie, należące do Niemiec, jako to: Borkum, Mammert-sand, Juist, Norderney, ßaltrum, Langeoog, Spiekeroog i Wangeroog, oraz Zachodnio-Fry-zyjskie, należące do Hollandyi, a mianowicie: Rottum, Schiermonnikoog, Ameland, Terschelling, Vlieland, Texel i Wieringen.—Por. Arends „Physische Geschichte der Nordseeküsten und deren Veränderungen”; Kirchhoff „Länderskunde v. Europa” (T. I, część I-a i Il-ga, Wiedeń 1889).

Fryzyngieński rękopis. Pod tą nazwą znane są trzy najdawniejsze zabytki języka słoweńskiego (słowińskiego), przechowane w rękopiśmiennym kodeksie łacińskim klasztoru fry-zyngieńskiego św. Korbinjana (we Freisingen

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz, 183. T. XXIII.

w Bawarji), obecnie stanowiące własność bibljo-teki publicznej w Monachjum. Pochodzeniem sięgają one wieku IX lub X-go; pisane są na pergaminie, abecadłem łacińskim i zawierają modlitwy i homilje, ułożone zapewue przez duchownych biskupstwa fryzyngieńskiego dla Słoweńców ich djecezji. Każdy z tych trzech zabytków znajduje się w innym miejscu rzeczonego kodeksu, a m. 1-szy zabytek na karcie 78 (o 35 wierszach); jest to spowiedź powszechna, z napisem: „GJagolite po naz redka zloueza” (mówcie po nas te krótkie słowa), początek zaś ma taki: „Bose gozpodi miloztiuvi, otze bose tebe izpovuede vuez (r=ves) moi greh i t. d.”; Zabytek drugi na kartach 158b do 160a (o 113 wierszach) pisany jest inną ręką, zawiera homilje, których początek jest: „Ecce bi detd nas nezegresil...”, kończą się zaś słowami: „i im izpovvedni bodete grechov vuasili”. Trzeci zabytek, tuż za poprzednim, od karty 160b do 16la (o 74 wierszach), zawiera wyznanie wiary. Początek jego: „Jaz ze zaglagolo zlodeiu. I uzem iego delom” (ja wyrzekam się czarta i wszelkich spraw jego), zakończenie zaś: „uchronime ot uzega zla. I zpazi me vuzem blase. Amen”. Już z kilku przytoczonych tu zdań widać, jak nie łatwo pisarze tych trzech zabytków pokonywali napotykane trudności graficzne i jak wskutek tego pisownia zabytków jest niedokładna i niejednostajna; pisarz np. oddaje brzmienie c lub ć, odpowiednie starosłowiańskiemu śt, żd, przez k lub c: 1-sza os. lp. choku i chocu; na pomoki, uzemogoki (wszechmogący, stsł. vi»se-mogąśtL); raz pisze: pred bosima ozima (—przed bożyma oczyma), drugi raz osima, raz: gozpodi, w innym miejscu gozbod i t. d. Prócz tego pisarz zabytku drugiego był pewnie Niemcem, jak to wnosić można z błędnego używania litery b zamiast p i odwrotnie: bod zam. pod, bo zam. po, briplisaze zam. pribliżaśe i t. p. W zabytkach tych zachowały się jeszcze w pewnych wyrazach samogłoski nosowe i oznaczane są przez on lub un i en, jak np. 1 os. cz. ter. po-ronso (stsł. porąćą), malomogoncka (stł. mało-mogąśta), sunt (sąti>), narzęd. 1. p. nasu praudnu vuerum; vuensih (stsł. yęśtnśich); w innych razach, i to częściej, zamiast nosówek mamy o, lub u, jak np. powyższe choku, lub: vueruiu tuoriu, y inoku, poruso i t. p. Strona leksykalna i etymologiczna wielu wyrazów tych zabytków dowodzi silnego wpływu na nie tekstu staro- czyli cerkiewnosłowiańskiego, na wzór którego były ułożone. Źródłem jednak zarówno tekstu Fr-go jak i owego starocerkiewnego jest oryginał sta-rogórnoniemiecki. Widoczne to szczególnie z tekstu 3-go zabytku fryz-go, który w wielu miejscach zgadza się z takimże tekstem cer.-słowiań-skiego zabytku „Euchologiuin sinaiticum” (st. 72 ns ), ten zaś tekst jest dosłownym przekładem z starogórnoniemieckiego, mianowicie Modlitw emmeryjskich (S. Emineramer Gebet, w wyd.

50

Müllenhoffa i Scherera „Denkmäler deutscher być utlenione we F-ę. Rezorcyn-ftaleinę Poesie u. Prosa...” (Beri. 1864 s. 187—8). Za- C₂₀H₁₂O₅-{-H₂₀, czyli bytek Fr. odkryty był w początkach w. XIX-go.

Pierwszą wiadomość o nim podało czasopismo Neuer literar. Anzeiger w r. 1807 (N. 12 st.

190), odnosząc jego początek do wieku X-go.

Dokładne sprawozdanie o treści zabytku podał Józef Dobrowski w 1814 r. w 1-szym tomie swojej „Slovanki” (str. 249 — 251). Cały zaś tekst wydał po raz pierwszy w r. 1827 Piotr Koppen, etnograf rosyjski, w dziele „Coópanie c,jioiseiiciu!xrL iiaMiiTHHTCOBT. naxo;uiin,nxou Billi Pocciii”, z dołączonym do niego komentarzem A. Wostokowa, który znowu przedrukował I.

Srezniewski w książoe „dhuiOJiorimecKui naójno-JteHÛi A. X. BocTOKOBa” 1865 r., dodawszy własne jeszcze objaśnienia. Po raz wtóry Fr. zabytki wydał B. Kopitar we wstępie do swego dzieła „Glagolita Clozianus” (Wiedeń 1836, st.

33 ns.). Wreszcie F. Miklosich zamieścił je w swojej Chrestomatji starosłowiańskiej p. n.

Monumenta frisingensia („Chrestomathia palaeo-slovenica” st. 51 — 55, Wiedeń 1861). W ostatnich czasach o zabytkach F-ich ogłosił rozprawę W. Vondrak w „Archiv für slavisehe Philologie” t. XVI, 118—132 (Berlin 1894), gdzie wykazał źródło starogórnoniemieckie ich tekstów.

Ftaleiny. F. należą do rzędu związków aromatycznych, ściślej rzecz biorąc, do t. zw. pigmentów (ważnych w technice, jako barwniki), a mianowicie do grupy eozyny (która jest kwasem trójfenyl-metan-karbonowym). Otrzymujemy pomienione związki przez działanie fenolów na bezwodnik kwasu ftalowego. A więc np. fenol, działając na bezwodnik kwasu ftalowego (ob. ftalowy kwas) daje fenol-ftaleinę, a rezorcyna—rezorcyn - ftaleinę, czyli fluore-sceinę. Pomienione F. przy swej redukcyi tworzą związki, zwane ftalinami. Fenol-fta-leina B₂₀H₁₄O₄, czyli

A A. K.

co

zwaną inaczej fluoresceiną, otrzymuje się z bezwodnika kwasu ftalowego i rezorcyny, ogrzewanych do 200°C. Jest to proszek krysztalicz-ny, barwy żółto-czerwonej, z odcieniami od jasno-do ciemno-czerwonego. Roztwór spirytusowy obojętny ma barwę żółto-czerwoną, roztwór zaś alkaliczny posiada barwę czerwoną z piękną zieloną fluorescencyą (ob. Fluorescencya). Przy działaniu nań bromu otrzymamy tetra-brom-fluoresceinę (czerwone kryształy), której sól potasowa jest pięknym pigmentem, zwanym eozyną C₁₀HfiBr₄O₅K₂. Du grupy eozyny należą piękne pigmenty, których barwa, zależnie od ilości atomów chloru zawartego w ich cząsteczce, zmienia się od żółto-czerwonej do fioletowo-czerwonej, jak np. erytrozyna, Rose de Bengale, floksyna i t. p., a także pigment czerwony, odznaczający się przecudną fluorescencyą, r o d a m i n a, o wzorze chemicznym

fcł. M.

C₂₀H₁₀O₃[N(C₂H₅)₂]₂.

Ftalina (ob. Ftaleiny).

Ftalowy kwas, jest to związek organiczny, który, jak i inne kwasy dwuzasadowe, zajmuje takie miejsce w rzędzie związków aromatycznych, jakie w rzędzie tłuszczowym zajmują kwasy szeregu CnH2n.₂0₄. Jako pochodne benzolu, mają one budowę zamkniętego łańcucha pierścieniowego, czyli, t. zw. rdzeń benzolowy

C(C₍Ą 0H\

CH

CM

CH

CH

CO

otrzymuje się przez ogrzewanie bezwodnika kwasu ftalowego z fenolem i kwasem siarczanym do 115°—120°. Krystalizuje się z rozczynu spirytusowego, bezbarwna, prawie nierozpuszczalna w wodzie, za to rozpuszcza się w ługu, przy-czem nabiera pięknej barwy czerwonej, znikającej po dodaniu kwasów. Dla tej własności używana bywa przy analizach chemicznych miarowych, jako indykator (ob.). Pod wpływem wodanu potasu i pyłu cynkowego przechodzi w fenol-ftalinę (igły bezbarwne), której bezbarwne rozczyny zasadowe z łatwością mogą

CH

jako zaś związki dwukrotnie podstawne (przez zastąpienie dwóch wodorów przy węglach rdzenia na grupy karboksylowe COOH), posiadają dwa łańcuchy boczne. Jak wszystkie dotychczas znane dwukrotnie podstawne benzolu, F. k. znany jest w trzech odmianach, których budowa da się wyrazić w sposób następujący:

l)

CH

C.COOH

C.COOH

C.COOH

CH

2)

CH

/lS\ C.COOH

CH

CH

3)

CH 5 a C.COOH

\v

CH 5

CH

\/

CH * }CH

\⁴/

CH

C.COOH

orto-połączenie Kwas ftalowy.

meta-połączenie Kwas izoftalowy.

para-połączenie Kwas tereftalowy.

Sł. M.

Dr J. P.

Zależnie od tego, czy dwa wodory (H) będą zastąpione przez karboksyle (COOH) w miejscach (1:2), (1 : 3) czy też (l : 4) otrzymamy orto-połączenie (ob. wzór 1) kwas ftalowy, meta-połączenie (ob. wz. 2) kwas izoftalowy i para-połączenie (ob. wz. 3) kwas tereftalowy. 1) F. k. [C₆H₄(COOH)₂] (1 : 2), otrzymany przez Laurent’a w r. 1836, powstaje przy utlenianiu kwasem azotnym lub nadmanganianem potasu (lecz nie kwasem chromowym, który go spala doszczętnie) wszystkich orto-dwupodstawnych benzolu, zawierających dwa boczne łańcuchy węglowe. Prócz tego tworzy się kwas pomieniony przy utlenianiu kwasem azotnym naftaliny, a także pochodnych antracenu. W technice dla otrzymania kwasu ftalowego zamieniają naftalinę w czterochlorek naftaliny C₁₀HhC1₄, który następnie utleniają kwasem azotnym. F. k. krystalizuje się w krótkich pryzmatach, łatwo rozpuszczalnych w gorącej wodzie, spirytusie i eterze. Punkt topliwości 213°. Ogrzewany z nieznaczną ilością wapna traci jedną cząsteczkę dwutlenku węgla (C0₂), przy udziale zaś znacznej ilości wapna dwie cząsteczki i przekształca się w pierwszym przypadku w kwas benzoesowy, w drugim zaś w benzol. Sól barytowa kwasu ftalowego jest trudno rozpuszczalna w wodzie. F. k. ogrzewany powyżej punktu topliwości przechodzi w bezwodnik ftalowego kwasu

C H /CC)XnO 6 4\CO/ ’

który tworzy prześliczne długie pryzmaty łatwo się sublimujące. Punkt topliwości bezwodnika ftalowego 128°, punkt wrzenia 284°. Używa się do przyrządzania pigmentów eozynowych (ob. Ftaleina-rezorcyna).—2) Kwas izoftalowy C₆H₄(COOH)₂ (1 : 3), otrzymywany z meta-ksylolu, wykrystalizowuje się z wody wrzącej (w której się rozpuszcza z trudnością) w postaci długich, cienkich igieł. Sublimuje się bez przechodzenia w bezwodnik, jak to widzimy przy F-m k-ie. Sól barytowa kwasu izoftalowego, w przeciwieństwie z takąż solą F-ego k-u,

jest łatwo rozpuszczalna w wodzie.—3) Kwas tereftalowy, CfiH₄(COOH)₂ (1:4) powstaje przy utlenianiu para-ksylolu, cymolu i t. p., głównie zaś terpentyny lub olejku kminowego. W celu otrzymania tego kwasu utleniają kwas para-toluilowy nadmanganianem potasu. Kwas w ten sposób otrzymany jest to proszek prawie nierozpuszczalny w wodzie i w spirytusie. Przy sublimacyi się nie zmienia. Sól barytowa trudno rozpuszczalna w wodzie.

Ftyza (gr. cpłKotę=zanik, więdnienie, uwiąd, jako choroba, suchoty), wyraz ten grecki, który się do nas przedostał za pośrednictwem francuzczyzny (phthisie pulmonaire), jest w języku naszym bar-baryzmem zgoła zbytecznym, ponieważ posiadany wyraz własny Suchoty (oh.), mający znaczenie to samo.

Fuad basza. 1) Ma chmed (* 1814—f 1869), turecki mąż stanu; początkowo studyował medycynę, wszakże zaniechawszy wkrótce tych stu-dyów, poświęcił się dyplomacyi. Najpierw był tłómaczem przy różnych poselstwach w państwach europejskich, a następnie w r. 1849 został ministrem spraw wewnętrznych, a w r. 1852— spraw zagranicznych; wszakże po roku musiał ustąpić z tego stanowiska skutkiem napisania dzieła p. t. „La vérité sur la question des lieux saints” i oppozycyi przeciw żądaniom Rossyi, tyczącym się świętych miejscowości w Palestynie. Ale w r. 1855 znów był powołany na poprzednie stanowisko i brał udział we wszelkich reformach rządowych; reprezentował Portę na konferencyi paryskiej w kwestyi księstw Naddunajskich; w r. 1860, jako kommissarz rządowy, stłumił wybuch Druzów w Libanie; od r. 1861 do 1866 piastował urząd wielkiego wezyra i w roku następnym towarzyszył sułtanowi podczas jego podróży do Paryża, Londynu i Wiednia. F. znany jest także jako autor gramatyki języka tureckiego.—2). Machnie d F. b. (* 1840), generał turecki, z pochodzenia Czerkies, kształcił się w szkole wojskowej w Konstantynopolu; podczas wojny ros-syjsko-tureckiej zorganizował oddział jazdy wBul-garyi wschodniej i na czele 25 000-ej armii zwyciężył generała rossyjskiego Delinghausena, ma-

jącego 5 000 ludzi. Poczem objął dowództwo nad wojskiem, konsystującem około Konstantynopola, aż do powrotu Osmana baszy z niewoli, następnie był mianowany rządzcą Armenii (1879) i gene-rał-adjutantem sułtana. W r. 1882 miał sobie polecone doręczenie cesarzowi Franciszkowi Józefowi orderu niszan-imtiaz; za nietaktowne zachowanie się podczas tego aktu był stawiony przed sądem, który go wszakże uniewinnił. N-Fubini Szymon (* w r. 1841 w Piemoncie), farmakolog włoski. Do nauk lekarskich przykładał się w Turynie i Paryżu, gdzie w r. 1862 został doktorem medycyny, poczem tamże był assy-stentem kliniki elektroterapeutycznej. Powróciwszy do Włoch został assystentem w pracowni fizyologicznej Moleschotta (ob.) w Turynie, skąd powołano go na profesora üzyologii do Palermo. Obecnie (1899) jest dyrektorem zakładu farmakologicznego w Ateneum pizańskiem. ZMo-lesch Ottem wspólnie wydał monografię p. n.

powietrzem łodyg pływają zupełnie swobodnie w wodzie. Takim jest rodzaj Sargassum. Mnóstwo takich roślin może się nagromadzać w takich ilościach, że tworzą ławice, przez które, jeżeli są bardzo rozległe i zbite, żaglowe okręty z trudnością się przesuwają. Ławice takie spotyka się na oceanach Atlantyckim, Indyjskim i Wielkim. Morszczyny pobierają z wody morskiej, oprócz innych pierwiastków, w wielkich ilościach jod, a w niewielkich jod i brom. Używają ich pod nazwą kelp Szkoci, a Francuzi pod nazwą varec, do użyźniania gleby, za mierzwę. Otrzymuje się z nich jod i brom. Niektóre morszczyny po ugotowaniu dają smaczną galaretę. Inna znowu morszczyna, mająca łodygi grube, po wysuszeniu zaś rogowo tęgie, bywa używana na nogi do różnych sprzętów. Mielą ją też na proszek, który po przerobieniu odpowiedniem i ściśnieniu daje masę rogową, czarną, używaną powszechnie w Anglii na osady do brzytew i t. p. przedmiotów.— (Rostafiński „Botanika”; Leunis „Synopsis”; Figuier „Historya Roślin”).

Fuchs. Herb polski z nadania. Na tarczy w złotem polu—lis czerwony, wspięty w prawo. Nad hełmem czapka czerwona z wyłogiem gronostajowym; na niej siedzi lis czerwony z podniesioną łapą prawą. Labry czerwone podbite

B. M.

Dr J. P.

„Sulla condrina” (Turyn 1871); następnie ogłosił szereg prac fizyologicznych, histologicznych i farmakologicznych, bądź osobno, bądź w wydawnictwach lekarskich włoskich. W roku 1897 zaczął wydawać dzieło obszerne p. n. „Trattato di farmacoterapia” (Turyn).

Fuca, cieśnina, ob. San Juan de Fuca.

fil

lii

Fig. 71. Fuchs, herb.

złotem. Nadany wraz z nobilitacyą Janowi Fuch-sowi, mieszczaninowi gdańskiemu, w 1520 r. przez Zygmunta I. Potomek jego, Paweł, w 1706 roku otrzymał tytuł hrabiowski pruski (Borkowski: Polaczek; Siebmacher VI, 4 str. 49; Riet-stap „Armorial général”; Zedlitz-Neukirch „Wąpp. des preuss. Adels).

Fucaceae, morszczynowe, morszczyny, morszczyzny {Algae), rośliny morskie. Tworzą już to ple ch y (ob.) rzemieniowate, tęgie, rozwidlone, już pędy w najrozmaitszy sposób rozgałęzione, o listkach zazwyczaj drobnych, nieraz na kraju karbowanych. Są chrząstkowate, tęgie, a tęgość ich zależy od tego, że ściany są grube i nabrzmiałe. Na przecięciu czy ple-chy, czy łodygi lub liścia, znajdujemy zawsze liczne komórki, które bardzo ściśle jedna do drugiej przylegają. Te z nich, które leżą w środku, są bezbarwne, bo zawierają tylko plazmę i jądro, te zaś, które leżą na powierzchni lub tuż pod nią, są brunatne od ciałek zieleni w nich się znajdujących. Oczywiście, część podziemna nie ma ciałek zieleni; tak też i tu te komórki, do których światło nie dochodzi, nie posiadają ich, bo nie mogły bez światła przyswoić sobie węgla. Morszczyny mnożą się za pomocą Siemion (ob.). W tkankach ich znajdują się zagłębienia (zbiorniki), których szczyt ma na powierzchni maleńki otwór. W głębi tych zbiorników znajdują się lęgnie i plemnie (ob.).

D.

Fuchs Leonard (* w Wemding [okrąg Do-

Plemniki są nerkowatemi pływaczkami, złożone-mi z bezbarwnej plazmy i małej pomarańczowej plamki. Tak jaja z jajników, jak plemniki z plemni wydostają się do zbiorników, a z tych do wody morskiej, gdzie następuje ich zespolenie się. Jajo otacza się wówczas błoną, opada na dno morskie i tam zaczyna kiełkować, dzieli się we wszystkich kierunkach przestrzeni i wy- nauwórth w Bawaryi] d. 17 stycznia r. 1501 — rasta powoli w roślinę. Są morszczyny, które f w Tybindze d. 10 maja r. 1566), lekarz i bonie przyrastają do dna morza, ale za pomocą tanik. W r. 1519 wstąpił na uniwersytet w Ingol-rozdętych w kuliste pęcherze a wypełnionych stacie i zajął się gorliwie filozofią, literaturą,

Dr j. p.

(wyd. 3-e, T. III, str. 293).

N.

szczególnie zaś językiem greckim; w r. 1521 został magistrem sztuk wyzwolonych i przeszedł na wydział lekarski, który w r. 1524 ukończył i godność doktorską otrzymał. Początkowo osiadł w Monachium i zajął się wykonawstwem sztuki lekarskiej, po dwu latach atoli objął katedrę medycyny w Ingolstacie, nauczał tam od r. 1526 do 1528, w którym wszedł w służbę Jerzego, margrabi brandenburskiego na Ansbachu, jako lekarz jego przyboczny; przez lat pięć zajmował to stanowisko, opuścił je w r. 1533, żeby znów zająć dawną katedrę swą, na którą uniwersytet go zapraszał; ledwo ją za-jąwszy, rzucił niebawem, wskutek intryg przeciw niemu podjętych przez Jezuitów, i wrócił do margrabiego Jerzego, który go łaskawie przyjął. W r. 1535 książę Albrecht wir-temberski powołał go na profesora do Tybingi, gdzie też i pozostawał do śmierci. Cesarz K â-rol V obdarzył go szlachectwem. Z dzieł jego lekarskich słynęły swego czasu „Institutiones medicae” (Wenecya 1556; Lugdun 1558 i 1560; Bazylea 1566 i kilka wydań późniejszych), wszystkie zaś razem zebrane wyszły we Frankfurcie nad Menem w r. 1566, wyliczać ich nie będziemy, z wyjątkiem jeduego p. n. „Parado-xorum medicorum libri très, in quibus multa a nemine hactenus prodita, Arabum, aetatis nostrae medicorum errata non tandem indican-tur, sed et probatissimorum authorum scriptis, firmissimisque rationibus ac argumentis confu-tantur” (Bazylea 1533; Zurich 1540; Paryż 1555 i Frankfurt nad Menem 1567), w którem F. podejmuje walkę przeciwko arabistom i nawołuje do powrotu ku zasadom Hippokratesa i wo-góle sztuki lekarskiej greckiej; walkę tę toczył do końca dni swoich. Chcąc pisarzów greckich przystępniejszymi uczynić dla ogółu lekarzy, języka ich nie znających, wydał w tłómaczeniu z objaśnieniami: „Hippocratis epid. liber sextus latinitate donatus et luculentissima commentatio-ne illustratus” (Bazylea 1537), „Hippocratis apho-rismorum sectiones septem latinitate donatae etc” (Bazylea 1544; Lugdun 1559 i kilka późniejszych); „Claudii Galeni aliquot opera” (Paryż 1549—1554; trzy tomy in fol.), nadto wspólnie z Camerariusem i Gemusaeusem sporządził wydanie zupełne dzieł Gal en a (Bazylea 1538, 5 tomów in fol.) i przełożył oraz objaśnił „Dynameron” Mikołaja Myrepsa (Bazylea 1549). Większe jeszcze niżeli jako lekarz położył zasługi jako botanik. Do części drugiej Brunfelsa „Novum herbarium” (Strassburg 1531) napisał dodatek p. n. „Annotationes aliquot herbarum et simplicium a medicis hactenus non recte intellectarum”, świadczący pochlebnie o jego znajomości rzeczy, oraz krytycyzmie; w jedenaście lat później wydał najcenniejsze z dzieł swych p. n. „De historia stir-pium commentarii insignes” (Bazylea 1542; Paryż 1546; Lugdun 1547; tamże dwukrotnie jesz

cze w r. 1551 i 1555—tłom. niem. przez autora dokonane p. n. „New Kreuterbuch u. s. w.” [Bazylea 1543], oraz przekłady: hollend., franc, i hiszpański). — Por. H. Haeser „Lehrb. d. Gesch. d. Med.” (wyd. 3-e, T. II, str. 10 i 17), oraz E. H. F. Meyer „Gesch. der Botanik” (Królewiec 1857, T. IV, str. 309 i nast.).

Fuchs albo Fusch, nazwisko dwu braci, lekarzów belgijskich; starszy, Gilbert, zwany też G. de L i m b o r c h i G. P h i la r e t u s (* w Limburgu w r. 1504 — f w Liège d. 8 lutego r. 1567), zajmował się wykonawstwem swej sztuki w Liège, był lekarzem nadwornym trzech z rzędu biskupów tamtejszych i kanonikiem u św. Pawła. Z napisanych przez niego dzieł jedno tylko dziś jeszcze zaciekawiać może, mianowicie: „De acidis fontibus sylvae Ardennae et praesertim eo qui in Spa visitur libelîus” (Antwerpia .1559 i równocześnie tamże po francusku). Brat młodszy, Remade, piszący się też R. de Limbourg i Remaclus Fuchsius (* w Limburgu w r. 1510 — f w Liège d. 21 grudnia r. 1587), wykształcił się w Liège, podróżował wiele i długo w Niemczech, gdzie zabawiał się sztuką lekarską i naukami przy-rodniczemi; gdy wrócił do kraju, brat ustąpił mu swojej kanonii, i tę R. F. zajmował do śmierci. W dziełach swych zajmował się głównie botaniką, farmakologią i biografią lekarską; z nich wyszczególnić wypada: „Illustrium medicorum qui superiori saeculo floruerunt ac scripserunt vitae etc” (Paryż 1541); „Nomenclatura plan-tarum omnium, quarum hodie apud pharmaco-polas usus est magis frequens... ordine alpha-betico” (tamże 1541 i Wenecya 1542, oraz Antwerpia 1544) i „Historia omnium aquarum quae in communi hodie practicantium sunt usu etc” (Wenecya 1542). Wszystkie trzy wymienione prace dla dziejów sztuki lekarskiej mają dotąd znaczenie. Najlepiej znaną jest książka jego „Morbi Hispanici, quern alii Gallicum, alii Neapolitanum appellant, curandi per ligni Indici, quod Guayacum vulgo dicitur, decoctum, exquisi-tissima methodus: in qua etc” (Paryż 1541; przedruk nowszy w Grimera „De morbo gallico scrip-tores med. et liistor.”, Jena 1793, str. 345 — 418).—Por. „Diction, des sciences méd. Biographie médicale” (T. IV, str. 285); Dezeimeris etc. „Diction, historique de la médecine” (T. II, str. 413) i H. Haeser „Lehrb. d. Gesch. d. Med.”

Dr J. P.

Fuchs Franciszek (* 1744—f 1807), pierwszy arcybiskup jagerski; po ukończeniu studyów teologicznych w Tyrnawie został w r. 1773 profesorem uniwersytetu w Peszcie, w r. 1783 zamianowany był biskupem, a w r. 1804 — arcybiskupem. Na tern stanowisku położył niemałe zasługi około podniesienia oświaty wśród Słoweńców katolickich; przytem ogłaszał drukiem przeważnie religijne dzieła słoweńskie, budował kościoły i zakładał szkoły i szpitale.

Sł. M.

1510, nebst mehreren Anecdotis späterer Zeit etc” (Getynga 1843) i stanowiące dopełnienie „Theoderici Ulsenii Phrisii Vaticinium in epide-micam scabiem, quae passim in toto orbe gras-satur; nebst einigen anderen Nachträgen zur Sammlung der ältesten Schriftsteller über die Lustseuche” (Getynga 1850); obie na końcu wymienione książki są niezbędne dla każdego, kto zajmuje się dziejami pierwszego pojawienia

Dr j. p.

paryskiej i t. p.

Fuchs Filip Jakób E dm und, geolog i mineralog francuski (* 1837 w Strassburgu—f 1889 w Paryżu). Był uczniem liceum strassburskie-go i politechniki, w r. 1858 wstąpił du szkoły górniczej, a po skończeniu nauk miał sobie powierzone wykłady geometryi opisowej, fizyki i topografii podziemnej na kursach przygoto-

Fuchs Jan Nepomucen, mineralog i chemik (* dnia 15 maja r. 1774 w Mattenzel — f dnia 5 marca 1856 r. w Monachium). Studyował medycynę w Wiedniu i Heidelbergu, następnie we Freibergu, Berlinie i Paryżu chemię i mineralogię. Habilitował się w Landshut w r. 1805, gdzie też w r. 1807 został mianowany profesorem zwyczajnym. W r. 1823 został kustoszem zbiorów mineralogicznych w Monachium, w roku zaś 1826 tamże profesorem mineralogii. Niemałe zasługi położył w dziedzinie mineralogii i chemii nieorganicznej, dzięki swym odkryciom. Znanym jest powszechnie jako odkrywca szkła wodnego czyli rozpuszczalnego. Zbadanie składu chemicznego, własności i sposobu wyrabiania szkła wodnego jest jego zasługą. On też pierwszy zaproponował użycie szkła pomienionego do malowidła ściennego, czyli t. zw. „stereochromii ” zamiast malowania „al fresco“ lub „al tempera”. Badania F-a ogłoszone pod tyt.: „Bereitung, Eigenschaften und Nutzanwendung des Wasserglases” (1857 r.). Z innych prac jego do ważniejszych należą: „Über den gegenwärtigen Einfluss der Chemie und Mineralogie” (Monach. 1824); „Über die Theorien der Erde, den Amorphismus, feste Körper u. s. w.” (r. 1844). Wagner wydał jako tom III swojej „Handbuch der Naturgeschichte” pracę F-a: „Mineralogie nach J. Fuchs” (Kempten 1842). Zbiór prac F-a wydał Kaiser pod tytułem: F.’ „Gesammelte Schriften” w r. 1856 w Monachium. Przy naukowej działalności F. sprawował urząd członka głównej kommissyi lekarskiej (Obermedicinalausschuss) i od r. 1835—1844 był głównym radzcą górniczym i salinowym (Oberberg und Salinenrath).

Fuchs Jerzy, pisarz rossyjski (j- 1829 r.); podczas wojny włoskiej zarządzał kancelaryą Suworowa, a w r. 1812 Kutuzowa. Wydał: Histo ryę hr. Suworowa Rymnickiego (1811), O wymowie wojennej (1825), Historyę kampanii ros syjsko-austryackiej w 1779 r. (Petersburg 1825 —30), Anegdoty hr. Suworowa (1827).

Fuchs Konrad Henryk (* w Bambergu d. 7 grudnia r. 1803 — f w Getyndze d. 2 grudnia r. 1855), klinicysta i historyk. Do nauk lekarskich przykładał się w Würzburgu od r. 1821 do 1825 i, uzyskawszy dyplom doktorski, został assystentem kliniki wewnętrznej; na stanowisku tein pozostawał do r. 1829. Po odbyciu dłuższej podróży naukowej w r. 1831 przedstawił tamże pro venia legendi rozprawę historycz-no-patologiczną p. n. „De lepra Arabum in maris mediterranei litore septentrionali observata” i został docentem; w r. 1833 był mianowany nadzwyczajnym, w roku zaś 1836 zwyczajnym profesorem patologii oraz dyrektorem polikliniki. W r. 1838 wydział lekarski getyngeński powołał go na profesora zwyczajnego patologii i terapii szczegółowej, a od r. 1843 powierzył mu przewodnictwo wyłączne w klinice chorób wewnętrznych. Prace jego treści czysto lekarskiej, szczególnie podręcznik patologii i terapii (Getynga 1845—1848, 2 tomy) nie umiały sobie zdobyć uznania; zato przyczynki jego do dziejów chorób, oraz poszukiwania bibliograficzne, zjednały mu sławę sumiennego i wytrawnego badacza. Z zakresu tego prace, posiadające wartość źródeł dziejowych, są następujące: „Das heilige Feuer im Mittelalter” (w Heckera „Lr-terar. Annalen d. gesam. Heilkunde” (T. XXVIII, str. 1 i nast.); „Die ältesten Schriftsteller über die Lustseuche in Deutschland von 1495 bis się przymiotu w Europie.

Fuchs Lazarus Immanuel, spółczesny matematyk niemiecki (* dnia 5 maja 1833 w Mosinie w Poznańskiem) był profesorem w różnych szkołach w Berlinie; od 1865 wykładał w uniwersytecie berlińskim, naprzód jako docent prywatny, potem jako profesor nadzwyczajny; następnie był profesorem w Greifswaldzie, Getyndze, Heidelbergu, wreszcie powrócił na katedrę zwyczajną do uniwersytetu berlińskiego i w roku bieżącym akademickim (1899—1900) jest jego rektorem. F-owi nauka zawdzięcza wiele ważnych badań, zwłaszcza z dziedziny teoryi funkcyj i teoryi równań różniczkowych. Jedną z prac najważniejszych, która pchnęła na nowe tory naukę o równaniach różniczkowych, jest rozprawa o równaniach różniczkowych liniowych ze spółczynnikami zmien-nemi, ogłoszona w tomach 66 i 68-ym dziennika Crellego (1866 i J868), w której Fuchs z wiel-kiein powodzeniem zastosował nowe pomysły Rie-inanna, odnoszące się do teoryi funkcyj. Od chwili ogłoszenia tej rozprawy rozpoczyna się znakomity postęp w tej dziedzinie matematyki wyższej i ukazują się liczne prace w tym kierunku, tak samego F-a, jak i wielu matematyków niemieckich i francuskich. Te i inne ważne badania, odnoszące się do teoryi całek hypereliptycznych, abelowych i t. d., ogłosił i ogłasza F. w dzienniku Crellego, którego obecnie jest redaktorem, w Sprawozdaniach Akademii berlińskiej, której jest członkiem, w pismach Towarzystwa naukowego w Getyndze, w Sprawozdaniach Akademii

s. D.

u.

A Pol.

heilkünde”.

wawczych w tymże instytucie (1862—78). Od r. 1870 aż do śmierci zajmował w tejże szkole katedrę geologii technicznej, wyłącznie dlań ustanowioną. W r. 1865 był zamianowany adjunk-tem Beguyera de Chancourtois do ułożenia szczegółowej mapy geologicznej Francyi, której z dziesięć arkuszy sam sporządził. W r. 1881 otrzymał stopień inżyniera naczelnego. Energiczny i nigdy nie strudzony, odbył bądź z polecenia rządu, bądź na rachunek towarzystw przemysłowych, przeszło 60 podróży naukowych, obejmujących rozmaite regiony górnicze i geologiczne w Europie, a sięgających aż do Chin (r. 1870), Tunetanii (1873 i 1874), Tonkinu i Kambodży (1881 — 82). Zebrał w tych podróżach żniwo obfite wiadomości niemałej wagi. Przez całe życie F. był stanowczym zwolennikiem siatki pięciokątnej („Reseau pentagonal”) Eliede Beaumonta (ob.). Biorąc udział w sprawie projektowanego przez Roudaire’a Morza Sahary, oznaczył na podstawie badań, dokonanych na miejscu, prawdziwy charakter depressyi tej pustyni i zdołał odwieść od zamierzonego jej nawodnienia. Pisma jego, prócz znakomitej monografii O Złocie, opracowanej z Cumengem do Encyklopedyi chemicznej Fremy’ego (1888) zawierają ze 20 memoryałów i not, ogłoszonych w „Annales des mines”, w „Comptes rendus de l’Académie des sciences” i w „Bulletin de la société géologique”. Niektóre z nich wyszły i osobno: „Etudes sur les gisements métallifères des vallées Trompia, Sabbia etc en Lombardie” (Paryż 1869): „Mémoire sur l’exploitation de gîtes de lTndo-Chino” (Paryż 1882); „Notice sur A. Beguyer de Chancourtois” (Paryż 1887); „Note sur la constitution des gîtes de phosphate de chaux” (Nancy 1887).—A. de Lapparent „Notice nécrologique sur Edmond Fuchs” w „Annales des mines” (1890).

Fuchs Karol (*22 października 1838 w Poczdamie), utalentowany pianista i pisarz muzyczny niemiecki. W 1859 r. uczęszczał do uniwersytetu berlińskiego, jednocześnie kształcił się w grze na fortepianie pod kierunkiem Bülowa, a w kom-pozycyi u Weitzmanna i Kiela. W 1868 r. był organistą przy kościele św. Mikołaja w Stralzun-dzie, w 1871 występował jako pianista w Berlinie, a następnie w różnych miastach niemieckich. Napisał: „Die Zukunft des musikal. Vortrags” (1884 r ); „Die Freiheit des musikalischen Vortrages” (1885); „Praktische Anleitung zum Phra-siren” (1886, do współki z Riemannem); „Künstler und Kritiker” (1898), oraz mnóstwo różnych artykułów, krytyk i t. p. drukowanych w różnych pismach muzycznych i politycznych.

Fuchs Ernest (* w Wiedniu d. 14 czerwca r. 1851), okulista. Kurs nauk lekarskich odbył w Wiedniu, tamże w r. 1874 dyplom doktorski otrzymał, następnie od r. 1876 do 1880 był assystentem w klinice chorób ocznych profesora Arlta (ob.), powołany w r. 1880 na profesora okulistyki do Liège, zajmował stanowisko to do r. 1885, w którym wrócił znów do Wiednia i objął tamże katedrę i klinikę chorób ocznych po profesorze Jaegerze (ob.). Najważniejszą z prac jego jest: „Lehrbuch der Augenheilkunde” (Wiedeń 1889: wyd. VI, tamże 1896; tłom. franc, przez C. Lecompte’a i Leplata wyd. II, Paryż 1897; tłom. włoskie przez Corincionego, Neapol 1897). Wymienić też trzeba: „Die Ursachen und die Verhütung der Blindheit” (Wiesbaden 1885; tłom. franc. Fieuzala, Paryż 1885) Liczne rozprawy pomniejsze ogłosił w „Archiv f. Ophthalmologie”, „Archiv f. Augenheilkunde” i w Zehen dera „Klinische Monatsbl. f. Augen-

Dr J. P.

Fuchsina (F u k sy n a), ob. Anilinowe barwniki.

Fuchsia, L. fuchsiniec, fukcya, fuksya, hu łan ki, liścianka, lisia nk a, patryotka, krakuska, ułanka — rodzaj roślin z rodziny wiesiołkowatych (oenothereae Endl. onagra-riae Juss.), rz. mirtowych. Ojczyzną F-i —

\)

t§r#p

Fig. 72. Fuchsia pełna.

Ameryka Południowa, skąd w w. XVI-ym po raz pierwszy została przywieziona do Europy przez missyonarza francuskiego o. Plumiera i, na cześć sławnego wówczas w Tybindze lekarza i botanika, Leonarda Fuchsa, otrzymała nazwę F. Rodzaj ten odznacza się kielichem rurkowym o 4-ch działkach, prawie zawsze zabarwionym i trwałym, koroną 4-płatkową, 8-u pręcikami. Botanicy liczą przeszło 30 gatunków i mnóstwo najrozmaitszych mieszańców. Ponieważ wszystkie prawie F. są łatwe do hodowania, posiadają trwałe a piękne, rozmaicie zabarwione kwiaty, stały się przeto bodaj najbardziej zna-jomemi i najpowszechniej, już-to w ogrodach, już w doniczkach, hodowanemi kwiatami. Pierwszym gatunkiem, przez o. Plumiera do Europy przywiezionym,była F. coccinea (U. szkarłatna), której kwiaty w pierwotnym stanie mają kielich

Ę M.

zawiera 3.51 °/₀ tlenku chromu.

Fucino (Lago F.), ob. Celano.

Fucoides (paleont.). Pod tą rodzajową nazwą opisywali paleontologowie rozmaite szczątki występujące w postaci odcisków, a pochodzące przeważnie od wodorostów morskich, czyli morszczyn (Algae), zaliczone obecnie do różnych ich rodzajów. Zdaje się, że jednym z najdawniejszych gatunków europejskich jest opisany przez Hi-singera E. circinnatus, z najniższych pokła-

su węglowego.

K. J.

B. M.

szkarłatny, płatki fioletowe, lecz sztuka ogrodnicza potrafiła liczne i przeróżne otrzymać odmiany. W r. 1836 z Peru została przywieziona F. fulgens DC. (ułanka świetna); w rok potem także z Peru F. corymb i flora. Za temi następowały: F. gracilis, F. cor di folia, F■ decussa-ta, Coccinea Ait., Arborescens Sims, i wiele in.:

M/

\éM

Fig. 73. Fuchsia globosa.

wszystkie z Ameryki połud., która jest właściwą ojczyzną fuksyj, gdzie rosną one w miejscach zacienionych, wilgotnych, w głębi lasów, lub na górach wysokich. Dwa tylko gatunki F - i: Excorticata L. i Procumbens Hook, pochodzą z Nowej Zelandyi. W Chile suszonych liści F-yi Macrostemma R. używają do przyrządzania napoju orzeźwiającego, zwanego Chile o (Leunis, Figuier, Warming).

Fuchsyt. Mika chromowa (mineral.). Odmiana miki z Schwarzensteinu w Tyrolu, zabarwiona przez 4°/₀ tlenku chromu w piękną szmaragdową barwę, występująca jedynie w łup-kowatych drobno - łuszczkowych skupieniach. Z odmiany tej Schafhäutl wyłącza jeszcze właściwą mikę chromową, w większych, często słupowato wydłużonych osobnikach barwy żółtawo-zielonej o c. wł. 2.75, występującą wraz z fuchsytem, a różniącą się od niego daleko mniejszą zawartością glinki, prawie 6°/₀ tlenku chromu, 11.58 magnezyi i mniejszą ilością potażu. Tę drugą odmianę znaleziono również w Steinbach i Alzenau, w górach Spessartu w Bawaryi. Mika z kopalni Syserckich na Uralu, pięknej szmaragdowej barwy, o c. wł. 2.88,

K. J.

dów sylurskich w Szwecyi, Niemczech i Fran-cyi, obecnie zaliczany do rodzaju Alectorurus Schenka. Gatunek, opisany przez Schlotheima jako F. granulatus, z górnego lejasu, przenikający często niebieskie łupki marglowe tego piętra w postaci białych ziemistych odlewów, a wielce dla niego charakterystyczny w Wiir-tembergii (Ohmden, Metzingen itp.), obecnie zaliczony jest do rodzaju Phymatodenna Brongt. i opisany przez Schenka jako Ph. liasicum. Gatunki wreszcie opisane przez Gutbiera jako F. filiciformis i F. radians, zaliczone są do rodzaju Aphlebia i uważane jako piórka dodatkowe, narosłe na listowiu pewnych paproci z okre-

K. J.

FUCUS Grev. (paleont.). Nazwę tę rodzajową nadał Watelet całemu szeregowi odcisków z dolnych pokładów eocenowych, z których wszakże żaden do rodzaju tego zaliczony być nie może z pewnością.

FUCUS, morskorost, morszczyn, morszczyn a, pomech, porost morski, szuwar, warek, rodzaj roślin z rodź. fucaceae (ob.) F. vesicolosus, morszczyn pęchernik, m. pęcherzowa-ty, rośnie na głazach, zaścielających brzegi mórz, tworzy plechy chrząstkowate, tęgie, żółto-bru-natne, do kilku decymetrów wysokie, tarczowa-tą podstawą do podłoża przyrosła, płaskie, do 2 cm. szerokie, kilkakroć widlastodzielne, miejscami bąbiasto-rozdęte, w pęcherzu wypełnione powietrzem, z którego pomocą łatwiej wznoszą się w górę. W nabrzmiałych końcach rozwidleń znajdują się narzędzia rozmnażania (Rostafiński, Leunis, Majewski „Słownik'’).

Fuczeu, F ucz o u, stolica chińskiej prowincyi Fukien i jedno z największych miast w Chinach; leży przy złączeniu się rzek Niaotung i Szuang-chi śród żyznej równiny, podnoszącej się amfiteatralnie od rzeki ku wnętrzu; liczy około 650 000 m-ców. Miasto otacza starodawny mur 12 km. długi, 9 m. wysoki, a 3 do 5 m. gruby; most Wanszo, t. j. „tysiąc lat” zbudowany z granitu na 40 filarach, 600 m. długi, prowadzi na zamieszkaną wyspę i należy do najtrwalszych tego rodzaju pomników budownictwa, przetrwawszy wiele groźnych powodzi bez uszkodzenia. — Dziesięć bram w murach miejskich wiedzie do wnętrza, które niczem osobliwem nie odróżnia się zgoła. Europejczycy mieszkają na przedmieściu Nantai, lecz missye chrześciańskie i ich świątynie leżą śród Chińczyków. F. jest siedzibą wi-ce-gubernatora dwóch prowincyj: Fu-kien i Cze-kiang, oraz namiestnika prowincyi Fu-kien, a nadto głównego urzędu celnego i władz wojskowych; handel, choć nieco upadł w ostatnich czasach, jest jednak znaczny; głównym jego artykułem — herbata, udająca się wybornie w tych okolicach; a następnie drzewo i papier, ogólny obrót handlowy dochodzi rocznie do 55 mil. marek; trzecia część całego wywozu idzie do Europy. Przemysł miasta nieznaczny: tkaniny baweł-

And. S.

iHh

...

fj'

Dr J. P.

And. S.

Mns.

And. S.

niane, wyroby metalowe, papier, jedwab. — Stała komunikacya parowcowa z Hongkongiem. Pod miastem wielki arsenał chiński: wystawiony w r. 1867 przez Europejczyków. — Port F. umową w Nankinie z r. 1842 otwartym był naprzód dla Anglików, następnie dla Stanów Zjednoczonych, a wreszcie dla innych państw Europejskich. W r. 1884 admirał francuski Courbet zbombardował część miasta i floty chińskiej.

Fudakowski Bolesław Herman (* d. 25 paździer. r. 1834 w Swietyniach na Ukrainie — f w Warszawie d. 10 listopada r. 1878) lekarz i chemik. Nauki gimnazyalue odbył w Odessie, poczem w r. 1853 zapisał się na wydział lekarski w Dorpacie; w r. 1859 po obronieniu rozprawy: „Disquisitiones pharmacologicae de senna” dyplom doktorski osiągnął tamże. Nie poprzestając na już zdobytej wiedzy, wyjechał za granicę, do Niemiec i Frań3yi, i tam pod kierow-

"i;: ëm

i⁴ y

1

:Qß,

Fig'. 74. Fudakowski JBolesław Herman.

nictwem Brückego, Molescliotta, K ü h ne-go i Klaudyusza Bernarda, przez dwa lata blizko pracował nad udoskonaleniem się w fizyologii i chemii lekarskiej. Powróciwszy, osiadł w Warszawie z postanowieniem oddania się zawodowi naukowemu; w celu tym przedstawił ówczesnej Szkole Głównej warszawskiej pro venia legendi rozprawę „O trawieniu glutyny, oraz ciał w nią przechodzących” (Warszawa 1803) i w dniu 1 marca r. 1864 rozpoczął wykłady jako docent fizyologii. W tym samym roku wysłany był z ramienia Szkoły za granicę na osiem miesięcy, z poleceniem zbadania dokładnego znaczniejszych pracowni chemii lekarskiej. Spełniwszy to zadanie i powróciwszy do Warszawy, miał powierzone sobie urządzenie pracowni takiej, czego dokonawszy w r. 1865, rozpoczął, jako docent, wykłady chemii lekarskiej. Po przekształceniu Szkoły Głównej na uniwersytet

Kucyki. Powsz. Uustr. Zesz. 183. T. XXIII.

zachował swe stanowisko i zajmował je aż do śmierci przedwczesnej, która zaskoczyła go w pełni działalności naukowej. Pozostawił jedno dzieło obszerniejsze p. n. „Chemia zastosowana do fizyologii i patologii, czyli chemia lekarska” (Warszawa 1878; dzieło to wchodzi w skład „ Biblioteki umiej ętności lek. ”Girsztowta) i bardzo wiele rozpraw pomniejszych z dziedziny chemii, fizyologii, oraz liygieny, które wyliczone są w S. Koś mińskiego „Słowu. lek. pols.” str. 127 i 128.—Por. życiorys F-o przez J. Kram-sztyka w „Pamięt. Tow. lek. warsz.” r. 1879, str. 568 i następne.

FuegO, stale czynny i zawsze dymem prze-słoniony wulkan w rzeczypospolitej środkowoamerykańskiej Gwatemali, niedaleko wybrzeży oceanu Wielkiego i miasta Chimaltenango, 4 260 m. wysoki; u miejscowej ludności nosi także nazwę Kat i.

Fuelleborn Jerzy Gustaw, filozof, filolog i popularyzator niemiecki (* 1769 w Głogowie na Szląsku—f 1803 we Wrocławiu). Nauki pobierał w gimnazyuin w Głogowie i w uniwersytecie w Halli, gdzie studyował teologię, filozofię Kanta i filologię klasyczną. Doktoryzował się za rozprawę „De Xenophane, Zenone et Gorgia”. W r. 1791 wstąpił do stanu duchownego, lecz wkrótce przestał pełnić funkcye kościelne i został nauczycielem języków starożytnych w g m nazyum wrocławskiem. F. był najczynniej-szyin spółpracownikiem redagowanych przez siebie wraz z Garvein (ob.), Forbergiem (ob.) i Niethamm erem (ob.) „Beiträge zur Geschichte der Philosophie”. Wydał dokonany przez Garvego przekład Polityki Arystotelesa, jako też notatki Lessinga o staroniemieckim języku i literaturze; przetłómaczył Satyry Persyusza.—Dzieła: „Kurze Theorie des lateinischen Stils” (Wrocław 1793); „Encyclopaedia philologica, sive primae lineae Isagoges in anti-quorum studia” (Wrocław 1798 i 1805); „Leitfaden der Rhetorik” (Wrocław 1802); „Bunte Blätter” (Berlin 1795); „Kleine Schriften zur Unterhaltung” (Lipsk 1798 i 1799); „Nebenstunden” (Wrocław 1799—1802). Po jego śmierci ogłoszono:    „Taschenbuch für Brunnengäste”

(Lipsk 1806) i „Kanzelreden” (Wrocław 1807). Od 1800—1803 redagował tygodnik „Der Breslauer Erzähler”. Pod pseudonimem Ed el w aid Justus opracował tom 6-y „Ivlusäus’ Volksmärchen der Deutschen”.

Fuencaliente, miejscowość kąpielowa w hiszpańskiej prowincyi Ciudad Real (Nowa Kastylia! u gór Sierra Madrona i w pobliżu granicy z prow. Korduby, malowniczo położona na skałach; źródła siarczane o temperaturze 36—40° C., bardzo uczęszczane; około 2 000 m-ców.

Fuengirola. H^rb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem baszta kamienna z blankami i strzelnicami; w bramie tej baszty na tle czarnem zloty lew, wspięty w prawo, z podnie-

na-

lf>

Iii

1111

D.

Sk.

Dr A. P.

And. S.

And. S.

kańców.

sionym ogonem i z mieczem wzniesionym do cięcia w prawej łapie. Nad hełmem w koronie szlacheckiej połowa takiegoż lwa z głową zwróconą w lewo. Herb ten wraz z nobilitacyą z mocy Artykułu 2-go ustępu 2 go oraz Artykułu 4-go il6-go ustępu 3-go Prawa o szlachectwie z r. 1836

>Æ'k

Ipll^

HDD

Fig'. 75. Fuengirola, herb.

dany został przez cesarza Mikołaja I w dniu 2 kwietnia 1844 roku Franciszkowi Młokosiewiczo-wi, byłemu radcy kommissyi Centralnej Likwidacyjnej. Nazwa herbu przypomina waleczuośó Mlokosiewicza, ówczesnego pułkownika, w obronie twierdzy Fuengirola w Hiszpanii. („Her. Kr. Polsk.”).

Fuenleal Sebastyan Ramirez de, prałat i filantrop hiszpański, członek rodziny hrabiowskiej de Villaescusa (* w Nowej Kastylii — f w Valladolidzie 22 stycz. 1547). Był inkwizytorem w Sewilli, audytorem kancellaryi w Granadzie, a następnie został prezesem trybunału na Espanoli (Haiti) i biskupem St. Domingo. Jego sprawiedliwość, roztropność i zręczność, z jaką uśmierzył spory między Hiszpanami, oraz powstanie kacyka Henryka, i opiekował się bezpieczeństwem żeglarzy na wodach Antylskich, spowodowały jego nominacyę na prezesa trybunału Nowej Hiszpanii (1530). W mniej niż pięć lat (1531 —1536), w ciągu których przebywał w tym niespokojnym kraju, udało mu się, w porozumieniu z F. Cortezem, w którego ręku spoczywała władza wojskowa, przywrócić porządek, zorganizować Meksyk na sposób europejski, i utrzymać w granicach możliwości dawne in-stytucye, które opisał w swojej malowniczej „Relación de la Nueva Espana.” To cenne dzieło, z którego A. de Herrera podał wyjątki, na nieszczęście, przepadło, ale pozostały Fuen-leala listy, ogłoszone w „Colección de documentes inęditos de Indias” (Madryt 1870, t. XIII) i w t. II (Meksyk 1866) pierwszej „Colección” Icazbalcety, który także wydał wiele pomniejszych dzieł o podaniach mitycznych i historycznych Meksyku, zebranych w r. 1532 z rozkazu tego prałata. K., studyując przeszłość Indyan, protegował ici) przeciwko panom europejskim. Opiekował się również rolnictwem, handlem, przemysłem; kazał prowadzić drogi, budować mosty i wodociągi; założył m. Pueblę, fundował kościoły, klasztory, kollegium Santa Cruz dla krajowców w Tlatelulco, mennicę — słowem, był, jak powiada Herrera, „źródłem wszelkiego dobra”. Możnaby go uważać za Las Casasa, obdarzonego zmysłem praktycznym. Prosił o uwolnienie od obowiązków, z powodu wieku, nadwątlonego zdrowia, oraz „dlatego, jak mówił, iż nie wypadało, aby Meksyk był rządzony przez księdza”. Za powrotem do Hiszpanii był z kolei biskupem dyecezyj: Tuy, Leon, Cueuca, prezesem trybunału w Granadzie, a następnie w Vâlladolidzie. Założył również kollegium Cuenca w uniwersytecie w Salamance.

Fuensanta, osada w Hiszpanii, w prow. Nowej Kastylii, departamencie Ciudad-Real, o 2 mile na południe od tego miasta; jeden z najlepiej urządzonych w kraju zakładów zdrojowo-kąpielowycli, posiada źródło ziemno-muryatyczno-żeleziste, o temperaturze 21° C. Sezon od 10 czerwca do 15-go września; zjazd do 7 000 osób.

Fuente Alamo, miasto i zarazem miejscowość lecznicza w hiszpańskiej prowincyi Murcyi, o o mile na północo - zachód od Kartageny; 9 000 m-ców.

Fuente de Cantos, miasto okręgowe, w hiszpańskiej prowincyi Badajoz (Estremadura), w prawem dorzeczu górnej Ardili; miejsce urodzenia malarza Zurbarana; kopalnie miedzi; 7 600 m-ców.

Fuente Ovejuna, miasto okręgowe w hiszpańskiej prowincyi Korduby, nad rz. Guadiato, niedaleko granicy z prow. Badajoz; źródła mineralne, kwitnące pszczelnictwo: 8 800 miesz-

And. S.

Fuenterrabia, franc. Font a rabie, baskijska Onderrabia, miasto warowne w hiszpańskiej prowincyi Guipuzcoa, przy uściu rzeki Bi-dassoa w odnodze Biskajskiej i na samej granica z Francyą, położone malowniczo na zboczach wyniosłego wzgórza, ze stromemi, krętemi i wąz-kiemi ulicami, z zamkiem, założonym w X-ym wieku, a odnowionym przez Karola V-go, równie jak część twierdzy leżącym dziś w ruinie. Niewielka przystań, kąpiele morskie, latarnia, przemysł kamieniarski; 4 500 m-ców. Twierdza tutejsza wielokrotnie była oblegana i zdobywana, jak np. przez Franciszka I w r. 1521, przez Kondeusza w r. 1638, przez Monceya w r. 1794, a później w latach 1808, 1813 i 1837. Na wyspie Bażantów, zwanej także wyspą Kon-

1659.

Sk.

Fueros.

zachowuje ono swą moc obowiązują-

ferencyi, zawarto pokój Pirenejski w roku

And. S.

Puentes, Don Pedro Enriquez de Acevedo, hrabia, wódz hiszpański i mąż stanu (* około 1525 w Zamorra — f 22 lipca 1610 w Medyolanie), pochodził z arystokratycznej rodziny Guzman, walczył mężnie w młodości swojej w Niderlandach, przyszedł do wielkiego majątku przez małżeństwo z Janiną Acevedą (Juana de Acevedo) i został generałem kawaleryi medyolańskiej. Otrzymawszy naczelne dowództwo w Portugalii, pobił tam w r. 1589 angielskie wojsko najezdnicze, prowadzone przez Nor-risa. W r. 1591, wysłany przez Filipa II do Niderlandów po śmierci vice-króla Aleksandra Farnese był pomocnikiem jego następców: hrabiego Piotra Ernesta v. Mansfelda, a następnie arcyksięcia Ernesta austryackiego, po którego śmierci został sam prowizorycznym vice-królein. Na tern stanowisku pobił Francuzów pod Doul-lens i odebrał im miasto Cambrai. Po śmierci arcyksięcia Albrechta opuścił w r. 1595 Niderlandy, aby objąć specyalnie dla niego utworzony wysoki urząd generalnego kapitana całej Hiszpanii. Ale po wstąpieniu na tron Filipa III jego ulubieniec, Fran. Gomez Lermn, pierwszy minister liiszp., obawiając się wpływu F-a, posłał go w charakterze namiestnika (r. 1600) do Medyolanu, gdzie F. przez swoją gwałtowną politykę i silne wojsko rzucił postrach na książąt włoskich. Starał się on zabezpieczyć dla Hiszpanii ważne przejście z Tyrolu do Włoch przez prowincyę Graubinden, przy pomocy wybudowanego fortu nad jeziorem Como; wogóle obejmował w posiadanie liczne terrytorya, podburzał⁻Sabaudyę przeciw Francyi i popierał w tym ostatnim kraju spisek marszałka Birona. Odznaczał się nieograniczonym fanatyzmem katolicko-hiszpańskim. Po większej części mieszają go biografowie jego z innym hrabią de F. (Don Carlos de Heredia) i z hrabią Fontanes, który poległ w r. 1643 pod Rocroi. — Por. gruntowną pracę Duro o F. w „Memorias de la R. Academia de la historia de Madrid” (tom X, 1884, str. 459 i nast.); o Fontanesie Weil w „Revista de Espaiia” (tom 46 i 47, r. 1884).

Wyraz prawny hiszpański, odpowiadający pierwotnie łac. forum — rynek, miejscowość, gdzie sąd zasiada. W czasach późniejszych nazywano tak zbiory ustaw sądowych, zwyczajów prawnych, wreszcie otrzymały tę nazwę prawa i przywileje miejskie (=ang. Charter). W tern ostatniem znaczeniu słyszymy o F. jeszcze w bieżącem stuleciu; Baskowie bowiem zdołali utrzymać powagę przywilejów swoich aż do XIX stulecia. Po laz pierwszy rząd hiszpań-ski ukrócił je w r. 1805, przyczem walka, jaką toczył ten mężny lud, trwała aż do roku 1876. W tym czasie przywileje skasowane zostały ostatecznie (o F. w tern znaczeniu politycznem ob. Hiszpania—Dzieje polityczne).--Pomiędzy . pomnikami prawodawczemi, powstałemi w epoce Wizygotów (ob.) znajduje się jeden zatytułowany „Forum judicum” (spisany za króla Rek-kesuintha f 672, z późniejszemi dodatkami Egi-ka’i f 701). Po zaborze arabskim (711) prawo to utraciło moc obowiązującą, jak czytamy w innym pomniku prawa hiszpańskiego „Espóculo” (Zwierciadło), „zaginęły księgi, w których spisane były F.” Kiedy jednak następnie Hiszpanie wypędzili Maurów i Hiszpania przeszła znowu pod panowanie chrześciańskie, F. zostały odnalezione. Prawo to żyło śród ludu w dalszym ciągu, nabierało coraz większej powagi; początkowo wskutek politycznego rozbicia Hiszpanii („rota en mil pedagos la unidad nacional con la invasion de los arabes se rompe del mi-smo modo la unidad legal”—jak mówi Anteque-ra), zwyczaje prawne tworzyły się dla każdej miejscowości oddzielnie; w różnych miejscowościach—w tych mianowicie, które pozostały nie-zależnemi pomimo panowania Maurów, feodali (senores) i królowie darzyli miasta, klasztory i kościoły specyalnemi przywilejami sądowemi, które nosiły miano fueros y cartes pue-blas. Zjednoczenie polityczne pociągnęło za sobą dążenie do ujednostajnienia prawa obowiązującego i do zniesienia anarchii sądowej (la anarquia forai). Już w XIII-ym wieku uznano za konieczne wydać dawne „Forum judicum” pomnik, na pół rzymskiego, na pół germańskiego pochodzenia, w przekładzie na narzecze ka-stylskie, p. t. „Fuero jurgo” (inaczej „F. de Cordoba”). Księga ta cieszyła się pierwszorzędną powagą. Przywileje miejskie i ich zbiory, noszące miano F. (F. municipales), zawierają niezmiernie cenny materyał dla poznania społecznych stosunków Hiszpanii w Wiekach Średnich. Wydawnictwo tych źródeł dotychczas ukończonein nie zostało. Niedawno dopiero wydano (Eopez Ferreiro, 1895— 1896) bardzo cenne F. m. Santiago i okolicy, zawierające między różnemi dokumentami, także i charakteryzujące organizacyę społeczną (stan włościan) Lennu od XII—XIV stulecia, oraz zupełnie nieznany przekład kilku fragmentów Forum iudi-eum na narzecze kastylskie z XIII w. — Kodeks Cywilny hiszpański z r. 1888 opiewa w art. 12-ym, iż „w prowincyach i terrytoryach, gdzie istnieje dotychczas prawo miejscowe fueros

cą bez względu na przepisy kodeksu, które w żadnym względzie nie mogą wpływać na zmniejszenie powagi prawa F., bądź to spisanego, bądź też znajdującego się w użyciu prak-tycznem; będą tylko obowiązywały jako prawa dodatkowe na wypadek nieobecności przepisów odpowiednich w prawach specyalnych”.—Literatura, ob. Hiszpania. „Los Codigos Espanoles concordados y anotados” (Madryt 1872 — 7.3, tom I); D. Marcelo Martinez Ale u b i 11 a

s. p.

tur”.

„Colleccion compléta de todos los Codigos de Espana” (1885, t. I); „Fuero jurgo” (wyd. Akademii hiszpańskiej); „F. i. en latin y castellano cotejado eon las mas antiguos y preciosos codices etc” (1815, in 4-o); Montesa e Maurique „Historia de la legislacion in Espana” (1861 — 64, 7 tomów); Hinojosa „Storia del derecho romano’; Antequera „La legislacion espano-la” (wyd. 3-e, 1890, str. 147 — 207); Falcon „Historia del derecho civil espanol comun y forai” (1880). Oraz wogóle: Torses Campos „Bibliographia espanola contemporanea del derecho y de la politica” (1880—1883, Parte I

1883), „Revue Historique” (1896).

Fuerstenberg Jan Wilhelm, hermistrz krzy-żacko-inflanckiego zakonu (f 1568 w mieścinie Lubin, w dzisiejszej gubernii Jarosławskiej). Ojcem jego był Wilhelm, pan na zamku Neheim w Westfalii, matką Zofia, z domu von Witten. Już za młodu przybył, wraz z licznym zastępem ziomków i krewnych swoich, do Inflant, za świetnych czasów hermistrza Waltera Plettenberga, a ten aż do swego zgonu dopomagał mu skutecznie do odznaczania się w zawodzie rycerskim. Na widownię polityczną występuje F. jeszcze jako domowy komtur w małoznaczącym zameczku Aszraden; następnie był w Dyneburgu; w r. zaś 1553, zostawszy komturem w słynnej warowni Fellinie, wszedł do grona najpierwszych dygnitarzy inflanckiego zakonu. W kwietniu 1556 r. zajął miejsce koadjutora przy her-inistrzu Henryku Galenie, po którego zgonie (w maju 1557 r.) sam obrany został hermistrzem. Antagonistą jego był dumny i przebiegły komtur dyneburski, Gotard Kettle r (ob.). W lip-cu 1558 r., w chwili krytycznej nagłego wybuchu wojny z carem Iwanem IV, stronnicy Kettlera na sejmie w Wolmarze narzucili go na koadjutora; odtąd F., pomimo całej swej oględności i męstwa, narażony był na ciągłe porażki i niepowodzenia. Szczupłość jego wojska i całkowity brak funduszów uniemożebniały mu działanie zaczepne. Tymczasem zarzucano mu powszechnie nieezynność i brak energii. W r. 1559 zniewolono F-a do przestawania na czczym tytule „starego hermistrza” i do pozostawienia koadjutorowi Kettlerowi rządów, a nawet i naczelnego dowództwa nad wojskiem. Wkrótce udało się koadjutorowi zniewolić hermistrza do abdykacyi. Wiekowy F. usunął się do zamku Tarwast, a Kettler werbował nowe zaciągi żołnierskie, zastawiając zamki i dobra zakonne. Wszakże w 1560 r., gdy wtargnęły nowe siły moskiewskie do Inflant, F. bronił potrójnego zamku w Fellinie. Samo ostrzeliwanie nie zrządziło zbyt wielkiej szkody, lecz bunt lands-knechtów, stanowiących główną część załogi, zmusił do kapiiulacyi, w d. 22 sierpnia 1560 r. F. ujęty został w niewolę i zaprowadzony w głąb państwa Moskiewskiego do mieściny Lubina na stały pobyt,—Ferdynand Fürstenberg „Monum.

Paderborn.” (Amsterdam 1672 r.); najnowszą literaturę monograficzną ob. w wydawanych przez A. Poelehau’a corocznie „Jahresberichte der iivländischen Geschichtslitera-

GvM.

Fuerteventura, ob. Kanaryjskie wyspy. Füessli, rodzina szwajcarska, rodem z Zurychu, która wydała wielu uczonych, artystów i pisarzy. Najstarszymi uczonymi w tej rodzinie byli dwaj bracia z pierwszej połowy XVI stulecia: Jan, autor Kroniki szwajcarskiej, doprowadzonej do 1519 r., i Piotr, autor Wojny domowej w Szwaj caryi w 1531 r. i Zdobycia Rodosu. Mateusz, zw. Starszy (* 1598—f 1665) był pierwszym artystą w tej rodzinie, kształcił się w malarstwie we Włoszech. Malował bitwy, burze, pożary, oraz portrety, robił miniatury i rytował. Mateusz II i Mateusz III, syn i wnuk poprzedniego byli portrecistami. Hans Melchior (* 1677—f 1736) jest znany jako autor 750 rysunków wykonanych do słynnej biblii Scheuzera; brat jego Hans Rudolf I (* 1680—f 1760), oraz Jan Kacper I (* 1707—f 1782) byli portrecistami. Ten ostatni zasłużył się przytem dziełami: „Geschichte und Abbildungen der besten Künstler in der Schweiz” (Zurych 1769—1779, 5 tom.); „Verzeichniss der vornehmsten Kupferstecher” (1771) oraz zbiorem listów Winckelmanna (1778). — Brat jego, Hans Rudolf II (* 1709—f 1793), miniaturzysta, znany jest przedewszystkiem jako autor cennego dzieła: „Allgemeines Künstler-Lexikon” (1753— 1777, fol,), na którem Nagler oparł później swój Dykcyonarz artystów. — Hans Rudolf III (* 1737—f 1806), osiadł w Wiedniu (1795), gdzie uprawiał malarstwo i sztycharstwo. Wydał dzieła: „Kritisches Verzeichniss der allerbesten Kupferstiche”* (Zurych 1798 — 1806, 4 tomy)

1    niedokończone „Annalen der bildenden Künste für die Österreich. Staaten” (Wiedeń 1801—2,

2    części).—J an-Henryk, brat poprzedniego (* 1742—f 1825), przez Anglików pisany Fuseli. Najoryginalniejszy z licznych uczonych i liczniejszych jeszcze artystów tej rodziny. Kształcił się w Berlinie i we Włoszech, długi czas przebywał w Anglii, uprawiając tam sztukę, literaturę i malarstwo historyczne. Obraz jego Zmora (1782) zjednał mu wielką popularność w Anglii. Wkrótce też wykonał szereg obrazów do Galeryi Szekspirowskiej w Boy-dell. W 1799 w 49 obrazach zawarł swoją in-terpretacyę Raju Utraconego Miltona. Fauta-zya i pomysłowość biją z jego obrazów, będących więcej kreśleniem jego myśli oryginalnych, niż dziełami sztuki. Jako członek Akademii Królewskiej, wykładał w Londynie, od roku 1799, estetykę i historyę sztuki. Pomimo niektórych dziwactw bardzo był ceniony i szanowany przez uczniów swoich; wywarł duży wpływ na rozbudzenie pojęć estetycznych wśród Anglików i przyczynił się poniekąd do rozwoju

s. s.

diuszem Chi usem.

Sk.

sztuki w Anglii. Część dzieł jego wydaną była w Zurychu w dwóch tomach in fol. 1808 roku i dal.—Hans Henryk (* 1774—f 1882), syn Hansa Rudolfa Ii-go, był profesorem historyi narodowej w Zurychu, zasiadał następnie w Kom-missyi Wykonawczej, a następnie w Wielkiej Radzie do 85-go r. życia. Kontynuował dykcyo-narz artystów ojca swego (1806—1821, 12 części, fol.) i wydał dzieło o Rafaelu (1815).—Jan Kacper II (* 1745—f 1786), entomolog, autor dzieła „Archiv, der Insektengeschichte” (1781 — 1786, 8 części in 4-o), tłómaczonego na język francuski (1794) i angielski (1795).

Fufidius, prawnik rzymski z czasów Tybe-ryusza, autor dzieła pod tytułem „Quaestiones”, na którego się powołują Gaius i Paulus. Według Mommsena F. jest identycznym z Aufi-

T. D.

Fufius, nazwisko starego plebejuszowskiego rodu rzymskiego, o którym wspominają w połowie VII wieku od założenia Rzymu. Jedna linia tego rodu nosiła nazwisko Calenus, które bez wątpienia pochodzi od municipium Cales w Kampanii; do niej należy większa część znanych nam członków tego rodu. Najczęściej wymieniany jest Quintus F. Calenus, przyjaciel Klodyusza, Cezara i Antoniusza i, przeciwnie, zdeklarowany nieprzyjaciel Cycerona. Jako trybun ludu, r. 61 przed Chr., przyczynił się on istotnie do uniewinnienia Klodyusza z zarzutów o obrazę bogini Bona; później towarzyszył Cezarowi, jako legat, do Gallii, a następnie do Hiszpanii w r. 49, po wybuchu wojny domowej. A kiedy Cezar, na początku r. 48, przeprawił się z częścią swojego wojska do Grecyi, udał się tam za nim F., i odesłany z powrotem na okrętach do Brundusium, aby przewieźć resztę wojska, stracił większą jego część wskutek spotkania się z Bibulusem; on sam uratował się i szczęśliwie przyprowadził wojsko swoje razem z M. Antoniuszem do Cezara. Przed bitwą far-salską, posłany przez Cezara do Achai, zajął Delfy, Teby, Orchomenos, a później, po tej bitwie—Ateny, Megarę i Patry, za co mianowany został konsulem przez Cezara w r. 47. Po zamordowaniu dyktatora, trzymał się stronnictwa Antoniusza, był jego legatem w Gallii, i umarł właśnie w chwili, kiedy przygotowywał się poprowadzić wojsko do Peruzyi na pomoc L. Antoniuszowi, bratu Marka.

Fuga (łac.) jest nazwą utworu muzycznego, dwu- lub wielogłosowego, osnutego na jednym temacie (rzadziej na dwóch lub więcej), który powtarzając się w porządku dowolnym w każdym z głosów, ile ich jest w fudze, bez zmiany—co jest prawidłem, lub z małą zmianą—co jest wyjątkiem, stanowi główną osnowę fugi. Budowa fugi np. czterogłosowej, dokonywa się według schematu następującego: Fugę rozpoczyna kilkutaktowe zdanie muzyczne (temat, przewodnik, subjekt; łac. Dux, niem.

der Führer, włos. Guida, Proposta) w tonacyi dowolnej, którego powtórzenie w glosie drugim na stopniu 5-m, to jest w dominancie, zwie się odpowiedzią (towarzysz, łac. Gomes, niem. der Gefährte, włos. Bisposta, Gonseguente). Głos trzeci powtarza temat w tonacyi pierwszej, a czwarty znów w dominancie. Podczas gdy głos drugi (odpowiedź) powtarza temat, głos pierwszy kontrapunktuje go bez przerwy, czy z inałemi przerwami, melodyjnie, wytwarzając tym sposobem melodyę nową, zwaną technicznie przeciwnikiem, kontrasubjektem (łac. Contrathema, niem. Gegensatz). Tak samo postępują oba pierwsze głosy z trzecim, gdy ten wchodzi z tematem, tak również wszystkie trzy głosy z czwartym, gdy znów ten z kolei występuje z tematem fugi. Jednorazowe przeprowadzenie tematu przez wszystkie głosy w sposób powyższy, zwie się ekspozycyą fugi (niem. Durchführung). Takich przeprowadzeń może być w fudze dwa, trzy i więcej, różnią się zaś one od pierwszego (od ekspozycyi) porządkiem wchodzenia głosów, zmianami w tonacyi, ilością głosów wprowadzających temat, i t. d. Przedziały między jednem a drugiem przeprowadzeniem tematu wypełniają preludya, dłuższe czy krótsze (łączniki, włos. divertimenti lub andamenti, niem. Zwischensätze, Zwischenspiele, lub Episoden), wysnuwane zazwyczaj z motywów melodyi kontrapunktującej temat w którymkolwiek z głosów fugi (z przeciwnika), lub też z cząstek (motywów) samego tematu. W fugach długich takie preludya muszą być urozmaicone melodyjnie, rytmicznie, tonacyjnie i t. d.), głównie dlatego, żeby ustawiczne powtarzanie tematu w dalszych przeprowadzanych nie nużyło słuchaczów jednostajnością myśli muzycznych i nastroju. Ilość i jakość kombi-nacyj technicznych w środkowych częściach fugi jest zależną od ilości i jakości zmian i przekształceń tematu; i tak: w jednem przeprowadzeniu może temat występować w nutach wyższej wartości (np. w półnutach, zamiast w ćwierćnutach), co się zwie powiększeniem (łac. Augmentatio, niem. Vergrösserung), w drugiem przeciwnie: w wartości nut mniejszej (zmniejszenie, łac. Deminutio, niem. Verkleinerung); w innych znów temat może być użyty w przewrocie (łac. Inversio, niem. Gmkehrung), to jest w taki sposób, że wszystkie nuty tematu zmieniają kierunek pierwotny; jeśli np. wpierw szły w górę, to w przewrocie biegną na dół, i przeciwnie, bez zmiany, bądź z pewną zmianą w stosunku interwallów względem siebie. Temat może być także odwrócony w ten sposób, że zaczyna się od końca, a kończy początkiem tematu pierwotnego, to jest, że nuta ostatnia tematu fugi staje się tu pierwszą, przedostatnia drugą i t. d., aż wreszcie pierwsza nuta—ostatnią; takie odwrócenie tematu zwie się przewrotem rączym (Inversio cancrisans).

A. Pol.

E. D.

rozsadzające.

Fugato (włos.), wyrażenie muzyczne, oznaczające sposób prowadzenia głosów w kompozy-cyi w formie fugi krótkiej, bez ścisłego jednak przestrzegania prawideł obowiązujących fugę. Zwykle F. używa się w tak zwanych przeróbkach tematu {Durchführung) w sonatach, symfoniach, kwartetach, koncertach, uwerturach i t. p., rzadziej w operach (jest zastosowane w „Hugonotach” Meyerbeera, w chórze kłócących się hugonotów z katolikami, w finale

A. Pol.

żbieta, generał Laudon.

Fugger. Słynny ród negocyantów niemieckich, którego pierwszym znanym przedstawicielem był tkacz, Jan F. z Graben, w pobliżu Augsburga, żonaty z Anną Meisner z Kirchhei-inu. Syn jego, również Jan (f 1409), gdy mu

Można również w dalszych przeprowadzaniaeh, zazwyczaj w końcu fugi, wprowadzać temat w odstępach mniejszych niż w ekspozycyi, to jest, nie czekając aż głos pierwszy wypowie temat cały, rozpocząć odpowiedź albo już w tym samym, albo w drugim lub trzecim takcie (ścieśnienie, łac. Bestrictio, niem. Engführung); można wreszcie wprowadzać temat skrócony Ahhre-viatio), zmieniony rytmicznie {syncope) i t. d. Jeśli przeciwnik jest przeprowadzony w ekspozycyi fugi przez wszystkie głosy bez zmiany w melodyi, tak, że wytwarza temat drugi, w takim razie F. zwie się podwójną, jeśli zaś w każdym głosie ma melodyę, która się w innych nie powtarza, wówczas F. zwie się p o j e-dyńczą. Najlepsze zastosowanie znajduje F. w oratoryach i muzyce religijnej. Początek fugi sięga XIV w., pierwiastkowo składała się ona z tematu, wziętego najczęściej z chorału grego-ryańskiego, powtórzonego kilkakrotnie, a kontrapunktowanego bardzo swobodnie. Rozwój dalszy zawdzięcza F. mistrzom szkoły niderlandzkiej i włoskiej z XV i XVI wieku; do szczytu doskonałości doprowadził ją J. S. Bach.

Fuga (spoina, stosuga). W stolarstwie jest to rowek wycięty w jednej sztuce drzewa dla możności połączenia z drugą, w której zrobiony jest odpowiedni występ, w F-ę wchodzący, np. przy połączeniu desek w podłodze. W ciesielstwie nazywają F-ę nutem, garą lub falcem. Wyrabianie F-i odbywa się za pomocą hebla (ob.) zwanego fugownikiem, lub też za pomocą specyalnej machiny do fugowania. Przy zsychaniu się desek w podłodze lub części w tafli posadzkowej, tworzą się szpary, które wypełnia się za pomocą cienkich listewek, dopasowanych w szparę na klej. Czynność ta nazywa się również fugowaniem (ob.) W mu-larstwie i kamieniarstwie F-ą nazywa się odstęp pomiędzy dwoma kamieniami lub dwiema cegłami, wypełniony zaprawą cementową lub wapienną. F-i bywają pionowe i poziome, a wielkość ich zależy zarówno od gładkości powierzchni mate-ryałów do budowy użytych, jak od rodzaju zaprawy i dokładności samej roboty. W żadnym razie szerokość F-i nie powinna przenosić W ścianach przeznaczonych do tynkowania (ob.) lub wykładanych cegiełkami, F-i zewnętrzne, jako zakryte, służą tylko do lepszej spójni pomiędzy cegłą i tynkiem. W budowlach nie tynkowanych, t. zw. Rohbau, F-i odrabia się na ścianie frontowej specyalnie, i czynność ta zowie się fugowaniem (ob.).

Fuga Ferdynand, architekt włoski (* we Florencyi 1699 r.—f 1780). Nadworny architekt papieży Klemensa XII (1730 —1740) i Benedykta XIV Lambertiniego (1 740--1758) a także króla Neapolu Karola Burbona (1759), wsławił się budową i renowacyą wybitniejszych gmachów we Włoszech i Sycylii, W Rzymie zbudował pałac de la Consulta przy placu Monte Cavallo, i fasadę bazyliki Santa Maria Maggiore oraz pomnik papieża Innocentego XII w kościele św. Piotra. W Palermo restaurował katedrę. W Neapolu zbudował znany przytułek dla biednych, zwany „Albergo reale dei poveri”.

Fugasa, dawniej używana nazwa miny kamiennej. Jest to lejkowate zagłębienie, zrobione w ziemi, na którego spodzie umieszcza się skrzynkę z prochem, na tej zaś — krąg drewniany z otworami na kamienie. Mina, wybuchając, wyrzuca kamienie, które, zakreśliwszy łuk, padają w odległości kilkuset kroków od niej. Miny kamienne używane są (dość rzadko) w fortyfikaćyi polowej do zagradzania wązkich dróg i w wojnie fortecznej celem utrudnienia nieprzyjacielowi przystępu do obwarowań. Pociskami fugasowemi zwane są błędnie pociski

p. M.

aktu III-go).

Füger Fryderyk Henryk, malarz niemiecki (* 1751 w Heilbronn—f 1818 w Wiedniu). Kształcił się w Szkole rysunkowej M. Guibala w Sztutgardzie, następnie pod kierunkiem See-guera w Halli, Oesera w Lipsku; w Dreźnie prócz portretów malował obrazy z historyi biblijnej (Izraelici i Cielec złoty). Z Wiednia wysłany kosztem dworu do Rzymu, po 5 latach studyów otrzymał po powrocie (1763) wice-dy-rektorstwo wiedeńskiej Szkoły sztuk pięknych, do której starał się wprowadzić zamiłowanie malarstwa historycznego, sam w tym kierunku pracując gorliwie, w duchu ówczesnego klassy-cyzmu. „Śmierć Germanika” (1789) utorowała mu drogę do dyrektorstwa Akademii (1795), oraz dyrektorstwa Galeryi Belwederskiej (1806). Ceniony i wpływowy w Wiedniu, F. był tam rzec można głównym przedstawicielem na początku tego stulecia klassycyzmu w duchu Szkół Mengsa i Davida. Podczas kongresu wiedeńskiego monarchowie odwiedzali jego pracownię. Z licznych dzieł historycznych F-a najwybitniejsze są: Śmierć Cezara; Sokrates przed sądem; Koryolan; Achilles nad ciałem Patro-kla; Prometeusz; Apollo i Muzy. Z portretów najlepsze: Józef II, Wielka Księżna El-

S. o.

St. łtew.

N.

w rzemiośle dobrze się wiodło, połączył z niem handel płótnem; zaślubił naprzód Klarę Widolph (1870), która go obdarzyła prawami i przywilejami mieszczaństwa w Augsburgu, a po jej śmierci Elżbietę Gfattermann, córkę radzcy miejskiego (1882) i został jednym ze starszych w cechu; pozostawił majątek wynoszący 8 000 florenów. Starszy syn jego, Andrzej, wzbogacił się i został uszlachcony po zaślubieniu Barbary von Ast, dając początek linii F-ów vom Reh, wygasłej w 1588 r. Młodszy brat jego, J a-kób (f 1460), był pierwszym z możnych F-ów. Założjł warsztaty tkackie w Augsburgu i znacznie razszerzył pole swojej działalności. Miał 7 u synów, z których trzej: Ulryk, Jerzy i Jakób II, znacznie zwiększyli majątek rodzinny, tak handlem, jak i przez małżeństwa z osobami należącemi do dawnych szlacheckich rodów. Cesarz Maksymilian, któremu pożyczyli najpierw 70000 fl. w złocie, a potem 170 000 dukatów, wyniósł ich do godności szlacheckiej. Ulryk (* 9 grudnia 1441—f 19 kwietnia 1510) poświęcił się interesom handlowym; Jakób II (* 6 marca 1459 — f 30 grudnia 1525) obrał za przedmiot działalności kopalnie w Tyrolu; gdy pożyczył 150 000 florenów arcyksiążętom austryackim, pozyskał w nagrodę tytuł hrabiego-palatyna. Ulryk nie miał potomstwa, dzieci zaś Jakóba II-go nie długo żyły, tak, że przedstawicielami rodu pozostali synowie Jerzego (* 10 maja 1458—f 14 marca 1506), Rajmund i Antoni, byli założycielami dwóch linij rodu, do dziś dnia istniejących. Gorliwi katolicy oddali się oni całkiem na usługi Karola V, który założył u Antoniego swoją rezydencyę w czasie sejmu 1530 r. i nadał im obu tytuł hrabiów Cesarstwa w Szwabii, przyznając nietylko prawa sądownicze, ale i prawo bicia złotej i srebrnej * monety. F-owie korzystali z tego przywileju w latach 1621—24 i w 1694. Jako urzędowi bankierzy domu Habsburgów, zrobili ogromny majątek i doszli już w wieku XVI do stanowiska, które można tylko porównać ze stanowiskiem Rotszyldów w wieku XIX-ym. Handlowe i finansowe ich stosunki obejmowały całą Europę i Amerykę. Antoni pozostawił przeszło 6 000 000 fl. majątku. F-owie tworzyli biblioteki, muzea przedmiotów sztuki, budowali pałace i zakładali wspaniałe ogrody, przeznaczali wielkie summy na cele dobroczynne, budując na jednem z przedmieść Augsburga całą dzielnicę, zwaną od ich nazwiska die Fuggerei (1519), gdzie i dziś jeszcze niezamożni katolicy augsburscy otrzymują mieszkanie za umiarkowaną opłatą.—Rajmund (* 14 paźdz. 1489 — f 3 grudnia 1535) miał synów: Ulryk a (f 1584), Krzysztofa (f 1579), nieżonatych, oraz Jana Jakóba (f 1575) i Jerzego (f 1579), od których potomkowie ród swój wiodą. Z 21 synów Jana Jakóba jeden tylko, Konstanty I, był protoplastą rodu; trzej jego synowie byli założycielami linij: Pfirt,

Sulmertingen i Adelshofen, wygasłych w latach: 1846, 1738 i 1795. Potomkowie Jerzego odziedziczyli Kirchberg i Weissenhorn, podzielone potem między dwie linie, z których tylko pierwsza dzisiaj istnieje. Linia pochodząca od Antoniego (* 10 stycznia 1493 — f 14 września 1560) rozdzielała się na trzy gałęzie, mianowicie synów jego: Marka von Nordend orf, Jana von Kirch he im i Jakóba von Wellenburg.—Marek (* 14 lutego 1529 — f 18 czerwca 1597), był autorem słynnego w swoim czasie dzieła o stadninach, pod tytułem „Wie und wo man ein Gestüt von guten edlen Kriegsrossen aufrichten soll” (Augsburg 1578); dzieło to miało kilka wydań.—Wnuk jego, Franciszek, dowodził w bitwie pod St. Gothard, w której też poległ (1 sierpnia 1664).—Linia na Nordendorfie wygasła w 1676 roku, linia zaś na Kirchheimie trwa dotąd, podzieliwszy się na kilka gałęzi, jak np.: Hans Fugger-Cloett i gałąź Fugger-Wellenburg, również jeszcze istniejąca; głowa jej, hrabia Anzelm Mary a, otrzymał od cesarza Franciszka II księstwo Babenhausen (52 km. kw.; 11000 mieszkańców) z tytułem książęcym; lecz w r. 1805 musiał uznać zwierzchnictwo Bawaryi.— Dominik Custos z Antwerpii rytował portrety wybitniejszych członków rodu F-ów (Augsburg 1593 fol.); bracia Kilian wydali je ponownie z dodatkami, przez co liczba portretów wzrosła do 127-u, z dołączeniem genealogii w języku łacińskim (Augsburg 1618); ostatnie wydanie, zawierające 139 portretów, wyszło wUlmie w 1754 r. F-owie zajmują stanowisko pośrednie pomiędzy Medyceuszami i Rotszyldami; podobnie jak oni, utworzyli potężną dynastyę kupców, następnie bankierów, wreszcie wybitnych właścicieli ziemskich wśród szlacheckich rodów rzeszy niemieckiej.—(Ob. Fukierowie).

Fughetta, wyr. muzyczne=miała fuga.

Fügner Henryk (* 1822—f 1865), jeden z założycieli „Sokołów” czeskich, człowiek wielkiej energii i przedsiębierczości; pracą nad sobą samym i dłuższemi podróżami po Europie nabył wielostronnego wykształcenia; po powrocie do ojczyzny najpierw wszedł na drogę handlową, i był czynnym kierownikiem towarzystwa handlowego ubezpieczeń, następnie został dyrektorem banku hypotecznego w Pradze. Obok tego położył niemałe zasługi jako działacz społeczny; w r. 1862 znacznie się przyczynił do założenia stowarzyszenia czeskiego „Sokół”, którego był pierwszym prezesem, i któremu ofiarował wybudowany własnym kosztem gmach w Pradze. Prócz tego poświęcał się z zapałem stenografii, hołdując systemowi Gabelsbergera, i w r. 1859 założył pierwsze w Czechach Towarzystwo stenograficzne, którego był prezesem do r. 1863.

Fugowanie, jest to oczyszczenie fugi (ob.) na głębokość '/H cala od zaprawy użytej do murowania, a następnie zapełnienie jej ponowne,

z pewną akuratnością dokonane, rn&t<_-ryałem in- (1870—71) tworzył jeszcze F. piękne rysunki nym, którym zwykle bywa wapno zmieszane do Legendy o św. Wendelinie. — Por. „Selbst-z cementem i sadzą lub też sam cement. Z fugowaniem połączone jest zwykle oczyszczanie ściany zewnętrznej i ma na celu uwydatnienie samej roboty, a często i jej upiększenie. Fugowanie bywa albo gładkie, jeżeli fugę zapełnia się w czoło, to jest gładko i równo z powierzchnią ściany, albo też w f u gę, stanowiącą półwa-lik wypukły lub wklęsły. Do fugowania używa się specyalnych żelazek, służących do nakładania materyału w fugę, wygładzania lub nadawania formy walika. Fugowanie zowią także te-

biographie” (Wiedeń 1876); Joseph „Ritters von Führichs Lebensskizze” (Wiedeń 1875); C. v. Lutzów „Aus Führichs Nachlass.” („Zeitschr. f. bildK.” 1882, str. 33); „Die Führich - Ausstellung in Frankfurt” („Zeit. f. b. K.”, 1885, str. 533).

Fuhrmann Ludwik, malarz, rodem z Prus (* 1783—f 1829 w Poznaniu), kształcił się w Pradze, Paryżu i Rzymie. Osiadł w Poznaniu jako nauczyciel rysunku w szkole rzemieślniczej. W 1821 r. towarzyszył Edwardowi Raczyńskiemu w podróży jego do Turcyi, rysując z natury widoki, które wydane zostały wraz z opisem tej podróży we Wrocławiu 1823 r. F, malował przeważnie portrety oraz obrazy religijne, znajdujące się dotąd w zbiorach lir. Raczyńskich (Objawienie na górze Tabor, Wniebowstąpienie N, Panny, Przemienienie Pańskie, św. Jan na puszczy). Katedra poznańska posiada jego św. Stanisława Kostkę, przyjmującego liostyę z rąk anioła. Z portretów jego wiele jest bardzo udatnych, jak np. Ignacego Raczyńskiego, arcybiskupa gnieźnieńskiego; za najlepsze dzieło F-a uchodzi obraz, przedstawiający rodzinę Raczyńskich. Wiele z obrazów F-a wystawionych było na wystawach warszawskich ówczesnych.—

Porów. Rastawiecki „Słów. mal. pol.” (T. I,

s. s.

s. s.

stowaniem.

E. D.

Führich Józef, malarz niemiecki (* 1800 w Kratzau, w Czechach — f 1876 w Wiedniu).

illustrował

jednocześnie Strzelca

Od dzieciństwa objawiał już talent do rysunku, pasąc trzody, rysował. Hr. Clam-Gallas zaopiekował się nim i umieścił go w praskiej Akademii Sztuk Pięknych. Tu F. na zamówienie wykonał kilka obrazów na tle dziejów czeskich w duchu owoczesnej szkoły romantycznej, której przekonania i dążenia podzielał w zupełności. Uczęszczając następnie do Akademii wiedeńskiej

Fujarka, instrument muzyczny ludowy, z rodzaju fletów, wyrabiany z drzewa miękkiego, w środku wydrążony, posiadający wzdłuż jednego boku sześć dziurek wypalanych żelazem, a jedną na stronie przeciwnej, oraz w końcu górnym narząd do zadęcia. Ta nazwa służy zarazem piszczałce pastuszej, wykręcanej na wiosnę z kory wierzbowej. Owo wykręcanie zwie się w języku ludowym ule nianie, lub u li ni a-nie, a dokonywa się w ten sposób: obija się kijek wierzbowy drugim kijkiem, lub najczęściej trzonkiem kozika (nożyka); gdy już kora odstaje od witki, nacina się w górnej części piszczałki otwór, a następnie ulinia się ją to jest wykręca i ściąga z kijka; poczem koniec górny zatyka się kawałkiem tego samego kijka, z którego korę wykręcono, i urządza zadęcie, jak na piszczałce organowej. Gdy tej czynności towarzyszy druga osoba, nie należy rozmawiać z nią głośno, gdyż to, według przekonania pastuszków, wpływa ujemnie na głos piszczałki. Wolno tylko śpiewać, i to piosenkę specyalną: „Uliń mi się pisz-czałeczko, Bo jak mi się nie ulinisz, To cię rzucę przez dwa płoty, Podziobią cię dwa kokoty” (koguty); albo w waryancie takim: „Uliń mi się piszczałeczko, Da bo cię wyćpię (wyrzucę) za płot, Podepce cię stara baba, Da i czubaty kokot”. F. korowa wydaje tony tak zwane naturalne, bardzo rzewne, tęskne i łagodne w brzmieniu; wprawny jednak grajek, przez zatykanie i odtykanie otworu dolnego palcem wskazującym ręki lewej, całkowite lub częściowe, może wpro-

Bürgera i Genowefę Tiecka, co dało mu możność przedsięwziąć podróż do Włoch. Pobyt jego w Rzymie, gdzie spotkał całą kolonię niemieckich artystów romantyków, jak Overbeckh, 1850).

Zostawszy pro-

Schnorr, Koch, Veit, wywarł znaczny wpływ na kierunek jego artystyczny. Pracując razem ze wspomnianymi wybitnymi artystami przy freskach willi Massimi, stał się, podobnie jak oni, gorliwym i zapalonym Nazareńczykiem (ob.). Ten pietyzm dla sztuki z odcieniem religijnego namaszczenia, w połączeniu z dawną dążnością jego do wyrażania w sztuce prawdy życiowej i charakterystyki, tak jak ją Durer pojmował, odbiły się na licznych obrazach, jakie F, po powrocie do Pragi, a następnie w Wiedniu, tworzył, zwłaszcza zaś na jego rysunkach, pełnych uczucia i idyllicznej poezyi. fesorem Akademii wiedeńskiej (1841), F. jednał wielu zwolenników dla kierunku religijnego w sztuce, którego był do końca życia zapalonym rzecznikiem. Freski jego w kościołach wiedeńskich św. Jana i na Altlerchenfeld, oraz szkice do Drogi Krzyżowej, przeznaczone dla praskiego św. Wawrzyńca, są odbiciem kierunku szkoły, jakiej F. był wówczas w Wiedniu wybitnym przedstawicielem. Więcej oryginalności, a zatem i siły, mają późniejsze jego dzieła, w których z wiekiem stawał się bardziej samym sobą, jakby pod wpływem odżywczych wspomnień tych wrażeń, jakie, będąc jeszcze pastuszkiem, odbierał od otoczenia i pięknej natury. Pełne poezyi idyllicznej są też jego obrazy późniejsze, jak np. Spotkanie Jakóba z Rachelą, a także illustracye na temat z dziejów Syna Marnotrawnego, Drogi do Betleemu lub przypowieści biblijnych. W 71 m roku życia

nego.

i Tingczeu.

Fukier Andrzej (*w Gnezdach [Kniesen] w ziemi Spiskiej, d. 30 listopada r. 1813—f w Warszawie d. 3 lutego r. 1870) lekarz. Zawodowo wykształcił się w Peszcie, gdzie od r. 1832 do 1837 na wydział lekarski uczęszczał i po obronieniu rozprawy „De influxu lucis che-mico-physiologico” dyplom doktorski otrzymał. Zaraz po ukończeniu nauk przybył do Warszawy i po złożeniu egzaminu przed Radą lekarską, zajął się wykonawstwem zawodu swego. W latach 1843—1849 pełnił służbę lekarską w szpitalu św. Rocha, później został ordynatorem szpitala Dzieciątka Jezus i na stanowisku tern pozostawał do śmierci. Napisał po niemiecku rozprawę konkursową o środkach chroniących zboże w śpichrzach od wołków, za którą Towarzystwo rolnicze w Petersburgu nagrodziło go wielkim medalem złotym, oraz pozostawił rękopis polski o zasadach języka powszechnego.— Por. Kośmińskiego „Słów. lek. poi.” (str. 128).

Fukierowie, najstarsza z istniejących dzisiaj w Warszawie firm kupieckich, wsławiona piwnicami wybornych win węgierskich, a wyprowa-

wadzić kilka tonów obcych, a tern samem rozszerzyć nieco skalę tego instrumentu pierwot-

A. Pol.

Fu-kien, Fo-kien, prowincya chińska, wprost Japońskiej wyspy Formozy (Thaiwan), od której oddziela ją cieśnina F. Należy do najbogatszych i najlepiej zaludnionych w państwie, albowiem na 120 000 km. Q mieszka około 22 mil. ludzi, t. j. 185 na 1 km.    Wybrzeże trudno

dostępne, dla żeglugi niebezpieczne, mnóstwem wysepek skalistych i raf podwodnych usiane. Wnętrze podnosi się stopniowo od wybrzeża i wykazuje kilka równolegle biegnących wyniosłości, z których największe leżą na granicy z prowincyą Kiang-si; są to mianowicie pasma: Tajiiling, Junling i Maling. Klimat łagodny, w lecie gorący, ale wogóle zdrowy; opady atmosferyczne znaczne; rzeki liczne i w uściach dostępne dla największych statków; ważniejsze z nich: Niaotung, albo Min, mająca uście poniżej m. Fuczeu; Kieu-long, uchodząca pod m. Amoy; i Hankiang, wkraczająca dolnym biegiem do prow. Kwangtung. Grunt żyzny i starannie uprawny, dostarcza najlepszej w świecie herbaty; w wyższych miejscowościach, a zwłaszcza w dolinach, rodzi się wyborny ryż, ku północy morwy żywią jedwabniki z najlepszym jedwabiem; wegetacya jest wogóle bujną i rozmaitą. Ludność pod względem pochodzenia nie zdaje się być jednolitą: wogóle odznacza się pilnością, oszczędnością i przedsiębiorczym duchem; słynie też z odwagi i zręczności na morzu i Stanom Zjednoczonym dostarczała najwięcej z całych Chin immigrantów. Stolicą jest Fuczeu (ob.), które, jak i nadbrzeżny port Amoy, otwarte są dla Europejczyków; inne ważniejsze miasta w środku kraju są: Szaowu, Kienning, Janping, Czangczeu

And. S-

Dr J. p.

dzająca ród swój od Fuggerów augsburskich. Według tradycyi jedna linia Fuggerów, mniej zamożna, w wieku XV przeniosła się do Polski i osiadła w Krakowie, gdzie nabyła posiadłości miejskie i wiejskie i gdzie ich przezwano Fu-garami, druga zaś do Warszawy; inna wszakże wersya opiewa, że ci warszawscy Fuggero-wie, Fukierowie lub Foglerowie, od krakowskich pochodzą. Trudnili się oni tu handlem winnym i zbożowym (z Gdańskiem), a także prowadzili gospodarstwo rolne na gruntach miejskich, posiadając prócz kamienicy w rynku kilka dworów i dworków na przedmieściu. W początkach w. XVII, na tern miejscu, gdzie jest dzisiaj ogród i pałac Krasińskich, znajdowała się kolonia F-ów, złożona z dworu, ogrodu i zabudowań gospodarskich, zwana Fukierowski em. Tu „w dom-kach fukierowskich”, jak Wejnert pisze w „Starożytnościach Warszawy” w latach 1624 i 1625 najsrożej grasowało morowe powietrze, a pomiędzy ofiarami jego z wybitniejszych obywateli miejskich wymienia także i Michała Fukie-ra, właściciela kilku posessyj w starej Warszawie. Jakie to mianowicie były owe posessye, niewiadomo, ale to pewna, że około r. 1650, rajca warszawski, Fukier, nabył od Strubicza dom w rynku staromiejskim pod Nr. 25 (45); w lat zaś 155 później, potomkowie jego: Flo-ryan i Jakób, wspólnicy w handlu winnym, posiedli kamienicę przyległą, pod Nr. 27 (46), która i dzisiaj do F-ów należy, a ze względu na swą starożytność, architekturę, urządzenie wewnętrzne, oraz słynne piwnice, słusznie się liczy do osobliwości Warszawy. Według badań Gomulickiego („Rynek starego miasta” w „Ate-ueum” 1898, kwiecień) dom ten, zwany w aktach „Korbowska lapidea” (kamienica), wystawił w początkach w. XVI Grzegorz Korb, z zawodu wi-niarz, który, przybywszy do Warszawy z Wrocławia, przyjął tu obywatelstwo miejskie i razem z budową domu zajął się urządzeniem i napełnieniem piwnic. Po Korbach władał tą kamienicą Piotr Kłos (Kłos, Klosz), który konserwował i pomnażał skarby piwniczne. Poeta Stanisław Grochowski książki mu na kolędę posyłał i pisywał do niego listy rymowane. Następnie kamienica korbowska kilkakroć jeszcze właścicieli zmieniała: od Kłosa nabył ją Strubicz; w r. 1669 występują sukcessorowie Strubiczowscy, a wymienieni są także Richard z żoną Maryanną; był to winiarz z zawodu i wielką wziętość zjednał swojej winiarni. Około r. 1716 nabył ją Jan Ernest Schindler, superindendent J. K. Mości, po którym pamięć dotąd się przechowała w chorągiewce na szczycie domu, z wyciętemi w niej literami J. E. S. oraz datą 1718, w roku tym bowiem kamienica została wyrestauro-wana i, jak się zdaje, częściowo przekształcona. Po Schindlerze zakupił ją r. 1781 szambelan Stanisława Augusta, Antoni Gaszyński, który w rok potem pozbył się jej na rzecz Jakóba

Ear. Powuv. lluBtr. Zisz. 183. T. XXIII

V-..A

iMm

i/

iWfi

Spte

wli

ara

hnc.'r

Il

Mm

i-.. - ..

iü§i

lS|y

a ^¹    ii

i ÆBBÿm \ m\ ' ®

,;C

ISIS I Ki«

Slif

i,

r'¹

•"'■j

Si

jggS#8i& ¹

Fig⁻. 76. Sień.

Rabe, ławnika starej Warszawy, od tego zaś, r. 1805, przeszła w posiadanie jego siostrzeńców, F-ów, Floryana i Jakóba, wyżej wspomnianych. Po śmierci Jakóba przedstawicielem firmy został Floryan, który wybitne stanowisko śród staromiejskich spółobywateli zajmował, i którego Żółkowski Aloizy (ojciec) w wierszu swym, do niego pisanym, nazywa „Panem Starego miasta”; po nim wziął ją syn jego Teofil (f 1891),

471

Fig. 77*. Okręcik, wiszący w sieni.

iii

a; : ■ ;

W®

mmm

ni

v. W⁻S

w,:

[ij

irrt

MII

9

i⁻-.

ï"

Ip:

Wn

-, -p : v-„v

: 7"-,

iii

iÆ

IpÂ; ■

if«- -Tjj

; ';|c;

:

mm*

isilWllllpllllli

y.-*

RHSlX

’44

B ■ÆÊm

fBiMÄ,

iM • w-, ••. Ä. ''..J    ;x ;

'Vi

11

t:

VÔ

*3

ifra

’À

11

ri

fi

fS

iS

It ' rl ^

...

I//J

Sgm %

!SB

Av, -    <    '■

ilW

[8631

Fig. 78. Izba gościnna.

ojciec dzisiejszego jej właściciela, Henryka. Oczywiście, że razem z kamienicą Korbowską, czyli też, jak ją nazywano później, Ryszardow-s k ą, przechodziły do nowych właścicieli i jej piwnice: wierzyć więc można słowom Wójcickiego (w „Kłosach” 18(38, t. VI, str. 135), że najstarsze w niej wina sięgają końca w. XVI.

Mieszczą się one wraz z młodszemi, z lat 1734, 1754,

1768,    1781, 1783,

1788 i późniejszemi, w butelkach, okrytych pleśnią starości, ustawionych na półkach, w piwnicy tak zwanej hetmańskiej. Flory an F. miał tak wielkie zapasy wina, iż nie mogąc ich w swej posessyi pomieścić, musiał najmować piwnice obszerniejsze, przy ulicy Jezuickiej, w domu pod Nr. 72, będącym własnością suffraganii metropolitalnej, skąd je dopiero w r. 1849 przeniesiono do piwnic kamienicy, stykającej się z Fukierowską, pod Nr. hypotecznym 47, którą nabył wspólnik

liSlISt

»PI

■MME

Mim

himMe«:. Ml: Il

iîii

i Hi

HI

iii

tej firmy, Edward Belke. Wtedy też postanowiono piwnice obu tych posessyj połączyć, ku czemu przebijając mur graniczny, natrafiono w nim na futrynę, świadczącą, że już dawniej istniało przejście z jednej do drugiej ; a ponieważ jest ślad takiegoż połączenia Nr. 47-go z 48-m, naprowadza to Go-mulickiego na domysł, że przed wiekami wszystkie snadź kamienice staromiejskie w podziemiach swoich łączyły się jedne z drugiemi, dla bezpieczeństwa ich mieszkańców w razie oblężenia miasta.—F-owie aż dotąd utrzymali winiarnię swą pod względem urządzenia w takim stanie, w jakim była za dawnych czasów: wchodzi się do niej przez sień obszerną, sklepioną, ze schodami, wiodącemi na wyższe piętra, zdobi ją kolumna z figurą Dzieciątka Jezus, siedzącego na baranku; w jedną jej ścianę wmurowany jest łeb jeleni, a u stropu wisi, bardzo misternie

, v:;

-,

HHU

r?

sgiis

Fig. 79. Piwnica hetmańska.

ms§m

111

fipp

I?

wm

Wii

v- ■

§S

1 y, I ' k-i f: =;

sprff Ki

L !'

’I

- ’SKa pM

|7

fi

IT \

v,

Ml

wmmrnßmm

Fig. 80. Piwnica okseftowa.

ryi.

S. M.

L. li.

wyrobiony, okręcik, godło kupców, prowadzących handel zamorski — zapewne pamięta on czasy Korbowskie, a pochodzi snadź z Gdańska, gdzie na giełdzie dużo jest takich godeł. Izba gościnna, również jak sień sklepowa, ma pośrodku zawieszony prosty żelazny świecznik, meble—stoły, ławy i krzesła—dębowe, również proste i skromne; niema tam żadnej elegancyi, wykwintu i komfortu nowoczesnego. A jednakże in illo tempore, kiedy u nas dużo pijano i rozgłośnie słynęło wino „Hungariae natum, Poloniae. educatum”, winiarnia, będąca dzisiaj w posiadaniu F-a, mnóstwo i nieladajakich gości miewała. Ksiądz Kurowski, blizki czasów Stanisława Augusta, pisze: „Tu dawniej licznie uczęszczała szlachta na posiłek; stąd magnaci do swoich stołów brali kosztowne nektary, tu wypoczywali urzędnicy magistratu po dziennej pracy, zapijając sądowe i domowe kłopoty szanownym nektarem Bacha. Tu niekiedy wysokiego urodzenia i stopnia, głośni w kraju mężowie, w skromnem odzieniu zwiedzali skrycie zakład, głośny w Polsce i w Warszawie.” Trądy cya głosi, jakoby ongi tu na ławce dębowej siedział i Jan Sobieski... Tutaj przy końcu wieku XVIII-go częstym gościem bywał Aleksander Orłowski i cenną pozostawił pamiątkę w akwarelli, zdobiącej dotąd ścianę winiarni. Za naszych czasów raz tu zajrzał był pretendent hiszpański, Don Carlos, raz szach perski, Nasr-Eddin, tragik Rossi, Pol, Syrokomla, Kaczkowski, Siemiradzki, Matejko; pilnie też ją oglądał Gerson i, lat temu 32, dokładnie swym ołówkiem odtworzył dla redakcyi „Kłosów”, zarówno ją, jak jej sień charakterystyczną i piwnice, których reprodukcyę tu podajemy. * Fukoidowy piaskowiec — Fukoidowe pokłady (geolog.). Pierwsza nazwa służy wierzchnim warstwom dolnego piętra kambryjskiego, a więc najstarszym prawie z warstw osadowych, leżącym w niezgodnem uławiceniu bezpośrednio na gnejsach pierwotnych, a składającym się z piaskowca i łupku z odciskami niewyraźnemi śladów robaków i morszczyn. Piaskowce podobne występują w Szwecyi i Anglii. Fukoidowe mi pokładami zowią się też pokłady tak zwanego flyszu, pewnej postaci dolnych warstw trzeciorzędowych (eocenowych i dolnych oligoce-nowych), składające się z piaskowców, ciemnych łupków marglowych i wapieni gliniastych, przepełnionych odciskami, morszczyn (mianowicie: Chondrittes intricatus, Cli. Tergionii, Ch. furcatus. Pokłady te spotykamy mianowicie w Alpach wschodnich, w południowej Bawaryi i Szwaj ca -

K. J.

Fuks, tak nazywamy niektóre gatunki motyli z rodzaju Vanessa, a więc stanowiące jeden rodzaj z Admirałem (V. Atalanta), Żałobnikiem (7. Anthiopa), Pawikiem dziennym (7. Jo). Fuks wielki (7. poty chlor es), z wierzchu pomarańczowy, po brzegach ciemnobrunatny; przednie skrzydła pokryte plamkami ciemnemi, z których trzy większe są koło przedniego brzegu, umieszczone na tle żółtem. Tylne skrzydła, z jedną, dużą czarną plamą na brzegu przednim i jedną wyraźną plamą szafirową w kształcie księżyca, leżącą na samym obrębie. Wszystkie skrzydła ostro-klinowate. Szerokość 54 — 66 mm. Pospolity w całej Europie, od czerwca do września. Zimowe osobniki pojawiają się już w kwietniu i w maju. Znajduje się także w Ameryce półn. i w Azyi półn. i Środkowej. Gąsienice ich do 45 mm. dł., sza-ro-brunatne, z żółtemi prążkami na grzbiecie i po bokach, i z kolcem żółtym; niszczą drzewa owocowe w maju i w czerwcu. Poczwarka szaro-czerwona, zwykle ze złocistemi lub srebrne-mi centkami. Fuks mniejszy (7. urticae), z wierzchu ceglasto-czerwony, na brzegu każdego skrzydła ma niebieską ozdobę w kształcie półksiężyca, na czarnem tle położonego. Przednie skrzydła na przednim brzegu mają po trzy duże plamy i po białej plamie na koniuszczkach. Tylne skrzydła u osady czarne; wszystkie wy-skakująco klinowate. Szerokość owadu z roz-łożonemi skrzydłami 43 — 52 mm. Znany to motyl w całej Europie. U nas od marca do października. Gąsienica czarnawa, mniej lub więcej prążkowana żółto - zielono. Żyje na pokrzywie (Urtica urens i U. dioica). Pocz warki szaro-brunatne, z kropeczkami żółtemi.

Fuksyna, ob. F uch sina.

Fular, fr. Foulard, nazwa tkaniny jedwabnej, pod względem swojej techniki fabrycznej należącej do gatunku tkanin jedwabnych, o bardzo grubym i mocnym wątku, trama. — Do tej kategoryi tkanin należą jeszcze wyroby znane w nomenklaturze handlowej pod nazwą: Gros de Naples, Poult de soie, Gros■ de Tours Gros grain (wątek z bawełny), Stramin je d w a b n y, wreszcie Krepa. — W potocznym języku francuskim foulard zwą każdą chustkę pół lub cało jedwabną, małych rozmiarów, używaną do noszenia na szyi.

Fulbe, F ul bo wie, naród, zamieszkujący Afrykę Środkową, zwany przez plemię Mandin-gów F ul o, przez lud Haussa F ell a ni, przez Kanurów Fe 11 a ta, przez Arabów Fu 11 an, a Fulde przez ludy, zamieszkujące nad rz. Benuë. Obejmują oni przestrzeń, wyrównywu-jącą połowie Europy, od Atlantyku, aż po Nil prawie, oraz od równoleżnika f Timbuktu po równoleżnik uścia Benuë. W tym wązkim a tak wydłużonym pasie nie zamieszkują nigdzie zwartą massą, lecz stanowią śród tubylczej ludności mniej lub więcej silne nawarstwienie, wyróżniając się od niej nietylko kaukaskiemi rysami twarzy, lecz także w wielu razach zajmując śród niej przodujące lub panujące stanowisko. Ich pochodzenie jest niewątpliwie hamickie; przybyli oni z północy brzegiem Atlantyku w okolice Senegalu i stąd w szeregu wieków rozszerzali się

coraz bardziej hu wschodowi, podbijając Sudań-skie ludy, fundując państwa, zaprowadzając islam, którego są gorliwymi wyznawcami. Bez silnego zmieszania się z autochtonami oraz bez zmian językowych obyć się, rzecz prosta, nie mogło: to też badacze tych stron Afryki dzielą F. na brunatnych, których uważają za względnie czysty typ pierwotny, oraz na czarnych, którzy są już mieszańcami. Brunatni odznaczają się wy-smukłością postaci i członków, jasnością cery, aryjskiemi rysami twarzy, umysłem żywym i krytycznym, powagą, towarzyskością i uczciwością. Czarni natomiast są mięsiści, cerę mają ciemną, niekiedy czarną, twarz nie tak regularną, umysł żywy, namiętny, skłonność do używania rozkoszy życia. Brunatni używają także i języka Haussa, czarni i języka Kanuri. Jedni i drudzy zajmują się obecnie hodowlą zwierząt domowych i rolnictwem, a w większych osadach i rzemiosłami, jak: tkactwo, farbier-stwo, garbarstwo, kowalstwo, złotnictwo; mają też zdolności handlowe. Pod względem budowy domów i układu osad ustępują autochtonom, równie jak i pod względem rolnictwa; ich chaty noszą na sobie jakby charakter tymczasowości, sięgający prawdopodobnie owych czasów, gdy jeszcze z lukiem i strzałami posuwali się w głąb lądu jako jądro armii religijuej, wiodąc życie koczownicze i nigdzie zrazu nie zatrzymując się dłużej. Islam był motywem ich inwazyi i podboju; oddziałał on uobyczajająco na ludy pierwotne: to rzecz niewątpliwa, ale z drugiej strony wprowadził despotyzm i okrutne obchodzenie się z niewolnikami, którzy nigdzie sroższego, jak od F., losu nie doznawali. Jest to zresztą następstwo ludzkiej naturze właściwe, że im wyżej kulturą stoi zwycięzca, tern srożej obchodzi się ze zwyciężonym, a F. w stosunku do podbitych . byli właśnie wyżsi kulturą i należeli do najintelligentniej szych ludów w Afryce. Z tern wszystkiem państwa, ugruntowane przez F., różnią się znacznie od państw, które założyli w Sudanie inni mahometańscy zdobywcy. Panujący w tych ostatnich otacza się nadzwyczajnym ceremoniałem i tytułami, uważa się za istotę nadprzyrodzoną, do której zwykły śmiertelnik zgoła nie ma dostępu; władzca F. jest odpowiedzialniejszy za swe czyny, bardziej widoczny dla wszystkich, a przeto i bardziej wpływowy; do niego w godzinach przyjęć może przybyć i najlichszy poddany i swoje mu la Roberta (14 maja 1027), czemu sprzeciwiała sprawy przełożyć. Ogólną liczbę F. podają na się królowa Konstancya. Robert poufnie zasię-6 do 8 milionów. Ich język,, co się tyczy sta- gał jego rady we wszystkich kwestyach, jak nowiska względem innych, nie jest dotąd ustało- np. w r. 1027 w sprawie deszczu krwawego, ny; zdaje się być pochodzenia hamickiego, lecz jaki spadł w Akwitanii. F. brał udział w r. z wielu domieszkami arabskiego języka, oraz 1028 w wielkiem zgromadzeniu biskupów i mo-języka Wolofów i Negrów Bantu. Literatura żnycli. Nie mamy dotąd krytycznego wydania religijna dosyć bogata. Z pomiędzy istniejących zbioru korrespondencyi F-a, ogłoszonego w to-dziś państw fulbskich w Sudanie najbardziej mie CXLI „Patrologia latina” Migne’a. Korres-znane są Gandu, Sokoto, Adamaua, Massina pondeneya ta, bardzo ożywiona, świadczy o roz-i in. F. kusili się i o zdobycie Bornu, lecz ległości stosunków F-a (sięgały one do granic

w r. 1808 odparł ich sułtan Mohammed el Kanemi. Przez jakiś czas dzierżyli i Timbuktu w swych ręku.—Por. H. Barth „Reisen und Entdeckungen in Nord-und Central-Afrika” (Gotha 1857—58); Krause „Beitrag zur Kenntniss der Fulischen Sprache” (Lipsk 1884); Paulitschke „Die Sudanländer” (Freiburg in Breisg. 1885).

Fulbert de Chartres, biskup Chartres (episcopus Carnotensis, * około r. 960—f 10 kwietnia 1028, a nie 1029, jak zazwyczaj drukują). Pochodził, podług Mabillona, prawdopodobnie z hrabstwa Rouci, w dyecezyi Laon. Nauki pobierał w szkołach w Reims pod G erber tern, przywiązał się do kościoła w Chartres, gdzie został nauczycielem czyli t. zw. ćcq-latre. W tym charakterze wykładał, według ówczesnego zwyczaju, wszystkie nauki z trivium i quadrivium, oraz teologię; ale również zajmował się z zamiłowaniem retoryką i poezyą. Był humorystą, pisał sam wiersze łacińskie, tak metryczne jak rytmiczne, podobnie jak jego uczniowie: Bérenger, Angelranne, ksiądz Saint-Riquier i Adelman z Liège, biskup z Brescii. Wysoko podniósł znaczenie szkół tej sławnej Akademii, z której łona wyszło tylu znakomitych pisarzy XI wieku, jak: Sigonius, Hildegarius, Bernard z Angers, Bérenger z Tours, sławny herezyarcha. F. został biskupem Chartres w jesieni r. 1006 (a nie 1007), i odtąd datują się już pewniejsze szczegóły jego życia. W r. 1008 bierze udział w posiedzeniach synodu w Chelles; w r. 1013 na-próżno opponuje, wbrew woli króla • Roberta, przeciwko mianowaniu Gauzlin’a arcybiskupem Bourges. Gauzlin i F. mieli nieporozumienie w r. 1018 w sprawie klasztoru Bonnevalskiego. D. 7 września r. 1020 pożar zniszczył katedrę w Chartres; F. kazał natychmiast rozpocząć odbudowę tego gmachu. Odbył podróż do Rzymu w r. 1022. Mianowany został w r. 1023 przez księcia Akwitanii, Wilhelma V, skarbnikiem kościoła S. Hilarego w Poitiers. Stosunki jego z Wilhelmem V były bardzo ścisłe: załagodził on nieporozumienie, jakie miało miejsce między tym księciem a królem francuskim w sprawie biskupstwa Limoges; w r. 1025, po śmierci cesarza Henryka II, starał się otrzymać dla Wilhelma albo jego syna koronę lombardz-ką. We Francyi właściwej przyczynił się do wstąpienia na tron Henryka, drugiego syna kró-

And. S.

Sk.

(ob.).

And. S.

Węgier), o jego życzliwości i łagodności jego charakteru, jak również o zaletach jego stylu. Imię jego zostało wciągnięte do litanij dyece-zyi Poitiers (był kanonizowany przez trądy cyę); Rzym jednak nigdy nie uświęcił officyalnej czci, oddawanej wielkiemu biskupowi. — Ch. Pfister „De Fulberti Carnotensis episcopi vita et operi-bus” (Nancy 1886, str. 140, in 8-vo).

Fulda, jedna ze źródłowych rzek Wezery; ma źródła w Hessyi, w górach Rhön, u stóp szczytu Wasserkuppe, gdzie wypływa z pośród złomów bazaltowych na wysokości 510 m. Bieg zrazu południowy zamienia wkrótce od osady Gersfeld na zachodni, a następnie na północny i, płynąc przez kraj mocno wzgórzysty na miasta: F., Uersfeld, Rotenburg i Kassel, łączy się pod Münden z dłuższą od siebie i zasobniejszą w wodę Werrą, tworząc tym sposobem Wezerę. Dolina F-y jest wązka i malownicza, rozszerza się nieco tylko pod Bebra (węzeł kolejowy) i pod Kassel. Długość 188 km.; koryto płytkie, spadek znaczny, spław i żegluga utrudnione. Prawe dopływy z powodu blizkośei Werry nieznaczne; najważniejszy Haune pod Hersfeldem; z lewej Lüder i największy ze wszystkich Eder

And. S.

Fulda, bardzo stare, dziś powiatowe miasto w pruskiej prowincyi Heskiej, regencyi Kassel-skiej, nad rz. t. im. przy drodze żelaznej do Frankfurtu, Giessen, i Eisenach, 16 000 m-ców (1898). Wznosi się śród przedgórzy Rhönu i Vogelsberga i zawdzięcza swe powstanie opactwu, założonemu w roku 744-ym (ob. Fulda — opactwo). Liczne wieże i wyniosłe budowle nadają miastu imponujący widok, zwłaszcza od strony południowej. Dzisiejsza katedra była pierwotnie kościołem klasztornym i częstym ulegała pożarom. Przed dawnym zamkiem biskupim, przy którym założono piękne spacery, wznosi się kolosalny posąg św. Bonifacego z napisem: „Verbum Dei manet in aeternum”; semi-naryum duchowne mieści się w dawnym klasztorze benedyktyńskim. Niewielki kościół św. Michała, dobrze odrestaurowany w r. 1852, sięga fundacyą 822 r.; prócz tego kilka innych kościołów (ob. Frauenberg); najstarsze w Niemczech gimnazyum, szkoła realna, biblioteka miejska; przędzalnie bawełny, fabryki narzędzi rolniczych. Miasto powstało pierwotnie, jako osada podklasztorna w r. 744 i już w r. 751 podległo władzy papieskiej; między mieszkańcami znajdowali się także liczni Słowianie, o czem, prócz dokumentów historycznych, świadczą i nazwy miejscowości, w których słowiańskiego pierwiastku dopatrzyć się można.

Fulda, opactwo benedyktyńskie, które dla środkowych Niemiec było tem, czem dla Włoch Monte-Cassino, St. Gallen dla Niemiec południowych, a Corvey dla północnych, t. j. źródłem chrystyanizmu, kolebką nauk i sztuk, ogniskiem cywilizacyi i kultury. Założył je r.

744 św. Bonifacy, apostoł Niemiec, który, większą ich cześć do wiary chrześciańskiej nawróciwszy, wiele klasztorów i kościołów zbudowawszy i cztery biskupstwa założywszy, postanowił był wybudować, największy z dotychczasowych, klasztor, w miejscu ustronnem, zabez-pieczonem od napadów pogan - Saksonów. Na pomocnika w wykonaniu swoich zamiarów przybrał sobie ucznia swojego, Sturma, którego w Bawaryi był nawrócił i we Fritzlar wychować kazał, a który wzdychał do życia surowego w pustyni. Ten, wysłany z dwoma towarzyszami do puszczy odwiecznej, zwanej Buchonią (Buchgau) wybrał był tę miejscowość, gdzie dziś leży miasteczko Hersfeld, ale ta się nie podobała św. Bonifacemu, jako zbyt blizka granicy Saksonów: znalazł więc inną, zwaną wówczas Eich lohe, którą sam św. Bonifacy obejrzawszy, uznał za odpowiednią i otrzymał ją w darze od Karlomana. Tam też po czterech leciech stanął klasztor i kościół. Natenczas św. Bonifacy wysłał Sturma z dwoma towarzyszami do Włoch z poleceniem, aby zwiedzili tameczne kwitnące klasztory, przed innemi zaś Monte-Cassino, zbadali ich ducha pobożności, ich naukę, oraz organizacyę wewnętrzną, gdyż chciał podobną zaprowadzić w swej Fuldzie. Sturm cały rok spędził we Włoszech, a po powrocie św. Bonifacy zamianował go przełożonym klasztoru fuldajskiego i powierzył mu jego urządzenie. W r. 747 papież Zacharyasz uwolnił F-ę od ju-rysdykcyi biskupiej; liczba zakonników wzrastała w niej tak szybko, że już w r. 779, w którym Sturm umarł, z siedmiu pierwotnych doszła była do 400, dzięki zaś hojności Pepina i Karola W. opactwo posiadało rozległe dobra. Największe mu wszakże znaczenie nadała jego szkoła, składająca się z dwóch oddziałów: wewnętrznego, dla duchowieństwa, i zewnętrznego, dla uczniów świeckich. Szkoła ta w krótkim czasie doszła do tak świetnego stanu, że Karol W. nazywał ją perłą najcenniejszą swojego państwa i zajmował się nią z troskliwością szczególną przy pomocy słynnego Alkuina, któremu był powierzył zwierzchność nad wszyst-kiemi klasztorami i opactwami. On też dał początek fuldajskiej, sławnej później, bibliotece klasztornej. W szkołach rzeczonych wykładano wszystkie, znane naówczas, nauki i sztuki, zwłaszcza od kiedy znakomity Rabanus Maurus został jej rektorem (r. 810), a szczególnie od kiedy go w r. 822 wybrano na opata—wtedy bowiem założył był podstawę szkoły sztuk pięknych, którą później opat Hadamar uzupełnił, a z której wyszło wielu zdolnych malarzy i rzeźbiarzy. Nie mało też świetności F-dzie przydali tacy mistrze, jak Walafried Strabo, Serva-tus Lupus, Otfried, Candidus i inni. Dzięki temu, cesarze i królowie, hrabiowie i panowie przesadzali się w hojności dla opactwa, które z ich łaski doszło wkrótce do posiadania rozległych dóbr w Bawaryi, w Szwabii, nad Renem i nad Menem, w Turyngii i nad Wezerą, a dokoła klasztoru powstało, rzec-by można, odrębne, zamknięte w sobie, państewko. Przyznać wszelakoż trzeba, że opaci dobry użytek z swoich bogactw robili, otaczając szczególniejszą pieczołowitością nie tylko nauki i sztuki, ale również wszelkie rzemiosła, rolnictwo i ogrodnictwo. I gdy z jednej strony w murach klasztoru kwitła przysłowiowa praca benedyktyńska, dzięki której gromadziły się materyały historyczne, roczniki, kommentarze i przekłady ksiąg świętych, mnożyły się kopie rzadkich dzieł starożytnych, powstawały wolumina pergaminowe, przecudnemi miniaturami zdobione; z drugiej strony, poza muraini, trzebiono lasy, uprawiano pola, do czego ściągała się ludność z dalszych okolic, z której około opactwa tworzyły się co-raz-to nowe wioski i kultura się rozkrzewiała coraz-to szerzej. Ze szkoły fuldajskiej wyszło jedenastu arcybiskupów, tyluż biskupów i czternastu opatów, oraz wykształciło się w niej wielu innych mężów wybitnych, którzy później wysokie stanowiska pozajmowali, jako radzcy i kanclerze książąt i królów, jako posłowie lub sędziowie i t. p.—Cesarz Otton I nadał opatowi fuldajskiemu Łtytuł arcy-kanclerza cesarzowej rzymskiej; za jego zaś następcy opat Werner (968—982) otrzymał od papieża Jana XIII godność prymasa Germanii i Gallii. Jednakże już w początkach wieku X dyscyplina zakonna do takiego stopnia była upadła, iż musiano ze Szko-cyi zakonników sprowadzić, aby ścisłość reguły św. Benedykta do dawnego stanu przywrócić. Wiele też dóbr klasztornych, a zwłaszcza położonych zdała od F-y, częścią przez gwałt oderwanych od niej zostało, częścią przez niedbalstwo poszło na marne, częścią zaś przepadło w zastawach; a w r. 1487 opat ówczesny musiał wszystkie swe posiadłości u niebezpiecznych swych sąsiadów, Moguncyi i Hessyi, zastawić. Nauka Lutra, szerząc się po Niemczech, wtargnęła i w dziedzinę fuldajską: opat Jan (1529—41) był zmuszony do zaprowadzenia w regule klasztoru swego reformy, zawierającej w sobie wiele idei protestanckich, z któremi dopiero opat Baltazar w r. 1573 pomyślnym skutkiem uwieńczoną walkę rozpoczął. Podczas Wojny Trzydziestoletniej dobra opactwa fuldaj-skiego, w listopadzie r. 1631, zagarnął landgraf heski, Wilhelm V, a Gustaw Adolf szwedzki przyznał mu je jako księstwo dziedziczne z tytułem księcia na B u cho ni i (w lutym 1632 r.). Książę-opat, Jan Bernard Schenk, który w r. 1626 wprowadził był do swojego klasztoru reformę, przyjętą od benedyktynów St. galleńskich, zbiegł do Tillego i znalazł śmierć w boju pod Lützen; Wilhelm zaś heski, po bitwie nieszczęśliwej pod Nórdlingen (6 września 1634) musiał zwrócić prawym właścicielom dobra fuldajskie. W r. 1734 opat Adolf założył

w Fałdzie uniwersytet; w 1752 opactwo, uznane za państwo niezależne Rzeszy, podniesionem zostało do godności biskupstwa z tytułem książęcym dla jego posiadaczy, jednakże z utrzymaniem reguły zakonnej (kanonicy zachowali habit benedyktyński). Owych książąt - biskupów było czterech: Amand von Buseck (f 1756), Adalbert von Waltersdorf (f 1759), Henryk von Bibra (f 1788) i Adalbert III von Herstall (f 1814). W r. 1803 biskupstwo zostało sekularyzowane i jako księstwo świeckie oddane księciu Nassausko-Orańskiemu, który ustąpił je synowi swemu, Wilhelmowi, późniejszemu królowi niderlandzkiemu; posiadało ono podówczas jeszcze miast i wiosek 18 i liczyło 20 wójtowstw. Administracyę i wymiar sprawiedliwości zreorganizowano zupełnie; wiele instytucyj i klasztorów zniesiono. W r. wszakże 1806 książę Wilhelm musiał opuścić swe księstwo poduchowne, którein d. 20 grudnia za-władńęli Francuzi, a w cztery lata potem Napoleon połączył je z W. Ks. Frankfurckiem, po którego zniesieniu zostawało ono dwa lata pod rządem austryackim, a w moc ugody z d. 17 lipca r. 1815 przeszło pod panowanie Brus, te zaś w r. 1816 ustąpiły je pod tytułem wielkiego księstwa kurfirstowi heskiemu, z wyjątkiem wójtowstw: Hamelburg, Brückenau, Hilder i Weyher, które się dostały Bawaryi. W r. 1829 Biskupstwo Fuldajskie erygowano na nowo i poddano metropolii fryburskiej. Jest to do dziś główne w Niemczech ognisko katolicyzmu, zwanego u Itr amontańskim; tu się biskupi z całych Niemiec zbierają zwykle na narady, ilekroć prawa Kościoła zostaną zagrożone przez Państwo. W katedrze, odbudowanej po ostatnim (szóstym) pożarze, na wzór rzymskiego kościoła św. Piotra, w krypcie pod wielkim ołtarzem, spoczywają zwłoki św. Bonifacego, a w skarbcu znajdują się jego insygnia biskupie, używane przezeń ewangielie, oraz inne po nim pamiątki.—Literatura: Bromer „Antiquitatum Fuldens. libri IV” (Antwerpia 1617); Dronke „Traditiones et anti-quitates Fuldens.” (Fulda 1844); tegoż „Codex diplomaticus Fuldens.” (Kassel 1850); K. Arnd „Geschichte des Hochstifts Fulda” (Fulda 1860);

C. Rehdantz „Jahrbücher von Fulda”, wyd. p. Wattenbacha (1889, wydanie 2-e).    *

Fulda Ludwik, poeta dramatyczny (* 15 lipca 1862, we Frankfurcie nad M.), studyował w Heidelbergu, Berlinie i Lipsku filologię germańską, liistoryę literatury i filozofię i uzyskał stopień doktora w Heidelbergu w r. 1883 na zasadzie rozprawy o Chrystyanie Weise, którą ogłosił był jeszcze podczas studyów uniwersyteckich, w opracowanem przez siebie wydaniu „Gegner der zweiten Schlesischen Schule” (w Kürschnera „Deutsche Nationallitteratur”). Z jego dawniejszych prac, wielokrotnie przedstawianą była na scenie komedya rymowana „Die Aufrichtigen” (w Réclama „Universalbibliothek)”.

„Die Sklavin”, komedya (Sztut-„ Lebensfragmente” (tamże 1893); Meisterwerke” (przekłady; tamże,

Sk.

Fülek, miasto w węgierskim komitacie Neo-grad, przy drodze żel. Miskolcz - Losonc, na samej granicy z komitatem Gömör, wielki klasztor Franciszkanów oraz ruiny zamku, o którym wielokrotnie wspominają dzieje wojen z Turkami i z którym związane są imiona: Tiefenbacba, Bethlen Gabora, Szecsena, Tókelego, Ibrahima-baszy, Jana Sobieskiego i in. — Okolica piękna

And. S.

Fulgora, ob. Latarnik.

Fulgür Montf., mięczak morski z rzędu Ślimaków pr z o do skr z e lny eh, z rodziny Buc-cinidae, pokrewny Wrzecionkowi i podobnież muszla jego odznacza się od przodu długim kanałowym wyrostem. Gatunki tego rodzaju żyją w oceanach Atlantyckim i Indyjskim (porów. Fu-sus).

z. w.

W r. 1884 przeniósł się F. Monachium, gdzie Paweł Heyse wywarł wielki wpływ na jego wykształcenie. W jesieni r. 1888 osiadł w Berlinie i zbliżył się do tej grupy młodych poetów, którzy działają w duchu umiarkowanego realizmu artystycznego. Talent F-y ujawnił się przedewszystkiem w niezwykle łatwem panowaniu nad artystyczną formą poezyi; jego wdzięczny dowcip spoczywa na poważnej podstawie. Największe powodzenie miały jego komedye: „Unter vier Augen” (w jednym akcie, Lipsk

1886) , „Die wilde Jagd” (1888), „Das verlorene Paradies” (1890), a osobliwie dramat „Der Talisman” (1892). Utwór teu w r. 1893 miał przyznaną sobie nagrodę Szyllerowska, ustanowioną w r. 1859 przez księcia-regenta pruskiego w kwocie 1,000 talarów, a udzielaną co trzy lata za najlepszy utwór dramatyczny, w tym okresie czasu wydany. Decyduje o tern kommis-sya, z najwybitniejszych literatów złożona, ale, zgodnie z postanowieniem fundatora, uchwała jej powinna być zatwierdzona przez panującego. Owóż, cesarz Wilhelm „Talizmanowi” nagrody Szyllerowskiej odmówił, tak samo jak w r. 1896 „Hanusi”, a w 1899 „Dzwonowi zatopionemu” Hauptmanna; opinia wszakże powszechna we wszystkich tych trzech razach stanęła po stronie sędziów. — Z innych dzieł F-y wymienimy: „Satura, Grillen und Schwänke” (Lipsk 1884, włączone później do „Gedichte”); komedye: „Das Recht der Frau” (tamże 1884), „Frühling im Winter” (Berlin 1887), „Neue Jugend” (nowella w wierszach, Frankfurt n. M.

1887) ; „Sinngedichte” (Drezno 1888); „Gedichte” (Berlin 1890); gart 1892);

„Moliere’s

1892).

i żyzna.

Fulgentius. 1) F. z Ruspy, św., pisarz kościelny łaciński (*468 w Telepcie w Afryce półn.— f 533 w Ruspie), był naprzód prokuratorem w mieście rodzinnem, potem mnichem i założycielem własnego klasztoru w Bizacenie. W 504 został biskupem Ruspy, lecz wkrótce potem król aryańskich Wandalów, Trazamund, skazał go na wygnanie do Sardynii. Tam w Cagliari F. założył klasztor i osiadłszy w nim, walczył z Arya-nami i Semipelagianami w dysputach i pismach swoich (wyd. w Patrologii Migne’a w tomie 65-ym, jako też przez Hurlera w Inszpruku r. 1884 w 2-ch tom.). Król Hilderych powołał go napo wrót do Ruspy.—(Maiły „Leben des heil. F.”,

Wiedeń 1884). — 2) F. Ferra ndus, uczeń iprzy-jaciel poprzedniego, z którym dzielił losy wygnańcze na Sardynii; około r. 540 był dyako-netn w Kartaginie i tam około 550 życie zakończył. Pisma jego znajdują się w Patrologii Migne’a, t. 67.—3) F. Fabius Planciades, gramatyk rzymski, żył w pierwszej połowie w. VI po Chr. w Afryce. Doszły do naszych czasów cztery jego, odznaczające się wytwornym smakiem, dzieła: „Mythological o znaczeniu alle-gorycznem mitologii starożytnej; „Vergiliana con-tinentia”, wykład allegoryczny Eneidy; oba wydane przez Munkera w „Mythographi latini” (Amsterdam 1681) i przez van Staverena w Lej-dzie (1742); „De aetatibus mundi”, osobliwszy wykład dziejów świata, wydany przez Homneya w Paryżu 1696, i „Expositio de abstrusis ser-monibus”, podejrzane ze względu na wiele cytat wymyślonych (wydanie Lerscha w Bonn

1884).—Zink „Der Mytholog F.” (Würzburg 1867); Jungmann „De Fulgentii aetate et scriptis” (Lipsk 1871).

Fulgineus, Fulginas, ob. Gentile da Fuli-g no.

S. M.

Fulguryty, są to rurki powstałe w skałacli pod wpływem wyładowań elektryczności atmosferycznej. Najciekawsze są rurki powstałe w piasku przez stopienie kwarcu, który zamienił się na t. zw. sz kło kwarcowe, t. j. utracił budowę krystaliczną (c. wł. 2. 2). Dostrzeżono je także i na wysokich szczytach skalnych (Mały Ararat, w Oregonie) w trachytach i bazaltach, a najwcześniej w andezytach meksykańskich przez Humboldta. Według Roemera znajdują się, w Starszynowie pod Olkuszem w luźnym piasku dyluwialnym, niekiedy do 2 metrów długie, a średnica ich sięga grubości ręki, F. Roemer „Neues Jahrbuch f. Mineral.” 1876, str, 33 i 12 Lud nasz nazywa je piór (inkami czyli prątkami Bożemi, aczkolwiek nazwę tę stosuje i do luźnych belemnitów.

Fttlica L. Łyska Now., Kokoszka wodna J. G., należy do ptaków Brodzących krótko-dziobych, do rodziny Chróścieli (Rallidae). Z dziesięciu jej gatunków najbardziej znana jest u nas Łyska czarna (F. atra L.), odznacza się obwódką płetwową po obu stronach członków palców przednich; palce długie; ma też, podobnie jak derkacz, powyżej dzioba na czole nagie, rogowe nabrzmienie. Dziób ma równy, krótszy od głowy. Skrzydła krótkie: druga i trzecia lotka najdłuższe. Skok nieco krótszy od

I,i -'S

•i

S. M.

środkowego palca. Jest to ptak wędrowny; u nas przebywa w porze lęgu. Biega szybko i pływa dobrze, lecz lot ma powolny, pracowity. Karmi się rozmaitemi drobnemi zwierzątkami wodnemi i miękkiemi częściami roślin. Czarna, od spo-

-i

Fa

-j *■-

Fig. 81. Fulica (Łyska).

du nieco jaśniejsza. Nogi szaro-zielone. Długość 47 cm., skrzydła—23 cm., ogon 8 cm. Pospolita w Europie Środkowej i Południowej, oraz w Azyi Zachodniej. Na zimę odlatuje od nas do Europy Południowej.

Fulin Rinaldo, historyk włoski (* 1824 w Wenecyi—f 1884). W r. 1871 założył z Adolfem Bartolim „l’Archivio Veneto”, doniosłe wydawnictwo, poświęcone historyi Wenecyi, w r. zaś 1875—towarzystwo naukowe, które przyjęło nazwę „Deputazione Veneta di Storia Patria” i ogłosiło niemało doniosłych prac źródłowych.—Z pomiędzy prac F-a ważniejsze: „Le carte del mille e del millecento che si conservano nel R. Archivio notariale di Venezia” (Wenecya 1873); „11 canale di Suez a la republica di Venezia” (Wenecya 1871). Od r. 1865 był redaktorem wydawnictwa „Nuova collezione di opera sto-riche”.

Flllix (Sund.), Fuli gula (Steph.), Gągol Tacz., Zimówka Dzied. Ptak ten jest przedstawicielem rodziny Gągolów (Fuligulidae), należącej do Płetwonogich, do plemienia Blaszko-dziobyeh (Lamellirostres). Bardzo krótka szyja

jest główną cechą tej rodziny. W rodzaju F. dziób tak długi, jak głowa; paznogieć węższy, niż szerokość końca dzioba; ogon krótki, zaokrąglony. Znanych 15 gatunków bardzo rozpowszechnionych, z których kilka znajduje się i u nas. — Ogonatka Tacz. (F. marila Baird.): dziób i nogi ołowiano-szare; głowa bez czepca; lusterka jasno-białe, z ciemno-zielonym szlakiem z góry i z dołu; ogon z czternastu sterówek. U samców w stroju godowym: głowa, szyja, kuper i zatyłek czarne, piersi i brzuch białe, grzbiet ciemno-falisty na jasno-szarym podkładzie. Długość ptaka 52 cm., skrzydła—22 cm., ogona 6 cm. Żyje na północy Starego i Nowego Świata, pilnując się jezior, a także pobrzeży morskich.—Grążyc a Waga (Czernica Tacz.—F. cristata Steph.): dziób szaro-ołowiany, z czarnym końcem; długi czub z tyłu głowy; lusterka podobne jak u Ogonatki, podobnyż ogon i nogi. U samca w stroju godowym : głowa i szyja czarne, grzbiet ciemno-brunatny z czarnym połyskiem, spód biały, uda, zatyłek i spodnia deka ogonowa ciemno-brunatne. Dł. 40 cm., skrzydła 21 cm., ogon 6 cm. Żyje na północy, trafia się i u nas na wybrzeżach jezior i rzek. — Chełmica Now. (Rdzawoczub Dzied.—F. rufina Pall.): dziób u samca czerwony, u samicy brunatny; długi czub z tyłu głowy, krótszy nieco u samicy; skrzydła popielate; lusterka białe, z szarym szlakiem w górze i z dołu; ogon—14 sterówek; nogi żółto-czerwone, u samicy jaśniejsze. U samca w stroju godowym głowa i gardło rdzawo-żółte; piersi, szyja pod spodem i brzuch pośrodku czarny; brzuch po bokach biały; wierzch jasno - brunatny. Dł. 60 cm., skrzydła—30 cm., ogon 8 cm. Żyje nad morzem Czarnem i Kaspijskiem, u nas rzadki.— Podgorzałka Tyz. (Głowianka Tacz., Ponur Dzied.— F. fcrina L.). dziób czarny z przepaską niebieską u samca, a z jasnawą u samicy; głowa bez czuba; skrzydła szare; lusterka jasno-popielate; ogon—14 sterówek; nogi ołowiano-sine. U samca w stroju godowym głowa i szyja rdzawo-czerwone; piersi od oprzodu i deka ogonowa czarne; grzbiet szary, brunatnawy; brzuch biały. Dł. 55 cm., skrzydła 25 cm., ogon 7 cm. Żyje w stronach północnych Starego i Nowego Świata. Dość pospolity i u nas; niekiedy i zimę przepędza.—Grąży ca b i ało o ka Waga (T. nyroca L.): dziób i nogi ołowiano-czarne; głowa z czubkiem krótkim; lusterka białe, wązkie; ogon—14 sterówek. U samca w stroju godowym głowa i szyja czerwono-brunatne, ostatnia z ciemną przepaską; na podbródku plama biała; grzbiet ciemno-brunatny. _ Dł. 43 cm., skrzydła 18 cm., ogon 6 cm. Żyje w południowo-wschód. Europie.—F. clangula L.: większy nieco od poprzedniego; ogon złożony ma z 16 sterówek. Żyje na północy Starego i Nowego Świata; na zimę zalatuje aż nad morze Śródziemne. U nas trafia się w marcu, albo w kwietniu, a także

53

Encyld. Powsz. Ilustr. Zesz 183. T. XXIII.

S. M.

w. a.

W. Gr.

Gm. Dł. 90 cm.

w listopadzie w przelocie. — F. islandica-. dużo większy od poprzedzających; dochodzi 62 cm. długości. Żyje na głębokiej północy; rzadko zjawia się u nas i w Niemczech.

Fulko, arcybiskup gnieźnieński, ob. Pełka.

Fulko, biskup krakowski, oh. Pełka.

Fullah, oh. F ul be.

Fullarton Wiliam, mąż stanu angielski (* 1754—f 1806). Był początkowo sekretarzem ambasady angielskiej w Paryżu, następnie od r.

1779    posłem do parlamentu z Plympton. W r.

1780    uzbroił własnym kosztem pułk w celu wyprawy do Meksyku. Po wybuchu wojny z Hol-landyą dowodził swoim pułkiem, naprzód na Przylądku Dobrej Nadziei, następnie w Indyach Wschodnich. Zamianowany pułkownikiem w r. 1782, zawarł w r. następnym zwycięski pokój z Tippo Sahibem. Wróciwszy w r. 1787 do Anglii, poświęcił się rolnictwu i posłował aż do r, 1803 do parlamentu z Haddington, z Horsham i z Ayrshire’u. Następnie wraz z Samuelem Hoo-dem i podpułkownikiem Pictonem, przyjął urząd kommissarza rządowego wysp św. Trójcy. Picto-na, który już od r. 1797 zarządzał wyspami,

F. oskarżył o szereg popełnionych przez niego okrucieństw. Wywiązał się proces sądowy. Picton, skazany w r. 1806, został uniewinionym przez sąd apellacyjny. F. zmarł jeszcze przed ukończeniem procesu, zniesławiony i uznany za prześladowcę Pictona.

Fuller Tomasz, literat, historyk i teolog angielski (* 1608 — f 1661). Po ukończeniu nauk w Cambridge poświęcił się stanowi duchownemu i odznaczył się jako kaznodzieja. W r. 1641 został powołany do Londynu. Otrzymał probostwo Salisbury, którego pozbawili go purytanie. Za Restauracyi Stuartów cieszył się łaskami króla i odzyskał znowu swoje probostwo. Głownem dziełem F-a jest zbiór życiorysów sławnych Anglików p, t. „The Worthies of England and Wales” (1662), które mu zapewnia jedno z pierwszych miejsc pomiędzy pisarzami angielskimi owego czasu. Oprócz tego ogłosił „Church history of Britain” i inne.

Fuller Sara Margareta (* 1810—f 1850), autorka amerykańska. Była naprzód nauczycielką w Bostonie i kierowniczką zakładu wychowawczego dla dziewcząt. W latach 1840 — 42 wydawała czasopismo „The Dial”. Zamieszczane w niem studya o społecznem położeniu kobiet wydała następnie w oddzielnej książce p. t. „Women in the XIX century” (nowe wyd. Boston 1869). W r. 1843 ogłosiła opis swej podróży do Wielkich Jezior („A summer on the lakes”). Od r. 1844 była współpracowniczką czasopisma niuyorckiego „Tribune”. W r. 1846 udała się do Europy i zaślubiła w Rzymie margrabiego d’Ossoli. W powrotnej drodze do ojczyzny poniosła śmierć wraz z mężem wskutek rozbicia się okrętu. Oprócz pism wyżej wspomnianych pozostawiła jeszcze następujące: „Art literature and drania”, „At home and abroad”, „Life without und within”. Jej Pamiętniki wydane zostały w Londynie w 3-cli tomach (1852, nowe wyd. 1884). Zbiorowe wydanie jej dzieł ogłoszone w Bostonie w 6 tomach, 1874 r.

Fullerton Georgian a, powieściopisarka angielska (* 1812—f 1885). Córka lorda Grand-ville, pełniącego przez długi czas obowiązki ambasadora angielskiego w Paryżu, młodość swą spędziła w stolicy Francyi. Wyszedłszy za mąż w r. 1833 za Aleksandra F-a, mieszkała z nim w Cannes, a potem w Rzymie. W 32-m roku życia napisała pierwszą swą powieść p. t. „Ellen Middleton” (1844). Wkrótce potem pojawiła się druga jej powieść p. t. „Grantłey Manor” (1847). Odtąd pisywała w wielkiej ilości powieści po francusku i po angielsku. W pierwszym z tych języków ważniejsze jej utwory są: „La Comtesse de Bonneval” (1847), „Rose Leblanc” (1861)—w drugim: „Lady Bird” (1852), „Lau-rentia” (1861), „Too Strange not to be True” (1864). Ta ostatnia, najpopularniejsza z jej powieści, zapewniła jej wybitne stanowisko wśród autorek współczesnych. Niemniej doniosłe znaczenie zdobyła sobie przez swą działalność filantropijno-religijną. Wychowana w zasadach surowego anglikanizmu, w r. 1846, pod wpływem silnego przekonania, przeszła na katolicyzm, a po bolesnej stracie jedynego syna została tercyarką zakonu św. Franciszka; napisała piękny życiorys tego świętego i poświęciła się całkowicie dobrym uczynkom. Ona-to pierwsza wprowadziła do Anglii siostry miłosierdzia św. Wincentego a Paulo i wspólnie z miss Taylor założyła stowarzyszenie religijne, znane pod nazwą Poor Servants of the Mother of God

Incarnate. Działalność jej filantropijna wyczerpująco została przedstawiona przez Augustę Craven w jej dziele francuskiem p. t. „Lady Georgina F. sa vie et ses oeuvres” (Paryż 1888 z portretem).

Fulmarus Lech., rodzaj ptaków pływają-jących z rodziny Burzyków (Tubinares), pokrewny z Albatrosem i Petrellą. — F. glacialis Steph. jest to ptak dalekiej północy, spotykany na morzach otwartych. Do mewy podobny. Dł. 50 cm. Na południu zaś, w strefie zimnej, żyje pokrewny mu ogromny Fulmarus giganteus

s. M.

Fulminiany są to sole srebrne, rtęciowe itp. kwasu fulminowego C₂H₂(N0₂)N (Szyszków), pio-runującemi zwane Kwas fulininowy w stanie wolnym nie został wydzielony. Siła wybuchowa zależy od zawartości w nich jednocześnie grupy N0₂ i węgla (ob. Bawełna strzelnicza, Dynamit). Rtęć piorunująca (Roward 1799) przyrządza się przez ogrzewanie rtęci z kwasem azotnym o cięż. wł. 1.36 i 90°/₀ wyskokiem) występuje w postaci białych igieł o jedwabistym połysku; trudno rozpuszczalna w wodzie zimnej, wybucha gwałtownie od uderzenia lub

\V. Br.

wstrząśnienia, przyczem jej siła wybuchu większa jest niż prochu i bawełny strzelniczej; sól srebrna posiada większą jeszcze łatwość wybuchową. F. służą do przyrządzania rozmaitych mieszanin wybuchowych, kapiszonów i t. p. Przyrządzanie ich jest nadzwyczaj niebezpieczne, wymaga wielkiej ostrożności (ob. Pioruniany). Fulsztyn, ob. Felsztyn.

Fulton Robert, znakomity mechanik amerykański (* w 1765 w Little - Britain [Pensylwania]—f w hrabstwie Lancastre). Rodzice F. byli biednymi wychodźcami irlandzkimi, obarczonymi 5-ciorgiem dzieci. W trzecim roku życia Roberta ojciec zmarł, a nędza była tak wielką, że nikt o wykształceniu umysłu F a ani pomyślał. W 18-ym roku życia umiał zaledwo czytać, pisać i rachować. Miłość własna w kierunku dodatnim pchnęła go do decydującego kroku, gdy opuszczał dom matki, której nie chciał być dłużej ciężarem. Dostał się do Filadelfii i tam próbował zarabiać na chleb jako pomocnik jubilerski. Zaznajamiał się tu z początkami rysunków, i nie opuszczał żaduej sposobności, ażeby poznać zasady mechaniki i malarstwa. Wszystko, co narysował lub namalował, roznosił sam po ulicach z jeduej restauracyi do drugiej, starając się zbyć temu, kto najwięcej dawał. Dążeniem jego było nabyć folwarczek, któryby matce i rodzeństwu zapewnił możność egzysten-cyi. Marzenie jego ziściło się i matka została właścicielką ziemską. Równocześnie niemal z tym doniosłym osobiście faktem nastąpił i drugi, mianowicie F. zaznajomił się z rodakiem, Samuelem Turbittem, który, widząc w młodzieńcu zamiłowanie pracy, dał mu możność i środki do dalszego kształcenia się, polecając F-owi szkołę Westa w Londynie. W 1786 F. przybywa nad brzegi Tamizy i zgłasza się do sławnego malarza amerykańskiego, Westa. West zajął się bardzo gorliwie młodym swym rodakiem, lecz wkrótce F. nabrał przekonania, że jako malarz stanie się zaledwie artystą średniej miary i że jedynie pociąg do mechaniki zadowolnić go może całkowicie. Począwszy od 1793, poświęca się wyłącznie zagadnieniom z praktycznej mechaniki i pierwszą propozycyę z tego działu nauki stosowanej przedstawia rządowi, zmierzając do zastąpienia szluz kanałowych płaszczyznami pochyłemi. Równocześnie rozwinął swoje pomysły o budowie wózków do kopania kanałów. Udoskonalił młyny, służące do piłowania marmuru i wynalazł nowe całkiem typy maszyn stosowane odtąd w przędzalnictwie. Jednakże na owe czasy położenie wynalazcy nie było bardzo rozkosznem w Anglii. Na każdym kroku odpychał go brak zaufania; wszędzie spotykał się z obojętnością i to powstrzymywało zapał do pracy w młodym wynalazcy, jakkolwiek w niej nie ustawał. Wśród ponurych rozmyślań otrzymał list od Amerykanina Barlowa, poety, mieszkającego w Pary

żu, wzywający go tamże. Barlow później został posłem Stanów Zjednoczonych w Paryżu. Pod koniec 1796 zjawia się mechanik u poety i szybko bardzo duchy pokrewne zrozumiały się doskonale. Barlow przyjął go u siebie w domu, jakby dziecko rodzone, i odtąd nic już harmonii i przyjacielskich stosunków nie naruszyło. Fulton otrzymał na początku zlecenie pobudowania panoramy dla towarzystwa, do którego sam wszedł jako współuczestnik. Zaczął się w tym okresie uczyć języków, a prze-dewszystkiem francuskiego, niemieckiego i włoskiego, nie zaniedbując matematyki, chemii i ulubionej mechaniki. W 1797, gdy szło o zawarcie układu pokojowego pomiędzy Francyą i Anglią, F. przedstawił Carnotowi pomysły swoje o wolności handlu. Nadszedł czas, w którym dyrektoryat francuski rozpoczął swoje kroki nieprzyjacielskie i wówczas F. przedstawił rządowi francuskiemu swój pomysł nowego systemu wojny morskiej, a mianowicie prowadzonej za pomocą statków podwodnych. Próby dokonane wówczas stwierdziły, że F. razem z 4 ma towarzyszami pozostawał pod wodą 6 godzin, przebywając w tym czasie drogę 5 mil angielskich. Celem F-a było, ażeby marsz podwodny i niespostrzeżony przez nikogo zbliżył go bezpośrednio do okrętu nieprzyjacielskiego, który następnie za pomocą petard mógłby być wysadzony w powietrze (ob. Torpedy). Największą wszakże zasługą F-a był wynalazek statków parowych. Jak trudno jednak było wprowadzić ten pomysł w czyn, dowodzi to, że w czasie od 1797 do 1800 nie mógł F. otrzymać od rządu francuskiego rozkazu na zwołanie kommissyi, któraby projekt jego zbadała. Nareszcie i to osiągnięto i opinia wypadła pomyślnie, lecz na tern rzecz się też skończyła. Dopiero nowy naczelnik rządu francuskiego, Bonaparte, szybko załatwił się z tą sprawą. Kommissya została naznaczoną i składała się z takich znakomitości, jak Laplace, Monge i Yolney. Statek próbny został zbudowany, lecz nieszczęście chciało, że się w drodze z Hawru do Brest uszkodził. W r. 1801 zbudowano drugi statek w Paryżu w fabryce Perrierów i tym stwierdzono pomysły F-a najdokładniej w samej stolicy przy moście Inwalidów. Drugą próbę powtórzono w okolicach Brestu z najlepszym skutkiem. Nazwisko mechanika F-a łączy się odtąd z wynalazkiem statków parowych, lecz Francya z nich nie skorzystała. Natomiast Anglia zapragnęła nabyć wszelkie pomysły F-a na własność za rentę roczną, ale ten odpowiedział: „Napróżno ofiarujecie mi rentę 20 000 funtów sterlingów, gdyż nie zdołałbym zachować swoich pomysłów w sekrecie, gdyby ich Ameryka ode mnie zażądała. Dla jej swobody i bezpieczeństwa żadna z mej strony ofiara nie będzie wielką.” Od r. 1807 począwszy, łączy się F. do współki z Livingstonern przy budowie statków wojennych dla rządu amerykańskie-

go i odtąd sława i powodzenie materyalne nie opuszczają go, pomimo zawistnych, którzy pragnęli zasługi F-a w oczach świata obniżyć. Wytoczono mu szereg processów i postarano się o cofnięcie patentów, wydanych jemu i Living-stonowi. Sprawa ta, tak niekorzystnie oddziałała na zdrowie znakomitego mechanika i wynalazcy, że zapalenie płuc zakończyło żywot pracowity w dniu 24 lutego 1815 r. i stosunkowo młody, umarł bowiem, licząc niespełna 49 lat. F. w jednym z listów do swoich przyjaciół w kilku wyrazach streszcza swój pogląd na życie: „Udoskonalenie rzemiosł pożytecznych wystarcza najzupełniej dla mojej przyjemności i uszczęliwia mię; prezydent Stanów Zjednoczonych nie mógłby mi żadnej posady zaofiarować, którą-bym przyjął z ochotą, — wszystko, czego żądam od moich współobywateli, jest, żeby mi do-

Em. S.

N.

A. Pol.

pnem.

pomogli swojemi radami.”

Fulvia gens, ród plebejuszowski w Rzymie, pochodzący z Tusculum. Do ważniejszych członków jego należą: 1) Fulvius Cen tu malus, konsul r. 298, który pobił Samnitów pod Bovia-uum.—2) Fulvius Cent um a lus, konsul r. 229, zwycięzca Teuty, królowej illiryjskiej ; zginął w bitwie z Hannibalem pod Herdouą w r. 210.

3) Fulvius F lac eus, konsul r. 237, odznaczył się rozbiciem Gallów i obroną Rzymu, któremu groził Hannibal po zwycięstwie pod Kannami; w r. 212 zdobył Kapuę i surowo ukarał obywateli za sojusz z Hannibalem; później był dyktatorem i kilkakrotnie konsulem i podbił Lukanów a z nimi i niektóre inne plemiona południowej Italii.—4) Fulvius Fl accus, brat poprzedniego, pretor, pobity przez Hannibala w Apulii, zmuszony był iść na wygnanie.—5) Fulvius F lace us, konsul r. 125, pobił Gallów i Ligu-ryjczyków; został zabity w r. 121 podczas walki wytoczonej przez Optymatów Kajusowi Grak-chowi, którego był zwolennikiem.—6) Flavius No bil i or konsul r. 189, później cenzor; wsławił się jako wielbiciel cywilizacyi greckiej i poety Enniusza. — 7) Fulvius Cur vus, konsul r. 305, zyskał rozgłos jako zwycięzca Samnitów. N-

Fulvia, imię dwóch głośniejszych kobiet w Rzymie starożytnym: 1) F., kochanka Quin-tusa Lucyusza, przyjaciela Katyliny; ona-to, dowiedziawszy się o spisku, wydała przed Cyceronem imię herszta, w ten sposób przyczyniła się do zapobieżenia w porę zamierzonemu wybuchowi.—2) F., żona tryumwira M. Antonina, kobieta okrutna, chciwa władzy i niepomiernie mściwa. Podczas proskrypcyj, gdy siepacze przynieśli do Rzymu głowę zamordowanego Cycerona, ona kazała ją wynieść na forum, a język nakłuła szpilką własnoręcznie. Później połączyła się z konsulem, L. Antoninem, przeciw Oktawianowi w r. 41 przed Chr. i stała się przyczyną wojny peruzyjskiej. Zwyciężona, musiała z Peruzyi uciekać do Grecyi, gdzie niebawem umarła nagle.

Fulvio Antoni (z XVII w.), słynny muzyk i śpiewak włoski, rodem z Friulu. Przybywszy do Polski, bawił przez pewien czas na dworach magnackich, następnie został powołany na śpiewaka kapeli Zygmunta III. Szczegóły jego życia nie są znane.

FumagO albo Gapnodium, grzyb z rodziny Perisporiaceae, należącej do podklasy workow-ców (Ascomycetes), pasorzytujący na liściach wierzb, topoli, wiązów, dębów, lip, jabłoni i chmielu. Rozpowszechniony jest zwłaszcza na tym ostatnim gatunek F. salicinum (rosa sadzowa chmielu). Ukazuje się mniej więcej w lipcu na wierzchniej stronie liści w postaci czarnych plastrów, podobnych do skorupy zlepionych sadzy. Z początku powstaje biaława, cienka, przeświecająca i kleista warstewka, składająca się z drobnych kulistych komórek. Na tym podkładzie rozwijają się dopiero czarne, zwinięte nitki grzybni, wytwarzającej różno-kształtne narządy rozrodcze: czarne kupki, gałązki z konidyami, a ku jesieni otocznie (pe-rithecia). Zarodniki szkodnika tego posiadają niezwykłą łatwość kiełkowania, nawet oderwane niteczki grzybni bardzo łatwo się rozrastają. Jest on przy tern wytrzymały na działanie chłodów zimowych. Grzyb ten, występując w postaci zwartych skorup na powierzchni organów roślinnych, szkodzi im głównie przez powstrzymywanie dostatecznego dopływu powietrza i światła. Z pomiędzy środków zaradczych przedewszyst-kiem wymienić należy usuwanie mszyc, osiedlających się na chmielu, czy też innej roślinie, napadniętej przez F. salicinum, ponieważ słodkie ich wydzieliny stanowią wyśmienite podłoże, odżywcze dla rosy sadzowej. Do środków dobrych należy też częste skrapianie zarażonych roślin słabym roztworem siarkanu miedzi z wa-

Ed. S.

Fumaria, ob. Dymnica.

Fumarole (geolog.). Wśród par i gazów wydzielanych przez wulkany, para wodna główną odgrywa rolę, jako składnik przeważny. Ilość pary tej, wydzielanej przez wulkan bywa niekiedy tak wielką, że niepodobną do obliczenia się staje. Tak naprzykład, przy wybuchu Wezuwiusza w 1822 roku słup pary, wznoszącej się z wulkanu, miał przeszło 3 000 metrów wysokości. Para wodna wydziela się nietylko z krateru wulkanu, ale i z potoków roztopionej lawy, dymiących całą powierzchnią swoją. Otóż strumieniom tym pary wodnej dano nazwę fum ar o 1 (dymnic), którą następnie rozszerzono i na wyziewy wulkaniczne wszelkich innych produktów gazowych, wydzielających się ze szczelin, leżących zewnątrz krateru. Badania osadów mineralnych, tworzonych przez te fumarole, rozpoczęte w 1846 r. przez Bunsen a w Islandyi, prowadzone dalej w 1855 i 1861 r. przez Saint Claire Deville’a nad Wezuwiuszem i wulkanami wysp Liparyjskich, oraz przez Fouquégo nad Etną, wykazały wie-

Kwas fumarowy tworzy się w stanie wolnym w wielu roślinach, a mianowicie w Fumaria officinalis, w różnych grzybach, naprz. truflach, w mchu islandzkim i t. p. Krystalizuje się w słupkach małych prążkowanych o kwaśnym smaku, w wodzie prawie zupełnie nierozpuszczalnych. Sam powstaje z kwasu maleinowego, którego jest izomerem (ma z nim jednakową ilość węgla, wodoru i tlenu), przy nagrzewaniu tegoż kwasu do 136°. Około 200° sublimuje się, przechodząc w bezwodnik kwasu maleinowego. Przyczyna istnienia dwu odmian kwasu nienasyconego o 4-ch atomach węgla, a mianowicie kwasów izomerycznych: fumarowego i maleinowego, leży według teoryi van’t Hoffa w odmiennym układzie pojedyńczych atomów w przestrzeni. Jeżeli sobie zatem 4 wartościowości atomu węgla wyobrazimy zestawione w kierunku 4-ch naroży czworościanu, wówczas podwójne wiązanie 2-ch atomów węgla w ten sposób sobie wyobrazić możemy:

COOft

le jeszcze innych materyj gazowych w owych fumarolach, jak kwas solny, węglany, siarkowy, ammoniak, siarkowodór. S cac ch i wykrył w nich fluor, powietrze atmosferyczne, wreszcie azot i wodor w stanie wolnym. Względna ilość tych produktów i chwila ich wydzielania bywają rozmaite. Tak np. w gazach wydzielanych przez Wezuwiusz znajdowano czasem do 94.3°/₀ kwasu solnego. Wodor w fumarolach islandzkich znalazł jeszcze Bunsen; Fouqué i Devile znaleźli go np. (1861 r.) w gazach Wezuwiusza,

)bok mieszaniny węglowodoru i kwasu węglane-ęo, złożonej z 84.46°/₀ pierwszego i 11.54°/0 irugiego. W gazach wyspy Santoryn Fouqué aialazł do 30°/₀ wolnego wodoru. Niektórzy ladacze dawniejsi, jak Spallanzani, Gay Lus-sac, Humboldt i inni, zauważyli wśród fuma-rd płomienie, niebieskawe zwykle, pochodzące pawdopodobnie od płonącego wodoru, siarko-W)doru lub węglowodorów. Niektórzy znowu bidacze spotykali przy fumarolach woń nafty, czdi oleju skalnego. Fumarole z czystej pary wdnej znajdują się na wyspie Iscliii, gdzie ff, w wielu miejscowościach, jak np. na górze Ta-bo, ze szczelin trachitowych dawnych potoków la\y wyrywa się ciągle gorąca para wodna, użwana nawet w celach leczniczych. W pół- / nociej Nowej Zelandyi istnieje źródło pary wo- //

dn^, zwane Karapiti, które z otworu podob- -

neg> do krateru wyrzuca z głośnym świstem gorcy strumień pary wodnej z niezwykłą siłą.

Zróła gorące, w które obfitują wszystkie pra-wieokolice wulkaniczne, w najbliższym z fuma-rolaii pozostają związku. Fumarole w Sasso i Lrderello w Toskanii, oraz na wyspie Volca- l) H—C— CO.OH no Liparyjskie) zawierają kwas borny, osadzający się w postaci Sassolin u na skałach przyległem Niektórzy uczeni dzielą fumarole na suche. kwaśne, alkaliczne i zimne. Suche mają mie temperaturę 500eC, kwaśne od 300—400°, alkaczne wydzielają ammoniak i jego związki, zimę wreszcie mają temperaturę niższą od 1000 i składają się prawie z czystej wody.

Iloś<soli, kwasu węglanego i węglowodorów w fu-maruch Etny podczas dziewięciu miesięcy jej wybńiów (1878—79) zmieniała się rozmaicie przytemperaturze od 7° do 33 °C.

Imarowy kwas. Kwas fumarowy należy do kasów nienasyconych dwuzasadowych. Jest to ziązek organiczny z szeregu kwasów, pozo-stająych w tym samym związku z szeregiem kwas szczawiowego, co kwasy szeregu akrylowego do kwasów tłuszczowych. Podobnie, jak kwas akrylowe, można je otrzymać z nasyco-nychowasów dwuzasadowych przez odjęcie 2-ch atome wodoru, naprz. z kwasu bursztynowego— kwasfumarowy lub maleinowy:

CH.COOH

— 2H =

CH₂.COOH

was bursztynowy kwas nienasycony

fumarowy lub maleinowy

ft

CO OH

CS

*)

COO.ft CODEC

Kwas fumarowy.

Kwas maleinowy.

lub jeśli przedstawimy je w postaci rzutu na płaszczyznę:

2) HO.OC—C—H

H —C—CO.OH

H—C—CO.OH Kwas maleinowy

We wzorach tych oba czworościany, względnie atomy węgla, połączone są z sobą krawędziami, względnie dwiema wartościowościami. Widzimy zatem, że teorya stereochemiczna przyjmuje 2 różne układy atomów, odpowiadające tym kwasom. W zestawieniu powyższem widzimy, że karboksyle (COOH) znajdują się w 1) po jednej stronie, w blizkiem sąsiedztwie, tak, że łatwiej się z sobą mogą w pewnych warunkach połączyć, aniżeli karboksyle 2) wzoru, rzeczywiście kwas maleinowy daje przy ogrzaniu łatwo swój bezwodnik, odpowiada więc ugrupowaniu pierwszemu, kwas fumarowy zaś bardzo trudno, przy ogrzaniu bowiem musi najpierw zmienić się na kwas maleinowy, a potem dopiero, jako taki, utworzyć bezwodnik, stoi zatem

Sł M.

Fumaryna. Alkaloid (ob.) nieznanego składu chemicznego, znajdujący się w roślinach z gatunku Fumaria.

Fumigacya (łac. fumigatio), podkadzanie, nakadzanie. Dawniej stosowano leki niektóre,

Kwas fumarowy

K. j.

Otóż

w związku z wzorem drugim.

CH.COOH

CH.COOH

Sł. M.

Dr J. P.

71 cm.

Mns.

Fundacya. F. jest to rodzaj osób prawnych (oh. Osoba prawna), instytucya dla pewnych trwałych celów utworzona i majątkiem uposażona. Fundator, założyciel F-i, zobowiązuje się wydać ze swego majątku pewną część na cel wskazany przez akt F-i, na rzecz wymienionej tam kategoryi osób. Zobowiązanie to przechodzi, nie na rzecz osób fizycznych,

sypiąc je na węgle rozżarzone i zwracając dym z nich powstały na cierpieniem dotknięte części ciała; służyły do tego przeważnie zioła i kwiaty suszone, żywice, ocet, cynober i różne inne rzeczy, czasami nawet bardzo wstrętne. Obecnie tylko jeszcze lecznictwo ludowe posługuje się tym sposobem.

Funchal, miasto na południowem wybrzeżu portugalskiej wyspy Madery, amfiteatralnie położone u stóp góry Pico Ruivo (1 850 m.), z przystanią dogodną, ale nieosłoniętą od wiatrów; bronią jej cztery niewielkie forty. Liczy około 10 000 m-ców; zbudowane nieprawidłowo, ulice ma strome, wązkie i kręte; wyżej, na zboczach górskich, wznoszą się wille osób zamożniejszych, a jeszcze wyżej winnice i plantacye trzciny cukrowej. Jest tu siedziba gubernatora i biskupa, gimnazyum, katedra, kilka kościołów, zbór anglikański i protestancki, klasztory.—Ożywiony handel znajduje się przeważnie w rękach angielskich; stacya okrętów udających się do Afryki Zachodniej i Ameryki Połudn. Dla nader łagodnego klimatu jest F. wybornem uzdrowiskiem klimatycznem, zwłaszcza dla suchotników; średnia temperatura najcieplejszego miesiąca, sierpnia, wynosi 22°C.; średnia najzimniejszego, lutego, 16°: stąd wahania temperatury nieznaczne. Dni dżdżystych w roku tylko 81. Roczny opad

And. S.

Funck-Brentano Teofil, filozof francuski (* 1830 w Luksemburgu), wykształcenie pobierał w Paryżu, Brukselli i na uniwersytetach niemieckich, od r. 1873 jest profesorem prawa międzynarodowego w „Ecole des sciences politiques” w Paryżu. F. kładzie szczególny nacisk na metodę i wyraża pogląd, że filozofia różni się od innych nauk, nie treścią, lecz metodą. To, co uchodzi za filozofię, bez właściwej metody jest sofistyką. Metoda filozofii jest, podług F-a, tą samą, co metoda matematyczna, z zastrzeżeniem, że założenia mogą być czerpane z doświadczenia wewnętrznego. — Dzieła: „Les pensées et maximes nouvelles” (Würzburg 1858); „Les sciences humaines: la philosophie” (Bruksella 1868); „La pensée exacte en philosophie” (Paryż 1869) „La civilisation et ses lois” (Paryż 1876); „Précis du droit des gens” (do współki z A. Sore-lem, Paryż 1877); „Les sophistes grecs et les sophistes anglais contemporains” (Paryż 1879) „Les principes de la découverte” (Paryż 1885); „Les sophistes allemands et les nihilistes russes” (Paryż 1887); „La politique” (Paryż

1893).

jeno sama F. staje się przedmiotem prawa i dzięki temu pozostaje niezależną od woli i strat majątkowych, które spotkać mogą osoby fizyczne. Powód, uzasadniający tworzenie F-i i wyznaczanie jej stanowiska uprzywilejowanego w systemie prawa prywatnego, sprowadza się do nietykalności celów kulturalnych, których osiągnięciu ma F. służyć. Charakter prawny F-i określa rodzaj i budowa stosunku prawnego, z tytułu którego F. utworzoną zostaje. Stąd wypływa też podział F-i na różne kategorye. F-e bywają: 1) Publiczne i prywatne. Publiczne wymagają zezwolenia władz państwowych, a zezwolenie to zależnem jest od celów F-i; ale w takim wypadku winny być pu blicznej natury, świeckie albo kościelne, i ni' powinny sprzeciwiać się prawom obowiązującyn i dobrym obyczajom. Zarząd F-i w takich wy padkach bądź jest zupełnie publiczny, bądź té znajduje się pod opieką władz administracyjnych. Prywatne F-e mają na względzie interesy piwnych grup ludności (członków pewnej rodi-ny itp.); cel winien być dokładnie uzasadnio.y i jego charakter publiczny wskazany. Tak tp. prawo W. Ks. Badeńskiego nie dopuszcza Fyj prywatnych dla celów towarzyskich, albo naki domowej. F-e prywatne nie wymagają zezwœ-nia, lecz tylko zatwierdzenia (konfirmacyi) włdz pablicznych.—2) Kościelne (piae causae, ńa corpora, müde Stiftungen) i świeckie. Róni-ca jest tutaj zależna od różnego w różnch epokach dziejowych stanowiska Kościoła i ze stanowiska tego wypływającej działalności organów kościelnych na rzecz celów i potjeb życia publicznego. Pierwotnie wszystkie wgó-le F-e miały charakter kościelny i obejmoviły nietylko potrzeby właściwe kościoła, naboeń-stwa i służby Bożej (utrzymanie s'ołu księżgo, kościoła, seminaryum. duchowieństwa), ale i sko-ły, szpitale, chorych, biednych i opuszczoych mieszkańców gminy.— Do H’-i trzeba: 1) Wmej dyspozycyi fundatora, t. j. objawu woli, sterowanego na utworzenie F-i, na mocy kttego pewien fundusz dla pewnego celu po wszykie czasy przeznaczony zostaje, która-to dyspo?cya woli może być zawarta w akcie osobnym, lub też w rozporządzeniu ostatniej woli. Podtym względem obowiązują ogólne postanowieniapra-wa prywatnego (por. Darowizna). — 2) głoszenia i zaświadczenia publicznego dyspcycyi F-i, na mocy których - to czynności powanie podmiotu prawa podanem zostaje do wiauno-ści publicznej.—3) Obecności warunków koecz-nych dla powstania osoby prawnej (c).—

4) Niezależnie od przyjęcia aktu woli rzez władze państwowe, t. j. zezwolenia tych ładz na utworzenie F-i, władze te zarządzaj jej wprowadzenie w życie, rozstrzygają o zianie lub zgaśnięciu F-i, wglądają w przeznaczenie ndu-szów, tudzież w wypełnianie obowiązków prztwłaściwy zarząd F-i.—Co do zarządu F-i nadmieć należy, że w składzie bądź ustanowionym przez fundatora, bądź też uzupełnionym przez organa administracyi publicznej obowiązanym on jest przestrzegać, aby majątek przez F-ę przeznaczony posłużył do osiągnięcia zamierzonego celu (wydawanie stypendyów, zbudowanie szkół, kościołów, szpitali itp ). Reguła ogólnie przyjęta wymaga, aby zarząd F-i tworzył się z organów tej korporacyi, której interesom F. ma służyć, aby więc: a) zarząd F-yj miejscowych spoczął w rękach samorządu gmiunego; b) zarząd F-yj krajowych—w rękach władz państwowych; c) zarząd F-i na rzecz korporacyj (np. uniwersytetów)—w rękach organów tych korporacyj; d) zarząd F-yj prywatnych w rękach zarządu wyznaczonego przez fundatora; e) zarząd F-yj kościelnych — w rękach władz kościelnych (dozoru kościelnego). — Zarząd F-i kieruje się nastę-pującemi zasadami: przestrzega, aby: 1) majątek F-i pozostał nienaruszonym; 2) dochody z majątku F-i zużytkowywane były tylko w celach wymienionych w akcie fundacyjnym; 3) plany robót, mających być dokonanemi według życzeń fundatora, były zatwierdzone przez władze nadzorcze. F-e mają termin nieograniczony. Zanikają tylko: z woli fundatora, o ile cel F-i osiągniętym został (kościół, szpital, szkoła—zostały zbudowane); z przyczyn natury faktycznej; z woli władz państwowych. F. tedy kończy się: o ile niema osób, któreby miały prawo korzystać z jej pomocy; o ile majątek uległ zupełnemu zniszczeniu. Na wypadek wygaśnięcia F-i majątek albo przechodzi na rzecz pokrewnych F-yj, albo zostaje podwaliną nowej—akta fundacyjne przewidują zazwyczaj takie ewentualności; tylko w takim wypadku, jeżeli w dyspo-zycyi fundatora nie przewidziano wygaśnięcia F-i, majątek uznanym być musi za bonum vacans i przechodzi na rzecz państwa, ale i w tym razie państwo obowiązane jest przekazać majątek pokrewnej instytucyi. — Takie zasady prawa F-i powstały pracą stuleci i sformułowane zostały w prawach specyalnych, spisanych dla niektórych krajów [np. prawo dla W. Ks. Ba-deńskiego z d. 5 maja 1870—bardzo pełny obraz przepisów „Betreffend die Rechtsverhältnisse u. die Verwaltung der Stiftungen”; tak samo prawo specyalne dla Prus (1870)]. Najnowsze kody-fikacye prawa prywatnego obejmują i prawo F-i. Tak np. Kodeks Niemiecki (obow. od 1 st. 1900 r.) mieści tytuł o F-ach w ar. 80—88.—U nas w myśl ar. 910 i 937 K. N. (por. Darowizna) wszelkie F-e wymagają zezwolenia Najwyższego. Prócz tego jednak przepisu ogólnego istnieje kilka innych jeszcze specyalnych, wydanych po roku 1863. I tak, wskutek uchwały komitetu do spraw Król. Polskiego z 17 stycznia 1867 r. zapadło postanowienie Komitetu Urządzającego z 7 (19) lutego 1867 r. (D. P. Tom 66, str. 441), które orzekło, iż wszelkie fundusze, z zapisów warunkowych na korzyść duchowieństwa rzym-sko-katolickiego i różnych instytutów przeznaczone, które przeszły wskutek Ukazów z r. 1864 i 1865 o urządzeniu duchowieństwa pod zawiadywanie skarbu na zaopatrywanie potrzeb kościoła rzymsko-katolickiego, nie mogą być użyte na inny cel. Wskutek znowu uchwały Komitetu do Spraw Król. Pol. z d. 20 grudnia 1870 r. zapadło postanowienie Komitetu Urządzającego z d. 29 grud. (10 stycz. 1871 r. (D. P.

T. 71, 74), podług którego wszystkie majątki i fundusze, ofiarowane i przekazane na rzecz duchowieństwa rzymsko-katolickiego, winny były przejść pod zupełne zawiadywanie i rozporządzanie rządu. Fundusze i majątki, ofiarowane na budowę i odnowienie klasztornych i parafialnych budowli i cmentarzy, upiększenie kościoła, o-świetlenie jego, sprawienie aparatów kościelnych, na zakrystye i inne tym podobne cele, słowem, wszelkie fundusze, przekazywane w ogólności na rzecz kościołów, lecz nie dla zostającego przy nich duchowieństwa, zaliczone być winny do specyalnych funduszów min. spraw wewnętrznych i użyte według przeznaczenia. Majątki nieruchome, na cele powyższe ofiarowane, win-ny być przedane, a fundusz stąd otrzymany zaliczony do powyżej wymienionych funduszów. Jeżeliby przy takich ofiarach były ustanowione warunki odprawiania nabożeństw żałobnych itp., minist, spraw wewn., przekonawszy się, że fundusz jest na ten cel dostateczny, winno zarządzić nim stosownie do jego przeznaczenia, zachowując przytem przepisy art. 30 i 31 Ukazu z d. (14) 26 grudnia r. 1865. Na mocy Uchwały Komit. do spraw Król. P. z d. 1 czerwca 1871 r. przedstawienia o zatwierdzenie darowizn na rzecz duchowieństwa rzymsko-katolickiego winny być czynione przez rządy gu-bernialne do ministeryum spraw wewnętrznych, do którego należy pod tym względem decyzya, po porozumieniu się z ministeryum skarbu. Według tegoż Najwyżej zatwierdzonego postanowienia Komitetu dla spraw Królestwa Polskiego z d. 1 czerwca 1871 r., obowiązują następujące zasady przy przyjmowaniu ofiar, przeznaczonych na rzecz duchownych, dobroczynnych i społecznych instytucyj Królestwa. 1) Na przyjęcie ofiar należy uzyskać zezwolenie tej władzy, w której zarządzie znajduje się dana instytucya obdarowana, i w tym celu notaryusze powinni przedstawiać wyciąg właściwego aktu: a) Rządom Gu-bernialnym, o ile ofiara dotyczy miast (z wyjątkiem m. Warszawy), więzień, kościołów i instytucyj duchownych (z wyjątkiem prawosławnych i unickich), b) a także jeżeli ofiara dotyczy różnych dykasteryj. c) Kuratorowi Okręgu Naukowego, jeżeli ofiara dotyczy instytucyj naukowych, albo uczącej się młodzieży, d) Radom Gubernialnym i Radzie miejskiej dobroczynności publicznej, jeżeli ofiara uczynioną została na rzecz instytucyj dobroczynnych, e) Magistratowi m. Warszawy, jeżeli ofiara uczynioną została

na cele od-

s. p;

na rzecz miasta. 2) Oznaczone powyżej urzędy, po otrzymaniu od notaryuszów wyciągów akt, bądź same, stosownie do posiadanej władzy, decydują o przyjęciu ofiary, bądź też zwracają się w tym względzie do ministeryów, pod których zarządem pozostają. — Decyzye ministeryów następują w porządku Ustaw obowiązujących w Cesarstwie.—We wszystkich państwach Rzeszy niemieckiej wolne są od podatku podym-nego budowle, przeznaczone prawiania tam nabożeństwa (bez różnicy wyznania), oraz budowle szkolne, o ile stale służyć mają temu celowi. Opodatkowanie ma miejsce wówczas tylko, kiedy budowle, bądź w całości, bądź częściowo, odnajęte zostają na inne, obce cele. Tak samo ziemia, należąca do kościołów, szkół (cmentarze, place gimnastyczne), wolna jest od podatku gruntowego.— F e na cele dobroczynne (piae causae, milde Stiftungen) opłacają podatki stałe (podymne i gruntowe) w Saksonii; inne państwa niemieckie zwalniają je bądź w całości, bądź częściowo od płacenia. Od podatku dochodowego (Einkommensteuer, Kapitalrentensteuer) wolne są w niektórych państwach niemieckich kasy oszczędności i pomocy wdów i sierot, zakłady lecznicze i wspomaganie ubogich (w. ks. Badeńskie). U nas obowiązuje podobny przepis prawodawczy, objęty u. 2, art. 33. Ustawy o podatkach głównych Tom V Zbioru Praw. — W Bawaryi (według prawa o opłatach 1879 r.)—nieruchomości „martwej ręki” płacą co lat 20—1 °/₍j wartości nieruchomości bez potrącania długów. W Austryi (1850 r.) oznaczono termin na lat 10, a wysokość opłaty na 3 °/₀ wartości dóbr nieruchomych (przy przedsiębiorstwach akcyjnych 1¹/₂°/₀). We Francyi (1849 r.) opodatkowano dobra martwej ręki, równoważąc tern zwolnienie od opłat alienacyj-nych pewnym odsetkiem czystego dochodu. Opłatę wnoszą: szpitale, seminarya, kościoły, kon-gregacye religijne, konsystorze, zakłady dobroczynne, spółki bezimienne. Opłatę określono na 5% i ta bywa doliczaną do podatku gruntowego. Poza tem według praw z r. 1883—84 poddano niektóre stowarzyszenia, a specyalnie kon-gregacye religijne, opłacie 3°/₀ wartości majątku. Włochy pobierają tytułem takiej opłaty 1.6% z dochodów zakładów dobroczynnych, znajdujących się pod opieką rządu. U nas według Ustawy Stemplowej instytucye dobroczynne wolne są od opłacania podatku stemplowego (Ustawa Stemplowa art. 78 u. 181, 1, 153, 3; Tom V Zbioru Praw).— Literatura: Roth „Ueber Stiftungen” (Ihering’s „Jahrbücher fuer Dogmatik I”); Gierke „Deutsches Privatrecht” (§ 78); Kohler „Archiv fuer bürgerliches Recht III” i Schlossmann „Jahrbücher F. Dogm. XXVII” — obaj z powodu nowego prawa niemieckiego. Windscheid „Pandecten” (§ 57 — 62); Wernburg „Pandecten” (§ 62); Till „Prawo prywatne austryackie” (Tom I, 1892); Herrn tritt

„Das östrreichisclie Stiftungsrecht” (1896); tenże w „Oesterr. Staats Wörterbuch” (III); Maurice Block „ Dictionnaire de 1 ’ adm. Française ”

(p. 1148); Okolski „Prawo administré

Fundament posiada znaczenie podwójne, albowiem w mowie potocznej używamy zwrotu „kopać fundamenta” i „zakładać fundamenta”. Pierwsze określenie obejmuje z natury rzeczy wykonanie robót ziemnych, rozsadzanie skał, jednem słowem pracę przygotowawczą do czynności drugiej, t. j. do zakładania fundamentów.

O trwałości każdej budowli decyduje nietylko dobór materyałów i staranne wykonanie, zgodne z teoryą wytrzymałości materyałów, lecz naj ważniejszym punktem jest owa niewzruszona podstawa, czyli racyonalny F. Ogólna dyspozy-cya zależy od natury gruntu, na którym zamierzamy oprzeć daną budowlę. Warstwa stanowiąca F. musi znajdować się poniżej granic zamarzania,—w naszych warunkach klimatycznych -granica ta leży na I m. 50' poniżej powierzchni gruntu. W Rossyi, a mianowicie w okolicach bardziej na północ wysuniętych niżeli Królestwo Polskie, należy przyjąć 2 m., jako granicę zamarzania. Warstwa gruntu, poniżej granicy zamarzania w naszych warunkach klimatycznych przedstawiać powinna wszelką pewność, że obciążenie ua metr Q bezpiecznie wytrzyma. O ile-by z rachunku wypadło obciążenie większe, którego dany grunt znieść nie byłby już w możności, budowniczy zwraca się do sztucznych sposobów fundamentowania, o których mowa poniżej. Przystępującym do badań nad jakością gruntu dobre usługi wyświadczać może świdrowanie i staranne zapisywanie każdej napotkanej warstwy, oraz nachylenie samego uwarstwowania. Rozróżniamy tedy grunta, przedstawiające bezpiecznie opór danemu ciśnieniu, jak np. skaliste—o tęgości warstwy conajmniej 3-ch m. Bardzo ważną okolicznością jest tutaj właśnie nachylenie warstw i pewność przeciwko ich usuwaniu się. Do tejże samej kategoryi należą pokłady żwiru i piasku grubo-ziarnistego. Do kategoryi drugiej F-ów należą piaski drobno-ziarniste, mieszaniny piasku z gliną, o ile grubość uwarstwowania jednolitego wynosi 4 do 6-u metrów. Przy grubościach mniej znacznych następuje sztuczne wzmocnienie, bądź drogą oskałowania, bądź za pomocą ścian szpuntpalowych. Do kategoryi trzeciej F-ów zaliczamy grunta niepewne, zawilgocone mocno, pokłady gliny, zmieszane z piaskiem, kurzawki, mokradła i torfowiska, lub też ziemię sztucznie usypaną, chociażby po 100-letniem uleżeniu. Bezpieczne obciążenie dla gruntów pierwszej kategoryi wynosi 5 do 15-u kilogramów na centym, kwadratowy. Żwir i piasek mocno uwarstwowany obciążyć można 2-5 kilog. na centym, kwadratowy. Suche pokłady gliny z piaskiem znoszą 2 do 3-ch kilogramów na centymetr kwadratowy, przyczem przyjąć należy równomierne na całej powierzch

\

„Wielka Enc. Ilustr.“ z. 1836.

F.g. 2.

k, L. Li\ujiùn OsT^tCl&P

'm

11

r:

V\

Fig. 1.

'&M

râ

?À

.♦

Fig. 5a.

Dj Ö3 Ol

n    rę    v.

:a    *p    $

:o    à    s

O    à; "' :Ç

D    $    æ

D    à    iC

rrj

Fig. 5.

s* -i

iZT⁷

Fig. 66.

v::

N\ ; .•;

A/iVj*

"î

!

vj/fït ;■: ; 'i i<y i *:

''\N j //'

m

û'rV%

Fig. 6.

il

mm

K:

Fig. 4.

r.

Fig. 3.

Do art. Fundament, str. 424.

Fig. 7.

iis

Sï

Wml

‘MM

;-ù

ni pionowo do niej działające siły. O ile dany

F. zniesie bezpiecznie obciążenie, przystępuje się do murowania, kładąc pierwszą warstwę cegły lub kamienia wprost na grunt, albo też na warstwę piasku, dającą się lepiej i dokładniej do poziomu ułożyć. O ile jednak grunt wymaga pewnego wzmocnienia, to sposoby, jakich dostarcza nam dziś technika budowlana, wyrazić można w sposób następujący: a) uszczelnianie gruntu przez ubijanie warstwy szabru kamiennego, ceglanego lub betonowego; b) ujęcie danej przestrzeni za pomocą pali i ścian szpunto-wych w skrzynię; c) osuszenie zawilgoconej przestrzeni za pomocą drenowania; d) wzmocnienie słabego gruntu przez usunięcie go i usypanie piasku lub betonu z utrambowaniem grubości do 1.5 metra; e) oparcie budowli na palach, bądź zwyczajnych, bądź szrubowych— dochodzi się tym sposobem do gruntu zupełnie bezpiecznie znoszącego obciążenie. W dotyeh-czasowem określeniu F-ów przypuszczano, że roboty wykonać należy w przestrzeni, bądź zupełnie wolnej od dopływu wody, bądź też przy dopływie nieznacznym, który za pomocą działania pomp ręcznych usunąć można. Bardzo ważny dział F-ów wykonywać jednak wypada w wodzie, i to w warunkach bardzo uciążliwych, jak np. na znacznych głębokościach przy silnym prądzie rzeki, przy ustawicznych zmianach poziomu wody, przy działaniu kry i t. p. okolicznościach. Bicie ścian szpuntpalowych przy F-ach mostowych, oraz osadzanie budowli na palach, stanowią podziśdzień konstrukcyę powszechnie używaną. Szczególnie przy robotach wodnych w naszym kraju, przy budowie mostów na drogach zwyczajnych i bitych, oparcie wiązania na palach stanowi niemal wyłącznie sposób połączenia obydwóch brzegów z sobą. Bogactwo naszych lasów z jednej strony, a brak kamienia do filarów i sklepień mostowych na miejscu—z drugiej, decydowały dotąd niemal wyłącznie o wyborze materyału i o sposobach fundamentowania. W ostatnich dopiero dziesiątkach lat zaczęto się liczyć z doskonałym środkiem do budowy F-ów, mianowicie z betonem (ob.). Zamiast pali drewnianych w krajach bardziej przemysłowych, jak np. w Anglii, zaczęto używać pali metalowych. I tak, konstruktoro-wie mostowi: Brunei, Cubitt i Stephenson z wiel-kiem powodzeniem zaczęli używać w praktyce pali śrubowych.—Page po raz pierwszy przy budowie mostu na Tamizie w Chelsea zamiast pali i desek szpontowych użył podobnych części konstrukcyjnych z żelaza; a jakkolwiek pod względem bezpieczeństwa czyniły one zadość wszelkim wymaganiom, to znaczny koszt i czas potrzebny do wyrobienia żelaznych pali i ścian wpłynąć musiały ujemnie na rozpowszechnienie tego sposobu fundamentowania. Następnie zwrócono się do nowego sposobu zakładania fundamentów, a mianowicie przy pomocy próżni. Myśl zasadniczą,

En cykl. Powij. U u itr. ZeiE. 183. T, XX111.

która zarazem uległa rozmaitym udoskonaleniom, zawdzięczamy doktorowi Pottowi. Dążył on do tego, ażeby zaprzestać bicia i uderzeń w główkę pala i obmyślił sposób nowy, a mianowicie: pal metalowy, z dołu otwarty, u góry zaś szczelnie zamknięty i połączony z pompą powietrzną. Gdy pal ustawią na miejscu wła-ściwem i zanurzą w wodzie do pewnej głębokości, puszczają pompę w ruch i zmniejszają wewnątrz rury ciśnienie atmosferyczne. Wówczas woda zewnątrz, jako też i grunt, na którym rura się opiera, dzięki ciśnieniu zewnętrznemu, objawiają dążność przedostawania się do wnętrza rury—a pal, dzięki temu, zaczyna osiadać pod własnym ciężarem metalu, zwiększonem przez ciśnienie zewnętrzne atmosfery. Z chwilą zapełnienia się wnętrza rury wodą i ziemią, zawartość zostaje usuniętą, a operacya opisana rozpoczyna się na nowo—aż do chwili osiągnięcia poziomu przepisanego. Jednej z najciekawszych fundamentacyj tym sposobem dokonano na wyspie Anglesey, na drodze żelaznej pomiędzy Chester i Holyhead. Jeden z przyczółków wiaduktu został całkowicie zbudowany na platformie z żelaza, podtrzymywanej palami metalo-wemi, o średnicy zewnętrznej 0 m. 355 i 0.37 mm. grubości. F. ten wykonano w 1847 r. i do dziśdnia nie zauważono najmniejszego poruszenia, pomimo, że obciążenie (łącznie z pociągiem) wynosi przeszło 500 ton. Rysunki na fig. 5 i fig. 5a wyobrażają szczegóły tej innowa-cyi w systemie fundamentowania. Nie mniej ważny jako pomysł, a donioślejszy w praktycz-nem zastosowaniu był system M. Hughesa, po raz pierwszy wypróbowany przy moście Rochester, a mianowicie fundamentowanie przy pomocy zgęszczonego powietrza. Przy moście w Rochester, przedstawionym na fig. 6 i fig. 6a, widzimy pod filarem 8 walców żelaznych o średnicy 1 m. (przy budowie mostu na Saône średnica wynosiła 3 m.) zapuszczonych w rzekę, — wodę zawartą w walcach wypycha się przy pomocy zgęszczonego powietrza. Każdy taki walec obciąża się z góry pewną ilością kamieni, robotnicy zaś opuszczają się na dno i oskardami wyrąbują ziemię z pod rur (kesonów; ob.), umożliwiając ich pogłębienie się. Ziemię wydobytą za pomocą windy wydostają na wierzch. W taki sam sposób zbudowano mosty w Bordeaux, w Kehl, gdzie, zamiast rur cylindrowych wprowadzono kesony czworoboczne 7 m. długie i 5.80 m. szerokie. Inżynier Stanisław Kier-bedź, projektując most na Wiśle pod Warszawi, postanowił opuścić kesony w piasku wiślanym, poniżej dna rzeki na znaczną głębokość. Przyczółek prawy od strony Pragi posiada F. z betonu; jest to monolit zapuszczony w glinę, która w tern miejscu znajduje się nie zbyt głęboko. Mur filarów mostowych spoczywa na 4-ch kolumnach, z których 2 posiadają średnicę 5.490

m., 2 zaś średnicę 2.735 m. Dwie większe

54

kolumny znajdują się pod głównemi dźwigarami mostu, zaś kolumny małe dźwigają izbicę. F-a przy budowie kanałów ściekowych, opuszczonych nieraz na znacznych głębokościach pod powierzchnią ulic i zanurzonych całkowicie lub częściowo w wodzie gruntowej, stanowią najtrudniejszą część budowy tych ważnych pod względem zdrowotnym urządzeń miejskich. Przy kanalizacyi miasta Warszawy, o ile dno przekopu było suchem, a osnowa gruntu dostatecznie pewną, kładziono spody kanałowe (z piaskowca, kamionki, cegły lub betonu) wprost na ziemię, na głębokości z góry określonej. O ile dopływ wody był tego rodzaju, że bez pomocy pomp dojście do przepisanej głębokości okazywało się niemożliwem, F. stanowił tłuczony gruz ceglany, starannie w grunt przy pomocy żelaznych ubijaków wtłaczany. Trzeci sposób F-ii przy kanałach ściekowych, budowanych przy ogromnie silnym dopływie wody, kiedy pompowanie staje się niebezpiecznem, wyraża się przez opuszczanie betonu. W tych wypadkach dzieli się przekop na oddziały, przegradzane ściankami szpuntpalowemi. Beton opuszcza się w lejach, skrzyniach, koszach lub workach pod wodę. Grubość warstwy betonowej, F. stanowiącej, określa się zwykle od 0.5 m. do 1.50

m. w warunkach normalnych; jednakże grubość ta, stosownie do okoliczności miejscowych, ulega zmianom, zgodnie z wymaganiami nauki i praktyki budowlanej.—O ile przy kopaniu F-ów natrafia się na słój kurzawki, dopływ wody z muł-kiem może być tak obfity, że zwyczajnemi sposobami, jakie wskazują przepisy budownictwa, do celu dojść bywa zbyt trudno. Naówczas można z pożytkiem zastosować metodę, przez Poetscha wynalezioną i początkowo przez niego stosowaną w górnictwie, jak np. w Towarzystwie Charbonnage de Houssu w Belgii (1888), gdy szło o pogłębienie szybu poprzez warstwę kurzawki, napotkanej na 54 m. głębokości. Ku-rzawka miała 16 m. grubości, i nie było sposobu przebić się przez tę warstwę. Otóż Poetsch wywiercił 20 otworów, każdy 22 m. głębokości, zapuścił do otworów swojego pomysłu rury, zamroził przy pomocy specyalnych maszyn zawartość tych rur i wytworzył tym sposobem słup zamrożonej ziemi, którego przebicie nie przedstawiało już najmniejszej trudności. Metodę Poetscha, tak samo jak w górnictwie, stosować-by można i do zakładania F-ów, gdyby np. chodziło o to, ażeby na przestrzeni a b c d założyć F., położony w górnej części w kurzawce, w dolnej na osnowie twardej i dobrze wytrzymałej {ob. fig. 7). Celem oziębienia używa się ługu chlorku wapnia, który krzepnie przy 40" R. Ług dochodzi za pomocą rurek, na fig. 7 przedstawionych, do głębokości przepisanej, a wokoło tworzy się z kurzawki grunt do tego stopnia zamarznięty, że oskardami rąbać i wyłamywać go muszą. W tych warunkach zakłada się F.

w kształcie żądanym, przestrzeń zaś pomiędzy zamarzniętą ścianką a murem zapełnia się najlepiej zaprawą cementową, która przy przedostawaniu się wilgoci tężeje.—Najprostszy typ F-ego muru wyobraża nam fig. 1. Ściankę danej budowli rozszerza się przy pomocy występów o tyle, ażeby warstwa najniższa przedstawiała nam dostateczne bezpieczeństwo, w stosunku do obciążenia, jakie ma dźwigać. Na fig. 2 przedstawiono rysunek komina, przy którym, na nieznacznej podstawie, ciężar spoczywa bardzo duży. O ile zatem ściśliwość gruntu nie daje absolutnego bezpieczeństwa przed osadzaniem się tego rodzaju wysmukłych budowli oprócz monolitu betonowego, pokazano wiązanie poziome z drzewa kantowego, opartego na palach, sięgających głębokością swoją do podstawy już zupełnie bezpiecznej. W gruntach błotnistych nietylko kominy, lecz budowle mniej poważne stawia się na słupach i rostwerku poziomym z drzewa. Pola powstające pomiędzy krzyżują-cemi się pod kątem prostym częściami belkowania zapełnia się kamieniem, wierzch zalewa się cementem, a na wygładzonej powierzchni rozpoczyna się układanie cegły, stanowiącej podstawę budynku, zgodnie z figurą 3. Na fig. 4 wyobrażono szczegół F-ów pod przyczółek mostu wiszącego. Zarówno osnowa F-u głównego, jak też i zaankrowanie łańcucha, ułożone są nie poziomo, lecz pod pewnym kątem, a mianowicie dla skuteczniejszego przeciwdziałania występującym w danym specyalnyin wypadku siłom działającym. Zazwyczaj przy budowie F-u w domach i fabrykach osnowa leży poziomo, co wobec występujących sił pionowych jest zupełnie usprawiedliwione. F-y maszyn, szczególnie w czasach najnowszych, robi się z betonu. Monolit z takiego materyału, szczególnie w Kr. Polskiem, gdzie przemysł cementowy coraz bardziej się rozwija pomyślnie, znajduje rozległe i usprawiedliwione zastosowanie. F-y maszynowe posiadają charakter specyalny i dadzą się podzielić na pewne grupy. Zgodnie z tem, do czego dana maszyna ma służyć, F. posiada także swój typ, a mianowicie dźwiga tak samo, jak przy domach, ciężar danej maszyny, lub też równoważy siły występujące w silnicy, lub na-koniec, przez związanie maszyny z F-em i złączenie szeregu śrub fundamontowych, dla zmniejszenia szkodliwych drgań, występujących w mechanizmie poruszanym. Obliczenie F-ów maszyn jest rzeczą trudną i tylko w wyjątkowych wypadkach da się uskutecznić. Decyduje w tych razach doświadczenie. Do określenia wymiarów poziomych służy do pewnego stopnia wymiar maszyny, ale uwzględnić potrzeba to, ażeby słup— stanowiący F.—czy to z cegły, czy też z betonu, wystawał o pewną z góry oznaczoną miarę. Miary pionowe F-u, a zatem długości śrub fundamentowych i głębokość F-u, bywają tak rozmaite i zależą od tylu warunków miejscowych, że o tym

storn (ob.) i budowie portów.

1889).

szczególe prawideł zasadniczych wypowiedzieć nie można. Co się tycze samego wyprowadzenia murów F. stanowiących, czy to do budowy mostów, wszelkich robót portowych, czy też zakładów fabrycznych lub t. p., szczegóły znajdą się w artykułach poświęconych malarstwu (ob.), mo-

Em. S.

Fundamentalne prawa, inaczej prawa zasadni cz e.— I. W państwach z ustrojem parlamentarnym ściśle odróżniają prawa zasadnicze i zwykłe. Pierwsze zawierają w sobie podstawy organizacyi państwa, pozostałe prawa obejmują te wszystkie stosunki, których nie regulują pierwsze, przyczem nie mogą znaleźć się w sprzeczności z prawami F-mi (Verfassungsge-zetze, Gruudgezetze, lois constitutionnelles). Dzieje tych praw zasadniczych są niezmiernie ciekawe. Pod koniec XVI stulecia poraź pierwszy słyszymy o nich, przyczem teoretycy prawa państwowego twierdzą, że stanowisko icli w porównaniu z prawami pozostałemi jest uprzywilejowane. Określenie „fundamentals” (leges fundamentales) nie jest ani klassyczne, ani też należy do łaciny średniowiecznej (niema go uDu-cange’a), narodziło się ono jako jeden z rezultatów walki pomiędzy władzą monarcliiczną a ludem w epoce po reformacyi. Praw zasadniczych niewolno królowi zmieniać dowolnie. Tak twierdzą już monarchomachowie XVI stulecia. Loyseau w „Traité des Seigneuries” (1608 r.) wspomina, że „loix fondamentales de 1’Estat” stanowią granicę władzy monarchy francuskiego. Jakób I angielski nie zapomina również o fundamental laws, a pokój zawarty w Osnabrück wprowadza tę terminologię do prawa państwowego niemieckiego. Jakie jednak prawo nazywa się F-em, zasadniczem? Na to nie znajdujemy u powołanych autorów żadnej odpowiedzi. W L e-wi a tanie wspomina Hobbes o różnicy pomiędzy prawami F-mi a innemi, dodaje jednak (w roz. 26: „I could never see in any author what a fundamental law signifieth”), że u nikogo nie znalazł określenia F-go p-a. Jego własne określenie brzmi: prawo F. jest takie, którego zniesienie (samowolne) sprowadzi upadek państwa i wywoła anarchię. I dziś różnicę tę rozumiemy tylko formalnie: prawo F. jest to prawo, które jako F. określonem zostało.—Różnica ta staje się dopiero widoczną w niektórych towarzyszących szczegółach. Technika ogłaszania i re-wizyi praw F-ycli obejmuje warunki specyalne, które zebrane razem tworzą t. zw. G wara n-cye konstytucyi i mają na celu obronę nietykalności istniejącego typu organizacyi państwowej, w szczególności zaś nie zezwalają na samowolne albo przedwczesne zmiany tekstu praw zasadniczych. „Gwarancye” stanowią część Konstytucyi (ob.). Rewizya K-yi nie powinna być ani zbyt utrudniona, ani nad wyraz ułatwiona. Koniecznem jest współdziałanie rządu i izb prawodawczych. System taki obowiązuje niemal powszechnie w państwach europejskich; różnice zależą od różnic ogólnego układu konstytucyjnych stosunków (ob. Konstytucyonalizm). Specyal-nie rozwinęło się pojęcie praw F-ycli w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. Wychodźcy angielscy przenieśli z sobą do nowej ojczyzny poglądy prawne, w których granicach żyli aż do chwili emigracyi. „Fundamental Orders of Connecticut” z r. 1638 zawierają przepisy, które raz na zawsze od woli większości zależeć nie mogą. Oczywiście, zasada taka nie mogła być utrzymaną, czas wymagał zmian w konstytucyi; zgadzając się jednak na nie, twórcy starali się utrudnić sprawę zbyt lekkomyślnym rewizyoni-stom (ob. Konstytucyai Stany Zjednoczone A. Półn.). Obecnie mają Stany Zjednoczone dwie drogi, prowadzące do zmiany praw zasadniczych: 1) Kongres sam projektuje zmiany, o ile zażądają ich ²/s członków każdej izby prawodawczej. — 2) Zgromadzenia prawodawcze ²/₃ ogólnej liczby stanów mogą zażądać, > aby kongres zwołał konwent konstytucyjny, złożony z deputowanych od stanów. Zatwierdzenie zmian może też nastąpić: albo 1) zgromadzenia prawodawcze ³/₄ wszystkich Stanów mogą zatwierdzić zmiany projektowane przez kongres, albo 2) czynią to a/₄ zgromadzonych w różnych Stanach konwentów. Drogę w każdym wypadku wskazuje kongres. Z innego jeszcze względu wzbudza ustrój amerykański żywe zajęcie. Prawa F. rosną tam w sposób imponujący.

W zbiorze in folio konstytucyj Pół. Amerykańskich, wydanym przez senat w r. 1877, konsty-tucya Wirginii z r. 1776 liczy 4, a z r. 1870—

21 stronic; konstytucya Texasu z r. 1845—16, a z roku 1876 — 32 stronice i t. d. Pochodzi to stąd mianowicie, że coraz więcej przedmiotów, regulowanych dawniej przez prawo zwykłe, przeniesiono do zakresu praw F-ycli. Tak np. nowsze konstytucye zawierają przepisy, dotyczące loteryi, sprzedaży napojów wyskokowych, dnia roboczego i t. p. Jedną z przyczyn jest to, że sędzia amerykański ma prawo dowolnie kasować prawa, sprzeciwiające się konstytucyi (tak np. zdarzało się w ostatnich czasach, że sędziowie w niektórych Stanach kasowali prawa specyalne, ograniczające dzień pracy, pracę nieletnich w fabryce i t. p.) : chcąc tedy uchronić prawo od zamachów sądownictwa, nadaje się mu charakter prawa F-go. Co do innych przyczyn ob. Stany Zjednoczone Ameryki Półn. Co do Polski, ob. Pacta Conventa. — Literatura. Por. wskazówki podane przy art. Konstytucya, Gwarancye konstytucyi. Prócz tego: Treu mann „Die Monarchomachen” (1896); Jellinek „Das Recht der Minoritäten” (1898); Bryce „The American Commonwealth”

Okolski „Ustrój państw europejskich” (i t. d.

s. p.

IL W prawie rossyjskiem istnieje dział specyalny, specyalna kategorya praw F-ych

(osnownyje zakony), które znajdują się na czele dno, spód, głąb, a dalej rozszerzając obszar wy-zbioru praw (Swod Zakonow, Tom I, część I aa. obrażeń, mamy drugi szereg, pojęć: podstawa, za-1—179), Speranskij (ob.) nazwał je „prawami, określającemi porządek, według którego władza Najwyższa działa w prawodawstwie i zarządzie państwa”. Treść ich jest następująca: Rozdział I. O świętych prawach i przywilejach Władzy Najwyższej Samowładnej (aa.

1—81); roz. II. Prawa dotyczące rodziny cesarskiej (82—179). Art. 1—2 określają „istotę Władzy Samowładzcy”; 4—17 porządek na- tern, rozumieniu, stępstwa tronu; 18—34: dojścia do pełnoletności cesarza, regencyi i opieki; 35—36 : wstąpienia na tron, o przysiędze i koronacyi; 37—39: o tytule i herbie; 40—46: o wierze; 47—79: o prawach powszechnych; 80—81: o władzy najwyższego zarządu. Manifest Najwyższy datowany 29 kwietnia 1881 r. (początek panowania cesarza Aleksandra III) zawierał słowa następujące: „Głos Boga każe nam mężnie przystąpić do rządzenia państwem z wiarą w prawdziwość władzy samowładnej, którą-to władzę powołani jesteśmy utwierdzać i bronić dla dobra narodu od wszelkich niecnych na nią zamachów”. Projekty zmian praw F-ych nigdy nie przychodziły pod obrady Rady Państwa. — Literatura. Wskazówki ob. Rossya,

Ustrój państwowy. Podręczniki Korkuno-

s. P.

Fundulus 0. V. Śliz (?), rodzaj ryb kościstych, z podrzędu otwarto-pęcherzowych (PJiyso-stomi), z rodziny zaś Zębokarpiów (Gyprinodon-tidae). Paszczę ma dość szeroką, pysk dość długi; części szczęki dolnej mocno spojone; łuska dość duża. Znanych jest około 20 gatunków tego rodzaju w Nowym Swiecie; w Starym— dwa. Z tych: F. hispanicus Giint. odznacza się czarną plamą, w pobliżu ogona, wyraźniejszą u samców niż u samic. Żyje w słodkich wodach Hiszpanii.

Fundum (łac. fundus; franc, fond i fonds-, hiszp. fondo, fundo; włos. fondó). Wyraz łaciński, będący dla tej nazwy źródłosłowem, pojmowany był obszernie i rozmaicie, stąd też F,

T. D.

w a, Iwanowskiego etc.

Funduklej Jan, członek rady państwa; będąc gubernatorem kijowskim, własnem staraniem i nakładem ogłosił opis tej gubernii pod względem historycznym, archeologicznym i statystycznym, przy pomocy uczonych: Żórawskiego, Grabowskiego Michała i innych; złożył fundusz na ustanowienie tamże gimnazyuin żeńskiego, potem przez lat kilkanaście urzędował w Warszawie, był kontrolerem generalnym izby obrachunkowej, senatorem, członkiem rady administraoyjnej, wiceprezesem rady stanu. Wydał: „OÓ03pbHie Kie-Ba bï. OTHomeniii k'l ^peBHOCTflMTb” (Kijów 1847), 3 tomy, przy spółpracownictwie Grabowskiego; „Oóo3pT>nie moi’h.i'l, najiOBB h ropo^um/s KieB-CKOil ryó.” (1848); „CHaTn crane cKoe onucame KieBCKoii ry6.“ (Petersburg 1852—56, 3 tomy in 4-0, głównie przy spółpracownictwie Żórawskiego.

s. M.

sada, rzecz główna, fundament. Z kolei przez

F. rozumie się grunt, ziemię, posiadłość ziemską, a w niej główny folwark wśród wielu innych. Biorąc znów rzecz przenośnie, na wzór francuskiego wyrazu fonds, będziemy mieli czwarty rodzaj znaczeń: zapas, kapitał. W języku polskim z tego samego źródła pochodzi „fundusz” brany ściśle tylko w ostatniem powyższem, czwar-

F. o.

Fundus oznacza nieruchomość, grunt czyli odgraniczoną część powierzchni ziemi, stanowiącą całość z tern wszystkiem, co z nią, czy to w sposób naturalny, czy w sposób sztuczny jest połączone (solum, res soli, praedium). Fundus est omne quidquid solo tenetur (L. 115 § 1. D. 50, 10). Fundi appellatione omne aedificium et omnis ager continetur (L. 211. D. 50, 16). Część pewnego F. zowie się locus. Własność gruntu obejmuje przestrzeń nad i pod nim się znajdującą, tylko skarb w nim ukryty poczytywali Rzymianie za odrębną rzecz, której nie można było posiadać za pośrednictwem gruntu. Co się tyczy gruntu posagowego (fundus dotalis), to według ustawy Iulia (de adulteriis) de fundo dotait (z r. 736 a. u. c.), każda alienacya czyli sprzedaż takiej nieruchomości ze strony męża bez zezwolenia żony była nieważną. Według Justyniana była każda alienacya gruntu posagowego, chociażby ją uskuteczniono za zezwoleniem żony, nieważną. Fundus stawał się reli-giosus, jeżeli w nim pochowano ciało zmarłego. Służebności gruntowe mogły tylko powstać między gruntami sąsiedniemi, które zwano fundi vicini. Fundus Italicus zalicza się według prawa rzymskiego do res mancipi. Fundus provincialis nie mógł być przedmiotem zasiedzenia, gdyż nie znajdował się in dominio ex iure Quiritium.

Fundusz w dawnem prawie polskiem oznaczał darowiznę na rzecz pewnej instytucyi, najczęściej na rzecz kościoła lub klasztoru. Znaczył on prawie toż samo co fundacya i z tego samego pochodził źródłosłowu. Stąd w źródłach prawa polskiego znajdujemy częste wzmianki o zapisach funduszowych i o czynieniu funduszów, t. j. darowizn. Z czasem rozszerzyło się pojęcie funduszu do wszelkiego rodzaju majątków instytucyi duchownych, bez względu na to, z jakiego źródła one pochodziły, czy z darowizny, czy z zapisów testamentowych; lub wreszcie z nadań książąt i królów. Pod nazwą fundusze rozumiano tak dobrze kapitały, jak i dobra nieruchome. Gdy majątki, należące do duchowieństwa, zaczęły być obracane na inne cele, wyrażenie fundusz, dobra funduszowe zaczęto stosować do majątków innych instytucyj publicznych. I tak, dobra i kapitały pozostałe po skasowaniu przez Klemensa XIV w 1773 zakonu Jezuitów, przeznaczone na

cele wychowania publicznego, otrzymały nazwę funduszu edukacyjnego i tę nazwę przechowały do ostatnich czasów. Dobra nieruchome, do funduszu edukacyjnego należące, po większej części wypuszczone zostały w końcu zeszłego wieku w wieczystą dzierżawę osobom prywatnym na mocy uchwały delegacyi sejmowej z dnia 14 października 1774 r. Obecnie nadzór nad temi dobrami rozciągają i czynsz od wieczystych dzierżwców na rzecz skarbu pobierają Zarządy dóbr państwowych. Gdy w roku 1819, na zasadzie dekretu arcybiskupa Malczewskiego, na bulli Papieskiej opartego, zniesiono niektóre zgromadzenia duchowne, klasztory, opactwa i kollegiaty, majątki po nich pozostałe przeszły pod Zarząd skarbowy, jako fundusz ogólno-religijny, na utrzymanie kościołów katolickich przeznaczony. W miarę rozwoju pojęć prawnych zjawiła się większa ścisłość w ich definicyi i nazwie. Przestano łączyć w jedną całość majątki nieruchome (dobra wiejskie, domy w miastach) z ruchomościami i kapitałami.

i t. p. Natomiast fundusze z oszczędności, składane w kasie pożyczkowej przez jej uczestników, czy to jako część pensyi, czy też jako część dochodu, stanowią własność składającego i mogą być przez niego w czasie, przez ustawę wskazanym, podnoszone i używane wedle uznania. Podniesienie funduszu z oszczędności, składanego na rzecz urzędnika lub osób prywatnych przez władzę i pracodawców, zawisłem jest od warunków, przez ustawę określonych. Bardziej specyalny charakter ma fundusz emerytalny. Obejmuje on kapitały, u-zbierane ze składek, wnoszonych peryodycznie, zazwyczaj miesięcznie, i obowiązkowo przez wszystkich uczestników stowarzyszenia emerytalnego. Stowarzyszonymi są wyłącznie urzędnicy władz rządowych, miejskich i niektórych instytucyj i udział ich w stowarzyszeniu jest przymusowy. Fundusz w zasadzie stanowi własność wszystkich stowarzyszonych. Ponieważ jednak ma on zabezpieczać na przyszłość wypłatę rocznej pensyi do końca życia stowarzyszonym, którzy przesłużyli pewną liczbę lat, a nadto pozostałym po nich wdowom i nieletnim dzieciom, przeto stowarzyszonym nie służy prawo rozrządzania złożonym przez nich funduszem. Nawet Zarząd funduszów emerytalnych złożony jest w ręku oddzielnej władzy, Kommissyi Emerytalnej, a stowarzyszeni korzystają z funduszu emerytalnego, to jest pobierają pensye dożywotnie wtedy dopiero, gdy zadość uczynią warunkom przez ustawę emerytalną przepisanym.

Fundusz użyteczności publicznej wytworzony został przez stowarzyszonych w Towarzystwie Kredytowem Ziemskiem, na zasadzie przepisów o udzielaniu pożyczek na dobra ziemskie w r 1825, 1838, 1853 i 1860. F. ten, uzbierany z oszczędności na administracyi i na wygotowaniu listów zastawnych, oraz z kar, płaconych przez stowarzyszonych za zaległości w ratach, przeznaczony został na cele użyteczności publicznej. Pierwotnie zamierzano użyć tego F-u na oczynszowanie włościan (prawo z d. 22 maja 1860). Gdy jednak oczynszowanie do skutku nie doszło i z powodu uwłaszczenia włościan w r. 1864 trzeba było funduszowi dać inne przeznaczenie, Komitet Urządzający postanowieniem z d. 10 listopada 1867 (X: 1447) nakazał F. przelać do skarbu. F. złożony w papierach procentowych i oddany pierwotnie do dyspozy-cyi ministra spraw wewnętrznych, mocą ustawy z d. 14 grudnia 1882 r. wynosił w kapitale około czterech milionów rubli (399 886 rubli 41 kop.). Z procentów od tego kapitału otworzono w r. 1866—66 a w r. 1869—70 kas oszczędnościowo-pożyczkowych w gminach królestwa Polskiego. Za procenta również urządzono bulwar i wał ochronny nad rzeką Wiśłą w Warszawie i na Pradze. Co się tyczy kapitału, to ten pomiędzy rokiem 1885 a 1888 prawie w całości

wi. Wł. Dom.

W aktach, pochodzących od władzy prawodawczej z ostatnich lat sześćdziesięciu, tam, gdzie jest mowa o funduszach, znaczą one już tylko kapitały w gotowiźnie, znajdujące się w Banku Polskim (obecnie Banku Państwa), lokowane, lub zabezpieczone na hypotekach. Przy zajęciu na rzecz skarbu w latach 1864 i 1865 dóbr i kapitałów, do duchowieństwa katolickiego zakonnego i świeckiego należących, objaśniono, że na skarb przechodzą majątki nieruchome i fun-dusze duchowne i pod tern ostatniem wyrażeniem objęto gotowiznę, kapitały w Banku i na hypotekach lokowane; dochody z tych majątków i funduszów, zwanych odtąd po duch o w n e-mi, miały służyć na pokrycie wydatków utrzymania duchowieństwa katolickiego. Pod nazwą fu nd u szu stypendyalnego rozumieć należy wszystkie kapitały, pochodzące z zapisów i darowizn, przez osoby prywatne poczynionych, na wydawanie zasiłków pieniężnych studentom wyższych lub uczniom niższych zakładów naukowych. Zgodnie z wolą darującego lub testa-tora stypendya czyli zasiłki udzielane bywają corocznie w ratach rocznych lub półrocznych z procentów od kapitałów, sam zaś kapitał jest niewzruszalny, to jest stanowi fundusz wieczysty, żelazny. Toż samo stosuje się po większej części i do funduszów zakładów dobroczynnych i w ogóle instytucyj publicznych.

1 tu wyraz fundusz oznacza tylko kapitały i jest wieczystym o tyle, o ile darujący, lub testator wyraźnie to zastrzegł, lub też, gdy ustawa danego zakładu czy też instytucyi tylko na użytkowanie z procentów pozwala. Charakter funduszu wieczystego, żelaznego mają również summy, wyznaczone przez rząd, gminy, instytucye, lub nawet przez osoby prywatne, na wytworzenie kapitału zakładowego kas pożyczkowych dla urzędników, robotników, włościan 1 został wyczerpany wydatkami:—1) na odbudo

J. Wł. Dom.

W. N.

wanie teatru Rozmaitości w r. 1885 r. 38 000.—

2) na przebudowę teatru Wielkiego w r. 1888 750 000.—3) na regulacyę rzeki Wisły, poczynając od r. 1885, około 800 000 rubli.—4) na pobudowanie szpitala dla obłąkanych w Tworkach pod Warszawą rs. 500 000.—5) wreszcie na wydawanie pożyczek przez Bank Włościański w Królestwie w 1888 r. 2 000 000.

Fundy, zatoka oceanu Atlantyckiego na wybrzeżach Ameryki Północnej między 44° i 45‘/₂° szer. pn. Wejście z Atlantyku do tej zatoki między stanem Maine i półwyspem Nowa Szko-cya (Kanada) ma około 80 km. szerokości i jest podzielone na dwie cieśniny niejednakowej szerokości przez wyspę Grand Manau, należącą do Nowego Brunświku (Kanada). Zatoka wkracza w ląd od południo-zachodu na północo-wschód, ciągnąc się jako fossa (prawdopodobnie zapadnięcie] jednakowej prawie szerokości (40—60 kin.) na przestrzeni 200 km. długości, do przylądka Chignecto; tutaj zatoka dzieli się na dwa ramiona, obejmujące trójkątny półwysep (podobnie jak morze Czerwone na północy); ramię wschodnie—Bassin des Mines i zachodnie — zatoka Chignecto. To ostatnie zbliża się tak bardzo do cieśniny Northumberland (zatoki św. Wawrzyńca), iż projektowany tędy kanał miałby tylko 29 km. długości. Przesmyk ten zwęża się z biegiem czasu wskutek wyjątkowo silnie tu działającej erozyi fal morskich, spotęgowanej przez wstępujący prąd przypływów, które dosięgają największej na ziemi wysokości (21 metr.); przypływ następuje z taką szybkością, że „często porywa i topi wieprze, spoczywające w błocie nadbrzeżnem”. Na brzegach zatoki leżą liczne porty, zamieszkane przez rybaków, maYynarzy i konstruktorów okrętowych. Najważniejszym portem jest Saint John (Saint Jean) w Nowym Brunświku.

Fundże (liczba mnoga od Funk i), plemię nubijskie, mieszkające w Sennarze, pomiędzy Nilem Białym a Błękitnym. Mają wzrost średni, płeć żółto-śniadą aż do ciemno-śniadej, głowę najczęściej bardzo podługowatą, nos równy, lekko zgięty, usta mięsiste, rzadko wszakże wypukłe, ręce i nogi zgrabne. Włosy kędzierzawe układają w najrozmaitszy, często bardzo dziwaczny, sposób. Wyraz twarzy intelligen-tny, świadczący o zdolnościach umysłowych i o charakterze otwartym. W części północnej swej krainy przyjęli islam i arabszczyznę, zachowawszy jednakże wiele obrządków pogańskich, w części zaś południowej są dotąd poganami. Utrzymują się z uprawy roli, chowu bydła oraz z łowiectwa, są także dobrymi kowalami. Okazuje się stąd, że plemiona, wyobrażane na pomnikach staroegipskich w okolicach Nubii i Bisza-ru, możnaby utożsamić z dzisiejszymi F-ami. Za. pierwotną ojczyznę ich uważają historycy krainę między 10°—13° szer. płn. W w. XVI po Chr. zleli się oni z sąsiedniemi plemionami

i założyli własne państwo, które dopiero w r. 1822 Izmael-pasza orężem do Egiptu przyłączył.—Porów. Hartman „Die Nigritier” (Berlin 1876); oraz „Völker Afrikas” (Lipsk 1879).    *

Fünfkirchen (po węgiersku Peis), miasto na Węgrzech, ob. P i ę c i o k o ś cioły.

Fungi, Grzyby (paleont.). Z rozmaitych rzędów, na jakie się gromada grzybów rozpada, w stanie kopalnym znaleziono następujące rodzaje. Z rzędu pleśniaków (Phy corny cetes) znaleziono w stanie kopalnym jedynego tylko pleśniaka: Sporotrichites heterospermum Göpp na pewnym owadzie zakrzepłym w bursztynie. Z rodziny śnieci (Ustilagineae) i rdzy (Uredineae) nic jeszcze w stanie kopalnym nie znaleziono, z czego jednakże wnosić nie można, ażeby grzybki te dawniej już, a mianowicie w okresie trzeciorzędowym, nie istniały. Z rzędu podstaw-czaków (Basidiomy cetes) znaleziono nieliczne ślady kilku z grupy Hymenomyeetes, jak rodzaju Genangium według Ludwiga na nerwach liścia rodzaju Pyrus w pokładach trzeciorzędowych z Dernbach w Hessyi; dalej kawałki losu ni a: Hydnum antiquum Heera, z pokładów trzeciorzędowych w Lozannie i Hyd. argillae Ludw. z Münzenberga; jedną hubę (Polyporus foliatus Ludw., podobną do hubki żagwi Pol. igniarius L.) z lignitu młodszego w Wetterau; wreszcie jeden Lenzites Fr. (L. Gastaldii Heer) na drzewie z pokładów trzeciorzędowych pod Turynem. Opisany i odrysowany przez Lindleya i Hutton a Polyporites z formacyi węglowej, okazał się łuską rybią gatunku Holoptychius Hib-berti Ag., za to Polyporites Serpuoiae Heer z pokładów miocenowych w Grenlandyi jest w istocie gatunkiem huby. Że przy nader bujnym rozwoju flory w okresie trzeciorzędowym grzyby właściwe (Hymenomyeetes) w tym czasie, a prawdopodobnie i wcześniej jeszcze, istnieć musiały, to zdaje się nie ulegać wątpliwości. Bezpośrednim wszakże tego dowodem są, jak tego dowiódł Heer, chrząszcze i owady dwuskrzydłe, w grzybach żyjące, które często i tak licznie natrafiają się w pokładach trzeciorzędowych. Brak mięsistych grzybów w stanie kopalnym łatwo się objaśnia łatwym ich rozkładem. Grzybnie (mycelium) znajdowano tu i owdzie w drzewach kopalnych, nawet skrzemieniałych (Nyctomyces antedi-luvianus Ung. i N. entoxylinus Ung.); podobną grzybnię zauważył również Carruthers w jednym pniu łuskodrzewu (Lepidodendronu). Spotykane na kopalnych liściach klonu, dębu, cynamonu, przetrwalniki (Sclerotium), są prawdopodobnie grzybniami jedynie. Czy opisywana przez Les quer eux Rhizomorpha sigillariae z amerykańskiego węgla kamiennego jest grzybnią istotnie, tego z pewnością twierdzić nie można. Za to z rzędu workow'cô w (Ascomycetes) znane są liczne gatunki kopalne. Należą one w ogóle wszakże do form drobnych, tak pospolitych i obecnie na liściach opadłych, jakiemi są: Pha-

mis Fr. Br.

S. M.

E. 1).

cidia, Sphaeria, Dothidea, Hysteria, Rhytisma i. t. p. Z powodu wszakże, że w tych maluchnych kopalnych pasorzytach niepodobna było zbadać ani ich wewnętrznej organizacyi, ani właściwości rozrodczych ich organów, przeto wielkie istnieją wątpliwości pod względem oznaczenia ich rodzaju czy gatunku. Jeden z najdawniejszych, jakie znamy, grzybków, prawdopodobnie należący do workowców, a przypominający swą postacią rodzaj Xyloma lub Rhytisma, spotyka się bardzo często w pokładach retyckich, mianowicie na liściach Podozamites, w postaci wypukłych, w środku zaklęsłych krążków, opisanych pod nazwą Xylomites Zamites Gópp i Xyl. asterifor-

K. J.

Fungia Lam. (Grzyb o koral), przedstawiciel rodziny Grzybokoralów (Fungidae), należącej do rzędu koralów wieloczułkowych (Zoantharia). Szkielet F-i ma kształt kapelusza, lub grzyba. Liczba czułków i przegród jamy trawiącej jest tu nadzwyczaj wielka. Poznano około 20 gatunków tego rodzaju w morzach ciepłych. Z tych:

F. patella: skielet tego polipa wygląda jakby grzyb, a właściwie bedłka rozrośnięta z uwypukloną stroną dolną blaszkowatą. Średnica dochodzi do 10 cm., wysokość 10 cm. Pospolity w morzu Czerwonein i oceanie Indyjskim.

Funk Henryk, malarz niemiecki (* 1809 w Herfort—f 1877 w Stutgarcie). Pierwsze wykształcenie otrzymał pod kierownictwem ojca, malarza dekoracyjnego; od r. 1829 odbywał studya w Akademii Düsseldorfskiej i poświęcił się krajobrazom, w których usiłował dorównać Lessinngowi i Schirmerowi. Już w pierwszych pracach jego, które po większej części dostały się w ręce prywatne, widać zdrowe pojmowanie przyrody, a szczególnie umiejętne wyzyskiwanie żywiołu poetycznego w krajobrazach. Od r. 1836 do 1854 mieszkał we Frankfurcie nad M. Potem powołany był na profesora szkoły peiza-żowej w Akademii sztutgarckiej. Celniejsze o-brazy F-a są: Zbliżająca się burza (w ga-leryi sztutgarckiej); Ruiny miasta w oświetleniu wieczorne m (w galeryi narodowej w Berlinie), jako też inne krajobrazy, do których brał temata z Czarnego Lasu.— Blanckart ,Düsseldorfer Künstler” (Sztutgart 1877).    *

Funk Adolf Chrystyan Wilhelm, inżynier hannowerski (*w Stadthagen [ks. Schaumburg-Lippe] d. 22 marca 1819—f w Hannowerze 15 czerwca 1889 r). Studya specyalne ukończył w politechnice hannowerskiej 1839 r. i poświęcił się budowie dróg żelaznych, biorąc udział w budowie linii: Magdeburg - Lipsk, Drezno-Aussig, Hannower-Brunświk i Hannower-Minden. W r. 1842 mianowany konduktorem budownictwa, w r. 1843 zbudował stacyę kolejową w Hannowerze a w r. 1847 mianowany został naczelnym inspektorem ruchu kolei hannowerskich. W r. 1851 objął katedrę budowy dróg żelaznych w politechnice w Hannowerze i w tymże roku założył w tern mieście towarzystwo architektów inżynierów. Był redaktorem organu tegoż towarzystwa, który początkowo wychodził pod tytułem „Notitzblatt” a w r. 1854 przekształcił się w „Zeitschrift”; w r. 1864 wybrany został na prezesa towarzystwa. Mianowany już w r. 1854* radzcą budownictwa, w r. 1865 otrzymał godność naczelnego radzcy. W r. 1866 wstąpił do towarzystwa d. ż. Kolonia-Minden i budował linię Velno-Hamburg, a w r. 1872 został dyrektorem tejże drogi. W r. 1880 wstąpił powtórnie do służby rządowej, a jako tajny radzca objął zarząd kolei reńskich. W r. 1886 przeszedł w stan spoczynku i objął po śmierci Heusingera von Waldegg redakcyę dziennika technicznego „Die Fortschritte des Eisenbahnwesens”, na którem-to stanowisku do śmierci pozostawał. Z prac jego, pomieszczonych w pismach technicznych, główniejsze: „Baudenkmale Mdersachsens”, „Beiträge zur Beförderung der Kunst in den Gewerken” i „Die Eisenbahnen im Koenigreich Hannover”.

Funkcya, pojęcie naczelne w matematyce wyższej, wyrażające zmienność jednych wielkości w zależności od drugich. Wyraz ten oznaczał u dawniejszych matematyków tyle, co potęga; Leibniz nazywał nim długości stycznych, normalnych i t. d. linij krzywych, w zależności od punktu, na krzywych tych uważanego. Jakób i Jan Bernoulli’owie (ob.), a następnie Euler (ob.) zaczęli używać tego wyrazu w znaczeniu ogólniejszem, jako nazwy dla wyrażeń analitycznych, w które wchodziły: zmienna niezależna (lub zmienne niezależne), oraz ilości stałe. Takie pojęcie F-i, oparte na jej wyrażeniu analitycznem (arytmetycznem), utrzymywało się długo w nauce; dopiero gdy niektóre zagadnienia z fizyki matematycznej (np. o drganiu strun) doprowadziły do rozwiązań, w których występowały F-e dowolne, bez jakiegokolwiek, z góry określonego, präwa zmienności, wyrodziło się najogólniejsze pojęcie F-i, które dla przypadku jednej zmiennej niezależnej określa się w sposób następujący (według Lej eunne-Diriclileta, ob.): „Ilość zmienna (jednowartościowa) y nazywa się F-ą zmiennej x, jeżeli każdej wartością, zawartej w pewnym przedziale od a do b (a Z- x b), odpowiada oznaczona wartość zmiennej y.” Analogicznie brzmi określenie F-i dwu, trzech i t. p. zmiennych niezależnych. Określenia te oddzielają zupełnie pojęcie F-i od przedstawialności jej za pomocą wyrażeń arytmetycznych. F., wprowadzona do badania za pomocą określenia ogólnego, może nadawać się do przedstawienia analitycznego, przyczem może zachodzić ta okoliczność, że w różnych przedziałach lub dziedzinach obszaru zmienności zmiennej niezależnej F. może mieć różne wyrażenia analityczne.—F-e dzielą się na rozmaite kategorye. I tak, naprzód względnie do liczby zmiennych niezależnych,

sin x: dalej funkcye dwu zmien-

i t. p.; wielo-

cą wzoru z

m+l/ xy

jest trójwarto-

są ‘zwykłemi wie-

Xn

S. D.

Dr J. p.

mamy funkcye jednej z mi en nn ej, które oznaczamy za pomocą symboli f(x), cp(x), <{>(x) i t. p.; takiemi np. są funkcye axm -(- bxn -j- c, ax²-|-b cx -j- d’

nych niezależnych, które oznaczamy za pomocą symboli f(x, y), cp(x, y) i t. d.; np. x -f- y², cxy — xn y¹¹ ; funkcye trzech zmiennych, czterech zmiennych i t. d. Dalej F-e wy-rażalne arytmetycznie mogą być w y raź nem i, jeżeli wskazane są wyraźnie działania, po wykonaniu których otrzymujemy wprost wartość F-i; np. funkcye y=ax-f-b, y=axm-j-bxm'¹-|-cxm'²-]- .

4-... k, y=J/x, y=ex, z = e x -j- sin y i t. d.; albo też u wikłane mi, gdy dany jest związek analityczny pomiędzy F-ą a zmienną niezależną (lub zmienneini niezależnemi), z którego - to związku dopiero odnaleźć należy wartość F i; tak np. uwikłaną jest funkcya y zmiennej x, określona za pomocą równania ay² -f- bxy-j-c=o lub wogóle za pomocą związku f (x, y)=o; funkcya z, określona za pomocą związku f(x, y, z)=o i t. p. Funkcye mogą być j ed no wartościowe lub jednoznaczne, gdy danej wartości zmiennej niezależnej (lub danemu układowi wartości zmiennych niezależnych) odpowiada jedna tylko wartość F-i; taką jest np. F. y, określona za pomocą wzoru y=cxm-\-n, funkcya z, określona za pomo-ax‘--(-bxy-f cy2 ex + f

wartościowe lub wieloznaczne, gdy danej wartości zmiennej niezależnej (lub danym wartościom zmiennych niezależnych) odpowiadają dwie lub więcej wartości F-i. Tak np. funkcya y—a-f-\/ x jest dwuwartościowa, bo \/ x ma dwie wartości liczebnie równe i znaków przeciwnych; funkcya z —

ściowa i t. d. Jeżeli zmienna z jest funkcyą zmiennej y, ta zaś zmienna jest F-ą zmiennej x, wtedy z nazywa się funkcyą złożoną zmiennej x za pośrednictwem funkcyi y. F-e bywają algebraiczne i przestępne, czyli n i e a 1-gebraiczne. Algebraiczną nazywa się F. wtedy, gdy związek pomiędzy nią a zmienną niezależną (lub zmiennemi niezależnemi) daje się wyrazić za pomocą równania algebraicznego; takiemi są F-e określone za pomocą wzorów:

y = ax+b, y =    y = 3x | / x , lub F.

określona za pomocą równania: yn ₊ X, yn-Ł + x₂ y-²+ .    . +Xn.i y + X

gdzie X,, X₂, ... X lośmianami, zależnemi tylko od zmiennej x. F-e, których związek ze zmienną niezależną (lub ze zmiennemi niezależnemi) nie daje się sprowadzić do równania algebraicznego, nazywają się prz e stępnemi, np. funkcye ex, sin x, tgx, log x są przestępnemi. Szczególny przypadek F-j algebraicznych stanowią F-e wymierne; a szczególny przypadek F-j wymiernych — F-e całkowite czyli wielośmiany. Ważny jest podział funkcyj na F-e ciągłe, t. j. zmieniające się w sposób ciągły w pewnym obszarze zmiennej niezależnej (lub zmiennych niezależnych) i F-e nieciągłe czyli przerywane. (Bliższe określenie pojęcia ciągłości, jako nienadającego się do przedstawienia w tym artykule, musimy tu pominąć). Dodamy jeszcze, że w badaniu F-i możemy założyć, iż zmienna niezależna przyjmuje tylko wartości rzeczywiste i wtedy mamy funkcye zmiennej rzeczywistej, albo też możemy rozważać wartości zmiennej niezależnej, tak rzeczywiste, jak i urojone, czyli wogóle zespolone; wtedy mamy funkcye zmiennej urojonej, lub zmiennej zespolonej. Ważną klasę F j, mających liczne zastosowanie, stanowią F-e zwane a n a 1 i t y c z n e m i. Są to F-e, które w sąsiedztwie dowolnej wartości zmiennej dają wogóle wyrazić się przez szereg Taylora Teorya tych F-j jest najlepiej rozwinięta. Badanie istoty F-yj i ich własności należy do osobnego działu analizy, zwanego teoryą funkcyj. Dwa ważne działania na F-ach, a mianowicie: różniczkowanie i całkowanie, są przedmiotem rachunków: różniczkowego i całkowego (oh.). Rozwój teoryj F-yj zawdzięczamy: Lagrange’o w i, Cauchy’emu, Ri eman nowi, Weier-strassowi, Pringsheimowi i wielu innym. W literaturze polskiej mamy dzieło poświęcone temu przedmiotowi, napisane przez prof. J. Puzynę p. t. „Teorya funkcyj analitycznych” (Tom I, Lwów 1898, tom II zapowiedziany). O F-ach specyalnych: eliptycznych, trygonometrycznych i t. p. mówimy w osobnych artykułach.

Funkcye pochodne, ob. Rachunek róż nic z-kowy.

Funke Karol Fryderyk Wilhelm (f w r. 1852 w Lipsku), doktor medycyny i chirurgii, weterynarz sądowy i docent weterynaryi w Lipsku; koleje życia jego nie są bliżej znane. Był pisarzem bardzo płodnym; z dzieł jego wymienić można: „Die ursprüngliche Vaccine, das wahre und unschädliche Schutzmittel gegen die Menschenblattern” (Lipsk 1833); „Die Nothwen-digkeit einer Veterinairorganisation im Königreich Sachsen” (tamże 1834) i przedewszystkiem „Handbuch der speciellen Pathologie und Therapie der grösseren Haussäugethiere” (tamże 1835—39, 2 t.).—Por. Callisena „Med. Schriftsteller-Lexikon” (T. XXVIII, str. 136).

Funke Otto (* w Chemnitz [Saksonia] d. 27 października r. 1828—f w Freiburgu [W. ks. Badeńskie] d. 16 sierpnia r. 1879), fizyolog. Od

r. 1846 uczęszczał na wydział lekarski w Lipsku i tamże w r. 1851, obroniwszy rozprawę „De sanguine lienis”, godność doktorską otrzymał. Już w dwa lata później został profesorem nadzwyczajnym w Lipsku, w roku zaś 1860 po-

Dr J. P.

. Str.

S. K.

Funtczoł (niem. Ffundzoll), taką znajdujemy w niektórych pomnikach nazwę ceł morskich gdańskich, elbląskich i ryskich, pobieranych przez Krzyżaków w Prusach. Dla oznaczenia tych ceł spotyka się także wyraz funtowizna. Zniósł je Kazimierz Jagiellończyk aktem przy-

A. K

wołano go na profesora zwyczajnego fizyologii do Freiburga, gdzie nauczał do śmierci. Podczas swej, stosunkowo krótkiej, działalności naukowej zjednał sobie sławę znakomitego profesora, zdolnego fizyologa i biegłego znawcy chemii flzyologicznej. Z licznych prac jego na wyróżnienie zasługują: „Atlas der physiologischen Chemie” (Lipsk 1853, wyd. 2-e, tamże

1858) i „Lehrbuch der Physiologie” (Lipsk, od

r. 1858 do 1863 w 4-ch wydaniach).

Funkia albo Hosta, rodzaj, należący do rodziny Liliaceae. Zawiera pięć gatunków, pochodzących z Chin i Japonii. Niektóre z nich hodowane bywają u nas jako rośliny ozdobne; są one wytrzymałe na mróz i mało wybredne na właściwości gruntu: hodowla ich nie wymaga przeto wielu zachodów. Najbardziej rozpowszechnione są: F. subcordata Spr., o białych, dużych kwiatach (wielkości kwiatów lilii białej),

F. cordata Sieb , z drobnemi białemi kwiatami, oraz F. ovata Spr.; ten ostatni gatunek posiada kwiaty jasno-fioletowe.

Funt (niem. Pfund, z łac. pondus ciężar, w znaku skróconym <tt. od głosek Ib t. j. libra), jednostka wagi w wielu krajach, obecnie po większej części wyrugowana przez kilogram.

F. no wo polski czyli warszawski ustanowiony w r. 1819, czyni dokładnie 405 504 milli-gramów, czyli 405.504 grama i dzieli się na 16 uncyj po 2 łuty po 4 drachmy po 3 skrupuły po 24 grany po 5 '/.₂ granika po 8 milligramów: funt zatem zawiera 16 uncyj, 32 łuty, 128 drachm, 384 skrupuły, 9 216 granów, 50 688 graników, i wreszcie 405 504 milligramy.— F. rossyjski, ustanowiony ukazem z 11 października 1835, wynosi 409. 515 grama i dzieli się na y6 zołotników po 96 doli, zawiera zatem 9 216 doli. W różnych krajach niemieckich używane były funty między sobą dosyć różne, od 467 do 485 gramów, dzielące się w ogólności na 32 łuty. W r. 1840 przyjęty został funt celny niemiecki (Zollpfund), czyniący y₂ kilograma czyli 500 gramów, który się dzielił na 30 łutów po 10 kwincików (Quentchen) po 10 centów po 10 granów (Kom); od

r. 1871 do 1884 funt tej wielkości nazywał się funtem niemieckim i dzielił według układu metrycznego na 50 dekagramów (nowe łuty, Neuloth), po 10 gramów. Funt austryacki czyli wiedeński czynił 560.06 grama: do r. 1856 dozwolony był i funt czeski 514. 398 gr. W Anglii funt handlowy (Pound avoirdupois) — 453. 539, funt monetarny (Imperial standard pound troy) — 373.242 grama. Co do bliższych szczegółów, ob. miary i wagi różnych krajów pod nazwami tych krajów. Właściwie, nazwa F. utrzymała się obecnie tylko w Rossyi i Anglii; w krajach jednak, gdzie przyjęto układ miar metryczny, często '/₂ kilograma oznacza się naźwą funta metrycznego, skąd cetnar metryczny czyli 100 funtów czyni 50 kilogra-

Encykl. Powbz. Ilnatr. Zoaz. 183 T. XXIII.

mów. Jako funt aptekarski przyjęty był powszechnie funt norymberski, czyniący 357.854 grama (ob. Aptekarskie wagi). W czasach dawniejszych, przy znacznych wypła-tacli monetą zdawkową, której sztuki nie były zupełnie jednakiej wagi, ważono ją często, skąd poszło wyrażenie funt halerzy (Pfund Heller), w Niderlandach funt flamandzki czynił 6 guldenów po 20 stiiber.

Funt sterling, Pound sterling, jednostka monetarna angielska, oh. Angielskie m o -nety.

jęcia tej prowincyi do korony.

Fur, Dar-Fur, właściwie Dar-F or, t. j. kraj Forów, dawniej egipska posiadłość, we wschodnim Sudanie (Północno-wschodnia Afryka środkowa), zawierająca około 500 000 kilom, kw., leżąca pomiędzy Saharą, Wadai, Kordofanem i Bahr-el-Arab, niemająca ściśle oznaczonych granic, liczy podług Nachtigala 4 000 000, podług Masona 1 500 000 m-ców. Jest to dosyć żyzna oaza, lecz dzisiaj mało zaludniona. Jądrem tej wyspy w pustyni jest łańcuch gór Marrah, ciągnący się od północy ku południowi, na przestrzeni 200 kilom., od zachodu zaś ku wschodowi na 2 do 3-ch dni drogi. Jest to wulkaniczny, poszarpany granitowy łańcuch, wznoszący się na wysokość 1 300—1 830 m., w którym najwyższy przesmyk leży na 1 066 m. nad powierzchnią morza. Z łańcucha tego, na wysokości 1 200 m., wytrysku] ą liczne źródła i strumienie; z nich na wschodzie powstaje rzeka Wadi-el-Malik (Wadi Melk albo Massul), wpadająca do Nilu. powyżej starej Dongoli; na południu rzeka Wadi el-Koh chłonie w siebie wszystkie wody i ginie na szerokiej płaszczyźnie w kierunku Bahr-el-Arab; na zachodzie wody łączą się w rzeki Wadi-Kia i Asum, mające uście do rzeki Bahr-es Salomat w Wadai. We wschodniej części studnie są bardzo głębokie, nieraz na 70 m., w El-Faszer woda znajduje się już w głębokości 10 m. Ziemię dostatecznie zwilżają płynące wody, jako też deszcze, trwające od lipca do końca września. Obfitujące w źródła górskie okolice posiadają żyzne ijeliny, w których mieszkańcy uprawiają: pszenicę, drzewa pomarańczowe, cytrynowe, cebulę, ogórki, pieprz czerwony, kolendrę, konopie, tytuń, bawełnę, oraz utrzymują pszczoły, dostarczające wybornego miodu. Oprócz akacyj, tamaryszków, sykomorów, baobabów, euforbii świecznikowej, rośnie właściwe tej krainie drzewo „Higlik”, którego owoce dostarczają wybornego pożywienia, liście korzennej przyprawy, drewno paliwa niewydającego dymu, a popiół używany bywa

55

nu (Freiburg 1885).

zamiast soli. Ruda żelazna znajduje się zwłaszcza w Dżebel Hadid, miedź saś w słynnych kopalniach Hofrah en-Nahas, o 50 kilom, na południe od Dżebel-Dango. Słony grunt dostarcza nieco soli, lecz tej nie dosyć na miejscową potrzebę, i musi być z innych okolic sprowadzana. Wschodnia równina, pokryta czerwonym piaskiem, uważana jest za najzdrowszą część kraju i obsiewana zbożem. Zachodnia i południowa część krainy są mało urodzajne, druga z nich, z powodu nieprzepuszczalnego gliniastego podłoża uważana jest za niezdrową; tylko wschodnio-południowa, zwłaszcza około Darra, odznacza się tłustym, napływowym gruntem. Północ i wschód słabo zaludnione, część północno-wschodnia prawie nie ma mieszkańców. Najwydatniejszą, najlepiej uprawną i najgęściej zaludnioną jest górzysta część środkowa. Bogate pastwiska na stokach gór żywią liczne stada wielbłądów, bydła, kóz i owiec oraz koni. W wielkich lasach nad brzegami rzeki Bahr-el-Arab znajdują się słonie, nosorożce, żyrafy, bawoły; w stepach na północy obfitej myśliwskiej zdobyczy dostarczają antylopy, gnu i strusie.— Główną część ludności stanowią Forowie z przeważającym szczepem Kundżara. Plemiona te właściwe są Nigrycyi, barwy ciała czarno-bru-natnej, o spłaszczonym nosie i w tył cofniętem czole. Język kundżarski, spokrewniony może z nubijskim, najwięcej po arabskim jest w użyciu. Plemiona te są próżne, dumne, niedowierzające, uparte i wrogo względem obcych usposobione. Zamożni mieszkańcy górskich okolic, posiadający liczne stada, są niegościnni, szorstcy w obejściu i fanatyczni pod względem religijnym, ale ochędożni i pracowici; stopień wykształcenia wyższy jest niż w Nubii. Z plemion przybyłych mieszkają na północy Sogawah, Bideajat, Biszarin (Berberowie); na północo-wschodzie plemiona Fulbe i Homr; na zachodzie Massalat (po części jeszcze niepodległe szczepy murzyńskie na granicy Wadai); rozproszone wszędzie grupami Takariry czyli Takrury (rolnicy z Wadai); w przeważnej liczbie Arabowie z pokolenia Tundżur w górach i w południowej okolicy El-Faszer i Bagara. Arabowie utrzymali się po większej części w czystości krwi bez zmieszania się z innemi plemionami i odznaczają się jaśniejszą barwą skóry i regularnemi rysami. Panującą religią jest Islam, który się tu ugruntował w połowie XVII wieku. Przemysł nie ma wielkiego znaczenia Oprócz rolników i ogrodników są tkacze i prządki, farbiarze, garbarze i kowale; wyrabiają tu groty do dzi-rytów, strzały, łuki i grube narzędzia rolnicze; bardzo też rozwiniętą jest sztuka wyplatania; towary europejskie i amerykańskie były dawniej w dość znacznej ilości wprowadzane, mianowicie, tkaniny. Przed powstauiem pierwszego mahdiego, I). F. stanowił główne targowisko dla handlu z Sudanem. Wielkie karawany dążyły tamtędy na

Wschód, przez Kordofan do Egiptu. Przedmiotami wywozu były: kość słoniowa* gumma, pióra strusie, skóry bydlęce, oraz miedź, pochodząca z krain położonych na południu od F., jako też niewolnicy. D. F. dzieli się na prowincye: środkową czyli górską, Darra, i na leżące dokoła niej w kierunku stron świata: Tokonawi (na półn.), Abu-Dali (wschód), Dar Abu Uma (połud.), Dar Abu Dima (połud.-zach.), El Gharb (zachód.). Stolicą kraju jest El F as z er, leżące nad stawem Tendelti, na wysokości 737 m., odległe na 2 y.₂ dni drogi na wschód od podnóża gór Marrah, na piaszczystej, skrapianej wodami strumienia, równinie; miasto, zniszczone podczas wojny w r. 1874. zostało Odbudowane na nowo. W odległości jednego dnia drogi na północo-zachód od El Faszer leży Kobeh, niegdyś najludniejsze i najważniejsze miasto D. F-u. Stąd wychodziły karawany do Sint i Dongoli w Wyższym Egipcie, a przez Kakabieh (1 007 m. nad p. m.) do Wadai i Bornu. — Właściwym założycielem państwa D. F- u był Delii albo Dali (około 1500 roku). Mahometanizin wtargnął tu za panowania Soliinana Solona (1596 —1637); za rządów Ahmeda Bokra (w XVIII w.) granice zostały rozszerzone aż do Mbara. Zna-nem się stało w Europie imię sułtana Abd-el-Rahman-el-Raszyda, zostającego z gen. Bona-partym w stosunkach dyplomatycznych w r. 1799 w przedmiocie dostarczania niewolników. Za rządów okrutnego i siejącego postrach jego syna, Mohameda el Fahal, Kordofan ponownie odpadł do Egiptu. Po nim nastąpił w 1839 r. syn jego, Mohamed Hassin, a tego następcą był w 1873 r. najmłodszy syn jego, Brahim. Zginął on w r. 1874 w bitwie pod Menawaszi z wojskami egipskiemi, •które były wkroczyły do stolicy i kraj zajęły. W czasie powstania Mahdystów, F-owie zbuntowali się przeciwko władzy Egiptu, uwięzili wielko-rządzcę i ogłosili swoją niezależność; lecz później musieli uledz despotycznemu panowaniu rzekomego swego wybawcy, mahdiego w Om-durmanie. Pierwszym Europejczykiem, który się dostał do D. F-u i trzy lata tam przebył jako jeniec, był Anglik Browne (w końcu XVIII w.). Sułtan później wzbronił każdemu białemu wstępu do swego państwa; jeśli się który zjawił, już nie mógł odzyskać wolności. Taki los spotkał w r. 1858 Francuza, Cuny. Nawet przedsiębrane wyprawy (jak np. Kinzelbacha i Mun-zingera w 1862 r., którzy się zatrzymali w Kor-dafanie) musiały być wskutek tego zaniechane. Lecz Nachtigal w podróży swojej z Wadai do Egiptu, przebywał w D. F-e od 1873 do 1874.— Porównaj: Szejka Mohameda Ibu-Omer-el-Tounsy Podróż do F-u (przekład francuski Perron’a, Paryż 1845); Pfund Listy z podróży z Kor-dofanu d o D. F-u [Hamburg 1878 (po niem.)]; Nachtigal Sahara i Sudan (3 tomy, Berlin i Lipsk 1879—89); Paulitschke Kraje Suda-

St. Rew.

CH = CH

CH = CH

CH = CH

pyrrol.

^0

/U

CH = CH

tiofen

\/

Jeżeli w metylo-furanie atom

fur ano wy C₄H₃0(CH.₂0H).

Furan czyli furfuran należy do związków organicznych, w których zamknięte łańcuchy polinetylenów składają się nietylko z atomów węgla, lecz zawierają jeszcze inne wielowarto-ściowe pierwiastki, zwłaszcza tlen (O), siarkę (S), azot (IV). Tego rodzaju połączenia przedstawiają zamknięte łańcuchy fur fu ran u C₄H₄0, tiofenu C₄H₄S i pyrrol u C₄H₄(NH), których skład odpowiada najprawdopodobniej wzorom:

CH^rCH

NH

CH = CH

furfuran

F. znajduje się w olejku drzewa sosnowego (produkt suchej destylacyi tego drzewa), w pierwszych produktach pędzenia smoły drzewnej itp.; powstaje też przy destylacyi cukru z wapnem. Stanowi płyn bezbarwny, ruchliwy, zapachem przypominający chloroform, wre przy 32°. Znane są związki pochodne F-u, a mianowicie me-tylo-furan (sylwan) C₄H₃0(CH₃), otrzymuje się podobnie do F-u; wre przy 62°, d winne ty lo-furan otrzymuje się podobnie do poprzednich; bezbarwny, jest cieczą ruchliwą o charakterystycznym zapachu, wre przy 94°, wzór chemiczny C₄H₂0(CH₃)₂. wodoru w grupie metylowej (CH.,) podstawimy wodoro-tlenera, wówczas otrzymamy alkohol

Sł. M.

Furaż (franc, fourragé) nazwa wojskowa paszy dla koni. Konie wojskowe żywione są o-wsem, sianem i słomą. Ilość paszy, zadawanej koniowi codzień, nazywa się racyą, szczegółowe zaś dania porcyami. Konie karmi siękil-kilka razy dziennie, jak najregularniej; największą porcyę koń wojskowy otrzymywać powinien po pracy, wieczorem, najmniejszą—przed pracą, rano. Racye dzienne bywają rozmaite, stosownie do tego, jakie konie się karmi: podczas pracy zwyczajnej czy też ciężkiej, w cza sie wojny. W Rossyi ustanowione są trzy klasy racyi dziennej. I klasa—5.425 lub 4.913 kg. owsa, 4.100 kg. siana, 1.640 kg. słomy; II klasa—4.238 kg. owsa, 4.100 kg. siana, 1.640 kg. słomy; III klasa—podczas pokoju: 3.523 kg. owsa i 8.200 kg. siana, podczas wojny: 5.625 kg. owsa i 6.150 kg. siana (funt równa się 410 gramom). Racyę dzienną I klasy otrzymują konie kawaleryi gwardyi i artylleryi gwardyi, przy-czem większą racyę owsa jedynie konie wierzchowe kirasyerskie i pociągowe artyleryi; racyę dzienną II klasy — konie kawaleryi i artylleryi liniowej, konie pułków i bateryj kozackich, konie pociągowe taboru technicznego artylleryi i in-żynieryi i dwa konie robocze w każdym szwadronie; racyę dzienną III klasy—pozostałe konie robocze oraz pociągowe taboru intendentury. Racye I klasy i racye III dla koni roboczych wydawane są przez okrągły rok, inne—przez 240 do 330 dni. Przez resztę czasu oddziały wojska otrzymują na każdego konia i na każdy dzień wartość 6 150 kg. siana w pieniądzach, przeznaczonych na wynajem łąk, skutkiem czego w Rossyi (i jedynie w Rossyi) konne oddzia^ ły wojska stoją przez 1- -3 miesięcy na trawie. W Niemczech ustanowione są inne zasady. Racye dzielą się na garnizonowe i marszowe. Ra-cya garnizonowa owsa jest pięcioraka: 1) 8.500 kg. (ciężkie konie pociągowe), 2) 5.500 kg. (konie kirassyerów, ułanów gwardyi, artyleryi konnej gwardyi i pociągowe całej artylleryi i taboru), 3) 5.250 kg. (konie lekkiej kawaleryi gwardyi, t. j. dragonów i huzarów), 4) 5.150 kg. (konie ułanów liniowych) i 5) 4.750 kg. (pozostałe konie). Racya garnizonowa siana jest dwojaka: 1) 7.500 kg. (ciężkie konie pociągowe) i 2) 2.500 kg. (pozostałe konie). Racya garnizonowa słomy (do podściółki i do jedzenia) wynosi 3.500 kg. Racya marszowa owsa jest dla ciężkich koni pociągowych o 700, dla innych o 500 gramów większa od garnizonowej; racya marszowa siana dla pierwszych taka sama jak i garnizonowa, dla drugich—o 1 kg. mniejsza, wreszcie racya marszowa słomy (tylko sieczki) stanowi połowę racyi garnizonowej. W Austro-Węgrzech jest jeszcze inaczej. Konie dzielą się na wierzchowe i pociągowe; racya owsa jest jednostką stałą, racye siana dzielą się na wielką, średnią i małą; słomę jako pokarm dają tylko w rzadkich wypadkach. Racya owsa wynosi 3.360 kg., wielka siana 5.600, średnia 4.500, mała 3.400. Koń wierzchowy, zależnie od ilości wymaganej odeń pracy otrzymuje: podczas pokoju 1 racyę owsa i średnią siana lub też 1 */₄ racyi owsa i małą siana, nadto do pościółki jedną racyę słomy (1 700 kg.) a podczas wojny — 1¹/t lub l³/₄ racyi owsa i 2.800 kg. siana. Koń pociągowy otrzymuje: podczas pokoju 1 ]/₄ racyi owsa, średnią lub wielką racyę siana i jedną słomy (nadto konie furgonowe otrzymują, gdy się od nich wymaga zwiększonej czynności, 850 gramów sieczki), podczas wojny zaś — 1 ‘/₂ lub 2 racye owsa i wielką siana. Zestawiając dane powyższe i wyrażając kilogramy w funtach, przekonamy się, że gdy większość kawaleryi niemieckiej otrzymuje podczas wojny racyę dzienną owsa (minimalną) w ilości 12⁴/₅ funta, kawalerya zaś au-stryacko-węgierska 12 */₃ funta (przy zwiększonej czynności 14 V₃), olbrzymia większość kawaleryi rossyjskiej otrzymuje 10’/₃ funta; natomiast koń niemiecki otrzymuje tylko 3³/₅ funta siana dziennie, austryacko-węgierska 6⁴/₅, rossyjskie zaś 10 funtów. Konie pociągowe artylleryi w Niemczech i w Rossyi zrównane są z końmi kawaleryi; w Austro-Węgrzech zaś—z końmi taboro-wemi intendentury. Racya dzienna owsa dla tych ostatnich wynosi w Rossyi 13 ³/₄ funta, w Niemczech 14³/a, w Austro-Węgrzech 3 2’/₃

p. M.

w Algyógy.

Füred. 1) Balaton F. miasto kąpielowe w węgierskim komitacie Zala, 145 m. nad p. m., w uroczej miejscowości, nad jeziorem Balaton, zdrojowisko ze słabą szczawą alkaliczno-solną, zasobną w kwas węglowy; bardzo na Węgrzech uczęszczaue. Urządzenia kąpielowe bardzo dobre; wskazane w lekkich zastoinach brzusznych. Z pożytkiem stosowane są tutaj kąpiele zimne w jeziorze, kąpiele mułowe, nadto winogrona i żętyca. Sezon kąpielowy od połowy maja do września, później kuracya winogronowa. Klimat łagodny, miejscowość zabezpieczona od wiatrów północnych. Zjazd roczny 2 500 osób. Stacya

kolejowa w Siofok, na linii Budapest-Prager-

Dr a. p

2) Tisza F. miasto w węgierskim komitacie Hevesz, na lewym brzegu Cisy, przy drodze żelaznej Debreczyn-Abony; w powstaniu węgier-skiem 1848—9 odgrywało rolę ważnego punktu

And. S.

E. Moj.

St. Rew.

T. D.

T. D.

lub (przy zwiększonej czynności) 16'²/₅, racya zaś siana—w Rossyi 15 funtów, w Niemczech tylko 3:t/₅, w Austro-Węgrzech 13:ł/₅.— W razie niedostarczenia furażu przez intendenturę oddziały wojska muszą go same gromadzić; czynność ta nazywa się furaż owani em. Ponieważ żołnierze przy furażowaniu rozpraszają się, przeto Francuzi nazywają atak kawaleryi w szyku rozproszonym: attaque en fourrageurs.— Lekka czapka, używana w niektórych armiach przez żołnierzy przy wykonywaniu czynności natury gospodarczej, np. w stajni, nazywa się furażerką.

Fürdögyogy, osada w Siedmiogrodzkim komitacie Hunyadzkim, ciepłe alkaliczne zdroje o temperaturze 25°C. Skromny zakład zdrojo-wo-kąpielowy; zjazd roczny bOO osób. Stacya kolejowa o 12 kilometrów w Szàsvâras na linii Budapeszt-Arad-Tövis. Właściciel zakładu, posiadacz obszernych włości, Friedrich Eskeles

Dr A. P.

hof.

strategicznego: 8 500 m-ców.

Furfooz, pod Dinant w Belgii. Sławne z jaskiń i skieletów ludzkich przeddziejowych, które tam odkryto. W r. 1872 Dupont zrobił ważne odkrycie pod F-em, gdzie istnieje cały szereg jaskiń (Trou Margite, Trou de Noutons, Trou du Frontal i in.), odkopując w warstwach dyllu-wialnych skielety ludzkie, długo-, krótko- i śre-dniogłowe, współczesne między sobą, gdyż znajdowały się w jednakowych warunkach. Najważniejszą jest Tron de Naulette oraz Trou du Frontal. W tej ostatniej, naturalnej pogrzebowej jaskini 16 skieletów odkrytych przez Du-ponta, okazało się należącemi do rasy odmiennej od znanych z innych wykopalisk dylluwialnych Antropologowie przyjmują, że należą one do końca dilluvium lub początku doby neolitycznej. Kształt czaszek jest zupełnie odmienny od typu Cro-Magnon i Neandertalskiego, ale czaszki te między sobą nie są, jak powiedzieliśmy wyżej, jednakowe, Czaszka mniej więcej krótka, okrągła-wa, albo mesaticefaliczna; wskaźnik główny, wedł. Mortilleta, średnio wynosi 80. Cechy innych kości mocno zbliżone do dzisiejszych. Jest to rasa dla Europy Zachodniej nowa i nie tubylcza. Broca przyjmuje człowieka z F. za wynik pierwszego skrzyżowania pomiędzy krót-kogłowcami typu Grenelskiego i pierwotną ludnością długogłową Belgii. Ras paleolitycznych jedni antropologowie przyjmują pięć: Cannstadt, Cro-Magnon, Truchère, Grenelle i F., inni łączą je w trzy zasadnicze: Kannsztacką, Kromaujońską i F., które miały następować po sobie w tym porządku, jak są tu wymienione.

Furfuryna, ob. Fumarowy kwas.

Furia gens — ród patrycyuszów w dawnym Rzymie, którego najsłynniejszą gałęzią jest rodzina Camillów. L. Furius Camillus, prawdopodobnie syn dyktatora Camilla, jako konsul, w 349 r. przed Chr. odniósł zwycięstwo nad Gallami; jako dyktator w 345 r. odznaczył się w wojnie przeciwko niektórym ich plemionom.—M. Furius Camillus, cenzor w r. 403 przed nar. Chr., wybierany sześć razy na trybuna wojskowego, pięć razy na dyktatora, był najsławniej szym Rzymianinem swego czasu. Za pierwszej swej dyktatury stanowczo pokierował oblężeniem Wej i zdobył je w końcu (395); zwyciężył też plemię Falisków. Oskarżony przez trybuna Apu-leiusa o ukrycie części łupów wojennych, ska zany wyrokiem sądu, poszedł n a wygnanie do Ardei. Lecz zdobycie Rzymu przez Gallów stało się powodem przywołania go i wyniesienia powtórnie na godność dyktatora (390); podanie głosi, że wydarł najeźdźcom łupy zabrane w stolicy; nazywano go drugim Romulusem, drugim założycielem Rzymu, ojcem ojczyzny. Trzecia jego dyktatura (389) zaznaczyła się wielkiem powodzeniem oręża rzymskiego przeciwko Wol-skom, Ekwom i Etruskom. Te przewagi oraz nowe zwycięstwo nad Gallami zjednały mu za szczyty tryumfu. Umarł na morową zarazę w r. 365.—M. Furius Camillus, konsul w r. 18 po nar. Chr., prokonsul Afryki w 28 r. Za swego prokonsulatu odniósł zwycięztwo nad Tak-farinatem i otrzymał zaszczyt tryumfu.

Furia (lex) de sponsu z r. 409 a. u. c. uwalniała poręczycieli, mianowicie sponsores i fideipromissor es po upływie dwóch lat od przyjętych obowiązków, ale tylko w granicach Italii. Według tej samej ustawy odpowiada każdy ze spółręczycieli tylko za część długu na niego przypadającą, bez względu na to, czy inni zostają w stanie wypłacalności.

Furia <Fufia) Caninia (lex z r. 761 a. u. c.) dotyczyła wyzwoleń niewolników w testamencie. Ustawa ta oznacza ilość niewolników, których można było wyzwolić testamento, w stosunku do ilości niewolników, zostających we własności spadkodawcy. Wyzwolenie musiało być wyrażone szczegółowo—nominatim. Ustawa ta została zupełnie zniesioną przez Justyniana,

T. D.

1812).

A. Pol.

T. D.

S. M.

T. D.

And. S.

Furia testamentaria (lex) (z r. 575 od załóż. Rzymu) ograniczała wysokość zapisów, zabraniając przyjęcia legatu przewyższającego 1 000 assów pod karą oddania w czwórnasób prze-wyżki nad tysiąc, gdyby zapisobierca więcej pobrał. Ustawa ta nie dotyczyła zapisów pozostawionych na rzecz bliższych krewnych zapiso-dawcy. Ustawę tę starano się jednakże różne-mi sposobami omijać i obchodzić.

Furina, ob. Fur rin a.

Furini Francesco, malarz włoski ze szkoły florenckiej (* około 1600 r. weFlorencyi—f 1649 tamże). Syn malarza, kształcił się pod kierunkiem ojca, a następnie pracował kolejno z Passignauo Bilivertim i M. Rosellim. W pracowni tego ostatniego zaprzyjaźnił się z G. da San Giovanni, któremu towarzyszył dla studyów do Rzymu. Spe-cyalnością F-go było ciało ludzkie, zwłaszcza kobiece; tematy do obrazów wybierał takie, w których mógł przedewszystkiem malować nagie postacie. Natura, wystudyowana z zamiłowaniem zmysłowości scen i postacie oddane z całym zapałem wielbiciela płci pięknej—cechują te obrazy. Adam i Ewa w raju, Andromeda, Trzy Gracye, a przedewszystkiem najsławniejszy z obrazów jego, Lot upojony przez swe córki (Muzeum madryckie), najlepiej charakteryzują mistrza i należą do świetnych płócien z zakresu miłości zmysłowej. „Uffizie” florenckie posiadają także pędzla F-go św. Cecylię i św. Katarzynę, traktowane zupełnie odmiennie. Obrazy te należą do nielicznych zresztą obrazów religijnych, jakie F. malował, przywdziawszy suknię zakonną i osiadł-szy w okolicach Florencyi na probostwie w Santo Sano. Nawyknienia jednak i rozmiłowanie w uprawianym dawniej temacie malarskim były silniejsze, niż inne względy, i obok skromnych obrazów religijnych, F. malował i nadal ciała ludzkie, z coraz większą perfekcyą.— Porów.

Baldinucci „Notizie de’ professori...” (Medyolan

s. s.

Furioso (włos.), wyr. muz., znaczy dosłownie wściekle, domyślił: grać ustęp muzyczny tym terminem opatrzony, to jest grać z wielkim temperamentem, z ogniem, z siłą i t. p.

Furiosus oznacza umysłowo chorego, który nie jest odpowiedzialnym za przestępstwo. W dawniej szem prawie rzymskiem robiono różnicę pomiędzy furiosi i dementes. Pierwsi zostawali pod kuratelą agnatów, drugim wyznaczał pretor opiekuna. Wieczny edykt Juliana nie zna tej różnicy. Ustanawia się kurator dla każdego umysłowo chorego. W chwilach ustąpienia choroby (lucida intervalla) ma dotknięty chorobą zdolność działania i czynność jego mogła być ważną. W szczególności może on w tym czasie być świadkiem testamentu (testis adhibere potest). W tym czasie może on też alienować bez zezwolenia swego kuratora. Od umysłowo chorych należy odróżnić tych, których władze umysłowe są tylko osłabione (insania, stultjtia).—Por. L. 40

D. 50, 17. L. 5 D. eod. L. 6. Cod. 5, 70. S a-vigny „System” § 112. Arnold Das gerichtliche Verfahren gegen Geisteskranke 1861.

Furipterus Bonap., rodzaj nietoperzy z plemienia owadożernych, z rodziny Nagonosycli (Gymnorhina s. Vespertüiones). Gatunek F. hor-reus F. Cuv. ciemno-brunatny; dł. 4 cm. Żyje w Ameryce Połudn.

Furius Ant lii an us, prawnik rzymski z III wieku po Chr. Napisał obszerny kommentarz do edyktu, z którego prawnicy z czasów Justyniana posiadali tylko pięć pierwszych ksiąg.

Z tych znajdują się excerpta w Digestach Ju-styniańskich (2, 14, 62. 4, 3, 40. 6, 1, 80).

Furka, przełęcz w Alpach Szwajcarskich, wiodąca z doliny górnego Reussu w dolinę górnego Rodanu. Wychodząc z Andermatt gościniec bity idzie zrazu doliną Reussu, lecz wkrótce zaczyna wić się ciągłemi skrętami, wznosząc się coraz wyżej aż do wierzchołka siodła, które leży na wysokości 2436m. nad p. m., jest to więc przełącz druga co do wzniesienia w Alpach po Stilfser - Jochu. W najwyższym punkcie drogi znajduje się hotel, wprost którego szczyt Furka-liorn sięga 3 020 m. Odtąd gościniec bieży skrótami coraz niżej aż do Oberwald nad Rodanem. Gościniec zbudowany 1863—65. W lecié bardzo ożywiony, zimą śniegiem zawiany i prawie nie uczęszczany.

Furlana, ob. F orla na.

Furlanie, ob. Fr y ul.

Furnarius Vieill. Garncarz. Ten osobliwy rodzaj wróblowatych, z plemienia krzykliwych (Cla-matores), dziób ma od głowy nieco dłuższy, lekko zakrzywiony; skrzydła średnio-długie. Ptaki te otrzymały nazwę od szczególnego sposobu budowania swoich gniazd. Prof. Herman Bur-meister, sławny podróżnik po Brazylii, pierwszy opisał osobliwe obyczaje tych ptaków. Miejsce na gniazdo wybierają one zwykle na poziomej gałęzi. Samiec razem z samicą naprzód zakładają fundament z gliny i błota, lepiąc bryłki wielkości kuli karabinowej. Gdy fundament ten ma już z górą 20 cm. długości, wtedy po obu stronach wznoszą zrąb na 5 cm. wysoko, odgięty cokolwiek na zewnątrz. Następnie zaprzestają na jakiś czas budowy, czekając, aż ten mur wyschnie. Gdy to nastąpi, budują dalej, nachylając stopniowo zrąb ku środkowi, a gdy znowu wyschnie, zasklepiają go z góry. W jednym wyższym boku pozostawiony jest okrągły otwór do wylotu, wysoki około 8, szeroki 5 cm. Otwór ten, gdy staniemy naprzeciw niego, znajduje się zawsze z lewej strony gniazda. Wewnątrz zrąb jest pionowy, na zewnątrz zaś łukowato wygięty. Gotowe gniazdo podobne jest do leżącego melona, a we środku do pieca piekarskiego. Miejsce do wysiadywania jaj oddzielone jest małą przegrodą, do połowy wy -sokości komory sięgającą, dno zaś ma polepę ubitą z gliny i wysłaną trawami i puchem na-

Żyje w Brazylii.

Furneaux, grupa wysepek we wschodniej części cieśniny Bassa, na pn. w. Tasmanii. Obszar 2 070 km. kw.: liczba mieszkańców nie

Furol czyli furfurol (ob. Furan), jest to dochodzi 300. Największa z wysp—Flinders, po- aldehyd furanowy C₅H₄0₂=r:C₄H3 0.CH0. Powsta-mniejsze—Barren, Clarke i inne. Wyspy F. dzie- je przy działaniu niezbyt mocnego kwasu siar-li od Tasmanii cieśnina Banksa. Są one ska- j czanego na węglowodany, nadzwyczaj łatwo z ara-liste, piaszczyste, jałowe. Ludność trudni się binozy i ksylozy, od których F. może być wy-połowem płetwonogieh i mew. Wyspy F. od- prowadzony drogą prostego odczepienia wody: krył w r. 1773 towarzysz Cooka Furneaux; C₅Hl0O₄—3H₂0=C₅G₄0₂. Dla tej prostej przybyły one ostatniem schronieniem wygasłych j czyny F. znajduje się naprz. w olejku fuzlowym

I (w bardzo zresztą nieznacznej ilości). Jest to Fumes (po flamandzku Veurne), miasto ciecz oleista o przyjemnej woni. Na powietrzu w Belgii, stolica okręgu administracyjnego we przybiera barwę brunatną; wre przy 162° i ma Flandryi zachodniej, oddalona o 5 km. od morza cechy aldehydu. Bardzo łatwo rozpuszcza się Północnego; liczy 5 577 mieszk. Stacya drogi w alkoholu, trudniej w wodzie, żelaznej z Gandawy do Dunkierki, w węźle kanałów Dunkierka, Berges, Loo i Nieuport. Prowadzi wielki handel zbożem i bydłem; ma fabryki koronek, cegieł i dachówek.— Na widowni dziejowej F. ukazuje się w wieku IX, w epoce najścia Normannów. W r. 1297 miasto było wodzenie, t. j. nadzwyczajne, zdobyte przez wojska Filipa Pięknego, w 1646—

Ludwika XIV, w 1744 — Ludwika XV. W pobliżu F. znajdowało się niegdyś opactwo Du n es, założone w r. 1109 przez św. Legera, zburzone podczas zamieszek religijnych w 1566. Część krainy pomiędzy morzem, rzeką Yser i granicą, zwana Veurne-A mb ach czyli kasztelania Fur-n e s ka, odznacza się wielką żyznością. Z budowli dawnych najcelniejsze są: kościół św. Walpurgi, założony r. 1030, ale dotąd nie dokończony; kościół św. Mikołaja z w. XIV; piękny ratusz z w. XVI i pałac sprawiedliwości w stylu re-

w. J.

skich.

Sk.

sion; tam składa samica dwa do czterech białych jaj, które samiec i samica na przemiany wysiadują. Jest około dziesięciu znanych gatunków tego rodzaju ptaków.—F. rufus D’Orb.: z wierzchu cynamonowo - brunatny, lub rdzawo-czarny. Spód ma jaśniejszy. Lotki szaro-bru-natne; gardło białe; za oczami prążki rdzawo-żółte. Sterówki rdzawo żółto-czerwone. Długość ptaka 19 cm., skrzydeł—10 cm., ogona—7 cm.

S M.

już Tasmańczyków.

nesansowym.

Furnival Fry d ery k Jakob, historyk literatury angielskiej (* 1825 w Engham), położył zasługi nieocenione jako badacz staro-angiel-skiego języka i piśmiennictwa i jako założyciel kilku towarzystw naukowych, a mianowicie: Englisch Text-Society (1864); Chaucer-Society (1768); Shakespear-Society (1874); Browning-Society (1881); obok tego zaś wydał wiele dawnych zabytków literatury angielskiej, jak np.: „Saint Graal etc. in English verse by Henry Lonetych” (Londyn 1861—63, w 2-cli tomach); „Walter Maps Queste del Saint Graal” (tamże 1864); „Perry’s folio Ms of ballads” (t-że 1867 — 68, w 2-ch tomach); „Ballads from manuscripts of the condition of Tudor England 1520—50” (t-że 1868—72, w 2-ch tomach); „The Batee’s book” (t-że 1868); „Shakespear’s England” (t-że 1877); „Six text prints of Chaucer’s Canterbury Tales” (tamże 1868 — 75, w 5-u tomach) i inne.

Fumo Giovanni (* 1 stycznia 1748 w Ka-puy — f 20 czerwca 1837 r. w Neapolu), znakomity pedagog muzyczny. F. kształcił się w kon-serwatoryum Neapolitańskiem di sant’ Ono-frio, w którein później sam był nauczycielem teoryi muzycznej. Z jego szkoły wyszli: Bellini, Mercadante, Costa, Lauro Rossi, bracia Ricci i wielu innych znakomitych kompozytorów wło-

Ą. Pol.

K. M.

Furorę (włos.), wyrażenie muzyczne używane w gwarze teatralnej; dosłownie znaczy: szaleństwo; w przenośni oznacza powodzenie nadzwyczajne danej kompozycyl muzycznej, śpiewaków, wirtuozów itd.: zrobić furorę — mieć szalone po-

A. Pol.

Furrer Jonas, prawnik i mąż stanu szwajcarski (* w Winterthur 5 marca 1805—f w Ra-gaz 25 lipca 1861). Syn ślusarza, otrzymał od swojego miasta rodzinnego zapomogę, która mu pozwoliła studyować prawo w Ziirichu, Heidelbergu i Getyndze; powróciwszy do Winterthur, osiadł tam jako adwokat. Rząd liberalny r. 1830 dopuścił go jako deputowanego do wielkiej rady zurychskiej; następnie został F. prezesem tejże rady, w końcu, po krótkiej przerwie, deputowanym m. Zurichu na sejm związkowy. W r. 1845 otrzymał od wyborców swoich mandat głosowania za wydaleniem Jezuitów; w tym okresie, który doprowadził do wojny Sonderbundu, odegrał wielką rolę; po przyjęciu konstytucyi związkowej z r. 1848 wybrany został do pierwszej rady związkowej, i pierwszy otrzymał tytuł prezydenta związku. Pozostawał aż do śmierci przy władzy wykonawczej zazwyczaj w departamencie sprawiedliwości, a podczas czterech lat swojej prezydentury—w departamencie politycznym. Pozostawił po sobie reputacyę męża stanu przekonań stałych, rozsądnego, mądrego.

Furrina, pisana czasami Purina, starożytna bogini rzymska, prawdopodobnie pierwiastkowo różna od Furyj (ob.), chociaż w ostatnich wiekach Rzymu starożytnego z niemi jednoczona (uawet przez Cycerona w „De deorum natura” (III, 46), posiadała w Rzymie, na prawym brzegu Tybru, gaj poświęcony (w którym się zabił

Kajasz Grakchus), kapłana odrębnego (flamen | tężna w kraju Uri, istniała w tej epoce, i jest Furrinalis) i dzień na uroczystość jej przeznaczony (25 lipca). Charakteru jej mitycznego dotąd nie wyjaśniono. — Por. „Ausführl.

Lexicon der griech. u. röm. Mythologie”, pod

J. K-

Sk.

wyr. Furrina.

Furs-Bielicki Zacharyasz Atanazy, władyka nominat chełmski, unicki, w połowie w. XVII. Pochodził z rodziny szlacheckiej, herbu Wąż, na Litwie; wstąpiwszy do zakonu Bazyliańskie-go unickiego, pozyskał wielkie względy u władyki włodzimierskiego, Józefa Mokosieja Bakowic-kiego, i został rektorem szkół we Włodzimierzu wołyńskim, t. j. scholastykiem, a następnie był namiestnikiem władyki, t. j. dziekanem-kazno-dzieją w katedrze, czyli pierwszym w niej pra łatem, przełożonym (vicarius in spiritualibus generalis). Wyniósłszy się tak wysoko, łatwo wyjednał sobie u kapituły dla rodziców swoich dzierżawę dwóch wsi kościelnych: Janowa i Rusowicz, i odtąd zaczął zaniedbywać się w swoich obowiązkach duchownych, częściej przesiadując na wsi u rodziców, niż przy katedrze. Władyka często go upominał, i raz wpadł w takie uniesienie, że go uderzył w głowę obuchem. F. rozgniewany, zabrał archiwa kapitulne, tudzież księgi z biblioteki biskupiej, i wyjechał do Janowa. Wtedy, niby-to w imieniu władyki, a właściwie na własną rękę, rozpoczął z nim wojnę zaciętą ojciec Benedykt Mokosiej Bukowiecki, członek kapituły Włodzimierskiej, i lżył go ustnie i piśmiennie, chciał rodziców jego wygnać z Janowa, włościan przeciwko nim podburzał, zboże przedane aresztował i na ciężkie straty narażał, obok tego zaś nieprawnie zajął w kapitule jego stanowisko. F. żapozwał go do metropolity, bawiącego wówczas w Warszawie. Metropolita, sprawę rozpatrzywszy, wydał d. 16 maja 1647 r. wyrok, zupełnie uniewinniający F-a i potwierdzający wszelkie jego prawa dawniejsze, za naruszenie ich, grożąc klątwą opor-. nym. Załatwienie sprawy, co do pretensyi Benedykta o rachunki, księgi i archiwa miało się odbyć na najbliższym synodzie. Ale F. opuścił Włodzimierz i przeniósł się do Chełma, gdzie został adlatusem władyki Metodyusza Terleckiego, a gdy w ciągu wojen kozackich Terlecki umarł (7 czerwca 1649), F. udał się zaraz do Warszawy starać się o biskupstwo, i król wistocie zamianował go władyką chełmskim. Niedługo wszakże F. cieszył się tern dostojeństwem, bo w pięć mięsięcy potem, rażony apopleksyą w gniewnem uniesieniu, dnia trzeciego życie zakończył, nie poświęcony na biskupstwo. — Porówn. J. Bartoszewicz w „Encyklopedyi S. Orgelbranda”.    *

Fürst Walter, bohater legendowy początków związku szwajcarskiego. Według podania miał być teściem Wilhelma Telia i reprezentować kanton Uri w czasie przysięgi Grütli w listopadzie 1307. Rodzina tego nazwiska, pO-rzeczą bardzo możebną, nawet prawdopodobną, że odegrała pewną rolę w usamowolnieniu kantonów „Leśnych”, ale niema na to dowodu piśmiennego, a z badań krytycznych Rillieta i jego następców nad początkiem Związku wynika, że kronikarze i historycy wytworzyli nieuzasadnio_ ną źródłowo legendę.

Fürst Juljusz, teolog ewangielicki i hebrai-sta, ur. 12 maja 1805 r. w Cerko wie w W. K. Poznańskim, um. 9 lutego 1873 w Lipsku; pochodził z rodziny żydowskiej; już jako chłopiec 12-toletni rozczytywał się gorliwie w literaturze hebrajskiej i rabinicznej, od r. zaś 1825 w uniwersytecie berlińskim poświęcił się studjom or-jentalnym i teologicznym; był czas jakiś w szkole rabinów w Poznaniu, następnie od r. 1829 prowadził dalej studja orjentalne, teologiczne i archeologiczne we Wrocławiu i 1831 w Halli. W 1833 w Lipsku habilitował się na docenta języków wschodnich, w 1839 otrzymał w tymże uniwersytecie lektorat (od r. 1857 „Lector pu-blicus”) i oddał się zupełnie hebrajszczyźnie, a mian. językowi hebrajskiemu, egzegiezie Starego Testam. i literaturze biblijnej. W r. 1864 został mianowany profesorem języka aramejskie-go i języka talmudu. Był dobrym znawcą literatury i filozofji żydowskiej, zwłaszcza pobiblijnej; mniej zasłynął jako teolog. Szereg prac jego: „Lehrgebäude der aramäischen Idiome” (Lipsk

1835); „Perlenschnüre aramäischer Gnomen und Lieder” (t-że 1836); „Librorum Sacroruin Vete-ris Testamenti Concordantiae hebraicae et chal-daeicae” (t-że 1837—40); „Die Sprüche der Väter” (t-że 1839); „Die israelitische Bibel” (Berlin 1838), tj. przekład biblji, dokonany z oryginału wspólnie z Zunzem i Sachsem w Berlinie i Arnheimem w Głogowie. Od r. 1840—50 wydawał czasopismo „Orient”, poświęcone historji i literaturze żydowskiej. Prócz tego wydał: „Hebräisches u. chaldäisches Schulwörterbuch über das Alte Testament” (Lipsk 1841; nowsze wyd. 1877, przedruk tegoż 1882); „Das Buch Joze-rot” (t-że 1852), jako chrestomatję ciężkiego stylu modlitw «Pijjutim»; wydał także nowe opracowanie Winera „Chaldäisches Lesebuch” (wyd. 2, Lipsk 1864); „Geschichte des Karäertums” (t-że 1865); „Der Kanon des Alten Testaments” (t-że 1868) Główne zaś jego dzieła, oprócz przytoczonych wyżej Konkordancji, są: „Die jüdischen Religionsphilosophen des Mittelalters” (Lipsk 1845, 2 tomy); „Kultur und Literaturgeschichte der Juden in Asien” (Lipsk 1849 t. 1); „Bi-biiotheca Judaica” (t-że 1849—63, 3 tomy), cenna praca bibliograficzna; „Hebräisches und chaldäisches Handwörterbuch über das Alte Testament” (Lipsk 1851; 2 tomy 1857—61; wyd. 3-e,. Ryssla, 1876, 2 t., przetłumaczone na angielski przez Davidsona; wyd. 5-e t-że 1885) i „Geschichte der biblischen Litteratur und des jüdisch hellenistischen Schrifttums (t-że 1867—70, 2 to-

my). Wiele z tych prac F-a ściągnęło na siebie silne zarzuty i napaści spółczesnej krytyki, szczególnie zaś językowe badania porównawcze.

A. Pol.

jij

w. J.

tern. Herbem tym pieczętowała się westfalska rodzina Fürstenbergôw, osiadła w XVI wieku w powiecie Wendeńskim w Inflantach Polskich.

(Siebmâcher „Allg. Wapp.” T III, 11, str.

99; Bo r ko wski).

Fürstenberg — nazwa wielu miejscowości w Niemczech. 1) F. nad Odrą, miasto w regen-cyi Frankfurckiej (powiat Guben), na lewym brzegu Odry, nad kanałem (Odra - Sprewa); sta-cya drogi żelaznej. W r. 1890 F. n. Odrą miał 4 021 m.; huta szklana, kopalnia węgla brunatnego, cegielnie i t. p.—2) F. meklenburski, miasto w w. ks. Meklenbursko-Strzelickiem, leżące między 3-ma jeziorami. W r. 1890 miało 2 405 m. Znajduje się tam zamek wielkoksiążęcy z ogrodem; sąd pokoju.—3) F. badeński, miasteczko w w. ks.

Badeńskiem, u stóp Fürstenbergu, ze zwaliskami ( ne beneficya w Niemczech, był również wier-

A. A. K.

Fürstenau Maurycy (* 26 lipca 1824 r. w Dreźnie—f tamże 25 marca 1889 r.) znakomity flecista, oraz pisarz muzyczny. Od 1842 r. F. był członkiem kapeli królewskiej w Dreźnie, od 1852 kustoszem prywatnych zbiorów królewskich, a od 1858 nauczycielem gry na flecie w konserwatoryum Drezdeńskiem. Napisał: „Beiträge zur Geschichte der Königlich sächsischen musikalischen Kapelle” (1849); „Zur Geschichte der Musik und des Theaters am Hof zu Dresden” (2 tomy, 1861—2); „Die Fabrikation musikalischer Instrumente im sächsischen Vogtland” (1876, do współki z Bertholdem), oraz wiele artykułów muzycznych, zamieszczonych w Eneyklo-pedyi Mendla i różnych pismach.

Fürstenberg. Herb polski. Na tarczy w polu złotem dwa poprzeczne pasy czerwone, jeden pod drugim. Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwa piorą bażańcie złote, z dwoma pasami czerwone-mi poprzecznemi. Labry czerwone podbite zło-

Iw

JO

TTrTnTT'/^w'l

Fig. 82. Fiirstenherg, herb.

D.

zamku rodziny tegoż nazwiska.—4) F., miasto w ks. Waldeck.—5) F. w ks. Brunświckiem, wieś fabryczna.

Fürstenberg, nazwa dwóch rodów niemieckich; pierwszy z nich—hrabiów, później książąt na F-u, pochodzi ze Szwabii, dragi—baronów, później hrabiów na F-u, z Westfalii. Pierwszy wywodzi się od hrabiów Urach, którzy w połowie XIII wieku zbudowali w Czarnym-Lesie zamek F. Trzeci syn hrabiego Urach, Egona V, Henryk, dostał F. i Willingen, brat zaś starszy wziął Freiburg (w Bryzgowii). Henryk zatem (f w 1284) był założycielem rodu F-ów. Rozmaite jego gałęzie zjednoczyły się w 1559 r. w osobie Fryderyka III, którego synowie znów dali początek innym liniom, mianowicie Krzysztof Kintzigthalskiej, Joachim Heiligenberskiej. Linia Kintzigthalska podzieliła się na linię Moes-kirch (wygasłą 1744) i linię Stuhlingen; ta druga trwała przez czas długi; przedstawiciele jej stali się spadkobiercami linii Heiligenberg, która w roku 1667 otrzymała prawo należenia do Kollegium książąt św. państwa Rzymskiego. Z wygaśnięciem jej dobra książęce z przywilejami przeszły na linię Kintzigthal-Moes-kirch, następnie na linię Stuhlingen, która potem podzieliła się na linię książęcą i linię Landgrafów; założycielami ich byli: Józef Wilhelm Ernest f 1762 i Ludwik August Egon f 1759; pierwsza otrzymała w r- 1762 od cesarza przywilej, że wszystkim jej członkom służyć będzie tytuł książęcy, nie tylko wyłącznie księciu panującemu; obecnie linia ta ma trzy gałęzie: książęcą czyli szwabską F. Donauëschingen, której głową jest Karol Egon, generał pruski; gałąź książęcą F. Pürglitz, w Czechach, i gałąź książęcą F. Königshof. Linia landgrafów rozdzieliła się na gałęzie: Taykowitz, wygasłą w 1866 r. i Weitra, istniejącą dotychczas. Księstwo F. zostało zinediatyzowane w 1806 roku i podzielone pomiędzy Austryę, Badenię, Wirtemberg i Hohenzollern. Obejmowało ono przeszło 2 000 km. Q ze 100000 mieszk.; w skład jego wchodziły: hrabstwo Heilingenberg, landgrafstwa Stuhlingen i Baar, państwa Jungnau, Trochtelfingen, Hansen i Moeskirch. Wybitniejsze osobistości z rodu F-ów pochodziły wszystkie z linii Heiligenberg: hrabia Egon VII (1588 — 1535) dowodził wojskiem cesarskiem pod Mantuą (1629), a prawem skrzydłem wojsk Tillego w bitwie pod Lipskiem. Syn jego, Franciszek Egon (1625— 1682), biskup Sztrasburski, służył polityce Ludwika XIV w r. 1668 i podczas wojny w Hollan-dyi sprawował interesa elektóra Kolońskiego. Wygnany z państwa (1675) został przywrócony na stolicę biskupią w Strassburgu przez Ludwika XIV w 1681 r. Brat jego, Wilhelm Egon (1629 —17Ö4), minister elektora Kolońskiego, Maksymiliana Henryka, księcia - biskupa Leodium, posiadający, podobnie jak brat jego starszy, licz

St. Rew.

(Berlin 1868).

Fürstenfeld, miasto w austryackim kraju koronnym Styryi, w hetmaństwie Feldbach, nad rzeką Feistritz, dopływem Raabu, blizko granicy

ka wyrobów tytoniowych.

Pürstenhof, osada w austryackim kraju koronnym Styryi, 533 m. nad p. m. Zakład wodoleczniczy; jest instytutem zamkniętym, dowolnej kuracyi niedozwalającym. Właścicielem i kierownikiem zakładu dr Czerwiński, nadto dr Kupferschmidt. Ścisły regulamin obowiązuje wszystkich chorych; opłata od 150 do 280 guldenów miesięcznie. Zakład ten, około lat 30 istniejący, leży w kotlinie, od wiatrów wysokie-mi górami zabezpieczonej; klimat umiarkowany; posiada możność współczesnego pomieszczenia do 100 pacyentów; studnia i rezerwoary dostarczają wybornej wody o temperaturze -f- 5 do 8° C. Urządzenia dają możność stosowania każdej kąpieli w pokoju chorego. Zakład otwarty przez cały rok, odwiedzany przeważnie przez Polaków. Stacya pocztowa i telegraficzna w miasteczku Kapfenberg, o 1 200 kroków odległem; tamże i stacya kolejowa.

Fürstenstem, zamek i siedziba rodowa ordy-nacyi w powiecie Wałbrzyskim (Waldenburg), re gencyi Wrocławskiej (Szląsk pruski); urocza miejscowość; należy do księcia Pszczyny (Pless), hrabiego rzeszy v. Hochberg-Fürstensteina; biblioteka, zbiory przyrodnicze i przedmiotów sztuki. Najdawniejszy zamek w F. założył 1148 r. Bolesław IV.

bliżu węgiel, brunatny.

nym sługą Ludwika XIV; był biskupem w Metz w 1663 r. W r. 1674 cesarz kazał .go pochwycić, zawieźć do Neustadt, osądzić i skazać na śmierć, lecz nuncyusz papieski zapobiegł wykonaniu wyroku; pokój Nimweski wrócił mu wolność. Ludwik XIV wyniósł go na stolicę biskupią w Strassburgu w 1682 r. a później w 1686 wyjednał mu kapelusz kardynalski i mianował go koadjutorem Maksymiliana Henryka na arcy-biskupstwo Kolońskie w 1688, wreszcie polecił wybrać go na arcybiskupa w tymże roku. Wojna zmusiła go szukać schronienia we Francyi, gdzie otrzymał opactwa Saint Germain-des Prés i Fécamp. Syn jego, Antoni-Egon, książę F. (1656—1716), był ulubieńcem elektora Saskiego, Augusta Mocnego, który, zostawszy królem polskim, powierzył mu zarząd Saksonii. Westfalska linia F-ów w początkach wieku XIII posiadała zamek F. nad rzeką Ruhr, dostarczyła wielu członków zakonowi Kawalerów Mieczowych w Inflantach; w XVI wieku dała początek w Kur-landyi gałęzi swego rodu, która wygasła w 1780 r. Linia niemiecka otrzymała w r. 1660 tytuł baronów, a młodsza jej gałąź, reńska, w r. 1840— tytuł hrabiowski. Niektórzy z nich odznaczyli się w służbie elektorów duchownych, zwłaszcza Franciszek (* w 1729 w Herdringen w pobliżu Arnsberga—f w Münster 1811), wszechwładny minister elektora Kolońskiego, który wybornie zarządzał elektoratem i pozyskał sławę jednego ze znakomitszych mężów stanu w Niemczech.

Fürstenberg Maurycy (* w Berlinie w r. 1818— f w Eldenie d. 15 września r. 1872), zasłużony weterynarz. Nauki rozpoczął w berlińskiej szkole weterynaryi w r. 1840, ukończył w r. 1843, poczem zaraz został weterynarzem okręgowym w Soldinie; stanowisko to zajmował do r. 1848, w którym objął obowiązki korrepe-tytora w szkole weterynaryi w Berlinie. W r. 1850 mianowano go weterynarzem departamentowym w Lignicy na Szląsku, a w trzy lata później akademia rolnicza w Eldenie powołała go na nauczyciela; był nim do zgonu. W r. 1865 wydział lekarski w Greifswaldzie zaszczycił go dyplomem na honorowego doktora medycyny, W roku 1867 otrzymał F. godność profesora weterynaryi. Był jednym z najbieglejszych weterynarzy swego czasu i pracował dużo nad swą nauką; z licznych prac jego wyróżniają się: „Ueber die Steine und Concremente im Körper der Thiere” (w „Magazin für die gesammte Thier-heilkutide” T. X, XII, XIII i XXI); „Ueber Fettgeschwülste” („Maj.” T. XVII); „Die Krätzmilben der Menschen und Thiere” (Lipsk 1861 z 15 tabl.); „Die Milchdrüsen der Kuh” (tamże 1868) i „Die Anatomie und Physiologie des Rindes”

Dr J.P.

węgierskiej, przy drodze żelaznej Hartberg-Feh-ring; 1797 m. (1890 r.) wielka skarbowa fabry-

w. J.

Dr A. P.

W. J.

Fürstenwalde, miasto w powiecie Lebuskim (Lebus), rcgencyi Frankfurckiej, nad Sprewą, przy drodze żelaznej Berlin-Frankfurt (nad Odrą); 12.934 m. (189); początek niewątpliwie słowiański. Katedra, gimnazyum, szkoła żeńska, fabryki machin, chemikaliów, cegielnie i t. p.; w po-

w. J.

Fürth, m. w Bawaryi, 6 kim. na północo-zachód od Norymbergi, połączone z Norymbergą koleją konną- przy zlewie rzek Pegnitz i Re-gnitz; dochodzi tu kilka dróg żelaznych; 43 206 m. (1890); F. współzawodniczy z Norymbergą w przemyśle (wartki prąd rzek—motor—sprzyjał tu przemysłowi): towary „norymberskie” (zwierciadła, przyrządy optyczne, wyroby metalowe, meble, machiny, zabawki, ołówki i t. p.). Ożywiony handel. W pobliżu pole bitwy Gustawa Adolfa z Wallensteinem (r. 1632).

Furtum. W pojęciu prawa rzymskiego było każde bezprawne przywłaszczenie sobie rzeczy cudzej — furtum. Później rozszerzono pojęcie furti, gdyż nietylko przywłaszczanie sobie dla zysku cudzego przedmiotu (contrectatio rei alienae—furtum rei ipsius), ale i używanie rzeczy cudzej (furtum usus), niemniej też odjęcie posiadania przez właściciela temu, kto jest upoważniony do dzierżenia jego rzeczy (furtum possessionis). Trzy powyższe podziały kradzieży nie oznaczają trzech różnych jej rodzajów; albowiem podziały te powstały tylko ze względu

36

Plrcykl Powo®. Thistr. Zosw. 183. T. XXIII.

T. D.

W. J.

tu.

na przedmiot. Z drugiej strony ścieśniono pojęcie furti, odrzucając zdanie dawniejsze, jakoby i co do rzeczy nieruchomych F. miało miejsce. Również nie podciągano pod pojęcie furti rabunku {rapina), który uważano według prawa pretorskiego za występek (delictum) samoistny. Prawnicy okresu klasycznego określali F. jako świadome i bezprawne postępowanie z rzeczą cudzą ruchomą celem zbogacenia siebie (lucri faciendi gratia). Prawo rzymskie odróżnia kradzież jawną (furtum manifestum), jeżeli złodziej schwytany został na uczynku. Jeżeli go nie schwycono, to nie było furtum manifestum. Aby F. było manifestum, musiał być złodziej w dniu, w którem kradzież popełnił, schwycony. Jeżeli cechy furti manifest i nie zachodzą, wtedy jest furtum non manifestum, kradzież tajemna. W pierwszym wypadku wynosiła kara poczwórną wartość szkody zrządzonej {in quadruplum), przy F. non manif. podwójną wartość {in duplum—}\iż według ustawy XII tablic). Powodem {actor) jest ten, cuius interest rem salvam esse. Z kradzieży powstają dwa zobowiązania: jedno ma za przedmiot zwrot strat i szkód zrządzonych, drugie karę. Z pierwszego wypływa condictio furtiva, z drugiego actio furti. Obie skargi służą temu, kto przez kradzież stratę poniósł; jedna drugiej nie wyklucza, obie mogą być wyniesione przeciwko złodziejowi. Ponieważ w prawie rzymskiem obowiązywała zasada, że małżonkowie nie mogą się dopuścić kradzieży względem siebie, więc nie miała miejsca actin furti, lecz inna skarga, zwana actio rerum amotarum. Zasada ta nie ma miejsca w kodeksach nowszych. Dawne prawo rzymskie trzymało się zasady, że nie można się dopuścić kradzieży na rzeczach spadkowych {furtum lie-reditati non fit), dopóki przez dziedzica w posiadanie wzięte nie zostały. Jednakże cesarz Marek Aureliusz uznał przywłaszczanie sobie rzeczy spadkowej ze szkodą dziedzica za crimen expilatae hereditatis. Osoba taka popełnia czyn karygodny i jako zbrodniarz karana będzie. Dawniejsze prawo rzymskie znało i inne skargi, jak np.: actio furti concepti przeciwko temu, w którego domu znaleziono rzecz skradzioną, actio furti oblati przeciw temu, kto rzecz skradzioną u innego schował, actio furti proliibiti przeciw temu, kto się sprzeciwiał i nie dozwalał poszukiwania w swym domu rzeczy skradzionej, albo actio furti non exhibiti przeciw temu, kto podczas poszukiwania odnalezionej, a skradzionej rzecz wydać nie chciał. Skargi te wyszły z użycia z ustaniem zwyczaju poszukiwań prywatnych rzeczy skradzionej. Prawodawstwa nowsze karzą kradzież wedle prawa karnego, dlatego actio furti nie ma dzisiaj zastosowania. — Por. Gai III, 183 —-208, „Collatio legum romanarum et mosaicarum” VII; Paul. sent. II, 31; Inst. IV, I; Dig. 47,2; — Literat. Windscheid „Pand.” (II, § 452);

Puch ta „Institutionen” (II, §    277); So lim

„Instit.” (p. 393).

Furunkuł (łac. furunculus), po polsku Czyrak (ob.).

Fury-Hekla-Street, cieśnina między Ziemią Cockburne’a (zachodnia część Ziemi Baffina) a półwyspem Mellville’a (70° sz. pn.), w Ameryce arktyczuej; łączy kanał Foxa z zatoką Boo-tha; odkrył ją w r. 1822 Parry i nazwał mianami swych statków.

Fuiyant, nazwa tańca czeskiego w ruchu szybkim, z ostremi akcentami i zmianami tak-

A. Pol.

Furye; pod tern mianem weszły do mitologii rzymskiej bóstwa helleńskie, zwane Erinyami albo Eumenidami. Już Homer zna tak imię, jak i funkcye moralne Erinyj, nic wszakże o ich pochodzeniu ani liczbie nie mówi. Hezyod nazywa je córkami Nocy, i równie jak Gigantów, Nimfy melieńskie, wszystkie geniusze kary, pomsty krwawej, siły brutalnej, wyprowadza je ze krwi zranionego Chrouosa. Mitologowie zgadzają się powszechnie w uważaniu ich za usobienie chmur mrocznych, sprowadzających burzę; według Manhardta i Roschera wykład ten uznawać trzeba za ustalony naukowo, zwłaszcza, że epitety charakterystyczne, nadawane tym bóstwom przez poetów, którzy w utworach swoich zachowali najwierniej i sens baśni prastarych, i wszelkie attrybuty F-j, z rzadką ścisłością zgadzają się z tem pojęciem pierwotnem. Homer nazywa je rjspcKfoïTstç, t. j. te, które chodzą otoczone mrokiem; inne określenia oznaczają bieg ich szybki, dech pożerający; przedstawiają je unoszące się na mrocznych skrzydłach i miotające straszne, płomieniste spojrzenia. Węże, któremi wywijają w ręku, lub które zaplatają sobie we włosy, bicze, w które klaskają, a których razy do szaleństwa ludzi przywodzą, głos ich wściekły, podobny to do zajadłego szczekania psów, to do ryczenia byków, nogi ich miedziane, niestrudzone, od których ziemia tętni: wszystko to doskonale symbolizuje burzę, szalejącą pod niebem i wstrząsającą ziemię. Siedliskiem ich jednakże nie są niebiosa; mieszkają one w ciemnych głębiach Erebu, z którego wylatując, w państwo słońca mrok wnoszą. Są to bóstwa chtoniczne, t. j podziemne. Manhardt wykazał powszechne panowanie u Aryów wiary w złe duchy żeńskie z podobnemi attrybucyami. Z takiego pojmowania fizycznego E-j u poetów greckich wynikło wyobrażenie o ich funkcyach moralnych. Są one wykonawczyniami woli bóstw piekielnych, ogarami ciemności, które ścigać powinny, w rodzaju łowów fantastycznych, wielkich zbrodniarzy, wiarołomców, niewdzięczne, wyrodne dzieci; łącznie z tem stają się strażniczkami moralności, opiekunkami świętych praw, które rządzą rodziną, ochraniają słabych i biednych; są mścicielkami wszelkich zbrodni, przeciwnych porządkowi natury, wszelkich błędów, grożących zakłóceniem stosunków, ustanowionych wolą Zeusa pomiędzy istotami, bytują-cemi na tym świecie. Dla tego - to Eschylos stawia je na równi z Moirami (Molpai), z tą jedynie różnicą, że F. swą siedzibę mają pod ziemią, i że głównym ich obowiązkiem jest karanie przestępców. Niektórzy poeci liczbę ich do trzech tylko ograniczali (Alekto, Megiera i Tyzyfona), Eschylos w swojej Orestei wyprowadził na scenę chór pięćdziesięciu F-j i nazwał je, zgodnie z mniemaniem Ateńczyków, Eu-menidami, tj. życzliwemi. W nazwie tej poeta wyraził, według własnego przekonania, znaczenie filozoficzne ich istoty. Gdy we wstępie do „Choe-forów” Orestes mówi o ich ukąszeniach, rozdzierających ciało, nazywa je wściekłemi psami z piekła, o oczach krew sączących, podobnemi do harpij czarnych i ohydnych, to maluje istotę ich według pojęć pierwotnych religii barbarzyńskiej i według moralności, opartej na karach

wściekle ścigające Oresta-matkobójcę. History a zapisała wrażenie zgrozy, jaką przejęły one widzów w tragedyi Eschylosa. U Eurypidesa tracą E. boski swój charakter i swój wyraz plastyczny, stając się jedynie symbolicznem wyobrażeniem zgryzot sumienia. — H. O. Muller „Aischylos, Eumeniden” (1883); Naegelsbacli „Naehhom. Theologie” i „De religionibus Ore-steam Aeschyli continentibus” (1843); Preller „Griechische Mythologie”.    *

Fuiyer (franc, fourrier), podoficer, któremu powierzone są rozmaite czynności gospodarcze w kompanii, szwadronie i bateryi lub w sztabie, jako to: odbiór i podział żywności, opału, światła i pościeli; doglądanie ruchomości w koszarach i t. p. W razie wyruszenia oddziału z koszar, rzeczą jest F-ów przygotowanie dlań żywności i kwater; w tym celu F-y wysyłani są naprzód pod dowództwem oficera wraz z szeregowcami, dodanymi do pomocy i dla bezpie-

JS

si

:4a

r-

*<r

Vé

H/l

Fig. 83. Erinnya krępuje Perythoosa w świecie Podziemnym.

Fig. 84. Sisyphos pcha kamień w górę; przy nim Erinnya.

p. M.

A. Pol.

odwetowych; są to stare boginie, wbrew przeciwne Atenie i Apollinowi, bóstwom świetlanym miłosierdzia i oczyszczenia. Lecz zakończenie dzieła przedstawia nam je majestatyczne, otrzymujące od nowych bogów posłannictwo, żeby uświęcały przez karę tryumf sprawiedliwości, a razem, żeby zapewniły przebaczenie żałującemu za swe winy i złagodziły ekspiacyę przez pobłażanie. W taki sposób F. stały się w Attyce strażniczkami żyzności roli i sławy narodowej; kult ich jest związany z instytucyą areopagu, i właśuie w pobliżu tego trybunału, który położył koniec odwetom barbarzyńskim, wzniesiono im świątynię w Atenach. Niektóre inne miasta w Helladzie uprawiały kult analogiczny. Przeobrażenie się F-j w Eumenidy jest dziełem czasów, w których się wyrabiała w umysłach reli-gia moralna, nosząca miano Orfeizmu. W sztukach plastycznych F. najczęściej występują jako

czeństwa, i poprzedzają swój oddział na 24 godziny. F. nie jest odrębnym stopniem podoficerskim; wyraz ten służy tylko do oznaczania obowiązków, spełnianych przez danego podoficera. Nazwa ta przeszła z Francyi do wojska ks. Warszawskiego (ob. „Przepis musztry y obrotów dla piechoty francuskiej wydany roku 1791”, przełożony na język polski w 1811 r. z rozkazu ówczesnego ministra wojny, Józefa ks. Poniatowskiego dla użytku piechoty polskiej). W wojsku rossyjskiem F. zwie się kaptienar-mus (capitaine d’armes), w wojsku austryacko-węgierskiem Rechnungs-Unteroffizier, F. bowiem prowadzi rachunkowość w zakresie swych obowiązków.

Furyeryzm, ob. Fourier.

Fusa (łac.), w muzyce dawna nazwa nuty rozwiązanej. Niemcy zwali ją Fusel, Włosi Croma, Francuzi Croche, Polacy Fuza.

w. J.

Ferdynanda I.

Fusch, osada w austryackim kraju koronnym Styryi, 1143 m. nad p. m., znana także pod nazwą St. Wolfgangsbad, skromny zakład zdrojowo-kąpielowy; zdroje używane w celach leczniczych, wewnętrznie i na kąpiele, są poprostu wodą, spływającą z poblizkich lodowców. Bywa tu po 1000 osób: sezon od lipca do września. Koszta pobytu do 120 guldenów miesięcznie; stacya kolejowa Bruck. Poczta i telegraf w miejscu podczas pory kąpielo-

Dr A P.

E. D.

W. J.

Fusan, miasteczko portowe, na pd. wybrzeżu Korei, w pobliżu uścia rz. Hwam-dun-gang (=r Nak-tong) do cieśniny Brougbtona (część cieśniny Koreańskiej); 35°5’ sz. pn.; zrazu otworzono port Japończykom, następnie wogóle cudzoziemcom. W odległości 5 kim. od pierwotnego F. tubylców, powstał F. japoński (5 520 m. w r. 1892). W r. 1892 przywóz (miedź, przędza, zapałki, wódka i t. p.) wynosił 1 019 290 dolarów, wywóz zaś (ryż, skóry, kości, ryby, jedwab surowy i t. d.) 1 281 983 dolarów. Kommuni-kacya statkami z Szangłiai, Nagasaki, Czemulpo, Gensanem, Władywostokiem; połączenie telegra ficzne z Soiilem i Nagasaki; projektowana droga żelazna: Władywostok - Mukden-Söul-F. („Ostasien Flemming-Herrich Generalkarte”).

Fusaro, lago del, jezioro u nasady półwyspu Mizeńskiego, obramowującego zatokę Nea-politańską z zachodu; dawniej nazywało się

Acherusia; łączą je z morzem kanały; kasyno

w. J.

wej.

Fuscłl Gilbert i Remade, ob. Fuchs.

Fusgzyms (z niem.), oznacza w stolarstwie i ciesielstwie łatę lub listwę drewnianą, rozmiarów 2"X2", odpowiednio fazowaną (ob.), którą przybija się do podłogi przy samej ścianie w celu zakrycia niedokładnego dopasowania podłogi do ściany, a także dla łatwiejszego oczyszczania jej. F-y wyrabia się wyłącznie z drzewa sosnowego, przeważnie sposobem maszynowym, i używa się ich tylko tam, gdzie podłoga urządzona jest z desek sosnowych, klepek dębowych, oraz przy wszelkiego rodzaju posadzkach. Podłogi z innych materya-łów zrobione, jak: cementowe, asfaltowe, cegiełkowe i t. p., przy których mamy możność zachowania ścisłej łączności pomiędzy podłogą a ścianą, F-ów nie potrzebują.

Fusijama (Fusi-no-j a ma), wulkan na wyspie japońskiej Nipon (Hondo) w pasie wulkanów („pas Fusijamy”), który towarzyszy poprzecznej szczelinie, znajdującej się w miejscu spotkania się dwu głównych systematów górskich Japonii. F. znajduje się pod 35° 21’ sz. pn., na pd.-zach. od Tokio, na tle zatoki Suruga-wan, na granicy prowincyi Kai i Suruga; ma prawidłową postać głowy cukru, dosięga 3 745 (na nowej mapie Flemminga-Herricha 3 760) m. wysokości, służy za znak dla żeglarzy. Strefa uprawna na zboczu południowem, w prowin-cyi Suruga, z plantacyami herbaty sięga 600— 700 m., powyżej do 1 500 m. rozpościera się strefa bezleśna, kwiecista, nad nią obszar lasów dochodzi do 2 400 m.; wreszcie piętrzy się łysy szczyt, w ciągu 10-u miesięcy roku okryty całunem śniegowym; gdzieniegdzie tylko widzieć można rośliny o charakterze arktyczno-alpejskim. Średnica głównego krateru wynosi 400—500 m. głębokość zaś 178 m. Podczas trzęsienia ziemi, które nawiedziło Japonię w r. 1891, na wierzchołku F. utworzyła się rozpadlina długości 300 m., głębokości 200 m. Podług tradycyj japońskich F. wzniósł się w r. 286 przed n. Chr. Najsłynniejsze wybuchy miały miejsce w latach: 799, 863, 937, 1083, 1649, wreszcie w grudniu

r. 1707,—odtąd F. jest nieczynny. Charakte-rystycznem jest, że podczas ostatniego wybuchu F. wyrzucił olbrzymie ilości luźnych produktów, lawa zaś wylała się z bocznych kraterów pasorzytnych. F.—najwyższa góra Japonii— uważana jest tam za świętość; wizerunki jej spotykamy na papierze japońskim, na porcelanie, wyrobach lakierowanych. Pobudowano na niej świątynie i kaplice buddystyczne; w lipcu i sierpniu, kiedy niknie śnieg na F., dziesiątki tysięcy pielgrzymów buddystów wstępuje na świętą górą; po 8—9-godzinnej, dość łatwej, drodze pielgrzymi biało ubrani, trzymając wieńce z róż, witają wschodzące słońce, szepcąc modlitwy.

Fusinato Arnold (* 1817 r. w Schio. około Vïncenzy—f 1888 w Weronie), poeta włoski. Stu-dyował prawo w Padwie. Po skończeniu uniwersytetu zajmował się adwokaturą w rodzin-nem mieście, a jednocześnie pod różnemi pseudonimami ogłaszał poezye liryczne i satyryczne, przeniknięte zazwyczaj gorącym patryotyzmem i niechęcią do austryackich rządów we Włoszech. Jeden z jego wierszy wzbudził ogromny zapał w gronie oficerów włoskich, przebywających w Wiedniu i zwrócił uwagę władz rządowych. Zarządzono wskutek tego policyjne dochodzenie przeciw poecie, który uniknął mogących stąd wyniknąć następstw dzięki wybuchowi rewolucyi włoskiej. F. czynny wziął w niej udział i walczył na czele zorganizowanego przez siebie oddziału ochotników, a następnie uczestniczył w obronie Wenecyi przeciw oblegającym ją Austryakom. Po poddaniu się miasta żył jakiś czas na ustroniu z młodą małżonką (z domu Colonna), którą w tym czasie zaślubił. Utraciwszy ją, wkrótce ożenił się powtórnie w r. 1856 z piękną i utalentowaną poetką, Er minią Fuà (ob.). Od roku 1856 przemieszkiwał z nią we Florencyi, gdzie był kierownikiem teatru, a w r. 1870 przeniósł się do Rzymu, otrzymawszy tam urząd w sekretaryacie parlamentu włoskiego. Zbiorowo wydane jego poezye („Poesie”; Wenecya 1853—54) zaliczane są do najcenniejszych objawów nowszej liryki włoskiej i zawierają wiele zapału patryotycznego zespolonego z poważną satyrą w rodzaju Giustiego,

W. Gr.

poetki.

w. J.

Sk.

'*>7

oraz z dużym zasobem dosadnej werwy humorystycznej. — Szczególnie obszerniejszy poemat liryczny Student z Padwy ogromną sobie w całych Włoszech zjednał popularność. Niemniej-szą poczytnością cieszyły się też różne mniejsze utwory F-a, osobliwie wyborne, pełne wdzięku jego ballady romantyczne.

Fusinato Erminia albo Fu à Fusinato (* 1834 — f 1876), poetka włoska, małżonka poprzedniego. Pochodziła z bogatej rodziny żydowskiej. Otrzymała bardzo staranne wykształcenie w Padwie. W nader młodzieńczych latach wystąpiła ze zbiorem poezyj patryotycznych. Wkrótce potem, poznawszy Arnolda Fusinato, pokochała go serdecznie i przeszła na chrystya-nizm, aby zostać jego małżonką. W r. 1871 założyła w Rzymie wyższą szkołę dla dziewcząt, pierwszą tego rodzaju instytucyę świecką, poza-klasztorną, we Włoszech. Poezye jej (wyd. 1-e p. t. „Versi e fiori”, Padwa 1852; wydanie zupełne, Rzym 1879) bardzo wysoko cenione są we Włoszech, głównie ze względu na piękną swą formę i szlachetny nastrój. Natomiast nie odznaczają się oryginalnością i zbyt po akademicku przystosowane są do wzorów klasycznych; niekiedy tylko wyzwalają się z pod ich wpływu i wyrażają osobiste czysto uczucia i wrażenia

w. GL

Füssen. 1) Obwód w prowincyi szwabskiej, w królestwie Bawarskiem; 500.10 kim. kw., 16412 m. (1890r.).—2) Miasto obwodowe w obwodzie F.. wzniesione na 797 m., na granicy Bawaryi z Tyrolem, na lewym brzegu Lechu. F. ma znaczenie strategiczne, leży bowiem na drodze prowadzącej od wyłomu Lechu w Alpach algauerskich. Dochodzi tu z Oberdorfu kolej żelazna; 2 989 m. (1890 r.), katolików. Stary burg na wysokiej skale. Siedziba zarządu obwodowego, sądu pokoju; fabryki powroźnicze, zakłady wyrabiające kamienie grobowcowe (w pobliżu łomy marmuru); ożywiony handel z Tyrolem.

Füssli, ob. Füessli.

Fust Jan, złotnik i drukarz niemiecki (* w Monguncyi około r. 1410 — f w r. 1466). W r. 1455 wszedł w stosunki z Gutenbergiem i dostarczył mu potrzebnego funduszu na kupno materyału do jego drukarni, którą wspólnie z nim kierował przez wiele lat. W końcu jednak dwaj wspólnicy pokłócili się, i F. zażądał od Gutenberga (1455) zwrotu summy 2 000 florenów złotych, które był mu zaliczył. Gutenberg, nie mogąc jej oddać, musiał ustąpić swój zakład F-owi i Schaefferowi, którzy prowadzili go dalej i wydali w r. 1-157 Psałterz Moguncki, pierwszą książkę drukowaną, noszącą datę; w r. 1467, Biblię Moguncką i inne dzieła, które należą do rzadkości bibliograficznych. F. udał się następnie do Paryża, aby tam sprzedawać dzieła przez siebie drukowane i umarł na morową zarazę.

Fustel de Coulanges (N u in a D y O ni z y), historyk francuski (* w Paryżu 18 marca 1830— f w Massy, dop. Seine et Oise 12 września

1889). Nauki pobierał naprzód w liceum Karola W., potem w instytucie Massin’a, wreszcie w szkole normalnej, gdzie się przeważnie zajmował liistoryą, do której nabrał, zamiłowania po przeczytaniu nader cennego dzieła Guizota „La Civilisation en France”. W listopadzie 1853 r. został mianowany członkiem szkoły francuskiej w Atenach. Podczas pobytu swego w Grecyi zebrał materyały do sprawozdania o historyi wyspy Chios. W r. 1856 został mianowany profesorem w liceum w Amiens a w r. 1858 bronił publicznie w Paryżu przed fakultetem literackim tez swoich, mianowicie łacińskiej: „Quid Vestae cultus in instituas ve-terum privatis publicisque valuerit”; rozprawa francuska nosi tytuł: „Etude sur Polybe” (stu-dyum nad Polibiuszem) i ma na celu wykazać, jak w 11-gim wieku przed Chrystusem serce Greka było usposobione do podboju przez Rzymian, i w jaki sposób Rzym podbijał narody. W owym czasie wielki na niego wpływ wywierał Montesquieu. W r. J858 został powołany na profesora do liceum ś-go Ludwika w Paryżu, lecz zajmował to stanowisko zaledwie dwa lata; umysł jego potrzebował szerszego zakresu nauczania; przeniósł się zatem w r. 1860 do Strass-burga, gdzie objął katedrę historyi. W r. 1864 wydał najznakomitsze swe dzieło: „La Cité antique”, napisane w ciągu sześciu miesięcy na podstawie notât, któremi się posługiwał przy wykładach. Dzieło to, życzliwie przyjęte przez publiczność, nie prędko jednak dostąpiło uznania ze strony uczonych. W r. 1870 powierzono mu katedrę historyi starożytnej w szkole normalnej w Paryżu, w zastępstwie prof. Geffroy; w tymże czasie, według wskazówek Duruy’a polecono mu udzielanie lekcyi historyi cesarzowej Eugenii, lecz wybuchła w owym czasie wojna francusko-niemiecka położyła koniec tej naukowej zabawie monarchini. Po upadku Cesarstwa uzdolniony profesor pozostał na swern stanowisku jako zastępca prof. Geffroy w Sorbon-nie. Wreszcie, po długich zabiegach ze strony fakultetu literackiego, utworzono dla F-a specyal-ną katedrę historyi Wieków Średnich. Objął ją w r. 1879. W następnym roku został mianowany dyrektorem szkoły normalnej na miejsce Bervet’a; zaszczytną tę posadę przyjął wszakże niechętnie, ponieważ nowe obowiązki administracyjne, które spełniał z całą sumiennością, odrywały go od prac naukowych. Zapadłszy ciężko na zdrowiu, podał się do dymissyi, a po otrzymaniu jej i po powrocie do zdrowia objął napowrót Katedrę swoją w Sorbonnie. Ostatnie lata życia poświęcił na napisanie kilku dzieł, z których znakonrtsze są: „Recherches sur quelques problèmes d’histoire” (1885); „La Monarchie franque” (1888), „L’Alleu et le Do-

20 574 mieszkańców (r. 1887). Fuszymi do-W Nowych Poszukiwaniach mieszczą szło do wielkiego znaczenia z tej przyczyny,

maine rural pendant la période Mérovingienne” (1889).

się obszerne rozprawy: „Les origines du système féodal”; „Le Bénéfice et le Patronat pendant l’époque mérovingienne”; „La Gaule romaine”; „L’invasion germanique à la fin de l’Empire”; „La Transformation de la royauté pendant l’époque carolingienne.” Prace te, przez jednych wysoko cenione, innym dały powód do surowej krytyki; na namiętne te napaści autor odpowiadał również namiętnie. Zacięta ta polemika oraz nieustanna praca podkopały nareszcie i tak już wątłe zdrowie F-a. Napróżno w ciągu dwóch lat szukał ratunku w pobycie w łagodniejszym klimacie Południa. Zgasł w wiejskiej swej siedzibie w Massy, wycieńczony pracą, w wieku lat 59, z powszechnym żalem przyjaciół i ucz-

St. Rew.

W. J.

że aż do tego punktu mogą dochodzić statki „Wenecyi japońskiej”, miasta Osaka. F. dociera nieomal do Kioto i Otsu, dla których stanowi niejako przedmieście, a słynna Nara, dawna rezydencya, jest również stąd niedaleko. W r. 1868 była tu bitwa, która orzekła o losie tajkunatu.

Futa Dżalon, kraina w Sudanie wysokim, pozostająca pod protektoratem francuskim. Leży między 10° 30' a 12° 30' sz. pn.; granicząc na pn. i wsch. z Senegambią francuską i Sudanem francuskim, na pd. z Sierra Leone, na z. z Gwineą francuską („Rivières du Sud”) i portugalską; zajmuje 110 000 klm. Q.    F. jest

niów swoich.

Fustuarium supplicium oznacza karę śmierci, która według starodawnego prawa rzymskiego dotykała tego, kto śpiewał obelżywe pieśni (occentare). — Por. Cicero „De republica” (IV, 10);

4, 6). Dziwnie czuli byli starożytni Rzymianie na tę obrazę, ujętą nawet w formę wierszy. W końcu Rzeczypospolitej, a głównie za czasów cesarstwa, karano śmiercią żołnierzy za każde naruszenie dyscypliny wojskowej, za przewinienie przeciwko subordynacyi, przyczem bito winowajcę pałkami (fustes) dopóty, póki ducha nie wyzionął (Livius 28, 24).

Fusus Lam. Wrzecionek Waga Now., rodzaj mięczaków z rzędu brzuchopełzów przo-doskrzelnych ( Prosobranchiata ), z rodziny Trąborogów (Buccinidae). Muszla wrzecionowata z długim kolcowatym zakrętem; charakte-^ rystyczny w tej rodzinie, wyrastający z przodu kolec kanałowy, jest tu bardzo długi, prosty. Naliczono tego rodzaju 250 gatunków żyjących i przeszło 500 kopalnych w formacyi jurajskiej, a także eocenicznej i miocenicznej.—F. colus L.: kolec kanałowy nieco dłuższy, niż długość zwojów. Długość muszli 16 cm. W oceanie Indyjskim F. coloseus Lam. Dł. 30 cm., z czego dwie części wypadają na kolec kanałowy. W oceanie Indyjs. F. longissimus Lam. Muszla bardzo wydłużona; kolec nieco dłuższy od długości skrętów. Dł. muszli 25 cm. Żyje w Indyach Wschodnich.—F. morio Lam.: muszla czarniawa, z dwiema białemi nierównemi przepaskami. Kolec krótszy, niż skręt. Dł. 16 cm. W oceanie

S. M.

T. D.

Atlantyckim. (Dr. J. Leunis).

w. J.

dla handlu międzynarodowego.

w. J.

Futa Toro, obszar na lewym brzegu Senega-

wyżyną, na której przebiegają łańcuchy górskie (szczyty ich dochodzą do 2 000 m.); jądro ich stanowią skały krystaliczne, otaczają je młodsze formacye. Wyżyna jest obszarem źródłowym Gambii, strumieni i dopływów Senegalu, Rio Grande (=Rio Gęba) i innych. Strumienie za-„Tuscul.” (IV, 2); Paul, „Sententiae” (V, wierają wiele złota; wydobywają je tylko krajowcy; zresztą kraina jest zasobna w żelazo i miedź. Klimat znośny, nawet dla Europejczyków. Przepyszne lasy dostarczają drzew użytkowych: drzewa masłowego (gatunki rodzaju Bas-sia, z których nasion wyciskanym jest tłuszcz do jedzenia i zastosowań technicznych), kauczukowych, orzecha kola (Sterculia acuminata—nasiona na „kawę”, do żucia; monety); zresztą kraina rodzi ryż, kukurydzę, kawę, bawełnę, sezam (gatunki Sesamum, nasiona na olej), orzech ziemny (Ara-chis hypogaea, nasiona na olej); antylopy, dziki, słonie, małpy, strusie; z hodowanych — bydło; wszystkie te zwierzęta żyją bezpiecznie, ponieważ brak tam zwierząt drapieżnych. Pierwotnymi tubylcami byli murzyni Dżalonkowie ze szczepu Mandingo, których w połowie ubiegłego stulecia ostatecznie podbili fellahowie z Mas-siny: F. liczy obecnie z 600 000 m-ców; są to fanatyczni mahometanie, którzy mają w wielkiej czci swych marabutów („świętych”); trudnią się rolnictwem, pasterstwem, tką wełnę i bawełnę, wyrabiają narzędzia rolnicze; handel zapędza ich aż do Timbuktu lub Katsena (między Nigrem a Benue). U steru rządu stoi „almami”, co 2 lata obierany kolejno ze staroksiążęcych rodów Alfaja i Sorya. Miasto główne Timbo, słabo zaludnione (1 500 m-ców), ozdobione wielu „pałacami”; letnią rezydencyą jest poblizkie Sokokoro, w uroczej miejscowości; na pn. z. od Fusziki, miasto portowe w prowincyi ja- Timbo leży Fugumba, „święte” miasto, w którego pońskiej Echiu (Eczu), na wyspie Nipon (Hon- meczecie odbywają się uroczystości koronacyjne; do), nad rz. Szyrakawa, uchodzącą do zatoki inne znaczniejsze: Labe i Tuba, największe ze Tojama-wan morza Japońskiego; 19 000 m:; port wszystkich, gdzie wojownicy i podróżnicy wżytego miasta, Szynminato, w r. 1889 otworzono wają Allaha przed wyprawą w meczecie. Po ugodach przygotowawczych w r. 1888 objęła nad Fuszymi, śródlądowy port w prowincyi Ja- F. D. protektorat Francya. maszyro, w południowej części Niponu (Hondo),

W Japonii, na obu brzegach rzeki Udżyi-gawa; lu, w północnym okręgu Senegambii francuskiej;

Futrówka, wyłożenie szybu i rusztów w piecach wielkich cegłami ogniotrwałemi, skąd i sama czynność futrowaniem się zowie. F-ę zo-wią również koszulą lub płaszczem. Używana też jest F. w piecach płomień nych (ob.) oraz w retortach bessemerowskich do wyrabiania stali.

jest to przeważnie równina żyzna (proso, orzech ko. Oprócz konstrukcyi i sposobu założenia ziemny, Arachis hypogaea z nasionami na olej), F-y w ścianę, od rodząju samego okna, w F-nie lesista (drzewa tamaryndowe), zasobna w żela- umieszczonego, zależą jeszcze pewne dodatkowe zo, bydło, konie. Podbili tę krainę przed 400-u wykończenia F-y (ob. Okno), laty fellahowie; ci wrdz z mieszańcami (pierwotna ludność F.-|-fellahowie), zwanymi przez zwierz, kolonistów toucouleurs (two-colours—dwie barwy) stanowią ludność F., dochodzącą do 172 200 m., po największej części mahometań-ską. Wojenne placówki francuskie w F.: Da-

g a n a, S a 1 d e, Matam, wszystkie nad Sene-

w. J.

chel 1872 r.

galem.

E. D.

Futryna v. Futro (z niem.)jestto rama pomieszczona w otworze okiennym lub drzwiowym, do której za pomocą zawias lub innych urządzeń przytwierdza się właściwe zamknięcie otworu. Ze względu na rodzaj materyału, z którego budynek jest wzniesiony i sposób obsadzania, F-y różnego bywają rodzaju. Przy budowlach murowanych najczęściej używane są F-y z uchami v. wąsami. Są to ramy z bali 3"X6" złożone w ten sposób, że bale, górny i dolny, wystają poza ramę na 5"—6". Na ścianie, w miejscu, gdzie ma być otwór okienny lub drzwiowy, ustawia się F-ę pionowo, a następnie ramę obmuro-wywa się w ten sposób, aby ucha ramy całkowicie zamurowane zostały. W F-ach drzwiowych ze względu na próg (ob.) później zakładany, dolny bal ramy okazuje się zbytecznym, zastępuje go zwykle deska.calowa, natomiast dla lepszego umocowania w murze samej F-y w połowie ramy, na szpunt, zakładają się ucha tak zwane środkowe. Ażeby nie było szpar pomiędzy F-ą i murem często obijają F-ę wojłokiem (ob.) Jeżeli otwory okienne w budowlach murowanych w ten sposób są urządzone, że F-y zakłada się od wewnątrz budynku w gotowe otwory t. j. przy wszelkiego rodzaju F-ach t. z. cynkowanych, skrzynkowych, blej tram o-wych, wsuwanych, oraz przy zakładaniu okien z żelaza lanego lub kutego, ucha F. zwyczajnych nie mogą już znaleźć zastosowania, a dla umocowania F-y w murze użyć należy specyalnycli wąsów żelaznych z boku na zewnątrz F-y przybitych, które w murze zostają przytwierdzone. W budowlach drewnianych, z bali wznoszonych, słupy i rygle (ob.), tworząc otwór okienny lub drzwiowy, stauowią jednocześnie i F-ę; gdzie zaś ściany budowane są z okrąglaków, F-ę albo obsadza się w ścianie na szpunt (ob.) albo, w rodzaju blej tramu, przybija do otworu okiennego. W dawnych budowlach murowanych bardzo często dawane były F-y z piaskowca, a nawet i z marmuru; w nowszych spotyka się to rzad-

E. D.

Futrzec (Semnocebus), ob. Małpo-

Fux Jan Józef (* 1660 w Hinterfeld, w Sty-ryi — f 14 lutego 1741 r. w Wiedniu), słynny teoretyk i kompozytor muzyczny, przezwany „Palestryną austryackim”. W 1698 r. został powołany na organistę kościoła „Schottenstift” w Wiedniu, zarazem na kompozytora nadwornego. W 1715 r. zamianowany pierwszym kapelmistrzem dworu austryackiego. Jako kompozytor, był nadzwyczaj płodnym. Napisał 50 mszy, 3 Requiem, 57 nieszporów, 10 ora-toryów, 38 sonat, mnóstwo różnych utworów instrumentalnych i chóralnych, oraz 18 oper. Pierwszem przedstawieniem jego opery „Eliza”, dyrygował cesarz Karol VI. W czasie przedstawienia tej opery, gdy publiczność obsypywała oklaskami ukoronowanego dyrektora, F. stojąc za cesarzem, w zapale odezwał się głośno: „Jaka szkoda, że Najjaśniejszy Pan nie został kapelmistrzem!” — „Eh, mniejsza o to, mnie i tak nieźle się powodzi”—odpowiedział cesarz. Nie kompozycye wszakże muzyczne, lecz sławne jego dzieła teoretyczne: „Gradus ad Parnassum” (po łac. 1725 r., w Wiedniu, in folio) jego nazwisku zapewniło nieśmiertelność na kartach dziejów muzyki. Jest to bezwzględnie najlepsze i najobszerniejsze z dzieł traktujących o kontrapunkcie, jakie napisano przed wiekiem XIX; dziś nawet wielu kontrapunkcistów korzysta jeszcze z tego dzieła. „Gradus” został przełożony na język niemiecki przez Mitzlera w 1742 r., na włoski przez Manfredego w 1761, na franc, przez Denisa w 1773, na angiel. przez Prestona w 1791 r. Życiorys F-a, wraz z katalogiem tematycznym jego utworów, wydał L. Kö-

A. Pol.

Fuzelier Ludwik, pisarz dramatyczny francuski (* w Paryżu 1672—f tamże 1752). Układał przeważnie swoje sztuki dla teatru ludowego (Théâtre de la foire), który na schyłku XVII w. osiągnął w Paryżu wielką popularność, jako odznaczający się swobodniejszym tonem w przeciwieństwie do teatrów uprzywilejowanych, zmu-szuiiych stosować się ściśle do etykiety dwor-sko-arystokratycznej. W obronie przywileju tych właśnie teatrów parlament wydał postanowienie, zabraniające teatrzykom ludowym przedstawiania sztuk dramatycznych; wolno im było tylko wystawiać pantomimy bez słów. Niebawem wszakże wynaleziono oryginalny sposób obejścia tego zakazu. Teksty piosenek i kupletów, zastosowanych do gestykulacyi aktorów na scenie spisywano grubemi literami na zwojach papieru, które za pomocą szczególnego urządzenia rozwijały się przed oczami widzów przy odpowiednich, a znanych powszechnie melodyach,

granych przez orkiestrę, Widzowie chórem śpię- j U nas, za panowania Stanisława Augusta, istniał wali słowa, uzupełniające pantomimę sceniczną, w wojsku koronnem „regiment Fizylierów”. Zastosowane do takich przedstawień sztuki, zwa- W piechocie wojska Ks. Warszawskiego batalion ne „Ecriteaux” ulubione były powszechnie w Pa- składał się z sześciu kompanij: jednej grenadyer-ryżu i układane nieraz przez wyżej uzdolnionych poetów, pragnących w nich wywrzeć swą swobodną werwę satyryczną. Do liczby ich należał F., którego liczne większe i mniejsze utwory ogromną cieszyły się popularnością. Niektóre z nich: „Les noces de Vulcain”, „Les animaux raisonnables”, „Les amazones modernes” odznaczają się dość prawidłową budową i umiarkowanym tonem; pozostałe nacechowane są przeważnie jaskrawą humorystyką i wyuzdaną wesołością, szczególnie popularne arlekinady: „Arlequin Enée ou la prise de Troie”, „Arlequin baron allemand”, „Arlequin et Scaramouche”.

Sztuki te stały się wzorem późniejszych fars,

wodewillów i t. p. płodów teatralnej komiki fran-

W. G.

Fuzlowy czyli niedogonowy olejek. Przy fermentacyi alkoholowej 94 do 95% cukru rozpada się na spirytus etylowy i dwutlenek węgla:

Sł. M.

P. M.

stępne).

Fynje J. G. W., inżynier liollenderski (* 1822 w Arnheim), ukończył akademię wojskową w Breda w r. 1842, a w r. 1847 mianowany został inspektorem wodnym. Z rozpoczęciem budowy drogi żelaznej z Antwerpii do Rotterdamu F. zajmuje na niej stanowisko głównego inżyniera, następnie buduje koleje z Vlissingen do Ven-loo i z Utrechtu do Hertogenbosch. Energia i pomysłowość F-go w trudnych warunkach budowy,

cuskiej.

Gfiïïy₂0₆ = 2C.,H₅OH -f 2C0.₂

cukier spirytus winny dwutlenek czyli etylowy węgla

Produktami ubocznemi takiej fermentacyi są zazwyczaj: gliceryna C;îH₅(OH)₃ w ilości od 2.5— 3.6% i kwas bursztynowy C₄Hr0₄ (0.4—0.7%), ą także wyższorzędowe homologi spirytusu winnego, znane pod nazwą olejku fuzlowego, którego powstawanie da się objaśnić obecnością w cieczy fermentującej jeszcze innych mikroorganizmów, różnych od tych, pod których wpływem powstaje ferinentacya alkoholu etylowego. Główną część składową olejku fuzlowego stanowi spirytus amylowy (izobutyl-karbinol C₅HhOH); następnie znaleziono w nim: oba spirytusy propylowe (w przeważnej ilości izopropylowy), spirytusy normalny izobutylowy i butylowy trzeciorzędowy, normalny i optycznie czynny amylowy (metyl-etyl-karbinol), a czasem i homologi wyższe oraz etery złożone. Wyosobnienia powyższych spirytusów z olejku fuzlowego dokonano przy współudziale ich pochodnych bromowych. Alkohol zawierający 3% olejku fuzlowego jest dla organizmu trujący, zawartość od 0.3—0.6% nie jest szkodliwą. Oczyszczanie spirytusu od olejku fuzlowego nie jest . rzeczą łatwą. Częściowo udaje się to za pomocą przecedzania przez warstwę węgla drzewnego.

Fuzya, ob. Broń.

Fuzylier (Fizylier), gatunek piechoty. Nazwa ta powstała od karabinów skałkowych, zwanych we Francyi fusil (w Niemczech i u nas flintami), w które zaczęto uzbrajać piechotę francuską po zaprowadzeniu ich w kawaleryi (1645). Pułk „Fusiliers du roy” był pierwszym pułkiem, uzbrojonym całkowicie w karabiny (1671).

skiej, jednej woltyżerskiej i czterech „fizyler-skich” (ob. „Przepis musztry i t. d.” w artykule p. t. Fury er) i odtąd nazwa ta u nas znika. Podział piechoty na gatunki istnieje do dziś dnia w niektórych wojskach europejskich, jedynie ze względu na tradycyę, albowiem powszechnie uznana zasada wymaga, aby cała piechota była jednako uorganizowana, uzbrojona i wyćwiczona. Pułki fizylerów istnieją naprzykład dotychczas w wojsku angielskiem i niemieckiem, nadto w niemieckiem pułki gwardyi i niektóre gre-nadyerów (nr. 1 —12 i 89) mają po jednym batalionie fizylerskim (trzecim). Niemieckie pułki i bataliony fizylerów tem się różnią od innych, że posiadają czarne pasy skórzane: jest to zatem tylko czcza nazwa.

Fyens, ob. Feyens.

Fylarchos (^ôXap^oç), historyk grecki, według jednych źródeł pochodzący z Aten albo z Sycyonii, według innych z egipskiej Naukra-tis; żył około r. 210 przed Chr. O życiu jego żadne bliższe szczegóły nie są znane. Pisał on dalszy ciąg dzieł historycznych Hieronima z Kardyi i Durisa z wyspy Samos, i tak skreślił, według świadectwa Suidasa, w 28 księgach, historyę grecką, pod tytułem ' Iotoptat, od czasów wyprawy Pyrrhusa do Peloponezu, w r. 272, aż do śmierci Kieomenesa, w r. 220. Korzystał z niego pilnie Trogus Pompeius, szczególnie zaś Plutarch. Niepochlebny, choć w części również stronniczy, sąd o wiarogodności jego zdają w swych dziełach Polibiusz (II 56—63) i Plutarch: miał więc przedewszystkiem niesłusznie wielbić czyny Kieomenesa i jednostronnym się okazać względem Aratosa; wtrącał podobno także chętnie do dziejów historycznych epizody rozczulające, na efekt obliczone, szczególnie zaś sławił cnotę i poświęcenie kobiet. Według Suidasa F. pisał jeszcze o wynalazkach; były też jego prace mitologiczne, z których niejeden szczegół dochował Parthenios (ob.). Szczątki dzieł F-a zebrali: Lueht J. F., Lipsk 1836; Briickner, Wrocław 1839; Müller we „Fragmenta historicorum graec.” (t. I, str. 334—358, t. IV, str. 645, Paryż 1841).—Por. Sevin F. „Recherches sur la vie et les ouvrages de Phylarque w „Mein, de l’Acad. des Inscr.” (tom XI, str. 185 i na-

S. Drz.

i kolejowych swego kraju.

s. s.

otworzyły mu drogę w r. 1850 do zajęcia ważnego stanowiska przy budowie kolei południowych. W r. 1870 w nowo utworzonym mini-steryum handlu i przemysłu powołany został na dyrektora wydziału interesów wodnych, a w r. 1879 jako Obergeheimrath zajął najwyższe sta= nowisko w sprawach kommunikacyi wodnych

E D.

Fyt Jan, malarz ze szkoły flamandzkiej (* 1609 lub 1611 w Antwerpii—f 1661). Kształcił się w pracowni J. Van den Bercha, zwiedził Włochy i jakiś czas przebywał w Paryżu. F. był specyalistą w malowaniu zwierząt a po czę

ści kwiatów i owoców oraz martwej natury. Zwierzęta jego, zarówno żywe jak i martwe (zwierzyna), są wiernie kopiowane z natury, znać na nich sumienne studya anatomiczne. F. z zamiłowaniem badał nietylko kształty malowanych zwierząt, ale i ich zwyczaje i upodobania, i dlatego w odtwarzaniu umiłowanego przez siebie przedmiotu był wybitnym specyalistą, mogącym śmiało rywalizować nawet ze współczesnym mu Snydersem. Obrazy jego widzieć można w muzeach w Antwerpii, Brukselli, Monachium, Berlinie, w Wenecyi (Akademia) i w Paryżu (Louvre); pozostawił przytem wiele akwafort.

57

Encykl. Powsz. Ilustr. Zosz |B4. T. XXIII

Or jest siódmą z kolei literą w abecadle ła- I emskim; w polskim zaś, złożonym z 48-u znaków, zajmuje miejsce 17-te. W semickim zwie się gimel, tj. wielbłąd (prawdopodobnie od dawnej postaci hjeroglificznej tego zwierzęcia); stąd pochodzi i nazwa greckiej gammy F, z greckiego zaś powstało łacińskie C, którym naprzód oznaczano w piśmiennictwie starołaciń-skim brzmienie g, a następnie, od połowy wieku Ill-go przed Chr., przeznaczono znak ten dla brzmienia cichego k, a dla głośnego g utworzono odmianę tej litery, przez dodanie kreski poprzecznej, tj. G, iw tej postaci przeszła ona do innych piśiniennictw Europy zachodniej (ob. pod lit. C. Enc. X, 881). Znak ten wyobraża spółgłoskę g głośną czyli dźwięczną, tylnojęzykową, doraźną albo chwilową, to jest brzmienie, które powstaje wtenczas, gdy wydech powietrza z krtani, przy naprężonych i drgających akustycznie strunach głosowych, chwilowo zatrzymany przez zwartość, utworzoną pomiędzy tylną czyną tych zmian w obrębie polszczyzny jest częścią języka a miękkim podniebieniem, naraz ' naprzód zmiękczenie g przed następną samogł. z tej zwartości wybucha. Spółgłoska polska g . e lub i albo też przed spółgł. j, czyli upodnie-umiejscowiona jest na granicy między twardym biennienie spółgłoski g, z którego to zmiękczenia i miękkim podniebieniem, tj. podczas wydechu powietrza tylna część języka wznosi się do owej linji między jedną a drugą częścią podniebienia.

przed samogłoską i (np. ginąć, sługi). — Głoska g na końcu wyrazów i przed brzmieniami eichend ma brzmienie cichego k, np. róg twardy, dług spłacić, stóg siana itp.—W odmianach wyrazów czyli w deklinacji i konjugacji, jak również w słoworodzie czyli etymologji, pierwotne __ brzmienie g z biegiem czasu uległo różnym zmianom; jedne z tych zmian są pochodzenia prasłowiańskiego, tj. miały przyczynę swoją w okresie prasłowiańskim, jak zjawienie się brzmienia ż, obok pierwotnego g, np. sługa służyć, mogę może, strzegę strzeże, itp.; inne znowu są daty późniejszej, tj. powstały w okresie odrębnego rozwoju polszczyzny, jak zjawienie się brzmienia dz, obok pierwotnego g, np. sługa słudze, drogi droga drodzy, itp. [W języku czeskim mamy w tym razie spółgł. z, powstałą ze zmiękczenia (np. draga—draba—dradze); język rosyjski pozostał przy zmiękczeniu pierwotnego g na g' (np. sługa — sług'e, noga—nog'é)]. Przy-

w najdawniejszej epoce rozwinęło się ż\ nadto zmiękczenie późniejsze, z którego powstało dz. W dzisiejszym języku stosunek g do dz ma zastosowanie w deklinacji (droga—drodze), stosunek zaś g do ż—w konjugacji i w tworzeniu wyrazów czyli w etymologji (mogę — może, możność itp.). Wskutek takichże wpływów następujących brzmień podniebiennych (e, i, j) równie i grupa spółgł. zg uległa zmiękczeniu, a następnie przerodziła się w inną grupę żdż, np. mózg móżdżek, miazga miażdżyć. Ze zbiegu znowu spółgłosek gt (równie jak kt) przed następnym i w wyrazach takich jak mog-ti, bieg-ti itp. rozwinęła się w polskim spółgłoska c, stąd bezokoliczniki: biec, móc (jak piec...), jako też rzeczowniki: moc, pomoc, i inne pochodne z brzmieniem c.

Takie brzmienie wymawiamy w wyrazach przed spółgłoskami, jako też i przed samogłoskami twardemi a, o, u, ę, ą, np. gra, jagnię, gasić, godny, góra, gęś, gąbka; przed samogłoskami zaś miękkiemi, tj. przed i lub e, wymawiamy g miękkie czyli podniebienne; tworzy się ono przy położeniu języka bardziej ku przodowi posuniętym i wzniesionym do twardego podniebienia, np. w wyrazach: ginąć, drogi, zgiełk, gienjusz itp., oraz przed ą i ę w wyrazach giąć, gięty i pochodnych. Podniebienne g w pisowni polskiej wyrażamy przez g i przed samogłoską e (np. ogień, giermek, drogie) i przed ą i ę w wyr. giąć, gięty i pochodnych; oraz przez samo g j [W czeskim mamy tu w obu razach c (moc

towy.

T. K.

i pec), w rosyjskim c (pećb, mocb), w starosłow. U (mośtb, peśtb) i t. p.j Brzmienie głośne g zjawia się niekiedy zamiast cichego k przed • następnym głośnym, np. w wyrazach gwoli (= k woli), grzeczny (k rzeczy); w wyrazie zgrzyt i pochodnych grapa spółgłosek cichych sk (sta-ropol. skrzyt) zmieniła się na głośne zg\ w wyrazie znowu lekki pierwotne głośne g przed cichym k upodobniło się do k (pierwiastek jest leg-, lbg-, stąd poi. lżej, lżyć,...). Są to przykłady upodniebiennienia dźwiękowego czyli asymilacji fonetycznej.—Litery g w starej polszczyźnie, oprócz na oznaczenie brzmienia g, używano także na wyrażenie spółgłoski j przed następne-mi samogł. a, e, i, ę, np. przed oczyma mogima, gest, gim się syn narodził, gego oćec i t. p. Sposób ten pisania, spotykany w najstarszych zabytkach jęz. polskiego, w. XIV i XV-go, był naśladowaniem czeskiego, gdzie brzmienie j wyrażano w piśmie przez g od najdawniejszych czasów aż do początków w. XIX-go, wcześnie bowiem w języku czeskim spółgłoska g uległa zmianie na h (hlava, Praha...), wskutek czego i literze g, zbywającej, dano inne przeznaczenie. W drukach polskich począwszy od 1-szej ćwierci w. XVI-go rzadko już spotyka się g zamiast j (np. gikry^jikry, zginaczona = zjinaczona itp,), tylko formę ji biernika zaimka wskazującego wyrażano najczęściej w piśmie i druku w w. XVI-ym w postaci gi (m. in. u Wujka). Rzadziej nierównie używano g zam. j przed a, o, ą, tudzież przed spółgłoskami i na końcu wyrazów (u Stan. Zaborowskiego, f 1530, spotykamy: gako=jako, ga=ja, bogącym się—bojącym się, pewnegsze = pewniejsze, mog = mój, obyczag=obyczaj itp.). — Oprócz powyżej opisanego brzmienia g, niektóre języki posiadają także głębokie gardłowe g, które ma swoje umiejscowienie w części tylnej podniebienia przy języczku. W niektórych narzeczach niemieckich zamiast głośnego g słyszy się w mowie ciche k\ dźwięk ten panuje szczególnie w całych Niemczech południowych, środkowych i nad Renem. Równie w końcu wyrazów niemieckie g w wielu okolicach wymawia się jak k lub jak ch, np. ‘berch’ zam. berg, ‘tak’ zam. tag (w średniogór-noniem. ogólnie ‘tak’); w ustach wielu g po n brzmi jak k: ‘das dink’=ding, ‘junk’=rjung itp. W śródgłosie między samogłoskami, a w części i w nagłosie w północn. Niemczech g wymawiają jak j: liejen, jut, Jott (zam. liegen, gut, Gott), w południowych często jak cli: ehewesen, Sachen zam. gewesen, sagen itp.—Zmiękczenie g przed samogłoskami wązkiemi i i e właściwe jest i językowi włoskiemu, francuskiemu i hiszpańskiemu; także angielskie g wymawia się jak dż przed e, i, y, w wyrazach pochodzenia fran-cusk. i łacińskiego (general, genius...). Gu brzmi we francus. i hiszpańskim jak czyste g\ we włoskim jak gw. W madziarskim gy ma brzmienie dj, np. Magyar = Madjar (poi. Madziar).—

Skrócenia. G w napisach rzymskich oznacza Gajus, Gens i in., w numizmatyce średniowiecznej tyle co Genarius, na monetach niemieckich: Karlsruhe; na starszych monetach francuskich wskazuje mennicę w Poitiers; na austryjackich— w Nagy-Banya w górnych Węgrzech; na monetach szwajcarskich—w Gienewie, na pruskich— w Szczecinie. Na kurscetlach G znaczy „Geld” (tj. żądano lub płacono). Litera g używa się także zam. wyrazu gram. Dawniej w Polsce litery:

G. Adj. znaczyły gienerał adjutant; G. Art. — gienerał artylerji; G. Z. P.—gienerał Ziem Podolskich. W Anglji: G. B. et I znaczy Great Britan and Irland (W-ka Brytanja i Irlandja);

G. C. B.=Grand Cross of the Bath (order wielk. krzyża łaźni); G. C. M. G.—Grand Cross of the Star of India (wielki krzyż gwiazdy indyjskiej);

G. D.=Grand Duke albo Grand Duchess (w-ki książę...). W Austrji: G. d. K.=General der Kavallerie; G. M.=gieuerał major. G. F. S. w Anglji—(The) Girls’ Friendly Society (towarzystwo kobiet w Londynie opiekujących się dziewczętami); G. M. T. = Greenwich mean time = czas średni podług południka grynickiego, G. P. 0.= General Post Office — główny urząd pocz-

A. A. K.

Godnym uwagi jest sposób, jakiego używali Białorusini w W. Księstwie Litewskiem i Mało-rusini w województwach, przyłączonych do Korony Polskiej, gdy chcieli wyrazić dźwięk G w piśmie słowiańskiem, które, jak wiadomo, posiada jedną tylko literę na dwa dźwięki: G i H. Oto, w aktach urzędowych, zarówno jak w pismach do literatury należących, znajdujemy stale F jako H, a KP tam, gdzie ma być G; np. }KiHK.rHMOHTl)=Zygmunt od I aż do III; KPBÀ-HHHTb—Gwanin, Ha Bpajü'h KITO^CKOMfe grodskom; KF^LI — gdy; B A3 K P IL P,ÎI,OB II¹J rL= Wazgirdowicz (Aktu ii3ą. BiuiencKoio Apxeorpa-<|)iiu. KoMMHCCiero tom I, str. 155, 158, 159; tom VIII, str. fi, tom IX, str. 29). W kronice Barkułaba podobnie widzimy^ KFEHCEBCKIË— Gąsiewski, KPBAJITOBHbIÉ=gwaltowny (Bap-KyjiaóoncKan .Mtoiihcl, drukowana dwukrotnie: w 1877 przez Kulisza w Materyałach 1.1 i w 1898 KieBCKia YnunepcHTCTCKia HbbLctui zeszyt grudniowy). Każde archiwum sądowe i każdy z większych naszych księgozbiorów posiada w rękopisach dokumenty z taką pisownią. ‘

Gr w muzyce (franc, i włos. sol) jest nazwą alfabetyczną piątego stopnia, czyli kwinty czystej, w gamie C dur, postępującej w porządku dyatonicznym, a ósmego tonu tejże gamy, postępującej chromatycznie. Jako oznakę klucza muzycznego, zwanego dziś powszechnie kluczem w iolinowy m, kładziono dawniej tę literę, wielką, czy małą, na tej linii systemu nutowego, na której miała się znajdować, według woli kompozytora, nuta g jednokreślne. Dziś znak klucza wiolinowego stawia się wyłącznie na dru-

A. Sol.

K. Sł.

w. J.

«y-

Jozue 18, 24 i 28.

su.

du pays de Gabali et sur...

Sk.

giej linii. Z biegiem wieku litera G, jako znak klucza, przybierała kształty następujące:

obecnie tylko ostatni z tych znaków znajduje się w użyciu powszechnem.

Gra—w chemii symbol galu (ob.), od łacińskiej nazwy tego metalu: gallium

Graaben-sund, cieśnina między wyspami duń-skiemi Zelandyą a Falsterein; znajduje się w niej wiele wysp (Baagöe największa).

Craal Bernard, malarz hollenderski z XVII w., rodem z Harlemu. Malował bitwy i konie, rywalizując z Wouwermansem, którego świetnie naśladował. Dla poprawnego rysunku i pięknego kolorytu w swoim czasie wysoce cenio-

s. s.

Graal Józef, pisarz węgierski (* w w Nagy-Karoly 1811—f 1866 w Peszcie). Ukończywszy studya prawnicze w Peszcie, wstąpił tamże roku 1839 na służbę do namiestnictwa, co mu wszakże nie przeszkadzało oddawać się z zamiłowaniem pracy literackiej, którą jeszcze na ławie uniwersyteckiej był rozpoczął; w czwartem dziesięcioleciu w. b. ogłosił cały szereg utworów poetycznych, odznaczających się gorącem uczuciem, oraz formą wytworną, które umieszczał głównie w pismach zbiorowych: „Aurora” i „Athenaeum”. W r. 1837 wydał romans historyczny p. t. „Szimay Ilona” (w 2-cli tomach), którym obudził bardzo żywe zajęcie, a następnie seryę nowelli. Największy wszakże rozgłos zjednały mu komedye; z tych „Peleskei N ttarius” odznacza się iskrzącym, naturalnym dowcipem, dzięki któremu i dzisiaj jeszcze, cieszy się powodzeniem na scenie. Bardzo także były lubio-ne jego komedye: „A kiraly Ludason” (Król w Ludaszy, 1837); „A pazar fösvenyek” (Marnotrawni skąpcy, 1838); „Szerelem ćs Campa-gnei” (Miłość i szampan, 1840); „Kel Julia” (Dwie Julie, 1841); „Ven sas” (Stary orzeł, 1842). Tragedye mu się nie udawały (naprz. Świętopełk). Jędrny i zdrowy humor, oraz doskonała znajomość ludu madiarskiego, trwałą wartość pismom jego nadają, czego najlepszym są dowodem „Alfódki kopés és humoros rajzok” (Alfödzkie obrazki i szkice humorystyczne). W r. 1837 G. został członkiem Akademii węgierskiej; od r. 1843 do 1848 był felietonistą w dzienniku Kossuta „Pesti Hirlap”, potem zaś redaktorem Piętnastego Marca. Podczas rewolucyi służył w sztabie powstańczym, za co przez pewien czas siedział zamknięty w twierdzy. Uwolnionego przyjęła do siebie w roli nauczyciela szlachetna rodzina Csekonicsów. Powieści i nowelle G-a wydał w 3-ch tomach Fr. Badics (Peszt 1850—82). *

Gaba czyli Gęba. Miasto w starożytnej Palestynie, w ziemi pokolenia Benjaminowego.

Było zamieszkane przez kapłanów i stanowiło najbardziej posunięte ku północy miasto państwa Judejskiego. Dziś nazywa się Dżeba i jest lichą wioszczyną, oddaloną o 4 godziny od Jerozolimy. Często, i to już w czasach najdawniejszych, zamieniano przez pomyłkę imię Gaba na Gibe a i Gibeon (ob. niżej). Że są to jednakże różne miejscowości naucza nas

Dr S. P.

Gabaleone Karol Antoni Piotr Ludwik, hrabia de Salmour i d'Andenezo, mąż stanu włoski (* w Turynie 12 stycz. 1755—f w Rzymie 5 sierp. 1831). Przybył do Paryża, za Dy-rektoratu, jako minister elektora saskiego. W r. 1812 przyjęty był do służby francuskiej, jako członek Ciała prawodawczego dla departamentu Po. Po upadku cesarstwa, król sardyński mianował go generał-gubernatorem sabaudzkim, na którem - to stanowisku utrzymał go i król Karol Feliks. Podczas rewolucyi tur-yńskiej skłonił Sabaudczyków, żeby pozostali wierni obowiązkowi. Opuścił służbę w r. 1830.

Grabalowie. Lud gallijski. Ich terry tory um, położone na południe od Ar wer nów, na zachód od Wellawów i Helwiów, na północ od Wolków Arekoiników, a na wschód od Rute nów, odpowiadało Gewodanowi. Ich miasto główne, An der i tum, które później przez pewien czas było stolicą biskupią, zostało zburzone, wskutek najazdów germańskich, i jest tylko wioską Javols (dep. Lozère). W epoce J. Cezara G. byli klientami Ar w er nów, i w r. 27 przed naszą erą byli jednym z czternastu ludów celtyckich, które August przyłączył do Ibe-ro-Akwitanów dla utworzenia prowincyi Akwita-nii. Strabon powiada, że eksploatowali kopalnie srebra. — J. Caesar „De Bello gallico” (VII 7, 64, 75. Strabon IV, II, 2. Pliniusz III. xxxiii,

1. Ptolemeusz II, vu, 16). Walckenaer „Móm. sur l’étendue Auderitum” w „Mém. de l’Acad. des inscriptions” (nouv. sér., 1815, V, pp. 386); J. A. Cayx „Nouv. Recherches sur l’étendue du pays des Gabali” w „Mém. de la Société des antiq. de France” (1826, VII, pp. 80,899).—„Gr. Enc”. La-miraulta.

Grabaon czyli Gibeon, t. j. „miasto pagórkowe”, leżało w starożytnej Palestynie, w ziemi pokolenia Benjaminowego, i było zamieszkane przez kapłanów. Dziś nazywa się el-Dżib i jest małą wioską, oddaloną o 2y₂ godziny od Jerozolimy i liczącą zaledwie około 500 mieszkańców. Zachowały się w niej resztki dawnych gmachów a wśrodku znajdują się ruiny starego kościoła. G. odgrywał w historyi starożytnego Izraela dość ważną rolę. Był jednem z największych miast ehanaanejskich i stolicą szczepu Gibeonitów. Przez podstęp udało im się zawrzeć przymierze z Izraelitami, i to im życie ocaliło. Gdy jednakże podstęp się ujawnił, przeznaczył jch Jozue do noszenia wody i rąbania

drew dla świątyni. Poddanie się Gibeonitów | małżeństwo cywilne powinno poprzedzać uro-stało się przyczyną wielkiej bitwy, w której Jozue odniósł zwycięstwo nad zjednoczonymi sąsiednimi królikami chanaanejskimi i wziął w posiadanie południe Palestyny transjordańskiej. Pod Gabaonem toczyła się także bitwa pomiędzy wojskami Dawida i Izboseta, syna Saula. Za czasów Salomona mieściła się tam przejściowo arka przymierza przed jej przeniesieniem do Jerozolimy. W Nowym Testamencie niema wzmianki o G-ie, natomiast opowiada Józef Plawiusz, iż

prokurator rzymski, Cestius Gallus, poniósł tam

Dr s. P.

ciężką porażkę.

Gabara, statek rz e czny, o plaskiem dnie, bez masztów, zaopatrzony tylko w ster (ob.) i przeznaczony dla ciężkiego ładunku, jak kamień, cegła, piasek i t. p. Jedną lub kilka G-r sprzężonych ciągnie za sobą statek parowy, czyli „holuje”, a stąd i parowiec do tego celu przeznaczony zowią holownikiem. G-y używane są również przy dragach (ob.) lub dla wywożenia nieczystości z miasta. W tym wypadku G-y posiadają zwykle specyalne urządzenie w dnie, dozwalające na opróżnienie wnętrza. Dla przewożenia ładunków z okrętów, daleko od portu stojących, G-y mniej są używane z powodu trudności kierowania

E. D.

w. J.

s. p.

cyi.

Fig. 8ó. Gabelenc (herb).

D.

tym statkiem.

Gabardan (Gavarda n), tak liazy wała się niegdyś miejscowość we Francyi (Vicomté), teraz pd. zach. część departamentu Lot-et-Garonne i wsch. depart. Landes.

Gabba Karol Franciszek, znakomity prawnik włoski (* 1835); od r, 1862 zajmuje katedrę prawa cywilnego w Pizie, a od r. 1876 wykłada filozofię prawa i sociologię w „Scuola libera (Istituto) di scienze sociali”, ufundowanej we Florencyi przez margr. Alfieri. Jest członkiem wszystkich akademij naukowych włoskich oraz wielu zagranicznych, jako to: belgijskich, angielskich i amerykańskich. W r. 1898 obchodzono bardzo uroczyście trzydziestą piątą rocznicę jego działalności profesorskiej. G. napisał: „Essai sur la véritable origine dudr oit de succession” (rozprawa konkursowa, nagrodzona medalem złotym przez Kr. Akademię belgijską; Bruksella 1858); „Teoria della Retroattività délié leggi” (najważniejsze dzieło autora, praca posiadająca pierwszorzędne znaczenie w teoryi prawa, w czterech tomach, 1868 i nast., wyd.

3-cie Turyn 1891 —1899); „Studi di legislazione civile comparata etc” (Medyolan 1862); „Quistio-ni di diritto civile 1885, 1897, 1898” (3 tomy, przełożone na język hiszpański przez prof. A. Posada 1899, obejmują rozprawy autora z dziedziny cywilistyki włoskiej, pisane na życzenie różnych instytucyj sądowych włoskich w wypadkach wybitnych kontrowersyj); „II divorzio nella legislazione italiana” (wyd. 3-e 1891; autor występuje przeciwko instytucyi rozwodu); „II due matrimoni, civile e religioso, nelPodicono diritto italiano” (wyd. 2-gie 1893; według G.

czystość religijną). Z dziedziny publicystyki należy wymienić: „Della condizione giuridica della donne” (1868, wyd. 2-gie Turyn 1880; dzieło nader obszerne, str. 714, poświęcone historyi prawodawstwa kobiecego); „Conferenze intorno ad alcuni più grandi probierni della scienza sociale” (3 serye, Turyn, Florencya, Bolonia 1876, 1881, 1887, roztrząsania z zakresu umiejętności społecznych).—Por. Scartazzini w „Conversations lexicon” Brockhausa (1887).

Gabbiani Antoni Dominik, malarz włoski (* 1652 we Florencyi—f 1726 tamże). Kształcił się w Wenecyi pod kierunkiem Sustermansa, Ciro Ferrego i Dandiniego. Po powrocie do Florencyi założył tam „akademię”, czyli szkołę malarstwa, w swoim czasie wielce cenioną i uczęszczaną. Obdarzony zndziwiającą łatwością w malowaniu, pozostawił mnóstwo prac. Z nich najwybitniejsze są freski w pałacu Cor-sinich i w kościele Sant Frediano, a także taniec amorków w pałacu Pittich, we Floren-

s. s.

Gabel (po czesku Jabłonne), miasto w Czechach północnych, blizko granicy saskiej; siedziba hetmaństwa i obwodu sądowego. G. posiada kościół z końca w. XVII, ratusz, fabryki wyrobów włóknistych (bawełnianycli, lnianych), browary; handel zbożowy. W r. 1890 było w G-u 2 333 m-ców (przeważnie Niemców). O 2 kim. na pn. wsch. od G. znajduje się zamek z w. XIII-go.

Gabelenc v. Gabelentz v. G ab lenieć, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem trójząb czarny. W hełmie bez korony dwa skrzydła orle barwy naturalnej. Niektóre rodziny używają również odmian, które się zasadzają na tern, iż trójząb bywa srebrny, na klinie czerwonym, lub na polu srebrnem; na klinie czerwonym kładzie się widły dwuzębne. Herbem tym pieczętują się rodziny: pomorska Gabelentzów v. Gableń-ców, w XIII-m już stuleciu kwitnąca; poznańska Gabliń-skich — gałąź Gableńców, oraz litewskie : Gabryałowi-czów, Napackicn i Zaroj-skich.— Źródła: Ms. o familiach pruskich; Niesiecki; Kuropatnicki; Ostrowski; Sieb-macher II, 3; III, 2, 179; Zedlitz-Neukirch; Janecki „Handbuch des Preuss. Adels”; Borkowski; papiery familijne; Polaczek.

Gabelentz Jan Konon v. der, znakomity językoznawca i polityk niemiecki, ur. 13 paźdź. 1807 w Altenburgu,—f 3 wrześ. 1874 w Lem-nicy pod m. Triptis. Studjował nauki kameralne i prawne oraz języki wschodnie w Lipsku

(1886).

i Getyndze, poczym 1829 r. wstąpił do służby państwowej w księs. Sasko-altenburskim, gdzie wkrótce (1831) został radcą skarbowym i radcą regiencyjnym. W 1847 obrany marszałkiem krajowym w. ks. Wej marskiego, brał udział r. 1848 (w marcu) w naradach przedparlamento-wych we Frankfurcie i był jednym z 17-tu delegatów saskich, wyznaczonych do rady związkowej w celu ułożenia niemieckiej ustawy państwowej; tamże był posłem aż do rozwiązania tej rady w lipcu r. 1848. Tegoż roku (w listop.) został prezesem ministerjum w Altenburgu; w następnym jednak, 1849 (w sierp.), podał się do uwolnienia, gdy według nowego prawa wyborczego w tym roku kończył się okres jego urzędu marszałka krajowego w Wejmarze. Krótki czas w r. 1850 był członkiem parlamentu erfurckiego jako przedstawiciel ks. Altenburskie-go; w 1851 szlachta tego księstwa wybrała go na swego prezydenta. W r. 1870 G. ustąpił z widowni życia publicznego, oddawał się dalej ulubioym badaniom lingwistycznym z pozyskaną już na tym polu sławą niepospolitego uczonego. Przedmiotem jego badań były przedewszyst-kim języki dalekiego Wschodu; poznanie zaś możliwie wszechstronne jak największej liczby języków uważał za środek do osiągnienia głównego swego celu, t. j. do dokładnego zgłębienia i zrozumienia mowy ludzkiej. Przestudjował do 80-u języków różnych szczepów: o budowie jed-nozgłoskowej, przyczepkowej, wcielającej i fle-ksyjnej, a blizko 30 z nich po raz pierwszy naukowo opracował i dla wiedzy językoznawczej dostępnemi uhzynił; nie bez słuszności też pewnej nazywano go Mezzofantym niemieckim. Prace ogłosił następujące: gramatykę jęz. mandżurskiego: „Éléments de la grammaire man-dschoue” (Altenburg 1833); rozprawy o jęz. mongolskim w czasopiśmie „Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes” (1837), którego był współzałożycielem; gramatykę jęz. m ord wińsk iego: „Grammatik der mordwinischen Spr.” (w tymże czasop. w t. 2-im); gramat. języka zyrj ańs ki ego : „Grundzüge der syrjänischen Grammatik” (Altenbg. 1841); rozprawy: o jęz. suahelijskim, jednym z narzeczy kafryjskich wschód.-afrykańskich i o jęz. Samojedów: „Ueber die Suahilisprache” i „Ueber die samo-jedische Spr.” (w czasop. „Zeitschrift der Deutsch. Morgenländischen Gesellschaft” t. I, Lipsk 1847;

t. 5; 1850); gram. jęz. c z e r o ki e s k i e g o, t. j. mowy jednego z plemion Indjan amerykań. (ob. Encyk. XIV, 842) p. t. „Kurze Grammat. der tscherokesischen Sprache” (w czasop. A. Hófe-ra „Zeitsch. für die Wissenschaft der Sprache”

t. 3-ci 1852); w wydawnictwie pod ogólnym nagłówkiem „Beiträge zur Sprachenkunde” w 3-ch zeszytach (Lipsk 1852) zamieścił gramatykę języków: dajackiego, amerykańs. dakockiego (ob. Encyk. XIV, 978 i 984) i jęz. k iryrskiego; w rocznikach Towarz. nauk. sask, („Abhandlungen der Sachs. Gesellsch. d. Wissenschaften”), którego był członkiem od r. 1845, prace: o jęz. kasjańskim (plemię Kasjów w półn. Indochinach) p. t. „Grammatik u. Wörterbuch der Kassiasprache” (1857); o językach melane-zyjskich: „Die melanesichen Sprachen nach ihrem Bau und ihrer Verwandtschaft unter sich und mit den malaiisch-polynesischen Sprachen” (1860 i 1873, t. 8 i 17-ty) i obszerną pracę o stronie biernej: „Ueber das Passivum” (t-że

I860), stanowiącą ważny nabytek dla ogólnej wiedzy gramatycznej. Wspólnie z J. Löbe’m sporządził krytyczne wydanie przekładu gockie-go biblji Ulfili, wraz z tłumaczeniem łacińskim, słownikiem, gramatyką jęz. gockiego i uwagami krytycznemi (2 tomy, Lipsk 1843—46). Wydał także mandżurskie tłumaczenie (w transkrypcji) klasyków chińskich: „Sse-scliu”, „Schu-king” i „Schi-king” ze słownikiem mandżursko-niemieckim (Lipsk 1864). Przełożył również z mandżurskiego dzieje filozofa chińskiego Lao-tse, które ukazały się po śmierci G-a p. n. „Geschichte des Grossen Liao aus dem Mandschu übersetzt” (Petersburg 1877, wyd. H. A v. der Gab-tz). Dodać należy, że pisywał także artykuły historyczne i umieszczał je w czasopiśmie „Mitteilungen der Geschichts- und Altertumsforschenden Gesellschaft des Oberlandes”, pomiędzy któremi znajdują się przyczynki wartościowe do wyjaśnienia dziejów jego kraju rodzinnego. Działalność naukową G-a przedstawił syn jego Jerzy, również lingwista, w Sprawozdaniach sask. Towarz. naukowego („Berichte”) p. n. „Hans Conon von der Gabelenz als Sprachforscher”

A. A. K.

Gabelentz Jan Jerzy Konon v. der, syn poprzedniego, równie znakomity językoznawca (* 16 marca 1840 w Poszwicach pod Altenbur-giern — f 11 grudnia 1893 w Berlinie). Bardzo wcześnie, ulegając wpływom ojca już to bezwiednie, już to zachęcany przez niego, rozwinął w sobie zamiłowanie do nauki języków i naukowego ich badania. Jeszcze w chłopięcym wieku uczył się jęz. holenderskiego, włoskiego, nowozelandzkiego i chińskiego; w 17-ym roku życia, podczas pobytu w gimnazjum, zaprawiał się do badań porównawczych nad językami indo-chińskiemi, poznawał ich ustrój jedno-zgłoskowy i dochodził praw głosowych, jakiemi się rządzą; wyniki zaś tych próbnych studjów złożył w r. 1859 w rozprawie rękopiśmiennej w gimnazjum altenburskim. W uniwersytetach, w Jenie i w Lipsku, studjował nauki kameralne i prawne, oraz językoznawstwo. W r. 1864 wstąpił do służby saskiej jako urzędnik sądowy, w r. 1871 — 72 był w służbie administracyjnej w Strasburgu i w Myluzie, w Alzacji, towarzyszem (adlatus) naczelnika powiatu, następnie, od

r. 1873, asesorem sądu okręgowego w Dreźnie. Obok obowiązków urzędowych nie przestawał zajmować się ulubionemi badaniami językoznaw-

A. A. K.

St. A. K.

czerni. Przedmiotem ich, oprócz sanskrytu i zen-du, były języki zachodnio-afrykańskie, jako też jęz. mandżurski i japoński; najwięcej jednak pracy poświęcił badaniu jęz. chińskiego, który zgłębił wszechstronnie: słynął też jako pierwszorzędny znawca chińszczyzny w Europie. Wynikiem badań G-a nad różnemi językami były naprzód dwie jego rozprawy o porównawczej składni, ogłoszone w r. 1869 i 1874 w czasopiśmie Lazarusa i Steinthala „Zeitschrift für Völkerpsychologie und Sprachwissenschaft” (Berlin), następnie wydanie chińskiego dzieła metafizycznego „Thai-khi-thu” (Drezno 1876) i ogłoszenie rozprawy z historji gramatyki chińskiej, p. t. „Geschichte und Aufgaben der chinesischen Grammatik” (w „Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft”, 1878). W tymże

r. 1878 G. został profesorem nadzwyczajnym języków wschodnio azjatyckich w uniwersytecie lipskim, a w 1889 członkiem akademji umiejętności w Berlinie i tamże w uniwersytecie profesorem zwyczajnym języków wschodnich i ogólnego językoznawstwa. W r. 1881 wydał główne i najznakomitsze swoje dzieło, gramatykę języka książkowego chińskiego p. n. „Chinesische Grammatik mit Ausschluss des niedern Stils und der heutigen Umgangssprache” (Lipsk). Dzieło to, odznaczające się filozoficznym pojmowaniem języka, należy do prac pomnikowych w tej dziedzinie. W parę lat potym G. dodał uzupełnienia „Beiträge” w rozprawach saskiego towarz. naukowego („Abhandlungen”, 1883), oraz ogłosił krótki podręcznik do nauki jęz. chińskiego: „Anfangsgründe der chinesischen Grammatik” (Lipsk 1883). Artykuły o oddzielnych językach i grupach językowych, oraz dotyczące literatury chińskiej, zamieszczał w encyklopedji Erscha i Grubera; znajdują się tam m. i. prace G-a o Konfucjuszu i Laotsem. Oddzielnie wyszła też rzecz p. t. „Confucius und seine Lehre” (Lipsk 1888). Z dziedziny języków malajskich opracował łącznie z A. B. Meyerem ważne stu-djutn p. n. „Beiträge zur Kenntniss der melane-sischen, mikronesischen und papuanesischen Sprachen” (w „Abhandlungen der sächs. Gesellsch. der Wissensch.” 1882). Tamże zamieścił rozprawę o właściwościach języka Kuan-Cy: „Die Sprache der Cuang-Tsi” (1888). Rozprawy jego o systemie konjugacji języka dakockiego, jako też o konjugacji mandżurskiej, tudzież przyczynki do historji literatury mandżurskiej, chińskiej i japońskiej znajdują się w czasopiśmie „Zeitschrift der Deut. Morgenland. Gesellschaft”. Inne, pomniejsze pisma treści językoznawczej mieszczą się w Sprawozdaniach (Berichte) sask. towarzystwa naukowego i w Sprawozdaniach (Sitzungsberichte) pruskiej akademji umiejętn. Poglądy swoje na język i zadania językoznawstwa złożył G. w dziele p. n. „Die Sprachwissenschaft, ihre Aufgaben, Methoden und bisherigen Ergebnisse” (Lipsk 1891, str. 502).

Ogarnia w nim rozległy obszar najróżnorodniejszych zagadnień, należących do dziedziny językoznawstwa, nie roztrząsa ich wszakże ani wykłada wyczerpująco, lecz porusza tylko pytania, niekiedy daje na nie odpowiedzi ze spółczesnej nauki, czyni to jednak za pobieżnie, bez uwzględnienia wymagań dydaktycznych. Inny zupełnie, czysto praktyczny, charakter nosi książka G-a p. n. „Handbuch zur Aufnahme fremder Sprachen” (Berlin 1892), napisana na żądanie wydziału kolonji w ministerjum spraw zagranicznych i przeznaczona do użytku kolonizacji niemieckiej. Po śmierci G-a wydano także stu-djum jego językoznawcze p. n. „Die Verwandtschaft der Baskischen mit den Berbersprachen” (Brunświk 1894), w którym autor dowodzi pokrewieństwa jęz. baskijskiego z językami ha-mickiemi północnej Afryki.

Grabella (wyraz w średniowiecznej łacinie wytworzony z anglo-saskiego „gaful” — dawać), po franc, gabelle. Jest to ogólna nazwa podatku, pobieranego w Średnich Wiekach w różnych krajach. Były więc tu i owdzie: G. emi-grationis—podatek od wychodztwa, G. hereditaria — podatek spadkowy i t. p. Gabelle, jako opłata podatkowa, obejmująca cały szereg danin państwowych, nabrała szczególnego znaczenia w historyi skarbowości Francyi (oh. Francy a). Był to podatek pośredni, który pod różnemi postaciami poborów spożywczych, utrzymywał się do czasów rewolucyi, t. j. do 1789 r. Pierwotne jego formy wprowadził w wieku XIII jeden z ordonansów królewskich. Później pojęcie to rozszerzyło się i ściągało do kilku rodzajów opłat podatkowych. Główne rodzaje były następujące: G. sur le sel (podatek od soli),

G. de vin (od wina), G. de draps (od sukna),

G. personelle (osobisty udział każdego w ogoliłem opodatkowaniu soli), G. réelle (ogólny podatek od soli, na kraj nakładany). W ogólności najważniejsze znaczenie miała ta danina jako podatek od soli.

Grabelsberger Franciszek, wynalazca stenografii (* w Monachium r. 1789). Kształcił się pierwotnie u Benedyktynów w Ottobeuern, a następnie, po zniesieniu klasztoru, udał się do Monachium, gdzie pobierał nauki naprzód w semina-ryum nauczycielskiem, potem w gimnazyum. Dla braku funduszów zmuszony był porzucić nauki i szukać zajęcia w urzędowaniu. W r. 1817 czynił pierwsze próby szybkopisma. Wprawdzie uprzedzili go w tern Anglicy i Francuzi, a nawet Niemcy, jak Horstig i Mosengeil, ale próby tych drugich odnosiły się do wymiarów geometrycznych i nie miały nic wspólnego z wynalazkiem G-a, który litery samogłoskowe zastępuje znakami symbolicznemi na spółgłoskach, przy-tem zgłoski wyraża jednym znakiem bez samogłoski. Sejm baw'arski w 1819 r. oświadczył mu swoje uznanie. Znając kaligrafię, litografię, pasigrafię, kryptografię i mnemonikę,

G. wynalazek swój doprowadził do takiej doskonałości, że w latach 1822 — 31 stenografował z uczniami swoimi obrady sejmowe. W r. 1834, zachęcony pochwałą akademii umiejętności, wydał dzieło pomnikowe p. t. „Anleitung zur deutschen Redezeichenkunst oder Stenographie” (Monachium 1834, przedruk w 1839 r.). W dziewięć lat później ogłosił drukiem: „Neue Vervol-kommungen in der deutschen Redezeichenkunst oder Stenographie mit Erläuterungen über das von ihm wieder aufgefundene Princip des Abbreviatur Verfahrens in der römisch. Stenogr. bekannt unter dem Namen Tironische Noten” (Mou. 1843). Um. 1849. W Monachium wystawiono mu pomnik dłuta G. Eberla (1890 r.).—Gerber „G. Leben u. Streben” (München 1868).

Gabes, miasto w żyznej oazie prowincyi Arad, w Tunisie, przy zatoce G. (Mała Syrta); 33°53' sz. pn. 10V, dł. w. Gr.; 12 600 mieszk. (r. 1892); z gajami palmowemi; pomimo złego portu, ożywiony handel (alfa, wełna, daktyle, olej, zboże, skóry). Stosunek karawanowy z Ga-damesem. Szkoła francusko-arabska. Siedziba

w. J.

J. K.

w. J.

F. o.

F. o.

J. F. Gr.

gubernatora.

Gabia, u Łasickiego („De diis Samagitarum 1580) Gabie, u innych inaczej pisane nazwisko jakiejś istoty mitycznej litewskiej, nieznanej dziś u ludu; nazwa nie daje się z litewszczyzny dokładnie wyjaśnić, gdyż g ab en t i ma obszerne znaczenie: przynieść, dostarczyć. Podobne brzmienie spotyka się w innych imionach litewskich istot mitycznych, jak Gabjauis (jakoby duch gu-mienny), Matergabia, Polengabia (raczej Pelen-gabia) i t. p. Według Łasickiego, gdy na Litwie suszono zboża w tak zwanych „osieciach”, wzywano bóstwo G., aby płomienie wzniecał, iskier nie rozpraszając. — Por. Mannhardt „Lasicii de diis Samag”. (38—41); Mierzyński w „Roczniku Tow. nauk. krak. XVIII” (10—32).

Gabii, miasto w starożytnem Latium, na połowie drogi z Rzymu do Praeneste, nad (osu-szonem obecnie) jeziorem. Należało do związku latyńskiego. W I-em stuleciu przed Chrystusem podupadło, podniosło się od czasu rządów Ty-beryusza. Od III wieku znika w dziejach. Niegdyś siedlisko kultu Junony. W pobliżu łomy „kamienia albańskiego (peperino—rodzaj tu-fu wulkanicznego)”, używanego do odbudowy Rzymu po pożarze za Nerona.

Gabina, wiąz długoszypułkowy, ob. Ul mus.

Gabinet (Kabinet): 1) wyraz etymologicznie pochodzi od cabine małej izdebki w pewnych okrętach handlowych, zdrobniale: cabinet, a w wymowie genewskiej gabinet (ob. Littré T. I);

2)    mała izba, alkierzyk w zwykłem mieszkaniu, służący jako pracownia lub do innego użytku;

3)    w dalszem znaczeniu miejsce do narady; 4) pokój lub lokal do czytania, do wystawy okazów z historyi naturalnej, preparatów anatomicznych, obrazów, rzeźb, słowem rodzaj muzeum;

5) miejsce celem poufnego zgromadzenia się i załatwienia interesów. Wyraz więc, nabierając powoli przenośnego znaczenia, stał się z czasem synonimem komitetu ministrów, inaczej rządu faktycznego. Zdaje się, że nazwa w tem znaczeniu wyrobiła się najpierw w Anglii, gdzie królowie, począwszy od Jakóba I, zamiast zwoływać radę (permanent privy Council) załatwiali interesa państwowe przy pomocy kilku radzców, zbierających się w gabinecie panującego. W ten sposób powstał specyalny komplet naczelników pojedynczych oddziałów służby publicznej. Dla tego mówi się odtąd cabinet de Saint James: rząd angielski, cabinet de Tuilleries: rząd francuski, a dalej, za powyższemi wzorami, gabinet pruski, austryacki, cislitawski, węgierski i t. p., a stąd polityka gabinetowa, tajemnice gabinetowe i t. d. Z kolei rzeczy obok właściwej rady ministeryaluej monarchowie odda-wna i dziś mają kancellarye przyboczne, które często noszą szczegółowe nazwy jak: tajny gabinet, sekretaryat gabinetowy (Cabi-netskanzlei, Civilkabinet, Militärkabinet). Kancellarye owe albo są na etacie listy cywilnej (Bawarya, Wirtemberg), albo należą do ogólnego budżetu (Rossya, Austrya, Prusy) i nie hamują bezpośredniego stosunku panującego z ministrami. W Anglii ze zmianą gabinetu Saint James, t. j. parlamentarnego, ustępują trzej najwyżsi dostojnicy dworscy, w innych państwach zwykle naczelnicy kancellaryj przybocznych stale urzędują, bez względu na skład osobisty rządu właściwego (ob. Mini stery um). W języku polskim wyrazowi gabinet odpowiada najlepiej alkierz, jako pokoik od większej izby przepierzeniem odgrodzony, choć nie jest nazwą miejscową, ale pochodzi od alkierz z niemieckiego Aerker i znajduje się już w Skarbcu Knap-skiego. Pierwszy raz gabinet spotykamy u Ko-chowskiego (ob. A. St. Krasiński „Słownik-synonimów”). W dawnej Polsce i dziś jest w użyciu komora, choć jej znaczenie obszerniejsze (ob.) słownikowe i w potocznem życiu. Od tego wyrazu powstało wiele nazw służących, potem urzędników dworskich, którzy tu i owdzie odgrywali rolę państwową. —

6) Gabinet czarny (cabinet noir), założony podczas panowania Ludwika XIV we Francyi, z celem odczytywania listów prywatnych na poczcie.—7) Gabinet Jego Cesarskiej Mości w Rossyi, nazwa oddzielnej instytucyi, założonej w 1725 r. do spraw państwowych, potem tylko zarządu dochodami Najjaśniejszego Pana, dziś wydział Ministeryum Dworu.

Gabinetowa kwestya (ob. G a b i n e t) powstaje bądź w systemie autokratycznym, bądź w parlamentarnym, gdy ministeryum grozi dymissyą w razie nieprzyjęcia przez panującego lub przez sejm pewnej zasady, pewnego kierunku polityki, czy wewnętrznej, czy zewnętrznej.

Gabinetowe pismo, odręczny list lub reskrypt monarchy, a przynajmniej w jego imieniu wy-

nistrów.

f o.

S. Drz.

R. S.

Philoso-

W. Gr.

dany, z jego podpisem bez kontrasygnacyi mi-

f. o.

Gabinetowa polityka, tajemnica, ob. Ga-b i n e t.

Gabinetowa sprawiedliwość, bezpośrednia in-terwencya naczelnika państwa lub rządu w czynności sądowej, szczególniej, gdy rzecz idzie o skarcenie mało powolnych sędziów. Dziś wszędzie

G. s. należy do wyjątków, władza bowiem zwierzchnika państwa ogranicza się obszernem prawem łaski (ob.) i amnesty i (ob.).

Gabinianns Sextus Julius G., znakomity retor rzymski; żył za czasów cesarza Wespa-zyana i z wielkiem odznaczeniem uczył w Galin wymowy. O ogólnej wziętości jego świadczy pośrednio Swetoniusz, który w swem dziele „De Claris rhetoribus”, jak to z zachowanego regestru wynika, obszerniej o nim pisał. Bliższe szczegóły jednakże nie są znane.

Gabiniusze, plebejski ród rzymski.— 1) Au-lus Gabiniusz, trybun ludowy i inicyator prawa z r. 139 przed Chr., wprowadzającego, przy wyborach urzędników, głosowanie piśmienne na tabliczkach (lex tabellaria). — 2) Aulus Gabiniusz (* 47 przed Chr.), gorliwy stronnik Pom-pejusza; w r. 67, jako trybun ludowy, przeprowadził prawo, nadające Pompejuszowi dowództwo w wyprawie przeciw piratom (lex Gabinia). W r. 66 towarzyszył Pompejuszowi w wojnie z Mi-trydatesem, jako legat. Następnie był pretorem (61), konsulem (58) i rządzcą Syryi (do r. 55). Oskarżony po powrocie do Rzymu o ździerstwo, został skazany na wygnanie. W r. 49 Cezar pozwolił mu powrócić do Rzymu.

Gabimis lacus, ob. Gabii.

Gabirol Salomon b e n J e h u d a albo Av i-cebron, Avencebro 1, poeta i myśliciel hebrajski z arabskiej Hiszpanii (* w Maladze 1020 — f około 1070). O życiu jego brak dokładniejszych wiadomości. — Słynął u współczesnych jako znakomity poeta. Główny jego poemat „Keter Malchut” (Korona królewska, przełożony po niemiecku przez M. Sachsa w zbiorze zatytułowanym „Die religiöse Poesie der Juden in Spanien” Berlin 1845) przeniknięty jest współ-ezesnemi pojęciami naukowemi, rozwiniętemi na tle zasadniczych idei judaizmu. Wpośród pozostałych pieśni lirycznych G-a, niektóre, osnute na tematach życia światowego, pełne są głębokiej melancholii, będącej odbiciem osobistych cierpień poety. Pieśni jego religijne (wydane w Konstantynopolu 1545 r. razem z pieśniami dwóch innych poetów hebrajskich), wyrażające w nader podniosłej formie zbiorowe cierpienia całego ludu żydowskiego, pozyskały wielką wśród niego popularność i znaczna ich ilość dotąd zachowuje się w synagogalnej jego liturgii. Oprócz tego pisywał G. studya i traktaty filozoficzne po arabsku. Główne z nich znane było dobrze scholastykom średniowiecznym w przekładzie łacińskim p. t. „Fons vitae” i przypisywane przez długi czas filozofowi arabskiemu, zwanemu Avicebron lub Avencebro 1.—Dopiero w nowszych czasach Salomon Munk wykazał, że właściwym autorem wspomnianego dzieła jest G., którego nazwisko przekręcone zostało z ibn Gabirol na Avencebro 1. Poglądy filozoficzne G-a są połączeniem idei starohebrajskich i neoplatońskich z nauką Arystotelesa. Munk odnalazł hebrajskie pismo G-a (p t. „Mekor Chajim”), będące podstawą jego Źródła i wydał je wraz z fran-cuskiem opracowaniem w dziele „Mélanges de philosophie juive et arabe” (Paryż 1857 — 59).— Najgodniejsze uwagi są niemieckie studya o G-u: Geiger „Salomo G. und seine Dichtungen” (Lipsk 1867); Leop. Dukes „Salomo ben G. aus Malaga und die ethischen Werke desselben” (Hannover 1860); Guttmann „Die phie des Salomon ibn G.” (Göttingen 1889).

Grabitz, ob. Gajo wice.

Gabjauis, ob. Gabia.

Gabi Aloizy, współczesny malarz niemiecki (* 1845 w Wies w Tyrolu—f 1893 w Monachium). Uczeń Ramberga i Pilotiego, należy do tak zwanych w Niemczech „Dorfnowellistów”, którzy wnieśli do sztuki ożywczy element ludowy, przez nich samych odczuty doskonale. To też zarówno wyborem przedmiotu, jak i sposobem traktowania go, G. przypomina Defreggera i Mateusza Schmida, tak jak i on, Tyrolczyków; a lubo ustępuje im w rysunku, przewyższa ich kolorytem. Od obrazów rodzajowych na tle hi-storyi, jak np. Haspinger zagrzewający Tyrolczyków do powstania, obraz będący jakby odpowiednikiem do obrazu Defreggera „Speckbacher”,

G. przeszedł wyłącznie do tematów życia codziennego w mieście i na wsi, i w tych właśnie jest najbardziej charakterystycznym. Bije z nich prawda życiowa i odcień humoru właściwy autorowi. Wybitniejsze z tych obrazów są: Przegląd rekrutów w Tyrolu, Taniec przerwany zjawieniem się proboszcza, Wnętrze bawaryi monachijskiej, Święto Trzech Króli.    s- s-

Gablenz 1) Henryk (* 1764—f 1843), generał saski; w 1. 1793—96 walczył podczas koalicyi nad Renem, a od r. 1806 pod Napoleonem; w r. 1813 odznaczył się w bitwie pod Kaliszem, w r. 1817 był wodzem okkupacyjnej armii saskiej we Francyi. W r. 1830 został gubernatorem Drezna i członkiem kommissyi, utworzonej w tern mieście w celu utrzymania spokoju publicznego.—2) Ludwik (* 1814—f 1874), marszałek polny austryacki, syn poprzedniego, kształcił się w akademii wojskowej w Dreźnie, poczem wstąpił najpierw do wojska saskiego, a następnie (w r. 1833) do austryackiego; jako adjutant hr. Wallmodena walczył w r. 1848 pod Sta-Lucia, Curtatone, Goito i Vicenzą. Później już jako oficer sztabu generalnego bił się pod Custozzą, walczył z Garibaldim, a w r. 1849 udał się z armią do Węgier, gdzie brał udział w bitwie pod Koszycami i otrzymał order Maryi

58

Encykl. Powił llugtr. Zeaz. 181. T. XXIIL

1827). Trzeci z synów G-a, Jerzy Andrzej, był uczniem i następcą Hegla w Berlinie.

Gabler Jerzy Andrzej (* 1786—f 1853), filozof niemiecki ze szkoły Hegla (ob.), który należał do t. zw. prawicy heglowskiej (ob. Hegel). Od r. 1835 był profesorem filozofii w uniwersytecie berlińskim. — Dzieła: „Lehrbuch der philosophischen Propädeutik” (tylko część I-sza, zatytułowana „Kritik des Bewusstseins”, Erlangen 1827); „De verae philosophiae erga religionem christianam pietate” (Berlin 1836); „Die hegelsche Philosophie, Beiträge zu ihrer richtigen Beurtheilung und Würdigung” (polemika z Trendelenburgiem [ob.], Berlin 1843).

(Otto „Naucz. Slovn.”).

Gablitz Karol, naturalista (* roku 1752 w Królewcu—f około 1812), przybył do Rossyi wraz z ojcem swym w r. 1758. W roku 1760 wszedł do gimnazyum przy uniwersytecie mo-

Teresy. Następnie w randze generał-majora dowodził brygadą w armii okkupacyjnej na Wołosz-czyźnie, a w r. 1859 walczył z Francuzami pod Magentą i Solferino. W r. 1862 został mianowany feldmarszałkiem, i wkrótce potem wodzem

6-go korpusu, który w r. 1864 wyruszył na Danię pod naczelnem dowództwem generała pruskiego Wrangla. Tu odniósł szereg zwycięstw nad Duńczykami, obsadził Szlezwig, brał udział w szturmie Fryderycyi i zajął Danię aż po Limfjord; poczem po zawarciu ugody w Ga-steinie (1865) był mianowany namiestnikiem Holsztynii; wszakże, gdy w myśl ugody gasteiń-skiej zwołał stany, aby same ułożyły projekt przyszłego samorządu, Prusy ogłosiły ten fakt za naruszenie ugody, G. musiał ze swym korpusem ustąpić. Podczas wojny z Prussami r. 1866 dowodził korpusem 10-tym i pobił gen. Bonina pod Trutnowem. Po ukończonej wojnie był mianowany wodzem wojsk w Chorwacyi i dożywotnim członkiem izby wyższej w sejmie przed-litawskim, a w r. 1869 przeniesiony do Węgier jako dowódzca wojsk tamkonsystujących. Wr. 1871 wystąpił ze służby czynnej i otrzymał order Leopolda. Zakończył życie samobójstwem. N-Gabler Jan Filip, profesor teologii (* d. 4 czerwca 1753 we Frankfurcie n. M.— f 1826); po ukończeniu gimnazyum w mieście swojem rodzinnem studyował przez 6 lat teologię w Jenie. Wpływ profesorów Eiclihorna i Griesbacha, oraz duch czasu, wyrobiły w G-e kierunek racyo-nalistyczny, to jest dociekanie praw Bożych jedynie na drodze rozumowanych wywodów. Od

r. 1785 G. był przez 20 lat profesorem teologii w Altdorfie, od r. zaś 1804 powołany został do Jeny, gdzie po Griesbachu w r. 1812 objął naczelne miejsce profesora. Panujący książę Karol August nie szczędził swemu profesorowi odznaczeń i tytułów. G. zmarł w Jenie d. 17 lutego 1826 r. Na polu literatury odznaczył się opracowaniem dzieła Eichhorna o stworzeniu świata, zamieściwszy wstęp i obszerne objaśnienia (Altdorf i Norymberga 1790—1793, 2 tomy). Był też wydawcą gazet teologicznych od

r. 1798—1811, albo samodzielnym, albo wspólnie z Ammonem, Hänleinem i Paulusem. W gazetach tych pomieszczał wiele własnych artykułów, po większej części krytycznego rozbioru Pisma Św. Nie zapierając się kierunku swego, który, rzec można, był wówczas ogólnym, G. czynił to z całem poszanowaniem dla religii, a nie kwoli polemice. Był to mąż uczony, oczytany i poważnie, z całem przekonaniem, działający na swojem stanowisku, a niezmordowany w pracy. To jednało mu, jeżeli nie wdzięczność, to w każdym razie miłość wielu jego uczniów. Zmarł nagle po powrocie z uniwersytetu do domu, jako krzepki starzec. Wybór dzieł G-a wydali dwaj jego synowie (Ulm 1831;    2 tomy). W rok

zaś po jego śmierci W. Schroeter ogłosił drukiem: „Erinnerungen an Joh. Phil. Gabler.” (Jena

ks. A. K. D.

Mus.

Gabier W i 1 h e 1 m, literat czeski (* w War-tenburgu [Straży] w 1821    r.). Wychowany

w duchu niemieckim, uczęszczając do gimnazyum w Nowym Bolesławiu, nauczył się po czesku. W Pradze słuchał filozofii, kolegując ze sławnym Hawliczkiem. Zajmował się jednocześnie nauczycielstwem w domu księcia C. Rohana. W r. 1843 otrzymał dyplom doktora filozofii, a w trzy lata później zwiedził Francyę, skąd wróciwszy, kierował wychowaniem dzieci księcia Jana Lob-kowica Wrtby. Od r. 1846 do 1851 redagował dziennik niem. „Union” i czas niejaki „Narodni Noviny”. W r. 1848 pełnił urząd sekretarza komitetu narodowego (Narodni Vybor). Od r. 1851 zbierał materyały do słownika rozmów czeskich, który zamierzała wydać Matica Czeska pod redakcyą Palackiego. W latach 1852—54 przebywał w Belgradzie, zajmując się wychowaniem księcia Piotra Karadjordjewica; następnie w Wiedniu słuchał we wszechnicy historyi i geografii. Wezwany do Pragi w celu urządzenia szkoły wyższej dla panien, odbył podróż pedagogiczną po Niemczech i po Szwaj caryi. W r. 1863 założoną została w Pradze pierwsza szko ła wyższa dla panien według jego planu. W r. 1871 mianowany członkiem nadzwyczajnym akademii królewskiej nauk w Pradze, w 1877 r. posłem do sejmu czeskiego, a w 1880 członkiem rady państwa. Działalność jego na polu lite-rackiem i dziennikarskiem nader ruchliwa.

Znaczniejsze prace: „Die nationale Politik in Oesterreich” (Praga 1850); „Alexander Veliky” „Pamätky arch, a mistop.” 1861 — 62, Osvèta 1863); „Le Royame de Bohème et l’état autrichien” (Praga 1867 r.); „Prager Briefe über die boemische Frage” („Reform”, Wiedeń 1869); „Panna Orleańska” („Matice lidu” 1870); „O francouz-ské revoluci r. 1789” („Musejnik” 1866, 1867); „Zivot Thiersa” (Osvëta); „Mlüwnice jazyka franc

I. Twaroslowi”; „Prwni franc, czitanka pro diwczi szkoły i t. d.”. Pisywał do Ateneum Warsz.—

J. F. G.

tak

E. D.

osiągnął znaczenie.

skiewskim; otrzymawszy stopień studenta, udał się roku 1769, jako należący do wyprawy naukowej, pod naczelnictwem akademika Gmelina, w podróż po Rossyi południowej; zwiedził z nim wszystkie ziemie dońskie aż do morza Azowskie-go, czyniąc spostrzeżenia pod względem liistoryi naturalnej, szczególnie botaniki. W r. 1770 wyruszył wraz z Gmelinem z Astrachania do Per-syi morzem, a przybywszy do Derbentu, puścił się brzegiem zachodnim i południowym morza Kaspijskiego, zwiedzając przyległe odnogi pasma gór Kaukaskich. Na wiosnę roku 1772 wrócił do Astrachania, skąd odbywał razem z Gmelinem wycieczki do stepów przyległych. W r. 1773 odbył drugą podróż morzem Kaspijskiem, dla obejrzenia wschodniego jego brzegu, zwanego Truchmeńskiego. W roku 1774 Ga-blitz zwiedził góry Gilańskie i pod koniec tegoż roku wrócił do Petersburga. W czasie pięcioletniego pobytu w Astrachaniu dokładał starania do zaprowadzenia winnic, jedwabnictwa i u-prawy roślin pożytecznych w tym kraju. W r. 1781, towarzysząc hrabiemu Wojnowiczowi w czasie ekspedycyi kaspijskiej, prowadził historyczny dziennik wydarzeń. W latach 1784 i 1785 r. bawił w Krymie, pracując nad opisem tego kraju. W r. 1785 wydał: Opis fizyczny pro-wincyi Tauryckiej. Następnie opracował Opis Krymu pod względem historycznym i geograficznym. Część historyczna pozostała w rękopisie, geograficzną zaś wydał sam r. 1803. Dziennik historyczny z lat 1781 —1782 ekspedycyi kaspijskiej pod dowództwem hrabiego Woj-nowicza wyszedł z druku w Moskwie r. 1809.

Gablota, gablotka (z włos. gablotta), pudełko lub szafa oszklona, różnego kształtu, przeważnie w formach płaskich występująca i przeznaczona do przechowywania przedmiotów wystawionych na okaz. W sklepach jubilerskich, galanteryjnych i wielu innych przedmioty okazowe pomieszczane są w G-ach, ustawionych na bufetach sklepowych. W muzeach, gabloty różnego kształtu w powszechnem są użyciu dla pomieszczenia drobnych okazów, zabezpieczając je od kurzu i bezpośredniego dotykania, a dając możność dokładnego obejrzenia.

Gabon, rzeka w Afryce, ob. Gabun.

Graboriau Emil (* 1835 — 1873), romanso-pisarz francuski, główny i najzdolniejszy przedstawiciel tak zwanego romansu kryminalnego, który w drugiej połowie obecnego wieku rozwinął się we Francyi, a za jej przykładem i w innych krajach europejskich, jako jeden z objawów współczesnej realistycznej belletry-styki, związany jednak dość ściśle z tradycyą dawnego romantyzmu. — Tematami tego rodzaju powieściowego bywają zazwyczaj różne zbrodnie i przestępstwa, które w swym przebiegu i w swych następstwach wytwarzają niesłychane zawikłania, podniecające gorączkową ciekawość czytelników. W pomyśle i rozwinięciu

owych zawikłań przebija samowola wyuzdanej fantastyki romantycznej, za tło realistyczne służy im dokładne przedstawienie różnorodnych sposobów dochodzenia policyjnego i sądowego. W pośród licznych uprawiaczy tej belletrystyki kryminalnej G. największy okazał talent i przez czas pewien ogromną cieszył się poczytnością we Francyi i w całej Europie, jak o tern świadczą wymownie niezliczone naśladownictwa i przekłady jego utworów. Pod względem poetyckim i estetycznym nie mają one rzetelnej wartości, pod względem moralnym grzeszą widocz-nem i zaraźliwem bardzo lubowaniem się w najgorszych zboczeniach natury ludzkiej. — Wszelako niektóre z nich, jak np.: „Le procès Le-rouge” (1866), „Le crime d’Orcival” (1867), „Les esclaves de Paris” (1869), nie są pozbawione dosadnej charakterystyki osób i ożywionej akcyi. Zresztą w zasadniczym swym charakterze są to rzeczy należące, nie do literatury, lecz do przemy słu literackiego, który w całej współczesnej Europie, a osobliwie we Francyi, tak przeważne

W. Gr.

Gabourd Amadeusz, publicysta francuski (* w Grenobli r. 1809—f w Paryżu 19 listopada 1867). Jako współpracownik pisma „Dauphinois” i redaktor naczelny „Ami des Lois”, wszedł do zarządu ministeryum spraw wewnętrznych, gdzie został naczelnikiem biura.—Pozostawił następujące dzieła: „Histoire de France depuis les origines gauloises jusqu’ à nos jours” (Paryż 1838—1862, 20 tomów, in 12-o); „Histoire de Louis XIV” (Tours 1844, in 8-vo); „Histoire de Napoléon” (1845, in 8-vo); „Histoire de la Révolution et de l’Empire” (Paryż 1846 — 1851, 10 tomów in 8-vo); „Histoire de Paris” (1863— 1865, 5 tomów, in 8-vo); „Les Pèlerinages de Paris” (1862, in 8-vo); „Précis historiques des évènements contemporains” (1867, in 12-o). Sk-

Gabriac Józef Juliusz Paweł Mary a Franciszek de Cadoine, margrabia de, dyplomata francuski (* w Bernie 10 kwietnia roku 1830). Jako syn margrabiego de Gabriac (1792— 1865), ambasadora w Szwajcaryi (1829), para Francyi (1841) i senatora (1853), obrał sobie zawód dyplomatyczny. Zaliczony do zarządu centralnego w ministeryum spraw zagranicznych, pełnił z początku funkeye sekretarza przy kom-missyach likwidacyjnych wierzytelności francuskich na Meksyku, potem ministra francuskiego w Meksyku (1857—1860), wtedy przyczynił się najwięcej do upadku generała Comonfort, co było wstępem do ery rewolucyjnej i do interwen-cyi Napoleona III. Odwołany wskutek wielokrotnych skarg Meksykan, zajmował w dy-plomacyi europejskiej różne stanowiska, a między innemi sprawującego interesa w Petersburgu (20 września 1870 — 10 czerwca 1871). Przeniesiony w tym samym charakterze do Berlina (1871), był następnie ministrem pełnomocnym w Haadze (1872), w Atenach (18 73),

w Brukselli (1876). W końcu mianowany został ambasadorem przy Stolicy Apostolskiej (28 marca 1878). Przeniesiony w stan rozporządzal-ny 23 stycznia r. 1880 i mianowany komandorem Legii honorowej. — Napisał „L’Eglise et l’Etat” (Paryż 1886).

korzystać z rad wielkiego kontrapunkcisty. W liczbie jego uczniów znajdowali się: G. Giovanni, bratanek Andrzeja, i Leo Hassler, słynny kompozytor niemiecki. Z utworów G-ego dochowały się do naszych czasów: pięciogłosowe „Sacrae cantiones” (1565, wyd. 2-ie 1584); czterogłosowe „Cantiones ecclesiasticae” (1576, wyd. 2-ie, 1589); 6—16-to głosowe „Cantiones sacrae” (1578); sześciogłosowe msze (1570); trzy księgi madrygałów na pięć głosów (1572 — 89); księga madrygałów na 4 głosy (1589); księga madrygałów trzygłosowych (1575, przedrukowywana w latach 1582, 1590, i 1607); Dwie księgi madrygałów na 6 głosów (1574—1580, trzykrotnie przedrukowana); „Gréghesche et Ju-stiniane” (1571); „Psalmi poenitentiales 6 vocum” (1583); Chóry do „Oedipus tyrannus” na 3—6 głosów (1588); „Canzoni alia francese per l’or-gano” (1571 i 1605). Znaczną liczbę kompozycyj G-ego, jak „Ricercari” na organy (3 tomy), „Concerti” i. t. d., wydał jego bratanek Giovanni. Pojedyncze utwory doszły do nas w zbiorach kompozycyj różnych autorów; jak np. w wydawnictwie Phalesego: „Harmonia celeste’' (1593); „Symphouia angelica” (1594); i „Musi-ca divina” (1595); w zbiorze Zuccariniego „Corona di dodeci sonetti” (dwu i pięciogłosowe sonety, 1586). Słynne jego śpiewy na dwa chóry, skomponowane na cześć króla Henryka Wa-lezyusza, chwilowo bawiącego w Wenecyi, po ucieczce z Polski (1574), dochowały się w Gardany „Gemme musicali” (1587). O znaczeniu G-ego w historyi muzyki, ob. w artykule: G. Giovanni.

Sk.

Gabriel, najliczniejsza i najsławniejsza rodzina architektów francuskich w XVII i XVIII w.

Najpierwszy z nich znany jest w historyi Ja-kób I G., jako twórca starego ratusza w Rouen (dziś nieistniejącego) i jako budowniczy i przedsiębiorca robót przy kościele św. Germa-na w Argentau.—Maurycy G., syn poprzedniego, wykonywał liczne roboty królewskie oraz wzniósł dzwonnicę przy tymże kościele św. Ger-mana w Argentau. W tym samym mniej więcej czasie, co i Maurycy, żył drugi syn Jakóbal,

Jakób II G. (* 1630—f 1686), który łącznie ze swoim bratem, czy też krewnym tegoż nazwiska, budował most Pont-Royal oraz wzniósł z Franciszkiem Mansart zamek de Choisy-le-Roi dla pani Montpensier.—Jakób III G., syn poprzedniego (* 6 kwietnia 1667 r. w Paryżu—f tamże w r. 1742), po ukończeniu Akademii w r.

A. Pol.

Gabrieli Giovanni (* 1557 w Wenecyi— f tamże 12 sierpnia 1613 r.), słynny kompozytor muzyczny, uczeń swego stryja, Andrzeja G. (ob.). Napisał: „Madrigali a 6 voci o instromen-ti” (1585); „Madrigali e ricercari a 4 voci” (1587); „Ecclesiasticae cantiones 4—6 vocum” (1589); „Sacrae symphoniae” na 6 —16 głosów, do śpiewu, lub na instrumenty (1597); „Sympho-

1699, powołany został na najzaszczytniejsze wówczas dla architekta stanowisko głównego inżyniera dróg i mostów w państwie. Budował w Paryżu Izbę Obrachunkową przy Pałacu Sprawiedliwości oraz pałac Burbonów, kierował wielkie mi robotami w licznych królewskich rezyden-cyach i wzniósł wiele mostów na Sekwanie i Loarze.—Jakób IV Ange G., syn poprzedniego (* w Paryżu w pierwszych latach XVIII stulecia—f 1782 r.), najbardziej wsławiony z całej rodziny. Przebudował w zupełności zamek Compiègne, odrestaurował Luwr, zrekonstruował i zmienił w znacznej części zamek Wersalski, w którym wzniósł salę teatralną; oprócz tego był twórcą dwóch pięknych budowli na placu Zgody w Paryżu, części środkowej i dziedzińca honorowego w Szkole Wojskowej, a także zwycięzcą w wielkim projekcie na utworzenie i udekorowanie placu ofiarowanego Ludwikowi XV. — niae sacrae”, na 6 do 19-tu głosów, ksiąg dwie Jeden z synów Jakóba Anioła, Ange-Antoine (1615); „Canzoni e sonate” na 3 do 22-ch gło-G. (* ?_■f 1768) był w r. 1761 głównym do- sów (1615); dziesięć różnych kompozycyj wy-zorcą robót budowlanych w Marły.    K w- i dał G. razem z utworami swego stryja Andrze

Gabriel Biel, ob. Biel.

Gabrieli Andrzej (* około 1510 w Wenecyi, w części miasta Canareggio, stąd przezwany G. da Canareio—f tamże 1586), znakomity kompozytor muzyczny. Po ukończeniu stu-dyów u Adryana Willaerta, otrzymał w 1536 r. miejsce w kapeli śpiewaczej przy kościele św. Marka, a w 1566 posadę drugiego organisty przy tymże kościele, opróżnioną przez śmierć Klau-dyusza Merula. Na tern zostając stanowisku, G. rozwinął olbrzymią działalność kompozytorską, która rychło wsławiła go w całej Europie. Tłumy muzyków młodych zjeżdżały do Wenecyi z różnych krajów, głównie z Niemiec, by tu

A. Pol.

ja, p. t. „Concerti di Andr. e di Giov. G.” i wiele innych, rozrzuconych po wszystkich nieomal wydawnictwach muzycznych, jakie się ukazywały po jego zgonie, do 1620 roku. W historyi muzyki obaj Gabrielo wie zajmują stanowisko wybitne, jako pierwsi, którzy uprawiać zaczęli muzykę kameralną (pokojową) a przynajmniej swemi sonatami (Canzoni da sonar) na różne instrumenty tworzonemi, np. na troje skrzypiec, dali pochop innym kompozytorom do uprawiania i rozwijania tego działu muzyki instrumentalnej. Z uczniów G-ego najbardziej wsławili się: Henryk Schütz (ob.), głośny kompozytor niemiecki, i Michał Prätorius (ob.), znakomity pisarz muzyczny niemiecki.

A. Pol.

Pittori Messinesi”.

oznacza serpentyn, zawierający kryształy dyala-gu. Do nauki wprowadzona przez L. v. Bucha . w r. 1810. O gabrze wogóle ob. Zirkel „Lehrbuch d. Petrographie” (1894, T. II, str. 739). O wołyńskich: J. Morozewicza „Pamiętnik Fizyograficzny” (T. X, 1889); oraz monografię W. Tarasenki O górnych porodach semiej-

z.w.

Gabrieli Katarzyna (* 12 listopada 1730 w Rzymie — f tamże w kwietniu 1796 r.), słynna śpiewaczka koloraturowa. G. była córką kucharza, zostającego w służbie u księcia Gabrielego; kształciła się, na koszt księcia, u Gareii, zwanego lo Spagnoletto, i Porpory. Po pierwszym występie w „Sofonisbe” Galuppiego w Luc-ce, gdy została śpiewaczką sławną, przez wdzięczność dla swego dobroczyńcy, księcia G-go, przybrała jego nazwisko, Włosi jednak zwali ją często la Cuocliettina (kuchareczka). Śpiewała na wszystkich ważniejszych scenach włoskich, od 1751 — 65 w Wiedniu, od 1769 w Petersburgu, gdzie prócz mieszkania i całkowitego utrzymania, pobierała 6 500 rubli rocznej gaży; od 1781 zamieszkiwała w Rzymie.

Gabriello Onofrio albo Onofrio da Messina, malarz włoski szkoły neapolitańskiej (* 1616 w Messynie—f 1706). Ceniony głównie dla świetnie malowanych akcessoryów, jak ma-terye, klejnoty.—Por. Hackerta „Memorie de’

■ s. s.

Gabro (gabbro) ogólna nazwa całej rodziny skał, równomiernie drobno- lub grubo-ziarnistych, pochodzenia ogniowego, których zasadniczemi minerałami skałotwórczemi są: zasadowy felspat sodowo-wapienny (plagioklaz) i piroksen jedno-skośny albo rombowy, także amfibol. Jedne z nich zawierają oliwin, inne nie mają tego minerału. Minerały dodatkowe: apatyt, magnetyt, ilmenit, czasem mika, rzadko cyrkon. Z pla-gioklazów najczęstszy labradoryt i bytownit, z piroksenów—dyalag. Ciężar właściwy skał G-wych od 2.7 do 3.18. Przeciętny skład chemiczny mniej więcej waha się około liczb następujących:

Si0.₂50, Al₂016, Fe.₂0₃6, Fe09, CaOlO, Mg06, K₂01, Na₂ 02.

Najstalszą jest zawartość krzemionki, gdyż we wszystkich G-ch jest jej około 50°/n, najzmien-niejszą jest ilość magnezyi i tlenków żelaza: od 0% do 15°/₀, gdyż zmiennym bardzo jest stosunek ilościowy plagioklazu do reszty minerałów. Rodzina G. dzieli się na: 1) G. właściwe (plagioklaz zasadowy-j-dyalag), 2) noryty (plagioklaz zasadowy-j- piroksen rombowy), 3) G. amfibolowe (plagioklaz -f- amfibol). Prócz tego odróżniamy G. i noryty oliwinowe i bez oliwinu. Skały G-we występują w pniach głębinowych, w masach bochenkowatych (lakolitach), żyłach, od łupków krystalicznych do trzeciorzędu. Różne rodzaje skał G-wych nie występują oddzielnie, lecz zazwyczaj przechodzą jedne w drugie. Znane w wielu miejscowościach górskich Europy i Ameryki. U nas na Szląsku (Stara Huta) i na Wołyniu (Kamienny Bród, Bardy Horoszki). Do skał G-wych zbliża się granit z Gniewania na Podolu, z którego zbudowana podstawa pomnika Mickiewicza w Warszawie. Nazwa „gabbro” u ludności włoskiej w okolicach Florencyi stwa G. (Kijów 1895).

Gabrowo v. Gaborowo, miasto w Bulgaryi, w okręgu Sewlijewskim, 37 klin. na południo-wschód od Tyrnowy, nad rzeką Jantrą, na północnym stoku Bałkanów. W r. 1888 posiadało 8 216 mieszkańców. Słynie z ożywionego przemysłu i handlu; są tu fabryki noży, wyrobów skórzanych, sukiennych, garncarskich. W r. 1835 założono pierwszą nowoczesnego typu szkołę bułgarską, którą następnie przekształcono w szkołę realną państwową.

Gabryel (po hebr. mąż Boży) archanioł. Pierwszą wzmiankę o nim znajdujemy w księgach Starego Test., gdy wyjaśnia Danielowi widzenie o baranie i koźle i objawia czas ukazania się Messyasza; „Siedemdziesiąt tygodni ukrócone są na lud twój, na miasto święte twoje.....

a będzie zabity Chrystus”.... (Daniel 8, 15; 9, 29). W Nowym Test. dwa razy posłannictwo zwiastuna narodzin pełni: Zacharyaszowi w świątyni w czasie ofiary kadzidła zapowiada narodzenie św. Jana Chrzciciela (Łuk. I, 11—20); Najśw. Maryi Pannie w Nazaret—Narodzenie Zbawiciela słowami: „Zdrowaś Marya, łaskiś pełna Pan z tobą, błogosławionaś ty między niewiastami i błogosławion owoc żywota twego” (t. I, 26—38). Kościół katolicki zalicza go do Archaniołów, z których 3-ch znamy z imienia: Michał, Rafał i Gabryel; ten ostatni niedowierzającemu Zacharyaszowi wymienia swe imię i powołuje się na dawne, wielkiej wagi, objawienia swoje (Danielowi). Uroczystość G-a święci kościół 18 marca. W talmudzie uchodzi G. za największego księcia Anielskiego po Michale, który, wyroki Boga spełniając, ochrania i karze Izraela (Meyera Enc.), ma też pogromić Lewiatana. Podanie Muzułmanów twierdzi, iż G. objawienia niebieskie przynosił Mahometowi, dyktował mu Koran, a później zaniósł proroka do raju (G. Calmet „Diet, Bibl.” pod tym wyrazem) kabaliści mianują G-a mistrzem patryarchy Józefa. W epoce rozkwitu religijnego malarstwa G. był często przedmiotem tej sztuki.

Gabryel, biskup lwowski ormiański. Dwóch tego imienia było biskupów: jeden żył w roku 1415, drugi, obrany przez lud na biskupstwo, a przez króla na nie potwierdzony 6 kwietnia 1606 r. Ten drugi nazywa się jeszcze Gara-bied u Barącza („Żywoty sławnych Ormian w Polsce”, str. 131); u Niesieckiego Gurabiel. Musi to być Garabied Gabryel. Kiedy pierwszy biskup umarł, niema wiadomości, drugi rządził krótko dyecezyą, bo już umarł r. 1607 (z Barącza).

Gabryel, od opieki św. Józefa, Karmelita i natora kliniki chirurgicznej, następnie pracował bosy, kaznodzieja J. K. Mci. Ordynaryusz w ko- w oddziale chirurgicznym warszawskiego szpitala ściele warszawskim księży karmelitów; pozosta- św. Rocha, od początku zaś r. 1898, zostawszy wił drukiem ogłoszone: „Mowy przed uroczystym ordynatorem, objął kierownictwo tego oddziału, obrządkiem obleczenia kadetów w mundur kor- Drukiem ogłosił jedną pracę obszerniejszą p. t.

pusowy miane 1789 r.” (Warszawa 1790, in 8-o, str. 23); „Nauka o religii i obyczajności w czterech kazaniach, dana kadetom w kaplicy korpusu r. 1787” (Warszawa 1790, in 8-o, str. 108); „Kazanie o zasługiwaniu w młodości na łaskę u Boga i u ludzi”, w Niedzielę pierwszą po trzech królach, do młodzi edukującej się w konwikcie warszawskim księży pijarów miane (Warszawa 1 792, in 8-0, str. 42).

Gabryel Bużyński, duchowny mówca i autor rossyjsld, z czasów Piotra I (* 1680 r. na Ukrainie f 1731), kształcił się naukowo w akademii Kijowskiej. Był następnie nauczycielem w szkole duchownej (nazywanej niekiedy akademią) w Moskwie; roku 1707 wstąpił do zakonu; po latach kilku (1710 r.) otrzymał święcenia kapłańskie. W r. 1714 mianowany kapelanem floty rossyj-skiej, towarzyszył Piotrowi I we wszystkich jego wyprawach wojennych. Przechodząc stopnie hierarchii duchownej, został członkiem synodu, protektorem wszystkich szkół duchownych, dyrektorem drukarń, biskupem rjazańskim. Słynął z wymowy kaznodziejskiej; niektóre z mów jego i kazań wydał Nowikow w Moskwie roku 1784, inne zaginęły. Z przekładów jego drukowane: Wstęp do historyi państw europejskich, przez Puffendorfa; wydany dwukrotnie 1718 i 1726 Theatron albo wykład historyi świętej i powszechnej, przez Stratemanna, 1724; O powinnościach człowieka i obywatela, przez Puffendorfa, 1726. Jedna z mów pogrzebowycli (na zgon Piotra I) przełożoną została przez Tomasza Konsetta, pastora kościoła anglikańskiego, na język łaciński i za życia autora wydana w Berlinie.

Gabryela, pseudonim, ob. Żmichowska Narcyza.

Gabryela d’Estrées, ob. Est ré es.

Gabryelski Zygmunt (* 1870), współczesny pisarz filozoficzny, w Krakowie urodzony i wykształcony. Prócz sprawozdań krytycznych wydał rozprawkę żywo napisaną, w duchu eklektycznym: „Gzem filozofia jest, a czem będzie” (Kraków 1894). Surowo ją osądził dr Aleksander Skórski w „Ateneum”; prof. Struve mówi o niej w swoim „Wstępie do filozofii”: „Charakterystyczną cechą tej pracy jest traktowanie kwestyj filozoficznych w sposób lekki, pobieżny, feljetonowy, choć autorowi przy tein znajomości rzeczy odmówić nie można”.

Dr J. P.

„O doszczętnym leczeniu wolnych przepuklin” „Pam. Tow. lek. warszawskiego”, r. 1887 i 1888) i kilkanaście mniejszych, także treści chirurgicznej, w Gazecie Lekarskiej, której współpracownikiem stałym jest od r. 1885.

w. J.

Gabun, szerokie, lejkowate, zatokowate uście (aestuarium), w kolonii francuskiej Kongo, między 0°31' a 0°21' sz. pn. Długość G-u wynosi 70 kim., szerokość dochodzi 16-u kim., głębokość 5—20 m. Do G-u wpada ze Wschodu rz. Como z Mont de Cristal, z południa zaś Remboe. Na dość wyniosłym brzegu północnym znajduje się miasto Libreville; południowy brzeg jest nizki i błotnisty.

w. J.

Gabza, prawy dopływ Kasplii, dopływu Dźwi-ny zachodniej, w gub. Smoleńskiej, wpada do Kasplii pod m. Porzeczem; długość G-y wynosi 70 wiorst, szerokość 4—12 sążni. Podczns wezbrania wód spławiają G-ą budulec.

Gaccy A. i S., ob. Gazio.

Gacek, ob. Nietoperz.

Sk.

Gacłiard Ludwik Prosper, historyk belgijski (* 12 marca 1800 w Paryżu—f 24 grud. 1885 w Brukselli), studyował prawo, potem udał się do Belgii, gdzie został archiwistą (w r. 1830 w Brukselli), a następnie archiwistą generalnym królestwa Belgijskiego. Od r. 1837 był człon-kiem-korrespondentem, 1842 rzeczywistym członkiem Akademii belgijskiej, od r. 1834 (roku założenia) członkiem, a od 1850 sekretarzem królewskiej kommissyi historycznej i prezesem rady heraldycznej (Conseil héraldique). Położył wielkie zasługi nietylko przez właściwą organi-zacyę archiwów i zbioru skarbów archiwalnych, ale również przez badania swoje na polu historyk Między jego licznemi pismami i zbiorami dzieł pierwsze miejsce zajmują: „Correspondance de Guillaume le Taciturne” (6 tomów, Bruk-sella 1847—G858), oraz, przeważnie z archiwum hiszpańskiego Simancas czerpana, „Correspondance de Philippe II sur les affaires des Pays-Bas” (4 tomy, tamże 1848—1859). Bardzo pouczające dzieła są: „Retraite et mort de Charles-Quint et Philippe II” (3 tomy, tamże 1854—

1855), oraz .Don Carlos et Philippe II” (2 tomy, wyd. 2-e, Paryż 1867). Oprócz tego wydał „Correspondance de Marguerite d’Autriche duchesse de Parme, avec Philippe II” (3 tomy, Bruksella 1867—1881).

P. Chin

W. J.

Gacki Józef (* 1805—f 1876), ksiądz, mo-

Gacka, ponik (rzeka niknąca pod ziemią) Gabszewicz Antoni (* w Kodłutowie w Mław- w karstowym obszarze Chorwacyi, leżącym przy skiem, d. 5 czerwca r. 1858), spółczesny chirurg zatoce Quarnero. Nad G-ą znajduje się miasto warszawski. Po odbyciu nauk gimnazyalnycli Otoczac. w Warszawie, zapisał się tamże w r. 1875 na wydział lekarski i ukończył go w r. 1880; po- nografista historyczny, urodzony w Pęsach, ga-ezem przez pięć lat sprawował obowiązki ordy- bernii Suwalskiej, wszedł do zgromadzenia Pi-

znany.

w. j.

w. GL

W. CL

W. J.

E. D.

jarów w Piotrkowie r. 1821, był potem w konwikcie warszawskim na Żoliborzu, a naslępnie na wydziale filozoficznym uniwersytetu warszawskiego. W r. 1827 został nauczycielem historyi w szkole piotrkowskiej i ogłosił „Zabawę historyczną z dziejów polskich w sposobie loteryi ułożoną” (Warsz.). W r. 1830 w, programie szkolnym piotrkowskim wydrukował „Dzieje instytutów edukacyjnych, a mianowicie pijarskich zakładów w Piotrkowie”. Czas jakiś bawił na studyach w Berlinie; a za powrotem otrzymał wikaryat w Międzyrzeczu podlaskim, później probostwo w Jedlnej, na którem pozostał do zgonu. W „Pamiętniku religijno-moralnym” umieszczał od r. 1844 do 1862 szereg starannie opracowanych opisów kościołów (Jedlnia, Iłża, Kozienice, Magnuszew, Odechów, Skaryszew, Sucha, Świerże), z pomiędzy których najwięcej wartości źródłowej posiadają: „Radom Stary i jego kościoły⁷'; „Radom Stary i jego fara”; „Klasztor i kościół Swięto-Krzyski na Łysej Górze”. Niektóre z tych opisów rozszerzył później, pomnożył nowo-odkrytemi dokumentami i ogłosił w osobnych książkach, jako to: „Benedyktyński klasztor w Sieciechowie, według pism i podań miejscowych” (Radom 1872, str. 299); „Benedyktyński klasztor św. Krzyża na Łysej Górze” (Warszawa 1873, str. 345); „Jedlnia, w niej kościół i akta obelnego prawa” (Radom 1874, str. 278). Z zakresu dziejów piśmiennictwa cenne są ogłoszone po raz pierwszy akta, dotyczące naszych autorów: „Poeta Klonowicz udarowany od klasztoru Sieciechowskiego wójtostwem psar-skiem” (w „Pamiętniku religijno-moralnym” tom VIII seryi drugiej), zwłaszcza zaś: „O rodzinie Jana Kochanowskiego, o jej majętnościach i fun-dacyach” (Warszawa 1869, str. 172), która-to praca wiele światła rzuciła na stosunki familijne i gospodarskie Jana z Czarnolasu i stała się pobudką do nowych poszukiwań w tym kierunku. Wreszcie był G. autorem obszernego i dość rozpowszechnionego modlitewnika (5 wydań), ogłoszonego po raz pierwszy r. 1863 w Warszawie p. t. „Głos do Boga. Nabożeństwo domowe i kościelne dla ludu katolickiego, z modlitw i śpiewów najużywańszych w Polsce”. Jako pisarz nie odznaczał się G. talentem literackim, ale styl jego prosty, jasny i poprawny wypowiadał należycie to, co autor chciał wyrazić; jako badacz odznaczał się sumiennością, lubo z metodami krytycznemi nowszych czasów nie był obe-

P. Ohm.

Gacko, miasto w obwodzie G., w Hercogo-winie (43° 10' sz. pn., 18° 30' dł.. w. G.), bliz-ko granicy czarnogórskiej. G. znajduje się w kotlinie, okolonej górami. W r. 1885 liczyło G. 757 mieszkańców, przeważnie mahometan. Garnizon wojska.

Gackówka, ob. Nicteribia.

Gacon Franciszek (* 1667-—f 1725), pisarz francuski. Jako ksiądz świecki był członkiem kongregacyi Oratoryanów, z której następnie wystąpił, aby całkowicie poświęcić się literaturze, a głównie polemice satyrycznej, zwróconej przeciw wielu najwybitniejszym znakomitościom współczesnym, jak: J. B. Rousseau, Boilleau, Bossuet, La Motte, Pradon.— Główne jego pisma: „Łe poète sans fard” (1696; tytuł ten służył mu potem za stały pseudonim literacki); „L’ anti - Rousseau” (1712); „Homère vengé” (1715); „Emblèmes et devises chrétiennes (1714); „Histoire satirique de la vie et des ouvrages de Mr. Rousseau“ (1716). Za wiersz p. t. „Louis XIV perdant ses enfants” G. uwieńczony był przez Akademię francuską wr. 1717. Przez swoje złośliwe satyry zaplątał się w zaciekłe spory z dotkniętymi w nich autorami, osobliwie z Janem Chrzcicielem Rousseau. Dopiero w o-statnich latach życia zaniechał polemiki literackiej i spędził je na ustroniu zdała od ruchu literackiego.

Gacon Mary a (* 1753—f 1835) publicystka francuska. Oprócz licznych prac literackich: „Le préjugé vaincu” (1787), „Les dangers de la coquetterie” (1787), „La femme grenadier” (1801) i t. d., pozostawiła różne prace naukowe, dotyczące agronomii i gospodarstwa domowego ; we wszystkich okazała wiele in-telligencyi i niepospolitego wykształcenia. Gracopierz, ob. Vespertilio.

Gać (lub Jab 1 oń), rzeczka w Łomżyńskiem, uchodząca z lewej strony do Narwi, w południowym punkcie jej łukowatego wygięcia na wschód od Łomży. Zpod wsi Sanie Dąb, na wschód od Zambrowa, płynie na Milewo, Łady, Gać. Długość G-ci wynosi 21 wiorst; najznaczniejszy dopływ G-ci, Jabłonka, płynie na Zambrów i wpada z lewej strony do G-ci pod Pory-

tem.— („Słownik geograficzny”).

Gać jest to wszelkiego rodzaju materyał drzewny, służący do umocnienia dróg i grobel, jak i do zabezpieczenia od mrozów ścian budynków. Domostwa i obory lekko budowane gacą się, t. j. zabezpieczają od mrozów za pomocą chrustu, gałęzi, igieł sosnowych, a nawet słomy, który - to materyał pewną warstwą do ściany nałożony, utrzymuje się za pomocą żerdzi (oh.). Drogi złe i groble gacą się nieraz za pomocą kłód lub grubych gałęzi, a nawet na drogach piaszczystych układają warstwę gałęzi, aby koła w piasku się nie zarzynały.

Gad (po hebrajsku „szczęście”). 1) Imię 7-go syna patryarchy Jakóba, zrodzonego ze służebnicy Zelfy. Od niego wywodziło ród swój jedno z 12 pokoleń izraelskich, Gad. Pokolenie to zajmowało się przeważnie hodowlą trzód i dlatego przypadła mu w udziale, wraz z pokoleniem Ruben i częścią Męnassy, ziemia, położona z wschodniej strony Jordanu, dawne państwo Hesbon i Basan, gdyż kraj ten obfitował w bujne pastwiska. Zanim jednakże Gad wziął w posiadanie swoje dziedzictwo, brał czynny

udział w zdobyciu ziemi Chanaanejskiej, i wogóle zawsze walecznością się odznaczał. 2) Dalej nosił to imię prorok za czasów króla Dawida, któremu służył radą i pomocą już wówczas, gdy był ściganym przez Saula. 3) G. oznacza także bóstwo (lub dajmona) szczęścia, któremu służono zastawianiem stołu (analogicznie do rzymskiego lectisternium). Kult ten był rozpowszechnionym Viper a. u rozmaitych narodów semickich, a także, jak j to wskazuje Joz. 65 11, i u Izraelitów po ich j gu Niżnieudyńskim, o 132 wiorsty odległe od powrocie z niewoli babilońskiej. Że jednakże j miasta okręgowego; G. leży nad rz. Iją; 6 800 w mitologii assyryjsko-babilońskiej imienia tego bóstwa dotychczas nie znaleziono, przeto jest prawdopodobnem, że wyrosło ono na ziemi Palestyńskiej, pod wpływem syryjskim. Wedle zdania niektórych uczonych G. ma to być planeta Jowisz, która nazywa się w astrologii arabskiej wielkiem szczęściem, wedle innych zaś odpowiada greckiemu bóstwu Tyche (Tó^rj).

Wywiązywał się z tego zadania

Finlandyi.

z powodzeniem, kiedy został schwytany i stracony z rozkazu tyrana - fantastyka. Jego listy i uszczypliwa mowa przeciwko Duńczykom wyjaśniają wpływ, jaki wywierał na lud szwedzki, tak swojem słowem, jak i pismami.

Gad, żmija lub padalec (synonim), ob.

su.

Gadalej, wieś w gubernii Irkuckiej, w okrę-

w. J.

mieszkańców; 2 jarmarki rocznie.

Gadames, ob. Gh a dam es.

Gadara. Miasto w Palestynie, oddalone o jakie 3 godziny ku południowi od jeziora Genezarec-kiego. Dziś nazywa się Mures i zawiera w sobie ruiny, wskazujące, że było za czasów grecko-rzymskich dość znacznem miastem. W epoce Machabeuszów było zburzone, Pompejusz jednakże odbudował je, a po śmierci Heroda przeszło pod bezpośrednie panowanie Rzymu i stało się kolonią rzymską i metropolią okręgu, mającego za granicę północną rzekę Jarmuk. Przez to G. otrzymała fizyognomię miasta pogańskiego i charakter ten swój zachowała. W Ew. Matt. 8, 28 wzmiankowany jest kraj Gadareńczyków, natomiast czytamy u Mark. 5,1 i Łuk. 8, 26 (według niektórych recenzyi) kraj Gerazeńczyków, t. j. dzisiejszej Gersy, leżącej przy uściu Wadi Semakh naprzeciw Magdali.

Gaddesden Jan, lekarz angielski, żyjący na końcu XIII i na początku XIV wieku, zwykłej nazywany Johannes Anglie u s; był profesorem w oksfordzkiem Merton College, a następnie lekarzem królewskim w Londynie; podobno był pierwszym Anglikiem zajmującym to stanowisko. Między r. 13u5 a 1317 napisał, biorąc wzór z B. Gordona (ob.), dzieło przez spółczesnych bardzo przeceniane, pomimo że już przez G. de Chauliac (ob.) ostro skrytykowane; nosi ono napis: „Rosa anglica s. Practica medicinae a capite ad pedes”; w druku wyszło poraź pierwszy w Pawii w r. 1492; wydawcą był Mikołaj Scyllatius. Istnieje jeszcze kilka późniejszych; ostatnie, przez Mikołaja Schopf a wydane, wyszło w Augsburgu w r. 1595.—Por. Freind „Historia medic.” (Lejda 1734, str. 359 i nast.), oraz H. Has er „Lelirb. d. Gesch. d. Med.” (wyd. 3-e, T. I, str. 712).

Gaddi, utalentowana rodzina włoska, florencka, która w ciągu XIII i XIV stulecia wydała kilku wybitnych malarzy. Z nich najstarszy G. Gad do, malarz i mozaikarz (* 1259— f około 1332). Co .do fresków po nim pozostałych, a mianowicie czy są rzeczywiście te, o których wspomina Vasari, są tylko domniemania, — co zaś do mozaik, jakie G., podług Vasarego, wykonać miał do kościołów św. Jana Later, i ba-

Dr S. P.

Dr S. P.

Gad de Ouciu. W bibliotece niegdyś Kolber-towskiej znajdował się rękopis in folio, zawierający tłómączenie rytmem francuskim pięciu ksiąg Boecyusza, pod tytułem: Pocieszenia filozofii. Na końcu znajdują się własne wiersze tłómacza, w których ten wyraża, że był rodem Polak, z powołania Dominikan, i że kończył swoje dzieło 1336 r. ostatniego maja. W prologu, czyli wstępie, niedoskonałość swoją w języku francuskim tem usprawiedliwia, że się we Francyi nie rodził, ani wychowywał od dzieciństwa. Prolog ten jest w akrostychach. Z głównych liter pierwszego wiersza każdej strofy wywiązuje się imię i nazwisko: „Freue Gad de Ouciu“. Podług mniemania Józ. Maks. Ossolińskiego („Wiad.

Hist. Krytycz.”, I, 508), był rodem z miasta Ujścia (Uścia) lub Ojcowa (Ouciu).

Gad, Gadli albo Gadd Hemming, mąż stanu szwedzki (* w Ossmo, pod Kalmarem, ok.

r. 1440, ścięty pod murami Razenborga, w Fin-landyi 16 grudnia 1520 r.). Prezydent Sten Sture, którego zręcznie reprezentował na dworze papieskim (1479 —1497), mianował go, wbrew opinii kapituły, biskupem w Linkoeping (1501), ale papież Aleksander VI, którego on był matematykiem i szambelanem, nie zgodził się na jego prekonizacyę. Powróciwszy do Szwecyi,

Dr J. P.

G.    pojednał prezydenta Stena Sture z jego współzawodnikiem Svante Sturem, i podburzył Szwedów przeciwko Janowi, królowi Unii Skandynawskiej (1501). Zdobył Sztokholm (1502), Kalmar (1504), doprowadził do zerwania (1510) traktatu z r. 1509 z Danią, objął dowództwo nad flotą, która wspólnie z wyprawą Lubeki spustoszyła Bleking i Laaland. W końcu G. zastąpiony został na stolicy biskupiej w Linkoeping przez

H.    Braska (1513), i otrzymał, tytułem odszkodowania, twierdzę Kastelholm. Uprowadzony jako zakładnik do Danii z Gustawem Wazą (1518), powrócił do Szwecyi z Chrystyanem II (1520), zyliki św. Piotra, te wcale się nie dochowały, kazał mu otworzyć bramy Sztokholmu i wziął Pewniejsze są prace dochowane, przypisywane na siebie obowiązek zmuszenia do uległości synowi jego, Tadeuszowi.—G. Taddeo (* około

s. s

A. Pol.

1300—f 1366), wielbiciel i uczeń Giotta, swego ojca chrzestnego, z którym przez 24 lata pracował, przejął się kierunkiem i zasadami mistrza do tego stopnia, że niektóre z malowideł jego, jak np. cała serya z życia Chrystusa, oraz druga, z życia św. Franciszka (obecnie w Akademii sztuk pięknych we Florencyi), uchodziły przez długi czas za dzieła Giotta. Przechowało się kilka madon pędzla G-go z datami: 1333 (w Bi-gallo we Florencyi), 1334 (w Berlinie, z podpisem), 1355 (w San Pietro w Megognano), oraz kilka bez dat, zupełnie autentycznych. Są to madonny jakby natchnione przez Giotta, a nawet mają więcej wdzięku. Z licznych fresków G-ego do najwybitniejszych należą: Dzieje Matki Boskiej, opowiedziane pędzlem na ścianach i sklepieniach kaplicy Baroncellich we florenckiej Santa-Croce. Wieje z nich poważny nastrój biblijny, w duchu Areny padewskiej Giotta. Jak zapewnia Vasari, G. był także budowniczym i inżynierem; to pewna, że dorobił się znacznego majątku. Dwaj synowie jego, Agnolo i Giovanni, odziedziczyli po nim nietylko talent malarski, ale i zdolności kupieckie. Starszy z nich, Agnolo G. (* około 1333—f 1396), zdolniejszy i zapobiegliwszy, podniósł ród pod względem bogactwa, a zarazem godnie zaprezentował talent, w rodzinie tej dziedziczny. Z fresków jego dotąd zachowanych wybitniejsze są: Legenda o przepasce św. Dziewicy, w kościele katedralnym w Prato, oraz „Historya znalezienia krzyża św.”, wymalowana na 8 płaszczyznach chóru kościelnego w Santa-Croce (kaplica Alberti), historya, która natchnęła Pi era degli Frances cli i (ob.) do jego wdzięcznych malowideł w Arezzo. Galerye florenckie posiadają także niektóre z prac Agnola. Wszyscy trzej artyści, to jest dziad Gaddo, ojciec Taddeo i syn Agnolo, pochowani są w klasztorze Santa-Croce we Florencyi—Por. Vasari „Vite” (wyd. Milanesi, T. I, 345, 571, 635); Crowe et Cavalcaselle „Storia della Pittura in Italia” (Tomy I—II, 1875—83).

Gade Niels William (* 22 lutego 1817 w Kopenhadze—f 21 grudnia 1890, tamże), najznakomitszy kompozytor muzyczny duński z XIX stulecia. Syn fabrykanta instrumentów muzycznych, w młodości pracował w warsztatach swre-go ojca, kształcąc się zarazem w grze na fortepianie i skrzypcach. Szybkie postępy, jakie czynił w grze na tych instrumentach, oraz pewne przejawy talentu kompozytorskiego, jakie się uwydatuiły w pierwszych próbach młodzieńczych G-go, skłoniły jego ojca do kształcenia wiele obiecującego syna w teoryi muzycznej. Zanim ukończył te studya, otrzymał miejsce skrzypka w kapeli królewskiej. Pierwsze jego dzieło większych rozmiarów: uwertura „Odgłosy Ossyana”, która, stosownie do orzeczenia Spoli-ra i Schneidra, na konkursie kopenhadzkim .otrzymała pierwszą nagrodę, wielkie wywarła

Eao. Powsz. Ilugtr. Zisz 184 T. XXIII

wrażenie, nietylko w całej Danii, lecz i w Niemczech, zwłaszcza od czasu wzorowego wykonania jej w Lipsku, pod dyrekcyą Mendelssohna. Podziwiano w niej piękność formy, zachwycano się oryginalnością kolorytu, oraz odrębnością tematów, urobionych w duchu staroduńskieh pieśni ludowych. W tym stylu skomponowana symfonia C mol jeszcze bardziej spotęgowała wrażenie, wywołane „Odgłosami Ossyana”, i zwróciła na jej twórcę uwagę ówczesnych powag muzycznych. Mendelssohn witał w nim nową gwiazdę artystyczną, a Schumann porównywał go nawet z Mozartem. Entuzyazm, z jakim przyjmowano w Lipsku dzieła G-go, oczarował jego rodaków. Dzięki ich pomocy materyalnej, a zwłaszcza obfitemu zasiłkowi pieniężnemu, otrzymanemu z rąk króla Chrystyana VIII, G. przedsięwziął w 1843 r. wycieczkę do Niemiec i Włoch w celach artystycznych, głównie jednak w celu uzupełnienia studyów. Wdzięczny Mendelssohnowi za rozpowszechnianie swych kompo-zycyj, przedewszystkiem udał się do niego i oddał mu się w opiekę. To go właśnie zgubiło. Przedwczesne bowiem pochwały Mendelssohna zrodziły w nim zbytnią ufność w siły własne i od głębszych studyów go odciągnęły. Przytem wpływ, jaki Mendelssohn zwykł był wywierać na ówczesne młode talenty, oddziałał zgubnie i na twórczość kompozytorską G-go; z wyjątkiem bowiem kilku utworów, napisanych przed poznaniem się z Mendelssohnem, prawie wszystkie następne, lubo nie pozbawione istotnej wartości muzycznej, mniej są jednak cenione, z powodu, że G., wyparłszy się w nich miłości dla poezyi północnej i dla wspaniałych melodyj narodowych duńskich, tworzył je w duchu muzyki Mendelssohna. W 1848 r. powrócił do Kopenhagi, gdzie go zamianowano dyrektorem towarzystwa muzycznego; w 1861 został kapelmistrzem nadwornym. Na dorobek artystyczny G-go złożyły się: kantaty „Comala”, „Fantazya wiosenna”, „Córka króla Olch”, „Święta noc”, „Poselstwo wiosny”, „Krzyżowcy”, „Calanus”, „Sion” i „Psyche”; 8 symfonij, 5 uwertur („Odgłosy Ossyana”, „Szkocka”, C. dur, „Hamlet” i „Michał Anioł”); jeden kwintet, sekstet i oktet na instrumenty smyczkowe; dwa koncerty skrzypcowe, jeden tercet fortepianowy, trzy sonaty na skrzypce, kilka nowelet na fortepian, skrzypce i wiolonczelę, kilka sonat, „Akwareli”, „Tańców ludowych” i „Obrazów północnych” na fortepian; parę chórów z towarzyszeniem orkiestry, pieśni na chór męski i mieszany, i in.

Gadeau de Kerville Henryk, współczesny przyrodnik francuski (* w Rouen w r. 1858). Skierowany pierwotnie na drogę przemysłu, następnie poświęcił się wyłącznie biologii. Do główniejszych prac G. de K. zaliczyć wypada: „Les insectes phosphorescents” (Rouen 1881 i 1887); „Causeries sur le transformisme” (Paryż 1887); „Les animaux et les végétaux lumineux” (Paryż 1890); „Faune de la Normandie”

•59

cyi i materyalizmu.

w. J.

83 p. t.

Gr. M.

T. K.

Hist. str. 138).

Dr J. P.

(Paryż 1888, 1890, 1892); „Les vieux arbres de la Normandie, étude botanico-historique” (Paryż 1891, 1893); prócz wymienionych ogłosił wiele innych prac z dziedziny zoologii, botaniki, histologii, fizyologii, teratologii. W swoich pismach G. de K. jest rzecznikiem zasad ewolu-

W. J.

Gadebusch, miasto w w. ks. Meklenbursko-Zwierzyńskiem (Mecklenburg-Schwerin), w miłej lesistej okolicy, nad rz. Radegastem; w r. 1890 było tu 2 439 m.; posiada starożytny kościół gotycki, starożytny zamek, sąd pokoju, zakłady budowy machin, garbarnie, młyny. Okolice G-a były nieraz widownią bitew (Brandenburczyków, Sasów, Szwedów, Duńczyków).

Gadebusch Fryderyk Konrad, wielce zasłużony nauce badacz dziejów inflanckich (* 1719 w Altfähren na wyspie Rugii — f w Dorpacie 1788). Studya uniwersyteckie odbywał w Gryfu (Greifswald), do Inflant przybył w r. 1748 jako nauczyciel domowy. Prawnik z zawodu, od r. 1754 zajmował się adwokaturą w Dorpacie, gdzie w r. 1766 obrany został syndykiem miejskim, a w r. 1771 burmistrzem. W badaniach nad dziejami miejscowemi był pracownikiem niestrudzonym i niezwyczajnie płodnym. Tylko najmniejsza część prac jego w 15-tu tomach ścisłego druku ogłoszoną została. Nierównie więcej, bo aż 130 tomów prac, przeważnie treści historycznej, pozostawił G. w starannie ułożonych rękopisach; w tej liczbie 27 tomów obejmuje szczegółową historyę szlachty inflanckiej. Obszerne dzieje cesarstwa Niemieckiego aż do Leopolda stały się pastwą pożaru w 1755 r.; pozostała autorowi ich jednak na zaw-,sze owa dokładna znajomość literatury historycznej zachodnio-europejskiej, której niewątpliwe ślady napotykamy co chwila w późniejszych dziełach. Drukiem ogłosił: „Abhandlungen von livländi-schen Geschichtschreibern” (1772); „Livländi-sche Bibliothek'" (3 tomy, 1777 r.); główne zaś dzieło jego wyszło w latach 1780 „Livländische Jahrbücher” (tomów 9 w czterech częściach). To, co podawał G. czytelnikom, było wprawdzie tylko pracą przedwstępną, ale niezwykle wysokiej wartości naukowej. Lubo przyjęta przez G-a forma rocznika przerywa co chwila tok opowiadania, a w miejscach, do których wpływało więcej materyału, wplatał autor tak zwane ekskursy, niekiedy zatrważającej długości,—nic jednak na tern nie traci właściwa wartość cennego jego dzieła. Jest to pierwsza próba opracowania historyi Inflant w całej pełni, i to w świetle krytycznem; cieszy się też G. uznaniem dziś jeszcze, jak świadczy chlubne zdanie prof. Edw. Winkelmanna w „Sitzungsberichte der gelehrten estnischen Gesellschaft” z r. 1869, ogłosz. w Dorpacie).

Znajdują się też w Bibliotece Ordynacyi Zamoyskiej: 1) „Collectanea historico-juridica inpri-mis Livonica, colligente Frid. Conrodo Gadebusch

Trajectensi Rugio” (tomów 14, in 4-o, każdy około 800 stronic) i 2) „Geschichte der ehemaligen bischoeflichen u. koeniglichen u. nunmehr Kaiserlichen Stadt Dorpat... von... F. C. G. Syndi-cus der Stadt Dorpat angefangen am 1768,” sięgające do 1779, tomów 4 w 5-u voluminach,

4-0, po str. tysiąc przeciętnie (wszystko w rękopisach).

Ga&elius Eryk (* w roku 1778 w Sztokholmie—f tamże d. 2 lutego r. 1827), lekarz. Do nauk zawodu swego od r. 1795 przykładał się w Upsali, w r. 1798 przeniósł się na uniwersytet w Abo, a po ukończeniu go został w r. 1801 lekarzem Akademii wojskowej w Carlber-gu: w r. 1805 powołany na prosektora i profesora sztuki lekarskiej, osiadł w Sztokholmie, gdzie do końca dni swych był czynny. W r. 1823 wyniesiony został na godność prezesa Akademii Umiejętności. Pisywał tylko po szwedzku i ogłosił w języku tym liczne prace w różnych wydawnictwach ojczystych; najważniej-szem dziełem jego jest: „Handbok i Medicinal-Lagfarenheten” (Sztokholm 1804). Wspólnie z Berzeliusem (oh.) wydawał od r. 1806 do 1810 pismo: „Journal för Läkare och Fältskä-rer”.—Bliższe o nim szczegóły znaleźć można w J. F. Sacklćna „Sveriges Läkare - Historia etc.” (Nykóping 1822—1835, cz. I, str. 753) i w dopełnieniach (Supplement til Sver. Läk

Dr. J. P.

Gaden Daniel, nazywany też Stefanem (j w Moskwie w r. 1682), lekarz. Urodził się w Polsce żydem, później, ochrzciwszy się, został katolikiem, ale nie wytrwał w tej wierze, lecz przeszedł następnie na luteranizm, nako-niec przyjął obrządek wschodni. Z powołania był cyrulikiem i jako cyrulik w r. 1657 przybył z Kijowa do Moskwy. W dwa lata później wstąpił do służby w t. zw. aptekarskim prikazie. Dostawszy się następnie na dwór, umiał zjednać sobie łaskę cara Aleksego Mich a j ło w i cz a, który uczynił go swym lekarzem przybocznym i w d. 25 marca st. st. r. 1672 zamianował go nawet doktorem medycyny. Car Fiedor A 1 e-ksiejewicz równie darzył go względami swemi, lecz gdy zmarł d. 27 kwietnia st. st. r. 1682, rzucono na G-a podejrzenie, iż wspólnie z Gutmenscliem, także lekarzem dworu, przyczynił się do śmierci panującego, a zbuntowani Strelcy obu wskutek tego pozabijali, nie przepuszczając równie i synowi Gut mens cli a. Por. S. K o ś m i ń s k i e g o „Słowu. lek. pols.” (str. 129) i F. W Richtera „Geschichte d. Med. in Russland v ' 7i, str 322).

Gades (po feulera Ag a ddir, == warownia, po arabsku Gadir, po grecku ta Fàêeipa, dzisiaj Kadyks), w zamierzchłych wiekach, bo podobno już około r. 1100 przed Chr., przez Fe-nieyan założone miasto nadmorskie i handlowe w Hispania Baetica, poza Słupami Herkulesa, na skalistej wysepce Erytheia (dzisiaj Leon).

Cieśnina morska, w najwyższem miejscu żale- j 1760—f 15 sierpnia 1852 wWirmo około Abo). dwie 187 metrów szeroka, przez którą most Uczył się w Abo i Upsali; w r. 1785 otrzymał wiódł (dz. Puente de Suazo), łączy ową wysepkę ! katedrę w Abo, którą w r, 1822 opuścił. Ogło-‘ ze stałym lądem, gdzie leżało właściwe miasto sił „De theoria caloris corporum specifici” (Upsa-portowe, zwane portus Gaditanus (dz. Puerto la 1792); „Einige Bemerkungen über die Natur

S. Maria). Po pierwszej wojnie fenickiej opa- des Pflogiston" (tamże 1788); „Systema fossi-nowali Kartagiiiczycy G., podczas drugiej wojny Hum analisibus chemicis examinatorum” (Berlin fenickiej poddało się zaraz owo miasto, z za- 1825). wiści handlowej do młodszej, potężnej Kartaginy, dobrowolnie Rzymianom i uzyskało przez to wielkie przywileje, jako i później, za sprawą Cezara, rzymskie prawo obywatelskie. Będąc uprzy-wilejowanem miastem cesarskiem, nosiło ono za czasów cesarstwa nazwę: Augusta Julia urbs Gaditana. Co do liczby mieszkańców, którzy w przeważnej części zawsze fenicki charakter zachowali, przewyższało G. naówczas takie miasta, jak: Massalię, wzmagającą się napowrót Kartaginę, Syrakuzy, Efez, a ustępowało tylko Rzymowi i Aleksandryi, liczyło też samych obywateli, którzy mieli t. zw. census rycerski, przeszło 500. Wielkie znaczenie jego przebija się wyraźnie i w tym szczególe, że dzisiejsza cieśnina Gibraltarska, mimo że 10 mil od G-u odległa, u Rzymian od tego miasta właśnie miano swe otrzymała, zwali ją bowiem fretum Ga-ditanum. Wielkie bogactwo swe zawdzięcza G. wyłącznie znacznemu bardzo handlowi morskiemu, którego szczególny artykuł stanowiły ryby solone. Słynęło ono też daleko z rozwiązłych obyczajów, a Rzymowi dostarczać musiało nietylko czarnych niewolników i niewolnic, lecz także i rozkosznych tancerek (Gaditanae), które za czasów cesarstwa były bardzo w modzie.

z. w.

Gadolin Aksel, krystalograf (* 12 czerwca 1828—f 15 grudnia 1892). Najważniejszą rozprawą, jaką ogłosił z dziedziny krystalografiii, która podziśdzień wartość swą zachowała, jest „Mémoire sur la déduction d’un seul principe de tous les systèmes cristallographiques avec leurs subdivisions” („Acta Soc. Scient. Fenn.” T. IX, Helsingfors 1871. Lu le 19 mars 1867).

Gadolinit, minerał z gromady krzemianów,

zawiera

z. w.

wzoru przybliżonego Fe₂ Be₂Y₃ Si₂ O prócz tego, w znacznych nieraz ilościach, cer, erb, lantan i inne pierwiastki rzadkie; dla nich poszukiwany, szczególnie do wyrobu koszulek żarowych Auera. W kwasie solnym rozkłada się i wydziela krzemionkę galaretowatą. Kryst. w układzie jednoskośnym; czarny, nieprzezroczysty; tw. 6 — 7, ć. wł. 4 — 4.5. Odkryty w Roslagen w Szwecyi. Nazwany od imienia chemika, który pierwszy go analizował. Występuje w Skandynawii, Irlandyi, w górach Olbrzymich, na Harcu, na Morawach, w Colorado. Rzadki.

Gadomski Stanisław Kostka, herbu Rola, ostatni wojewoda łęczycki (f po upadku Rzeczypospolitej). Z niewielkiemi zasobami nauko-werni, jakie mógł otrzymać w ojczyźnie, udał się do Lotaryngii i tam się pod opieką Stanisława Leszczyńskiego wykształciwszy, zaciągnął się do wojska francuskiego. Dosłużywszy się stopnia kapitana, dla lepszego wyćwiczenia się. w sztuce wojennej przeniósł się pod sztandary Fryderyka W., i całą pierwszą wojnę szląską w jego armii odbył. Powróciwszy do Polski, został generał-adjutantem Wielkiego hetmana koronnego, Józefa Potockiego. W sześć lat po śmierci jego (f 1751) awansowawszy na gene-rała-majora, wkrótce potem otrzymał norainacyę od króla Augusta III na assesora sądów zadwor-nycli, następnie na pisarza kwareianego i hiber-nowego. Po śmierci króla (1763) posłował do Berlina z zawiadomieniem o niej, a powróciwszy, oddał się całkiem w ręce Czartoryskich, przez co ściągnął na siebie nienawiść stronnictwa re-publikanckiego. Posłując z Sochaczewskiego na sejm nadzwyczajny za konfederacyi Radomskiej, wyznaczony był do układów z Repninem, należał przeto do de legacy i 1767—68. Na sejmie pierwszorozbiorowym zamianowany członkiem Rady Nieustającej, w 1776 na sejmie Mokro-nowskiego obrany był powtórnie do tejże Rady i zasiadał w departamencie wojskowym cztery lata. R. 1786 był marszałkiem sejmowym, a przy końcu sejmu dostał order Orła Białego; w roku zaś 1787 został wojewodą łęczyckim.—

10’

z. w.

W starem mieście, niewykazującem dzisiaj żadnych rzymskich śladów, dochowały się aż do końca cesarstwa Rzymskiego odwieczne, według fenickiego zwyczaju z ogromnych pni cedrowych wystawione, a wewnątrz złotą blachą pokryte, świątynie Chronosa i Heraklesa, t. j. Baala i Mel-

karta.

S. Drz.

w. J.

Gadidae, Miętusowate. Rodzina ryb kościstych (Aphysostonii Teleostei). Mają ciało nieco wydłużone, symetryczne; oczy po obu stronach głowy; łuski drobne, cykloidalne; płetw grzbietowych 2 — 3, odbytowych 1 — 2; płetwy brzuszne przed piersiowemi. Promieni ciernistych brak. Często wąs na podbródku. W wodach słodkich żyje tylko miętus (Lota vulgaris L.), inne w morzach.

G-adio Bartolommeo, architekt i inżynier włoski (* 1415 w Cremonie—f tamże 1482 r.).

x. w.

Był on urzędnikiem dworu ks. Franciszka Sforzy, zajmował się przebudową słynnego zamku warownego wMedyolanie, oraz licznemi robotami wojsko-wemi, przeważnie w Kremonie i Pawii. Prócz tego, jako budowniczy, odznaczył się wykonaniem kościoła św. Zygmunta poza murami Kremony w stylu przejściowym z gotyku do renessansu włoskiego.

Gadolin Jan, chemik (* w Abo 5 czerwca

Jul. Bartoszewicz w „Encyklop S. Orgelbranda”.

du 400-ej rocznicy urodzin wielkiego astronoma; pomnik Grottgera w kościele Dominikanów we Lwowie; pomnik papieża Piusa IX w pontyfikal-nytn stroju, przeznaczony dla katedry na Wawelu; biust hr. Arturowej Potockiej ; Hero-dyada (rzeźba z marmuru w prywatnem posiadaniu Wenclów w Krakowie). Nadto wykonał G. cały szereg pomników, częścią z marmuru, częścią z kamienia, dla Krakowa i licznych miast prowincyonalnych Galicyi, z których godnemi zaznaczenia są: pomnik Brodzińskiego w Tarnowie; tamże w katedrze 2 figury kamienne w stylu gotyckim, wyobrażające N. P. Maryę i św. Michała; pomniki Karpińskiego w Kołomyi, Sobieskiego w Przemyślu, Zygmunta Augusta i Sobieskiego w ogrodzie Strzeleckim w Krakowie, pamiętne uczestnikom pobytu cesarza Franciszka-Józefa (ob.) w Krakowie y/ r. 1880, grupy dekoracyjne i w. i. W głośnym turnieju konkursowym na pomnik Mickiewicza w Krakowie, G. zdobył pierwszą nagrodę za projekt wykonany według pomysłu Matejki. W tern niepośledniej wartości dziele talent G-go ujawnił się w całej pełni, w doskonałych wymiarach projektu, wspaniałości i lekkości linij, w całym, podniosłym a nie pozbawionym szlachetnej prostoty, nastroju kompozycyi, a zwycięstwo odniesione nad Teodorem Rygierem, któremu po latach przypadło ostatecznie w udziale wykonanie pomnika, zapewniło mu rozgłos, utrwalając jego stanowisko artystyczne. Powołany w r. 1877 przez ministeryum oświaty na profesora rzeźby w krakowskiej szkole sztuk pięknych, pozostającej naówczas pod dyrekcya Matejki, był G. prawdziwą podporą szkoły i w ciągu dziesięcioletniego sprawowania obowiązków, wykształcił cały zastęp uczniów, do których zaliczają się głośni dziś rzeźbiarze, jak Daun (późniejszy następca G-go), Dykas, Lewandowski, Nalborczyk, Pleszowski i inni. Dotknięty utratą wzroku w r. 1887 ustąpił G. ze stanowiska profesora i odrzucić musiał dłóto, którem tyle niepowszednich dzieł przysporzył sztuce polskiej. Otrzymawszy od rządu skromną emeryturę, usunął się w zacisze życia prywatnego. Z pierwszego okresu artystycznej działalności G-go, w którym oddawał się rysunkowi, istnieje kilkadziesiąt rysunków i kompozycyj wykonanych piórkiem, będących świadectwem, że i na tern polu posiadał G. wybitne zdolności, które były niezaprzeczenie ważnym czynnikiem podstawowym w rozwoju

Wł. Pr.

n.

Gadomski Wojciech Józef, ksiądz (*1719 r.—f 1791); potomek szlacheckiej rodziny na Ga-domach, herbu Rola, wkrótce po odbytych stu-dyach filozoficznych i teologicznych, został profesorem seminaryum w Pułtusku, na którem - to stanowisku pełnił jednocześnie urząd wizytatora dyecezyi. Następnie kolejno otrzymywał bene-ficya: w Sannikach, dyecezyi Poznańskiej (obecnie Warszawskiej) i w Bejscach dyec. Krakowskiej. Jakiś czas był kantorem katedry płockiej, potem widzimy go na stanowisku dziekana kol-legiaty płockiej, a za biskupa księcia Michała Poniatowskiego zajmuje urząd dyrektora szpitala, przezeń założonego. Na tem stanowisku zaznaczył swe filantropijne usposobienie, i tak dalece pokochał instytucyę, którą się opiekował, że nawet po prekonizacyi na biskupa sufragana płockiego (z tytułem biskupa bendeńskiego), z nią się nie rozstał i na nią zapisał prawie cały majątek 132 000 złp. Ostatnie lata spędził na bogomyślności w klasztorze ks. Missyonarzy w Płocku; zwłoki jego złożone zostały w katedrze Płockiej („Pam. Rei.-mor.” XVIII).

Gadomski Walery, artysta-rzeźbiarz,’ profesor krakowskiej szkoły sztuk pięknych (* 1834 r. w Krakowie). Jako wychowaniec tamtejszej szkoły sztuk pięknych, kształcił się początkowo na oddziale rysunku i malarstwa prof. Wojciecha Stattlera, następnie zaś przerzucił się do rzeźby, której pozostał wiernym do końca swojej działalności artystycznej. Po ukończeniu nauki w szkole krakowskiej, pod kierunkiem ówczesnego profesora rzeźby Henryka Kossowskiego wyjechał dla uzupełnienia studyów na lat 2 do Wiednia, gdzie uzyskał w tamtejszej Akademii pierwszą nagrodę, tj. złoty medal. Wir wypadków politycznych po r. 1860, w których czynny brał udział, przerwał na czas pewien działalność artystyczną G-go, która niebawem po przejściu burzy, podsycana otoczeniem niezwykle ruchliwego grona przedstawicieli sztuki i literatury, jakie się w latach 1864—1870 zgromadziło w Krakowie, coraz płodniej i bujniej rozwijać się poczęła. Artyści: Artur Grottger, Parys Filippi,

Gadomski, Izydor Jabłoński, Andrzej Grabowski,

Gryglewski; literaci: Bałucki, Bełcikowski, Lu-bowski, Turski, stanowili wówczas zwartą falangę pracowników na horyzoncie kulturalnym Krakowa i tworzyli ściśle zamknięte, węzłami najściślejszej przyjaźni związane z sobą koło. W ta- jego talentu rzeźbiarskiego.

Gadomski Jan (* 1859), krytyk i publicysta, urodzony w Warszawie, kończył gimnazyum w Siedlcach, nauk uniwersyteckich słuchał w Petersburgu i Krakowie. Pierwsze swe prace drukował w „Nowej Reformie”. Przybywszy do

Idem otoczeniu i atmosferze prawdziwie idealnych porywów ducha dojrzewał talent G-go, wsparty głęboką wiedzą specyalną i rutyną, a rozwinął niebawem technikę, zapewniającą artyście wybitne pomiędzy współczesnymi polskimi rzeźbiarzami stanowisko. Do najcelniejszych prac Warszawy, pomieszczał sprawozdania krytyczne G-go zaliczają: pomnik Kopernika, wykonany i inne artykuły w „Świcie” od r. 1884 i w „Kło-na zamówienie Akademii umiejętności i pomiesz- sach”. Na konkursie dramatycznym imienia Woj-czony w jej gmachu w r. 1873 podczas obcho- cieclm Bogusławskiego r. 1886 odznaczony zo-

P. Chm.

-ST

A'

■.'gT

ii®

P. Chm.

J. T.

Gaduina C₃₅H4fi0₉ —- z tranu rybiego Jongh wydzielił masę ciemno-brunatną, bez zapachu i smaku i nazwał ją gaduiną. Ciało to rozpuszcza się w spirytusie i eterze, w wodzie zaś nie rozpuszcza się; kwas siarczany, rozpuszczając G-ę, zabarwia się na czerwono; z zasadami tworzy sole; soli ołowianej odpowiada wzór na-

K. Sł.

stał dramat jego p. t. „Larik”, silną, barwną prozą pisany. Przedstawił w nim G. rozpaczliwą walkę tuziemczych celtyckich mieszkańców Wielkiej Brytanii z wdzierającą się coraz gwałtowniej i działającą rozkładowo potęgę rzymską. Różne odmiany uczuć patryotycznych, jak niemniej ich sponiewieranie i zanik, wcielone w postaci żywe, nie allegoryczne, wprawione w ruch pełen kollizyj tragicznych, tak potężnie przejmują czytelnika, czy widza, że usterki układu u-chodzą jego uwagi. Pomimo powodzenia G. zaniedbał niwę dramatyczną, a przeszedł całkowicie do publicystyki, kreśląc artykuły polityczne w „Gazecie Polskiej”. Objąwszy ją na własność, wpadł r. 1898 na pomysł dodawania co tydzień książki 10-arkuszowej i odrazu pozyskał znaczną, jak na nasze stosunki, liczbę prenumeratorów, którzy za zwykłą cenę, płaconą za dziennik, mogli się zaopatrzyć darmo już w biblioteczkę powieści, poezyi i podróży. Nie wszystko, co w tej biblioteczce dotychczas pomieszczono, dobrem nazwać można, ale znajdują się w niej i prace rzeczywiście cenne. Jako publicysta patrzy G. na sprawy krajowe i obce trzeźwo, pisze jędrnie, umie dobierać spółpracowników, dzielnie władających piórem, budzi też nieraz duże zajęcie i wywołuje dysskusyę.

Gadon v. Zawadyniec. Herb polski. W polu błękitnem pień barwy naturaluej o czterech sękach po dwa z każdej strony. W czterech rogach tarczy po linii dzwoneczkowej białej. Nad tarczą korona szlachecka i w niej lew barwy naturalnej w lewo, z szablą w prawej łapie, wzniesioną do cięcia. Herbem tym pieczętuje się rodzina Gadonów p. von Zohnfeld, z której Włodzimierz Gadon, pułkownik szwedzkiego autoramentu, o-koło 1630 roku osiedlił się w Inflantach. Tenże podczas konfederacyi generalnej warszawskiej posłował z województwem Infllanckiem w r. 1632 (Vol. Leg. III, 532). — Źródła: „Encyklop. W. Orgelbranda”; Ostrowski: „Księ-Fig. 86. Gadon (herb), ga herbowa rodów polskich”;

Genealogia rodu Gadonów, poświadczona w Deputacyi szlacheckiej guber-nii Wileńskiej w 1832 roku.

Gadon Włodzimierz jest autorem dzieł: „O reformie Izraelitów polskich” (Paryż 1835); „Statystyka ks. żmudzkiego” (Paryż 1839, in 8-o).

Gadon Michał, marszałek pow. Telszewskie-go, a potem sędzia i prezes sądu sumiennego w Kownie, zmarły we wrześniu 1855 r., wydał „Opisanie powiatu Telszewskiego w gubernii Kowieńskiej” (Wilno 1846). Pisywał bezimiennie do czasopism. Rękopisy jego miał uporządkować archeolog Prekier. (O tern szerzej w „Gazecie Warszawskiej” 1855, Nr 269).

Gadon (właściwie Gaden) Lubomir (* 16 grud. 1831), publicysta-liistoryk, syn Aloizego, porucznika gwardyi Napoleona I, i Anieli z Jankiewiczów, urodził się w Szkudacli na Żmudzi i osierocony wcześnie przez matkę, wychowywał się u wujów, szkoły skończył w Mitawie, uniwersytet w Dorpacie (1852 —56), gdzie otrzymał stopień kandydata nauk dyplomatycznych. W grudniu 1858 na sejmikach kowieńskich został wybrany na assesora od szlachty do izby kryminalnej kowieńskiej; na początku r. 1863 podał się do dymissyi i w sierpniu wyjechał za granicę, przebywał czas jakiś w Londynie jako sekretarz agencyi dyplomatycznej i w marcu 1864 przejechał do Paryża. W listopadzie 1867 objął se-kretaryat ks. Władysława Czartoryskiego i w tym obowiązku zostawał aż do śmierci tegoż w 1894. Od 1868 do 1870 był wraz z Henrykiem Wy-zińskim spółredatorem pisma, dostarczanego sferom politycznym: „Corrèspondance du Nord-Est.” Od śmierci Bronisława Zaleskiego w 1880 był sekretarzem „Towarzystwa Historyczno-literackiego” i dyrektorem Biblioteki polskiej w Paryżu aż do przekazania zakładu tego krakowskiej Akademii Umiejętności w r. 1892. Prócz kor-respondencyi i artykułów do dzienników polskich, francuskich, niemieckich, mianowicie do „Allgemeine Zeitung”, dopóki nie stała się Bismar-kowską, ogłosił w osobnych książkach: „Z życia Polaków we Francyi. Rzut oka na 50-letnie koleje Towarzystwa historyczno-literackiego w Paryżu (1883); „Przejście Polaków przez Niemcy” (1889 Poznań) i „Ks. Adam Czartoryski” (1892 Kraków). Obecnie, osiadłszy w Krakowie, G. kończy pracę o pierwszych latach na szego wychodźtwa po r 1831.

G-adopsidae. Rodzina ryb z rzędu Teleostei-Anacanthini. Jedyny rodzaj Gadopsis Rich. Ciało wydłużone, pokryte drobnemi łuszczkami. Ogon tępy. Szczęki górne zachodzą na dolne. Jedyny gatunek: G. marmoratus Rich. Barwy ciemno-marmurowej. Długość ciała do 20 cm. Żyje w rzekach ziemi Yan-Diemena.

stępujący: C₃₅H₄₄0₉Pb.

Gadus Dorsz., rodzaj ryb kościstych (Te-leostei), rodziny Mię tu so waty ch (Gadidae)\ 3 płetwy grzbietowe, 2 odbytowe. Do gatunku G. morrhua L. należą dorsze, dochodzące V/2 m. długości, z żółtawemi plamkami; żyją w północnych morzach Atlantyku. Głównemi stacya-mi połowu są Newfoundland, Lofody. Połów tych dorszów obliczają na 400 — 600 milionów

sztuk rocznie; całe floty rybaków są wysyłane na czas połowu. Przedmiotem handlu są ryby tego gatunku w stanie świeżym, solone (laber-dan), oraz suszone (stokfisz); wreszcie tłuszcz z wątroby, tran rybi (Oleum jecoris Morrhuae), używany w medycynie (Ol. jec. Aselli), jako środek znakomicie odżywiający, oraz w technice.

J. T.

K. Sł.

K. Sł.

S. Ł.

N.

czajną.

w. J.

Gady. Nazwa we współczesnem słownictwie zoologicznem nie ustalona. Autorowie najnowsi gadami nazywają grupę Beptilia, którą dawniej (A. Wałecki) płazami zwano. Ks. Kluk nazwę gadów stosował do lineuszowskich Amphibia. Następnie Jarocki pozostawił nazwę gadów przy Reptiliacli, płazami zaś nazwał właściwe ziemno-wodne (następnie przez Wałeckiego skrzekami nazwane). Jeszcze Wrześniowski zaznacza ową nieokreśloność mianownictwa, dodając do nazwy gadów (Beptilia), jako też i skrzeków (Amphibia)—nazwę wspólną—„płazy”. Właściwie należałoby nazwę „gad” usunąć zupełnie, pozostawiając ją, jako nazwę rodzajową lub gatunkową tylko (np. dla żmii—Yipera berus), gromadę zaś Beptilia, jak to zrobił Wałecki, nazwać „płazami”—za czem przemawia i etymologiczna strona tych wyrazów.

Gadynina C.H₁₈N0₂ należy do rzędu ptorn ain; znalezioną została wraz z kadaweryną i pudrescyną w mięsie zgniłych ryb (niesolonych śledzi); własności trujących nie posiada.

Gadynowy kwas C2!)H₅₈ 0 ₄ osadza się z tranu rybiego przy temp. 5° w kształcie blaszek krystalicznych; rozpuszcza się łatwo w eterze i gorącym spirytusie, trudno zaś w zimnym; topi się przy 63°; z zasadami tworzy sole; znane są następujące: wapienna, ołowiana, posiadająca własność rozpuszczania się w eterze, i srebrna C₂₉H5fi0₄Ag₂.

Gaeta, miasto portowe i forteca we Włoszech nad morzem Tyrreńskiem, nad zatoką tejże nazwy, w prowincyi Caserta, o 15 kim. na zachód od uścia rzeki Garigliano. Port dobrze osłoniony od wiatrów północnych i północno-wschodnich, przedstawia bezpieczne schronienie dla okrętów, małe ma jednak znaczenie handlowe, jedynie jako port rybołówstwa i żeglugi nadbrzeżnej. W 1894 zawinęło do przystani 984 statków, objętości 22 532 tonn. Mieszkańców (1881) ma 16 901, trudniących się rybołówstwem, po-wroźnictwem i handlem. Obronne położenie miasta na wzgórzach na końcu półwyspu, połączonego wązkim przesmykiem z lądem, zapewnia mu znaczenie jako fortecy, zwłaszcza po zbudowaniu w 1884 r. nowych fortów ua górze Orlando i na jednej z poblizkich wysp. G. jest rezydencyą arcybiskupa, posiada seminaryum i szpital. Z gmachów zasługują na uwagę: piękna katedra (św, Erazma), nowy kościół w stylu gotyckim, a na wzgórzu 2 kim. odległem, grobowiec L. Munacyusza Plancusa. Okolice są czarujące, pokryte willami i cytrynowemi ogrodami.—G. jest miastem starożytnem. Nazwę swą jakoby otrzymała od Caiety, karmicielki Eneasza, której mogiła, według podania, ma się tutaj znajdować. Imię G-y często się spotyka w historyi wojen. Miasto wytrzymywało nieraz długie oblężenia. Tutaj w 1861 zakończyło swe istnienie królestwo Neapolitańskie po poddaniu się Franciszka II, króla Neapolu, wojskom gen. Cialdi-niego i admirała Persano po 3-miesięcznem oblężeniu.

Gaetano (G a e tani, Ca etan i), ród rzymski, osiadły początkowo w Kampanii rzymskiej i wywodzący się od Konstantego Cagetano, którego syn nabył majątek ziemski w r. 981 w okolicy Gaety. Do liczby głośniejszych członków tego rodu należą: Jan di Gaeta, od r. 1118 papież Gela-zyusz II, i Benedykt, również panujący na stolicy apostolskiej od r. 1294 pod imieniem papieża Bonifacego VIII-go. W końcu XIV-go w. ród ten rozpadł się na dwie linie, biorące swój początek od dwóch braci: Jacobella i Krzysztofa. Członkowie pierwszej linii, zamieszkali w Rzymie, przybrali tytuł książąt z Sermonety, a obok tego otrzymali tytuł margrabiów di Cisterna (w r. 1530), grandów hiszpańskich (w r. 1616) wreszcie książąt Caserto (w r. 1673) i Teano (w r. 1750). Członkowie drugiej linii, t. j. potomkowie Krzysztofa, otrzymali tytuł książąt di Laurenzana i Traetta (1497) i grandów hiszpańskich (w r. 1725). Około r. 1400 nabyli hrabstwo Piedimonte. Z rodu G. pochodzi Onorato, hrabia Fondi, powiernik papieża Grzegorza XI; będąc nieprzyjacielem jego następcy, Urbana VI-go, znacznie się przyczynił do obioru antypa-pieża Klemensa VII-go, a temsamem do długoletniego rozdwojenia władzy papieskiej.

Gaetani (Kajetani), muzyk włoski, kapelmistrz nadworny króla Stanisława Augusta. Data jego urodzenia i śmierci, oraz szczegóły życia, nie są znane. To tylko wiadomo, że w drugiej połowie XVIII w. przybywszy z Włoch do Polski, otrzymał miejsce skrzypka pierwszego w kapeli królewskiej, której następnie został dyrektorem. Wyuczywszy się dobrze języka polskiego i przejąwszy się duchem muzyki polskiej, napisał wiele polonezów, w swoim czasie cenionych wysoko, oraz trzy opery polskie: „Żołnierz czarnoksiężnik” (do słów Pierożyńskiego); „Żółta szlafmyca” (1787, tekst Zabłockiego) i „Nie każdy śpi, co chrapie” (1779). Ta ostatnia miała tak wielkie powodzenie, że ją przedstawiono aż 83 razy, co, jak na owe czasy, było rzeczą nadzwy-

A. Pol.

Gaetani (Gaetano) Henryk, legat papieski, i Jakób, ob. Cajetano i Cajetanus.

Gaetani Benedetto, ob. Bonifacy VIII.

Gaffarel Jakób, pisarz okkultystyczny (* w Maunes, w Prowancyi, r. 1601 — f r. 1681). Po ukończeniu studyów teologicznych i otrzymaniu stopnia doktora prawa kanonicznego G.

Sk.

Sk

Dr J. P.

Sk.

poświęcił się przedewszystkiem poszukiwaniom nad okkultyzmem i napisał w tym przedmiocie pierwsze dzieło pod tytułem: „Abdita divinae Cabalae mysteria” (1625, in 4-o) Richelieu wziął go na bibliotekarza i wysłał do Włoch po zakup rzadkich rękopisów. Wskutek tej podróży G. ogłosił drugie dzieło, dedykowane biskupowi z Nantes, pod tytułem: „Les curiosités inouyes sur la sculpture talismanique des Persans, Horoscope des Patriarches et Lectures des Estoilles” (MDCXXXVII, in 12-o). Celem tej publikacyi było, jak się zdaje, nie tylko bronić teoryj, wypowiedzianych przez narody Wschodu o astrologii i innych naukach pokrewnych, ale również zbijać opinie, które panowały w tej epoce o nicości doktryn filozoficznych i religijnych, wyznawanych przez Żydów, Persów i inne ludy wschodnie. Ta próba zrehabilitowania pojęć potępionych przez wielką liczbę katolików, wywołała taką naganę, że autor musiał naprzód odwołać w Sorbonnie popełnione błędy, a następnie opuścić Francyę i wyjechać na Wschód, aby się uwolnić od prześladowania. Kiedy sprawa poszła w zapomnienie, powrócił do Francyi, i od tego czasu poświęcił się w zupełności nawracaniu kalwinistów. Praca, jaką rozwinął dla spełnienia tego nowego zadania, zjednała mu znowu przychylność duchowieństwa, wskutek czego otrzymał wiele beneficyów.

Gaffarel Paweł Ludwik Jakób, historyk francuski (* w Moulins 2 października 1843 r.). Jako wychowaniec szkoły normalnej (prom. w r. 1862), został profesorem historyi w liceum be-zansońskiem, następnie objął katedrę historyi i geografii na fakultecie literackim w Dijon. Był współpracownikiem pisma „Revue historique” i innych wydawnictw peryodycznych; napisał wiele dzieł, z których przytaczamy następujące: „De Franciae commercio regnantibus Karolinis” (1869); „Rapports de l’Amérique et de 1’ ancien continent avant Christophe Colomb” (1869); „Eudoxe de Cyzique et le peuple de l’Afrique” (1873); „Histoire de la Floride française” (Paryż 1876, in 8-o); „Histoire ancienne des peuples de l’Orient” (1876); „Jean de Léry et la langue tupi” (1877, in 8-o); „Le Portulant inédit de la Bibliothèque de Dijon” (1876); „La Fronde en province” (1876—1877); „Histoire du Brésil français” (1878, in 8-o); „Le capitaine Peyrot Montluc” (1879); „La Défense nationale en 1792” (1880, in 32-o); „Histoire des colonies françaises” (1880, in 8-o); „L’Algérie” (1882, in 8-o); „Les Explorations françaises de 1870 à 1881” (1882, in 12-o); „Les campagnes de la première République” (1883, in 8-o); „Nunez de Balboa” (1882, in 18-o); „Les Frontières françaises et leur défense” (1885, in 18-o); „La Conquête de l’Algérie jnsqu’à la prise de Constantine” (1887, in 8-o); „Les Français au delà des mers” (1888, in 18-o); „L’Algérie conquise depuis la prise de

Constantine jusqu’à nos jours” (1888, in 8-o); „Campagnes du Consulat et de l’Empire” (1888, in 8-o); „Campagnes du premier Empire” (1890, in 8-o); „Le Sénégal et le Soudan français” (1890, in 8-o) etc.

G-affky Jerzy Teodor August (* d. 17 lutego r. 1850 w Hannowerze), lekarz. Na wydział lekarski uczęszczał w Berlinie i tam też, obroniwszy rozprawę: „Ueber den ursächlichen Zusammenhang zwischen chronischer Bleiintoxi-cation und Nierenaffectionen”, w r. 1873 dyplom doktorski osiągnął. W r. 1875 wstąpił jako lekarz do wojska pruskiego; w r. 1880, będąc już lekarzem sztabowym, odkomenderowany był na służbę do ces. urzędu zdrowia (Kaiserl. Gesundheitsamt). Wiatach 1883 i 84 należał do wyprawy, wysłanej pod przewodnictwem R. K o-cha (ob.) do Egiptu i do Indyj w celu zbadania istoty cholery. Powróciwszy, w r. 1885 mianowany był ces. radzcą zdrowia i członkiem ces. urzędu zdrowia. W r. 1888 uniwersytet w Giessen powołał go na profesora hygieny. G. należy do najbieglej szych bakteryologów spółczesnych; z prac jego, bardzo poważnych, wymienić wypada: „Experimentell erzeugte Septicämie mit Rücksicht auf progressive Virulenz und accomodative Züchtung” w „Mittheilungen aus d. Kais. Gesundheitsamte” T. 1, Berlin 1881); „Zur Aetiologie des Abdominaltyphus” (tamże 1884, T. II); „Die Cholera in Gonsenheim und Fiethen im Herbst 1886” (w „Arbeiten aus d. Kais. Ges.-Amt.”,

T. II); „Bericht über die Thätigkeit der zur Erforschung der Cholera in Jahre 1883 nach Egypten und Indien entsandten Commission” (Berlin 1887, ze współudziałem R. Kocha); wspólnie z Loefflerem i Kochem napisał: „Versuche über die Verwerthbarkeit heisser Wasserdämpfe zu Desinfectionszwecken” (w „Mitteil. a. d. K. Ges.-A.”, T. I); „Experiment. Studien über die künstliche Abschwächung der Milzbrandbacillen und Milzbrandinfection durch Fütterung” (tamże, T. II).

Gaffori Giovanni Pietro, patryota korsykański (* 1710—f 1753). Chciał wyprowadzić swoją ojczyznę z zależności, w jakiej ją trzymała Genua, i rzeczywiście udało mu się, wspólnie z kanonikiem Orticionim i z Ceccalettim, dać króla Korsyce (Teodora). Po ucieczce swojej z więzienia w Genui został naczelnikiem powstania (1753). Próbował zbliżyć Korsykę do Francyi. Genueńczycy kazali go zamordować niejakiemu Roncei. Zarzucano mu nieumiarko-waną ainbicyę, ale przyznawano gorący pa-tryotyzm.

Gafori Franchino, pospolicie zwany Fran-chinus (* 14 stycznia 1451 w Lodi —f 24 stycznia 1522 w Medyolanie), znakomity teoretyk muzyczny. G. był uczniem Godendacha. Lata młodzieńcze spędził w Mantui i Weronie, w 1477 towarzyszył doży genueńskiemu, Prosperowi Adorno, w jego ucieczce do Werony, a pó-

A. Pol.

J. B.

Gagatkiewicz Walenty (* w Warszawie d. 16 lutego r. 1750—f tamże d. 10 stycznia r. 1805), lekarz. Ojciec jego, cyrulik i mieszczanin warszawski, człowiek dość zamożny, odu-marł go wcześnie, matka zaś powtórnie wyszła za mąż, za dra Filipeckiego, który zajął się gorliwie wychowaniem i wykształceniem pasierba. G., obdarzony zdolnościami niezwykłemi, a przytem nadzwyczaj pracowity i pilny, szkoły ukończył bardzo wcześnie; z powodu wieku zbyt młodego nie mógł odrazu wstąpić na uniwersytet, oddano go więc tymczasowo na naukę do

«S' -

Wmd

F. 87. W. Gagatkiewicz.

życiorys jego.

źniej do Neapolu. Tu poznawszy się z głośnymi muzykami i teoretykami: Tinctorisem, Hy-caertem i Garnierim, prowadził z nimi dysputy publiczne o muzyce. W 1481 r. G. zajmował stanowisko kapelmistrza w Monticello, w 1484 starszego kantora przy katedrze medyolańskiej, zarazem pierwszego śpiewaka kapeli księcia Ludwika Sforzy. Znakomitsze jego dzieła: „Theo-ricum opus musicae disciplinae” (1480); „Practica musicae, sive musicae actiones in IV libris” (1496; dzieło traktujące poważnie o muzyce mensuralnej, z przykładami muzycznemi, jeszcze za życia G-a doczekało się sześciu wydań); „Angelicum ac divinum opus musicae” (1508); „De harmonia musicorum instrumento-rum opus” (1518, wydane z biografią autora); „Apologia Franchini Gafurii etc” (1520).

Gagaryn, nazwisko rodu książąt rossyjskich, wywodzącego się od ks. Iwana Wsiewołodowi-cza, młodszego syna Wsiewołoda „Bolszoje Gnie-zdo” (Wielkie Gniazdo), wielkiego księcia włodzimierskiego. Ten syn otrzymał w dziedzictwie miasteczko Starodub Klaziemski. Jeden z jego potomków, ks. Michał Iwanowicz Starodubski-Go-libiesowski miał pięciu synów, z których pierwszy, Wasil, czwarty, Jerzy, i piąty, Iwan przyjęli przydomek Gagara.. Oni-to dali początek trzem liniom książąt G-ów. Do drugiej linii tego rodu należał ks. Gabryel Piotrowicz G. (* 1745—f 1808), minister handlu za Aleksandra I, znany z ascetyzmu, autor kilku dzieł religijnych i żywotów świętych. Należący do młodszej linii ks. Mateusz Pietrowicz był za Piotra I gubernatorem Syberyi i został stracony w r. 1721 za nadużycia służbowe. Do tej linii należą także ks. Paweł Pawłowicz G. (* 1789

r.—f 1872), prezes komitetu do spraw królestwa Polskiego; 1864—1865 r. prezes rady państwa, a w r. 1866 prezes najwyższego sądu karnego, Grzegorz Iwanowicz G. (1782 — 1837) był posłem rossyjskim w Rzymie i w Monachium, a syn jego, Grzegorz (* 1810—f 1872), był posłem w Paryżu, Rzymie i Konstantynopolu, w r. 1839 powrócił do Petersburga, skąd następnie udał się na Kaukaz, gdzie brał udział w wojnie z Czerkiesami; poczem w r. 1842 należał do wyprawy dagiestańskiej, w r. 1859 został wice-prezydentem akademii sztuk pięknych.

apteki, spędził na niej dwa lata i nabył mnóstwo wiadomości z dziedziny botaniki i chemii, poczem wysłany do Paryża, zapisał się na tamtejszy wydział lekarski. Dyplom doktorski uzyskał w Reims po obronieniu rozprawy „De fistula ani”, poczem odbył podróż naukową, starając się poznać najznakomitsze wówczas szpitale we Francyi, Włoszech i Niemczech. Najdłużej zabawił w Wiedniu. Po powrocie do Warszawy znajomością swej sztuki, jak i nie mniej obejściem miłem oraz zacnością postępowania wkrótce zjednał sobie rozgłos zasłużony. W r. 1784 król Stanisław August powołał go na lekarza przybocznego, w r. 1786 obdarzył go medalem „bene merenti-bus”, nakoniec w r. 1788 zaszczycił go klejnotem szlacheckim. Pomimo, że jako lekarz cieszący się ogromną wziętością, mało miewał czasu wolnego, jednak równie gorliwie zajmował się filantropią, jak i sprawami oświaty doty-czącemi; w r. 1789 należał do grona założycieli szkoły chirurgicznej w Warszawie, a od r. 1801 był członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauk.— Por. S. Kośmińs kiego „Słownik lek. pols.” (str. 129) i „Album biograficzne zasłużonych Polaków i Polek w. XIX” (Warszawa; T. I, str. 344), gdzie pomieszczono obszerny

Dr J. P.

Gage Tom as z, missyonarz angielski (* około

r. 1597 — f w Jamaice r. 1656). Wstąpiwszy do zakonu Dominikanów w Valladolidzie wyjechał jako wikaryusz na Filipiny w r. 1625. Bawił w Meksyku aż do r. 1626 i, zrzekłszy się swego pierwszego projektu, wykładał język łaciński u Dominikanów w Ciapa. Miewał kazania w Guatemali i wykładał filozofię. Następnie przepędził kilka lat między Indyanami, i, pomimo zakazu swoich naczelników, postanowił powrócić do Anglii. Przejechał przez prowiu-cyę Nicaragua aż do Panamy, następnie wsiadł na okręt, należący do floty hiszpańskiej. W r. 1637 był w Londynie. Po podróży do Włoch przeszedł na protestantyzm (1641) i został rektorem w Acrise (Kent). Odznaczył się wielką gorliwością w popieraniu stronnictwa parlamentarnego, a ogłosiwszy dzieło (które zrobiło sensacyę) o bogactwie posiadłości hiszpańskich Ameryki południowej i łatwości, z jaką możnaby ją zdobyć (1648), mianowany został kapelanem wyprawy kapitana Venables (1654). Flota nie dopięła celu w Hispanioli, ale zdobyła Jamaikę, gdzie G. umarł. Z dzieł jego przytaczamy następujące: „The tyranny of Satan” (Londyn 1642, in 4-o); „The English - American, his travel by sea and land, or a new Survey of the

Sk.

Sk.

E. S.

N.

new West-India” (Londyn 1648, in fol.; wyd. 4-e 1712, in 8-o). Dzieło to przełożone było na język francuski z rozkazu Colberta (Paryż 1676, in 12-o). Są jeszcze przekłady: liollenderski (Utrecht 1682, in 4-o) i niemiecki (Lipsk 1693, in 4-o); „Rules for the better learning of the Indian tongue called Poconchi or Pocoman” (traktat ten wydrukowany na końcu poprzedniego dzieła); „A duel between a Jesuite and a Dominican” (1651).

Gage Tomasz, generał angielski (* w r. 1721—f 2 kwiet. 1787). Wstąpiwszy do wojska w r. 1741, służył przez pewien czas w Ameryce. Był ranny przy ataku fortu Duquesne (9 lip. 1755); brał wielki udział w zdobyciu Kanady i został mianowany generałem pod Montréal (w r. 1760). W r. 1774 był dowódzcą wojska i głównym gubernatorem prowincyi Massachussetts; okazał się jednak złym administratorem i odstręczył od siebie Bostończyków. U-tarczka pod Lexington między wojskiem i mi-licyą stała się początkiem wojny o niepodległość (18 kwietnia 1775). Gage ogłosił prawo wojenne (12 czerwca), wydał Amerykanom bitwę pod Bunker’s Hill (17 czerwca), która pozostała nie rozstrzygniętą, i, zupełnie zdyskredytowany u swego rządu, zastąpiony został przez admirała Howe (10 paźdź. 1775).

Gagea albo Ornithogalum, Złoć, rodzaj należący do rodziny liliowatych (Liliaceae). Cechy jego są następujące: okwiat sześciopłat-kowy, gwiazdkowato się otwierający, z wierzchu zielonawy, wewnątrz żółty; pręcików 6; torebka owocowa 3-komorowa; komory zawierają po 4— 6 nasion, prawie kulistych. U nas bardzo pospolity jest gatunek G. lutea (Złoć pospolita); jest to drobna roślinka, o jednym tylko liściu korzeniowym, równowązko-lancetowatym; po łąkach, zwłaszcza trawnikach, niekiedy obficie się trafia. Kwitnie w kwietniu i maju.

Gagern. 1) Jan Krzysztof (* 1766—f 1852), niemiecki mąż stanu, zyskał rozgłos przez agi-tacyę w Tyrolu w r. 1812 w celu wywołania rewolucyi; wszakże, gdy wybuch do skutku nie doszedł, zmuszony był opuścić Austryę. Wszedłszy do służby hollenderskiej, reprezentował Luksemburg w związku Niemieckim; atoli, naraziwszy się Metternichowi przez ujawnianie zbyt wolnomyślnych idei, musiał podać się do dym-missyi r. 1820. G. znany jest jako autor kilku dzieł politycznych: „Die Resultate der Sittengeschichte” (Sztutgard 1802—1822, 7 t.); „Die Nationalgeschichte der Deutschen” (Frankfurt 1825, 2 t.) i „Mein Antheil an der Politik” (Lipsk 1844). — 2) Fryderyk Baldwin (* 1794 — f 1848), syn Jana Krzysztofa, generał liollenderski, odznaczywszy się najpierw warmii austryackiej podczas wojen Napoleońskich, przeszedł do wojska hollenderskiego i walczył w sztabie Bernarda Wejmarskiego w r. 1830 i 31 przeciw Belgii; otrzymawszy rangę generała,

Eno. Powsz. Ilustr. Zesz. 184 T. XXIII.

posłany był do Indyj Wschodnich w r. 1844 dla zbadania tam pozycyi militarnej; powróciwszy do Europy, został mianowany gubernatorem Hagi w r. 1847; atoli niebawem wziął urlop i wyruszył do Niemiec, gdzie objął naczelne dowództwo nad wojskiem badeńskiem, walczącem z re-wolucyą Heckera w Badenie; wszakże w kilka tygodni potem był zastrzelony przez powstańców, których usiłował namówić do złożenia broni. —

3)    Henryk Wilhelm (* 1799 — f 1880), brat Fryderyka Baldwiua, niemiecki mąż stanu, najpierw służył w wojsku, a następnie wszedł na drogę dyplomatyczną; obrany posłem miasta Lorsch do drugiej izby sejmowej heskiej, stanął po stronie oppozycyi, skutkiem czego musiał złożyć swój mandat. Później, w r. 1848, został prezesem ministrów w Darmstadzie; na tern stanowisku silnie popierał stronnictwo narodowe i nabył takiego rozgłosu, że był niebawem obrany na prezesa parlamentu Frankfurckiego (ob.). Po ustąpieniu Schmerlinga w tymże 1848 r. stanął na czele ministeryum niemieckiego i złożył w parlamencie projekt (t. zw. program G-a) połączenia w jedno państwo wszystkich krajów niemieckich z wyjątkiem Austryi, która miała przystąpić do tego powszechnego związku tylko jako sprzymierzeniec. Projekt ten został w r. 1849 przyjęty przez parlament; ale gdy król pruski odrzucił ofiarowaną sobie przez większość koronę cesarską, G. z całem ministeryum opuścił parlament. Później jeszcze raz próbował urzeczywistnić tę myśl swą ulubioną, aby wszystkie kraje niemieckie połączyły się pod egidą króla pruskiego, ale wkońcu, rozczarowany ostatecznie, wstąpił do wojska holsztyńskiego w r. 1850, poczern, po skończonej wojnie, usunął się od wszelkich spraw publicznych. Dopiero w r. 1864 wszedł powtórnie na arenę polityczeną i był zamianowany posłem heskim w Wiedniu; na tem stanowisku pozostawał do r. 1872. —

4)    Maksymilian (* 1810—f 1889), brat Henryka Wilhelma, niemiecki mąż stanu; w parlamencie frankfurckim popierał gorąco projekt brata, tyczący się unii Niemiec; później w r. 1855 wszedł do austryackiego ministeryum spraw zagranicznych i w r. 1881 był mianowany dożywotnim członkiem izby panów.

Gagliano Marco da G. (* około 1575 w Ga-gliano, w Toskanii — f 24 lutego 1642 w Flo-rencyi), kompozytor muzyczny, uczeń Batiego, kapelmistrza przy kościele św. Wawrzyńca we Florencyi. W 1607 r. założył we Florencyi „Academia degl’ Elevati”, w roku następnym, po śmierci swego nauczyciela, został mianowany kapelmistrzem przy kościele św. Wawrzyńca a w 1611 kapelmistrzem dworu toskańskiego. G. napisał opery: „Dafne”, „Medore”, „La Flora” i kilka innych; 6 tomów madrygałów (1602 — 1617), „Officium defunctorum” na 4 głosy równe, wiele mszy na 6 głosów, Responsoryów na 4 głosy równe, dwie księgi motetów, hymnów

60

A. Fol.

A. Pol.

Gagne Paulin (* 1806 — f 1876), literat francuski. Z zawodu był adwokatem, ale zajmował się przeważnie literaturą. Słynął nietyl-ko z ekscentrycznych swych utworów, lecz również z ekscentrycznego postępowania. Występował na różnych zgromadzeniach wyborczych jako stały, nigdy niewybierany kandydat z bardzo dziwacznemi programami. Wskutek tego tytułował się żartobliwie „kandydatem nadprzyrodzonym, powszechnym i wiekuistym”. Pozostawił wiele poematów i dramatów, odznaczających się raczej dziwactwem treści i formy, aniżeli znaczeniem literackiem.

Sk.

W. J.

A. K.

i t. p. G. był kompozytorem wysoko w swoim czasie cenionym.

Gagliarda (włos.), Gaillarde (franc.), nazwa tańca starowłoskiego, w tempie ³/₄, w ruchu żywym.

w. G.

Gagneur L u d w i k a, z domu Migueret, autorka francuska (* 1822 w Domblans). Licząc ledwie lat 18, ogłosiła broszurę o stowarzyszeniach robotniczych, która takie zajęcie obudziła w Karolu Włodzimierzu Gagueurze, furyeryście, iż postanowił starać się o jej rękę. Zaślubiona przez niego, dzięki jego wpływowi, szeroko rozwinęła literacką i filozoficzną swoją działalność i ogłosiła cały szereg powieści z tendencyą antykle-rykalną i soeyalistyczną, przez które wielki rozgłos zyskała. Wymienimy ważniejsze, których same już tytuły dają pojęcie o ich charakterze: „Une expiation” (1859); „Une femme hors ligne” (1861); „Une drame électorale” (1863); „La croisade noire” (1864); najsłynniejszy jej utwór: „Le Calvaire des femmes” (1867), który uzupełniają wiążące się z nim: „Les Reprouvés” (1867); „Les forçats du mariage” (1869); „Chair à canon” (1872); „Les crimes de l'amour” (1874) „Les droits du mari” (1876), zakazane przez rząd 16 maja; „Les vierges russes” (1879); „Le roman d’ un prêtre” (1882); „Une dévote fin de siècle” 1891.

Gaguin Robert, kronikarz i dyplomata francuski (* w Calonne-sur-la-Lys r. 1428—f w Préa-vin pod Hazebrouck 22 lipca 1502 albo 22 maja 1501). Rozpoczął studya swoje w klasztorze Préavin. Jako uczeń, na uniwersytecie paryskim, sławnego Ficheta, otrzyma! po nim w r. 1463 katedrę prawa kanonicznego i godność dziekana fakultetu. W r. 1473 został generałem zakonu maturynów. Ludwik XI mianował go w r. 1477 ambasadorem w Niemczech, z obowiązkiem przeszkodzenia małżeństwu Maksymiliana. Karol VIII, którego był ulubieńcem, wysłał go do Rzymu i Florencyi (1486). Towarzyszył do Anglii Franciszkowi Luksemburskiemu i Karolowi de

ft

Mariguy. Podróżował także po Hiszpanii. Powiadają, że Karol VIII i Ludwik XII powierzyli mu pieczę nad swemi bibliotekami.—Napisał po łacinie według kroniki Saint-Denis historyę królów francuskich, którą zyskał uznanie Erazma z Rotterdamu. Podzielone na dziesięć ksiąg

i doprowadzone z początku do roku 1491, dzieło to wyszło pod tytułem „De Origine et gestis Francorum compendium” (Paryż, „in aedibus divi Maturini”, 1495, edycya wyczerpana; Paryż, Lugdun 1497, in 4-o, Paryż 1499, in fol.; 1507, 1511, 1514, in 8-o), autor je później doprowadził do roku 1449 (Paryż 1500, 1504, 1507, 1511, 1514), a Hubertus Velleius dołączył do niego dodatki („Rerum gallicarum annales cum H. V. supplemento”, Paryż 1521. 1522, 1524, in 4-0; Lugdun 1524, 1550; Paryż 1554; Frankfurt 1577; Paryż 1578, in fol.; Douai 1588, in 8-yo). Dzieło to było przełożone w skróceniu na język francuski p. t. a) „Grandes Croni-ques” (przekład Desrey’a, Paryż 1514 i 1515, in fol.); b) „Mirouer historial....” (Paryż 1516, in fol.); c) „Mer de Cronicques et Mirouer....“ (Paryż 1518, 1528, 1532, 1536). Niesłusznie mu, bezwątpienia, przypisywano przekład „Cronicques.... composées par R. P. en Dieu Turpin....” (Paryż 1527), gdyż w swoich „Annales” daje on dowody zmysłu krytycznego. Oprócz wierszy, które napotyka się w jego dziełach, pozostawił jeszcze poematy, a mianowicie: „Adversus Vincentium de Castronovo” (Paryż 1489, in 4-o), listy i mowy („Epistolae et orationes”; Paryż 1498, in fol.), oraz traktat o metryce.

Gahnit, ob. Auto molit.

Gaia, villa Nova de, przedmieście miasta Oporto, w obwodzie Oporto, prowincyi portugalskiej Entre Douro, przy drodze żelaznej Oporto-Lizbona. W r. 1878 G. miała 9 126 m-ców. Znajdują się tam liczne wille; mieszkańcy trudnią się fabrykacyą szkła, mydła, tkanin, garncarstwem, handlem winnym.

Gaiacol (chemia), ob. G w ai a col.

Gaić sąd, w dawnem prawie polskiem znaczyło: rozpoczynać (zagajać) sessyę sądową, prowadzić rozprawy sądowe. Stąd nikt inny oprócz sędziego nie miał prawa gaić, czyli zagaić sądu, gdyż tylko sędzia posiadał do tego władzę, tembardziej, że istniały specyalne formuły gajenia sądu. Tak np. burgrabia w ten sposób obowiązany był zagaić sąd: „Mocą Pana Boga, Króla i Rady Jego, mocą burgrabską i sołtyską, mocą panów przysiężników i całego pospólstwa, gaję wam sąd wielki i przykazuję pokój”; od tej chwili rozpoczynało się właściwe sądzenie spraw. Od wyrazu G. powstało pojęcie o sądzie gajonym, t. j. prawnie rozpoczętym, zapowiedzianym urzędownie, legalnie otworzonym. Wyrażenie sąd gajony odpowiada określeniu z rzymskiego prawa iudicia legitime indicta, takie zaś przenośne znaczenie jeszcze raz potwierdza obowiązkowość formuł gajenia sądu.

Gaidoz Henryk, jeden z najznakomitszych we Francyi znawców rzeczy ludowych, mitologii i celtyzmu; ur. 1842 w Paryżu, studya odbywał tamże i w Berlinie (1865—66). W roku 1870 i założył „Revue celtique” w Paryżu; w r. 1871

/'À

’wfllF

Fig. 88. Gaidoz H.

J. K.

de portraits” (Niort 1892).

Gaik, obchód ludu polskiego, witający wiosnę czyli nowe lato, znany w różnych okoli-

w. .T

napisał parę ciekawych rozpraw o Niemcach w „Revue des deux mondes“; r. 1872 mianowany profesorem geografii i etnografii w szkole nauk politycznych, a w r. 1876 — profesorem filozofii celtyckiej w szkole umiejętności wyższych („Ecole des hautes études“); obie te katedry umyślnie dla G-a otwarto. Wspólnie z folklorystą francuskim, E. Ro-

landem, założył z początkiem r. 1877, znakomicie dotąd prowadzony, najlepszy z europejskich, miesięcznik „Melusine”, poświęcony badaniu rzeczy ludowych i wiaroznawstwa, który od r. 1888 redaguje na własną rękę. Oprócz licznych artykułów po czasopismach, jak np. w „Revue archéologique”, w „Revue de l’histoire des religions” i t. d., ogłosił drukiem nowe wydanie Griffitha „Welsh grammar”, przekład Markhama „Abords de la religion inconnue”, oraz prace oryginalne: „Esquisse de la religion des Gaulois“ 1879, „Etudes de mythologie gauloise” cz. I 1886 i „La rage et Saint Hubert” 1887. Wykładał w r. 1898 1899, pomiędzy innemi, w szkole Umiej, wyższych geografię i etnografię Rossyi, dotykając obszernie rzeczy polskich.

Gaignières Franciszek Roger, słynny kollekcyonista francuski (* 1642—f 1715 w Paryżu). Wytworny w obejściu i znawca niepośledni genealogii krajowej, wyrobił sobie szerokie stosunki i uznanie u możnych. Księżniczka z rodu Gwizyuszów, dziedziczka rodowego mienia, powierzyła mu zarząd księstwa Joinville i zapisała mu testamentem rentę 1 200 liwrów. Zabezpieczony materyalnie, mając mieszkanie odpowiednie w pałacu Gwizyuszów w Paryżu, G. rozpoczął na wielką skalę gromadzenie pamiątek historycznych i portretów. Gdy pałac ten przeszedł na własność rodziny Soubise (1711), G. przeniósł swe zbiory do własnego domu, który wzniósł przy ulicy Sèvre, i tegoż roku ofiarował je królowi. Bogate te zbiory nieraz były opisywane. Wcielone z czasem do Biblioteki Narodowej, rozklasyfikowane zostały i weszły częściowo do odpowiednich działów, a mianowicie: do działu rękopismów i działu rycin. Zbiór jego portretów sztychowanych i rysowanych nie zachował się w całości. Portrety olejne i obrazy także były sprzedane; część ich znajduje się obecnie w muzeach w Luwrze i w Wersalu, oraz w zbiorach prywatnych. — Porów. G. Duplessis „Roger de G.” (Paryż 1870); Ch. de Grand-Maison „G. ses correspondants et ses collections

s. s.

cach pod różnemi nazwami: gaj, maj, maik, sad, nowe lato albo no we latko, ma i czek, majówka, lato, turzyce; odbywający się na Wielkanoc lub w Zielone Święta na całej przestrzeni mowy polskiej, ściśle wiążący się z obchodami zwanemi Emaus, Konik i Rękawka, wspólny z innemi Słowianami, u których spotyka się pod nazwą Kust (u Pińczuków), Haiwki (= gajówki, u Ukraińców), Zielone wino (u Białorusinów), Turice (u Słowaków), Semik (u Wielkorusinów), Kr à Iowa ne dële (u Czechów), Kr a sic e (u Serbów) i t. d.; w Niemczech Maibaum, w Rzymie starożytnym flor alia odpowiadają naszemu Gaikowi. Obchód w Polsce przeważnie polega na tern, że się stroi gałąź (zwykle Sosnowa) lub cała choinka we wstążki, kwiaty, świecidełka, dzwoneczki i t. p., i że ją obnoszą dziewczęta po wsiach i dworach, śpiewając prawie jednako brzmiącą pieśń, która, np. na Szląsku Cieszyńskim, rozpoczyna się od słów: „Maiczko zielony, Pięknieś ustrojony! Kto cię tak ustroił? Te Suskie (ze wsi Suchej) dzieweczki. Ej idzie on, idzie Po lipowym moście, A dziwują się mu Panowie i goście...” i t. d. („Ateneum” VI, 632). Bardzo ciekawym zabytkiem starożytności i ważną wskazówką jest to, że na Szląsku (np. pod Głogówkiem) w pieśni maikowej słyszymy: „Wynieśliśmy mór ze wsi, Latorośl niesiem do wsi” (Roger, nr 421); jakoż w tych okolicach, przed chodzeniem z maiczkiem, topią śmierć (marzenę, marzanę) w postaci bałwana i potem dopiero śpiewają (np. w Raciborskiem) „Marzena ze wsi, a lateczko do wsi” („Ateneum” VI, 631).—Patrz Paulego „Pieśni ludu polskiego w Galicyi”

10—18. Kolberga „Poznańskie” I, 141; II, 196 — 98 202; III, 41. Tegoż „Mazowsze” I, 148; „Kieleckie” I, 49; II, 189—90; „Radomskie” I, 106; „Łęczyckie” 31; „Kaliskie” I, 89—91; od 257. „Kujawy” I, 47. „Zbiór wiadom. do antropologii” II, od 260; VIII, 67; X, 214, Kozłowskiego „Lud Mazowsza Czersk.” 196—197. Hoff „lud Cieszyński” 53, 57. „Tygodnik ilustr.” ser. 1, t. IX, 72. 88; t. XIV, 125. Wójcickiego „Pieśni” II, 313. „Na dziś” I, od 311. I. Klateckiego „Nowe latko” Poznań 1886. Machała „Nńkres slovans. bâjeslovi” 196—200. J-K-

G-aikawar, tytuł książęcy w Indyach.

Gaił (Z y li a), prawy dopływ Drawy, z Alp Karnijskich w Tyrolu, przepływa (przeważnie w Karyntyi), 130 km., wpada do Drawy poniżej Villachu. Dolina G. jest zawarta z pn. i pd. między potężnemi Alpami wapiennemi, przez które prowadzą przejścia do doliny Drawy i do systematu Tagliamento. Od źródeł do Kótsch-bachu dolina G. nosi nazwę „doliny Lessachu”, dalej do Hermagoru „doliny górnego G.”, wreszcie stamtąd aż do uścia „doliny dolnego G.”. W dolinie G. na zacli. od Hermagoru mieszkają Niemcy, na w. zaś—Słowieńey; ludność trudni się hodowlą bydła i koni.

kiej lilia złota między dwoma skrzydłami orlemi, w górnej połowie złotemi, z dwiema różami czerwonemi, w dolnej połowie błękitnemi. Herbem tym pieczętuje się nad-reńska rodzina Gayllów, z której Adam otrzymał indygienat polski w 1775 r. Niektórzy jego potomkowie przybrali nazwisko Gajlewiczów. —

Źródła: „Volumina Legum”

(VIII, 296); kirch ; Siebmacher (III, 1, 53); Borkowski.

Gaił Jan Chrzciciel, hellenista francuski, ur. w Paryżu 30 czerw. 1 755, urn. t-że 5 lut. 1829.

Zedlitz - Neu-

Gail v. Gayl v. Geill. Herb pol sh i z indy- jego wartościowa „Géographie d’Hérodote” (Pa-gienatu. Na tarczy ściętej w górnem polu zło- ryż 1823) i „Recheches sur le monument d’Osyman-tem dwie pięciolistne czerwone róże; w dolnem błę-kitnem lilia złota. Na hełmie w koronie szlachec-

A. A. K.

S. S.

LA

Fig⁻. 89. Gaił (herb).

Nauki pobierał w kolegjum Harcourta, gdzie został następnie repetytorem. W r. .1780 po ogłoszeniu Lucjana Rozmów umarłych (Dialogues des morts), tekstu greckiego wraz z przekładem, zwrócił na siebie uwagę uczonych. W 1791 został profesorem nadzwycz., a 1792 zwyczajnym literatury greckiej w Collège de France. W 1809 obrany członkiem Instytutu, w Akad. napisów i literatury, po księdzu Le Blond, w 1815 otrzymał miejsce kustosza rękopisów greckich w bibljotece królewsk., i tu oddał się studjowaniu pisarzy greckich, ich tłumaczeniu

1    ogłaszaniu tekstów. Jakkolwiek G. nie był pierwszorzędnym helenistą i pismom jego czyniono zarzuty niegruntowności, mimo to przyczynił się bardzo do podniesienia studjów klasycznych, które wówczas znajdowały się we Francji w znacznym zaniedbaniu. Ogłosił dzieła następujące: Teokryta (Paryż 1792), Ksenofon-ta (1797—1814, 10 tomów), Anakreonta (1799), Tucydydesa (1807, 5 tomów), Herodota (1820,

2    t-y), Teokryta (1828, 2 t-y) i inne teksty mniej ważne. Obok tekstów greckich dodawał ich przekłady łacińskie, a często także i tłumaczenia francuskie. Ułożył nadto gramatykę jęz. greckiego: „Grammaire grecque” (Paryż 1798) i w rocznikach Akademji napisów przez szereg lat (1809 — 1828) zamieszczał drobniejsze rozprawy i wiadomości z dziedziny fllologji greckiej. Rozbiór swych własnych prac podaje w dość obszernym Sprawozdaniu („Notice'’, przeszło 500 str. w 4-ce), umieszczonym na czele wydania Ksenofonta. Mnóstwo także materjałów i rozpraw, dotyczących gieografji starożytnej, gramatyki, archeologji i liistorji oraz wiadomości o różnych pisarzach zamieścił w piśmie zbiorowym p. n. „Philologue ou recherches historiques, géographiques, militaires etc.” (Paryż, 1814— 1828, 24 tomy). Na wyróżnienie zasługuje praca

dyas” (1823), tj. poszukiwania nad pomnikiem Osymandjasa, czyli Ramzesa II, króla egipskiego. Ocenę działalności naukowej G-a podaje Da-I cier w „Mémoires de l’Académie des inscriptions , et belles-lettres” (t. IX).    A- A- K-

Gaił <1 a n Francisze k, syn poprzedniego,

! helenista francuski, ur. w Paryżu 22 paźdż. j 1795, urn. t-że 22 kwiet. 1845. Po ukończeniu studjów humanistycznych był naprzód profesorem liistorji w szkole wojskowej w Saint-Cyr, następnie (1820) profes. w kolegjum ś. Ludwika i asystentem swojego ojca w Collège de France. W 1819 otrzymał nagrodę w Akademji napisów za pracę p. t. „Recherches sur la nature du culte de Bacchus en Grèce”, ogłoszoną drukiem 1821, Następnie wiele pracy poświęcił studjom nad gieografją starożytną; wynikiem jej było dzieło „Geographi graeci minores” (Paryż 1826 —1831) w trzech tomach, które obejmują opisy brzegów t. zw. „Periploi”, a m. 1) opis podróży kai tagińskiego wodza Hannona (ok.

r. 500 przed Chr.), najstarszy zabytek gieografji, zachowany w przekładzie greckim; 2) opis podróży Skylaksa z Karjandy w Karji, odbytej po morzu Śródziemnym; 3) dwa opisy brzegów morza Czarnego (Pontou Euxainou) przez niewiadomych autorów; oraz fragmenty opisów Skym-nosa, gieografa z wys. Chios z Ii-go wieku pd Chr. i Dicearcha (Dikaiarchos). G. wydał następnie w przekładzie francuskim słynną w swoim czasie gramatykę grecką Augusta M atthi a e p. t. „Grammaire raisonnée de la langue grecque” (Paryż 1831 — 36, 3 tomy i 1 tom tablic 1848). Przekładu dokonał przy współpraco w-nictwie swego przyjaciela Longueville’a z drugiego wyd. oryginału niemieckiego (1824). Przygotował nadto przekład francuski wierszem bajek Babriosa, który wydał po jego śmierci tenże Longueville (Fables de Babrius, Paryż 1846).

J. F. Gaił słynął także jako muzyk i poeta: z zakresu muzyki ogłosił „Reflexions sur le goût musical en Frnnce” (Paryż 1832).

Gailhabaud Juliusz, archeolog francuski (* 1810 w Lille—f 1888). W r. 1844 założył „Revue archéologique”, a następnie zaczął wydawać „Bibliothèque archéologique”. Główniejsze dzieła jego są: „Les monuments anciens et modernes” (Paryż 1840—50, 4 t. in 4-o); „L’Architecture du V-e au XVII-e siècle” (t-że 1850— 58, 4 t. in 4-o); „L’Art dans ses diverses branches chez tous les peuples et à toutes les époques jusqu’en 1789” (t-że 1860—72, in 4-o).

Gaillac, U okrąg w francuskim departamencie Tarn; 1258.97 km. kw., w r. 1891 ludność okręgu wynosiła 59 156 m.—2) miasto okręgowe G., na prawym brzegu dopływu Garonny rz. Tarn, przy drodze żelaznej Périgueux-Figeac-Tu-luza; ludność w r. 189¹—5 662 m.; w G. znajduje się wiele budowli starożytnych, sąd I-ej in-

i handel winem.

stancyi, szpital, kollegium, więzienie wojskowe, i jakie G. sztychował z własnych swoich rysunków młyny, zakłady tkackie, powroźnicze, farbiarnie j wymienić należy przedewszystkiem portret opa-

AV> J- ta Benedyktynów z Solesmes Dom Guérangera Gaillard Auger (* 1530 —j- 1592), poeta i portret „Siostry Rozaliii”, które są arcydzie-prowansalski. Brał udział w ówczesnych woj- łem sztuki rytowniczej. Niemniej słynnemi są nach religijnych, stojąc po stronie reformy, dwa jego portrety olejne, pełne charakteru W ojczystym języku pisywał lekkie poezye li- i prawdy życiowej, obecnie w muzeum luksem-ryczne, cieszące się w swoim czasie dość znacz- burskiem, tj. portret Monsignora Ségura i portret

damy w podeszłym wieku, prawdopooobnie matki

s. s.

ną popularnością.

w. G.

Gaillard Gabryel Henryk, historyk fran- artysty, cuski (* w Ostel, w Pikardyi 28 marca r. 1726—    Gaillardet Teodor Fryderyk, autor dra-

w. G.

E. s.

f 13 lutego 1806 w Saint-Firmin). Wszedł do matyczny i publicysta francuski (* 1808—f 1882). Akademii napisów w r. 1760, a do Akademii Z zawodu był adwokatem. Jako autor wystąpił Francuskiej w r. 1771. Dzieła jego odznaczają naprzód z dramatem, wysnutym z powieści współ-się stylem poprawnym i pięknem opowiadaniem; czesnej Rogera de Beauvoir p. t. „L’écolier de ale brak mu erudycyi, a metoda jego, polegają- Cluny”. Utwór ten, powierzony w rękopiśmie ca na oddzieliłem studyowaniu polityki, wojny, Aleks Dumasowi, został przez niego przerobiony administracyi, literatury i t. d , nie pozwala mu i wystawiony na scenie w r. 1833 pod własnem stawiać poglądów syntetycznych i szkodzi nad- jego nazwiskiem i p. t. „La tour de Nesle”. zwyczaj sprawie jego dzieł, które są bardzo G. wytoczył Dumasowi proces i wygrał go, liczne: „Histoire de Marie de Bourgogne” (1757 wskutek czego następnie wspomniana sztu-in 8-0 1784 in 12-o); „Histoire de François 1” ka przedstawiana była jako dzieło pp. G. i ***; (Paryż 1766—69, 7 tomów in 12 o); „Histoire poczem jednakże za zgodą G-a nazwisko Duma-de la rivalité de la France et de l’Angleterre” sa ponownie przywrócone zostało na afiszu. — (Par^ż 1771 —1777, 11 tomów, in 12-o); „Hi- Oprócz tego G. wystawił jeszcze dramaty: stoire des grandes querelles entre Charles-Quint „Struensée ou le Médecin de la Reine” (1832) et François I” (Paryż 1777, 2 tomy in 8-o); i „Georges ou le Criminel par amour” (1833), „Histoire de Charlemagne” (Paryż 1782, 2 tomy oraz ogłosił wysnute ze źródeł autentycznych in 12-o); „Dictionnaire historique” (Paryż 1789— opowiadanie p. t. „Mémoires du chevalier d’Eon” 1804, 6 tomów in 4-o), stanowiący część t. zw. (1836, nowsze wyd. 1866). Następnie udawszy „Encyclopédie mélodique”; „Histoire de la Ri- się do Ameryki, założył G. w New-Yorku cza-valité de la France et de l’Espagne” (Paryż sopismo francuskie: „Courrier des Etats-Unis” 1801, 8 tomów in 12-o); „Observations sur l’hi- wydawane przez niego do r. 1848. stoire de France de Velly, Villaret et Garnier” Gaillardia, rodzaj, należący do rodziny zło-(Paryż 1806, 4 tomy in 12-o) i t. d. Pisał ró- żonycli (Compositae). Liczne jego gatunki hodo-wnież dzieła literackie, jak np. Retoryka wane są u nas po ogrodach dla ozdoby. Znany i Poetyka do użytku kobiet; „Parallèle des jest zwłaszcza pochodzący z Texas gatunek G. quatre Electres: de Sophocle, d’Euripide, de Cré- pieta, o czarno purpurowym środku koszyczków bilion et de Voltaire” (La Haye 1750, in 8-o kwiatowych i jasno-purpurowych języczkowatych i in 12-o); „Mélanges littéraires” (Paryż 1756 ! kwiatkach nadbrzeżnych, ze złotemi koniuszczka-i 1757, in 12-0 i 1806, 4 tomy in 8 o); „Elo- mi, wyciętemi w trzy ząbki.

Sk.

ges” i t. d.

Gainas, wódz gocki w służbie Cesarstwa.

powstanie Gotów we Frygii. Otrzymawszy polecenie pobicia buntowników, wspierał ich potajemnie przez pewien czas, a następnie, zrzuciwszy maskę, zażądał usunięcia Eutropiusza; i w samej rzeczy, otrzymał od słabego Arkadyusza, nie tylko banicyę, ale wyrok śmierci na pasorzyta. To powodzenie dodało mu odwagi: stanął z wojskiem przed Konstantynopolem, kazał sobie wydać naczelników stronnictwa naro-

Gaillard Klaudyusz Ferdynand, malarz Rozpoczął swoją karyerę za panowania Teodo-i sztycharz francuski (* 1834 w Paryżu—f 1887 zyusza I-go, odegrał jednak rolę wybitną do-tamże). Uczeń L. Cognieta, studyował w Rzy- piero za rządów Arkadyusza. W oczach cesa-mie. Od 1860 r. oddał się wyłącznie rytowa- rza rozkazawszy zamordować dowódzcę straży niu arcydzieł starych szkół malarstwa, naśladu- cesarskiej, Rufina, otrzymał za to nagrodę wyjąc znakomicie charakter pierwowzorów i nada- soką: godność magister militum per Orientem. jąc im w reprodukcyi piętno archaiczne, które ! W porozumieniu ze Stylichonem rozpoczął otwar-noszą w oryginale. Dla tern lepszego przyswo- j tą walkę z pierwszym ministrem, eunuchem Eu-jenia sobie charakteru kopiowanych pierwowzo- : tropiuszem, i, aby go obalić, wywołał w r. 399 rów, G. kopiował je z początku olejno, naśladując sposób malowania, niemal uderzenie pędzla tych mistrzów. Dopiero później rytował to samo na miedzi. Ztąd powstały wyborne miedzioryty jego, jak np. przedstawiające: Kondotiera, pędzla Antonella da Messina, Portret mężczyzny z kwiatem Van Eycka, Gattamelata Do-natellego, Zmrok Michała Anioła, Dziewicę Botti-celego, św. Jerzego Rafaela, Pielgrzymów z Emmaus Rembrandta i innych. Z portretów, dowego i w ciągu dziesięciu miesięcy gospoda-

Sk.

w. J.

Dr J. M.

Gainsborough, miasto w angielskiem hrabstwie Lincoln, na prawym brzegu rz. Toent, o 24 kim. odległe od m. Lincoln; krzyżownica dróg żelaznych, zbiegających się tu z Sheffieldu, Lincolnu, Great Grimsby, Doncasteru; w r. 1891 ludność G. wynosiła 14372 m-ców. Znajdują się tam odlewnie żelaza, mosiądzu, browary, zakłady powroźnicze, budowy machin rolniczych;

w. j.

rował w stolicy (r. 399). Jednakże nie mógł o-trzymać restauracyi aryanizmu, ani zdobyć pałacu cesarskiego. Zaledwo opuścił Konstantynopol, gdy ludność, rozdrażniona ciągłemi gwałtami, popełnianemi przez barbarzyńców, wymordowała jego żołnierzy (r. 400).    G., ogłoszony za nie

przyjaciela kraju, zaczął pustoszyć Tracyę. Ale kiedy zamierzał udać się do Azyi, przekonał się, że przeprawa przez Helespont była strzeżona; wojsko jego zostało rozbite pod Abydos; on sam, zmuszony uciekać za Dunaj, został schwytany i skazany na śmierć z rozkazu króla Hun nów.

Gainesville, nazwa wielu miejscowości w Stanach Zjednoczonych: 1) miasto w Alabama, na prawym brzegu rzeki Tombigbee; 2) miasto w Gieorgii; 3) miasto, krzyżownica dróg żelaznych u nasady półwyspu Florydy; 4) miasto w Missouri; 5) miasto w Texasie, w pobliżu Red River, krzyżownica dróg żelaznych.

Gainfahrn, zakład wodo-leczniczy w arcy-księstwie Austryackiem niższem, blizko Baden.

ożywiony handel.

Gainsborough Tomasz, malarz angielski (* 1727 w Sudbury—f 1788 w Londynie). Od dzieciństwa już miał zamiłowanie do malowania pejzażów. W 15-ym roku życia pracował pod okiem słynnego rytownika francuskiego Grave-lota (ob.), który w Londynie miał wówczas swoją szkołę, później w pracowni Franka Hey-manna. Ożeniwszy się w 19-ymr. życia, osiadł w rodzinnem mieście żony swojej, w Ipswich, jako portrecista prowincyonalny. Tu otoczony piękną naturą przeżył 15 lat w ustroniu i w szczęściu rodzinnem. Przeniósłszy się następnie do Bath, modnej naówczas miejscowości kuracyjnej, wkrótce pozyskał wielką wziętość, i odtąd przez 18 lat stale wystawiał swoje obrazy, głównie portrety, w Akademii w Londynie, dokąd i sam się przeniósł na stały pobyt. Portrety jego odznaczają się naturalnością, umiejętnym układem figur, wdziękiem, jaki umiał im nadać, elegan-cyą, a przytem prawdziwie artystycznem traktowaniem tła pejzażowego na tych portretach, które malowane są w plenerze. Wysoko cenione portrety jego rosły w cenie, płacono mu do 120 gwinei za portret naturalnej wielkości. Gdy jednak ustalona już wówczas sława Reynoldsa, z którym G. zaczął rywalizować na polu portretów, stanęła na przeszkodzie w dalszej jego karyerze, gdyż Reynolds stawał się coraz więcej wziętym i modniejszym jeszcze wśród high-liefe’u portrecistą,

G. oddał się wyłącznie malowaniu pejzażów, do czego od dzieciństwa miał pociąg wrodzony. Nawykły od młodości do studyowania natury, umiał G. odczuć, a następnie odtworzyć całą poetyczną stronę krajobrazu swego kraju rodzinnego. Nie idąc za żadnym kierunkiem, nie naśladując żadnej szkoły, G. czerpał natchnienie we własnej swej duszy artystycznej i badał żywą naturę. Jest on artystą nawskroś narodowym. Poza granice kraju nigdy nie wyjeżdżał i nie hołdował niewolniczo żadnej wielkości. W portretach jego tylko znać wpływ Van Dy-cka, którego G. był wielkim wielbicielem; zwłaszcza wpływ ten widoczny w układzie figur, co mu na złe jednak nie wyszło. G. należy też do największych malarzy angielskich. Razem z Hogarthem, Wilsonem i Reynoldsem stanowi on grupę artystów, od których właściwie rozpoczyna się prawdziwie narodowa szkoła malarstwa w Anglii; razem z nimi G. godnie reprezentuje malarstwo angielskie w XVIII stuleciu. Mniej rubaszny od Hogarth a, mniej wyrafinowany od klasycznie nastrojonego Reynoldsa, przytem wo-góle mniej od niego uczony, G. nie ma stałego kierunku w sztuce, opartego na pewnych zasadach lub naśladownictwie, robi czasem wrażenie samouka, szukającego dróg: stąd dzieła jego nierównej są wartości, a to w miarę usposobienia i natchnienia w chwili tworzenia, ale G. posiada w wysokim stopniu temperament prawdziwego artysty, odczuwa zmysłem artystycznym i świetnie wyraża to, czego inni dochodzą namysłem i rozumowaniem. Ze wszystkich dzieł jego bije prawdziwe poczucie piękna, pewna szlachetność, a przytem odcień poetyckiej melancholii, w którą przyobleka nawet postacie portretowane. Dla tego też G. jest zawsze samym sobą, nawskroś oryginalnym artystą. G. nie pozostawił tak wiele obrazów jak np. Reynolds: wszystkiego 300, a między niemi 220 portretów; wszystkie niemal są w Anglii, przeważnie w zbiorach prywatnych, chociaż i muzea angielskie posiadają znaczną ich liczbę. I tak: w „National Gallery” widzieć można słynny portret niemniej słynnej aktorki Mrs. Siddons, portrety: d-ra Schomberga i Johna Opić, Musidorę, Chłopca wiejskiego, walczącego z psami i t. d.; w muzeum narodowem edyn-burskiem portret Mary Graham, pod względem techniki malarskiej najlepszy może z jego obrazów; w muzeum w Dulwich portrety: Addisono-wej i Tickelowej. Królowa angielska posiada w apartamentach swoich w Westminsterze całą seryę małych portrecików rodziny króla Jerzego III (z r. 1783), a książę Westminsteru w zbiorach swoich ma ów słynny portret młodzieńca master Butall, znany pod nazwą „Blue Boy”, zaliczany powszechnie do arcydzieł G-a, i wogóle do arcydzieł sztuki malarskiej, oraz portret Mrs. Siddons, przedstawionej w postaci muzy tragedyi, często odtwarzanej przez G-a i innych malarzy

s. s.

ge.

we.

Oksford 1820).

Graisruck. Herb polski z indygienatu. Na tarczy ściętej o sześciu polach i siódmem w środku, w pierwszem dwudzielnem, z prawej strony

błękitnem, róg bawoli srebrny z trzema srebr-nemi różyczkami przy munsztuku, z lewej strony srebrnem—róg błękitny z trzema czerwo-nemi różyczkami, również przy munsztuku; w drugiem na zielonym pagórku trzy zielone listki lipowe, w trze-ciem, dwudzielnem, z

Fig. 90. Gaisruck (lierbj.

owoczesnych, jako wdzięczny typ do portretu. Z pejzażów G-a najsłynniejsze są: Cottage Door w Grossvenor Galery, i 4 pejzaże w National Gallery, z których najwięcej znany przedstawia Pojące się krowy, na tle rodzinnego krajobrazu z Sudburry. Obrazy jego były często odtwarzane w sztychu. Dopiero jednak w ostatnich czasach zaczęto właściwie oceniać prace G-a; obecnie obrazy jego są bardzo poszukiwane przez koilekcyonistów i dochodzą do cen ogromnych. — Porów. Życiorysy i study a: G. W. Fulcher „Life of Thom. G.” (Londyn 1856); G. M. Brock-Arnold „Gainsborough” (Londyn 1889). Reprodukcye: „Studies of Landscapes by T. G. Engraved from the Originals by L. Francia” (Londyn 1810); „Studies of Figures by G. in exact imitation of the originals, by R. Lane” (Londyn 1825); „Selected Works of T. G. One Hundred Engravings in Mezzotint” fol. (Londyn 1876).

Grairdner, jezioro słone w angielskiej kolonii Australii południowej, na półwyspie Eyres; długość G. wynosi 200 kim., szerokość 15—50 kim., powierzchnia 7 700 kim. kw., głębokość nieznaczna. Okalają jezioro G. inne jeziora słone: Island Lagoon, Lake Harris - Everard, Ac-raman, Macfarlane i inne; leży wśród pustyni piaskowcowej; na pd. wznoszą się łukowato wygięte

góry Ga/wler-Range, na pn. góry Stuart-Ran-

w. j.

Grais, w Szwajcaryi, w kantonie Appenzel, 2 godziny jazdy od stacyi kolejowej Altstätten, lub od St. Gallen koleją podjazdową. Najdawniejszy i niegdyś najsławniejszy zakład leczenia mlekiem i serwatką, obecnie uzdrowisko klimatyczne; 934 metrów nad powierzchnią morza, w położeniu od wiatrów północnych i północno-zachodnich zupełnie osłonionem; odznacza się klimatem orzeźwiająco-krzepiącym, lecz nie surowym. Wskazania lecznicze: nieżyty długotrwałe, zwłaszcza oskrzeli i wierzchołków płuc, niedokrwistość, osłabienie i wyczerpanie nerwo-

Dr J. M.

Graiserich, ob. Genzerych, król Wandalów.

Craisford Tomasz, filolog angielski (* 22 grudnia 1779 w Iford [Wiltshire] — f 2 czerwca 1855 w Oksfordzie). Studja odbył w Oksfordzie i tamże został w r. 1811 profesorem języka greckiego, w 1845 rektorem w Westwell, 1847 dziekanem kolegjum kościelnego (Christ Church College) i kuratorem bibljoteki Bodlejańskiej w Oksfordzie. Wydał wielką ilość dawnych pisarzy, przeważnie greckich, już to z epoki klasycznej starożytności, już to z czasów późniejszych, pomiędzy któremi kilka także dzieł ojców kościoła; a m.: „Andronici Rhodii Ethicorum Nico-medis paraphrasis” (Oksford 1809); Eurypidesa: He-kubii, Orestes, Fenicjanki („Phoenissae”, Oks. 1809) i tegoż Hiketydy czyli Błagalnice („Supplices”, t-że 1818, Lipsk 1822); Hefestjona z Aleksandrji, gramatyka greckiego z II w. po Chr.: dzieło o metryce „Hephaestionis Enchiridion” oraz „Procli Chrestoraathia” (Oksf. 1810, Lipsk 1832; wyd. nowe w powtórnym opracowaniu, razem z „Te-rentiani Mauri De syllabis et metris” 1855, 2 tomy); „Poetae Graeci minores” (Oksf. 1814— 1850, 4 tomy; Lipsk 1822—23, 5 t-ów); Antologię Stobaeusa p. n. „Florilegium“ (Oksf. 1822, 4 tomy), zawierającą wypisy z różnych prozaików i poetów greckich, i tegoż Stobaeusa „Eclo-gae physicae et ethicae” wraz z Hieroklesa „Commentarius in aurea carmina Pythagoraeorum” (Oksf. 1850, 2 tomy); Herodota (Oksf. 1824, 4 tomy; Lipsk 1824—-26; 3-e wyd. 1849); leksykografa bizantyjskiego Suidasa „Lexicon”, z drugiej połowy w. X, ceniony z powodu wielu wiadomości do historji literat, greckiej (Oksf. 1834, 3 tomy); kilka dzieł ojców kościoła, a m. Teo-doreta, biskupa z Kyros nad Eufratem ok. r. 420, pisma p t. „Graecarum affectionum curatio” (Oksf. 1839) i tegoż „Historia ecclesiastica”, obejmująca czas od r. 322 do 458 (t-że 1854); dzieła Euzebjusza, biskupa, historyka kościoła z w. IV: „Eclogae propheticae” (Oksf. 1842), „Praeparatio evangelica” (t-że 1843), „Demonstratio evangelica” (1852, 2 tomy) i „Contra Hie-roclem et Marcellum” (Oksf. 1852); prócz tego słownik etymologiczny z w. X-go, znany pod nągłówkiem „Etymologicon Magnum” (Oksf. 1848 ns. ob. Encykl. XX, 697) Z pisarzy łacińskich wydał Cycerona Tuskulanki (Oksf. 1805) i „Scrip-tores latini rei metricae” (t-że 1837); wreszcie „Lectiones Platonicae” wraz z komentarzami Ryszarda Porsona „Annotata ad Pausaniam”

A. A K.

sä

prawej strony błękitnem trzy srebrne pasy ukośnie w lewo, z lewej srebrnej lew czerwony; w czwartem błękitnem trzy srebrne pasy ukośnie w lewo; w pią-tem, srebrnem, lew czarny; w szóstem, srebrnem, na zielonym pagórku trzy listki lipowe; w środku w siódmem (sur le tout) z prawej, błękitnem, róg srebrny, a z lewej, srebrnem, róg błękitny

jak w polu pierwszem. Nad tarczą w koronie rozbiór powyższej, zdaniem naszem, mylnej hi-hrabiowskiej cztery hełmy; nad pierwszym dwa potezy, modyfikujemy ją tylko w ten sposób, rogi bawole z różami, jak w tarczy, labry błę- twierdząc, iż G. prawdopodobnie w młodych la-kitne, podbite srebrem; nad drugim skrzydła bar- tach przebywał w Azyi dla poznania tamtejszych kami w lewo, labry czerwone, podbite złotem; | stosunków. Wykładając później prawo w Rzy-nad trzecim spiczasty kapelusz srebrny z czarnym wyłogiem, koroną złotą i trzema czarnemi strusiemi piórami, labry błękitne podbite srebrem; nad czwartym trzy pióra strusie—czarne, między białemi, labry czarne podbite srebrem.

mie, zużytkował nabyte wiadomości, tyczące się administracyi i ustaw miejscowych oddzielnych prowincyj. Widoczna w G-u erudy-cya grecka, którą Mommsen na dowód swego twierdzenia przytacza, da się w inny sposób wytłómaczyć. Wiadomo, iż państwo Rzymskie za Antoninów nową przybrało postać; w prowin-cyach pozakładano liczne osady, miastom nadano prawo obywatelstwa rzymskiego, Grekom wrócono samorząd, duch wspaniały greckiej kultury coraz bardziej wsiąkał w krew i ciało Rzymian i ogarniał wszystkie wyższe umysły—słowem, był to czas panowania cesarza Hadryana, który lepiej władał językiem Hellenów niż łacińskim i żył ciągle zasobami i natchnieniami greckiej cywilizacyi. Nic dziwnego, że wpływowi tej kultury uległ także prawnik G. Nie ulega kwestyi, iż G. większą część życia spędził w Rzymie, tam nauczał i pisał swe dzieło. Prawdopodobnie nasz prawnik był nauczycielem prawa, do którego garnęła się nietylko młodzież Rzymu, ale i z prowincyi, kończąc swe wykształcenie prawne w stolicy państwa. Głównem dziełem G-a. które mu zjednało wiekopomną sławę, są Instytucye, czyli „Institutionum commenta-rii quatuor”. Dzieło to obejmuje główne zasady prawa rzymskiego i było wyłącznie przeznaczone do nauki prawa w szkole, zawierając prima elementa iuris civilis. Praca ta obejmuje całą treść teoryi prawa, które wówczas w państwie Rzymskiem obowiązywało. System, w Instytu-cyach zastosowany i przeprowadzony, odznacza się pewną odrębnością i nie jest wzorowany na żadnym z dawniejszych, nam znanych, systemów. Według G a przy rozbiorze stosunków prawnych winno się zważać na podmiot {persona), przedmiot {res) i obronę {actio). Treść powyższych Instytucyj G-a była nam początkowo znaną z t. zw. Epitome Gai i, z krótkiego opracowania, umieszczonego w księdze prawa Alaryka (r. 506 po Chr.), zwanej Lex Romana Wisigotho-r u m {Breviarium Alaricianum). Oryginalny kommentarz G-a, składający się z 4-eh ksiąg, odkrył dopiero r. 1816 znakomity badacz dziejów rzymskich, Niebuhr, w Weronie w bibliotece kapitulnej. Rękopis pargaminowy (z V wieku) obejmował wprawdzie listy św. Hieronima {epistolae i polemica), lecz z pod nich przebijało się dawniejsze jakieś pismo, a tem starem pismem były kommentarze G a. Ledwo N i e-b u h r dostrzegł dzieło G-a w bibliotece Kapituły Werońskiej, powstała nadzieja sprostowania wielu sprzecznych pozornie w prawie rzymskiem nauk. Jakoż nadzieja ta ziszczoną została w znacznej części, gdy uniwersytet berliński ujrzał się w możności udzielę-

Herb rodziny austryackiej, z której Jan otrzymał indygienat w Galicyi w 1795 r. — Źródła:

Kietstap, Ostrowski.

GraitlS. Prawnika tego, zajmującego tak wybitne stanowisko z powodu rozległej działalności literackiej, nie cytują prawoznawcy tak z jego czasów, jak i z czasów późniejszych; dopiero w V-ym stuleciu po Chr. napotykamy jego nazwisko w konstytucyi Teodozyusza II i Wa-lentyniana 111. Wogóle co do osoby Gaja mało mamy pewnych wiadomości. Z imion jego jedno tylko znamy, które w zbiorze zwanym Col-latio legum Romanarum et Mosaicarum znajdujemy, a także u gramatyków, z których pierwszy Diomedes, później w V-ym wieku Ser-vius Honoratus, o G-u wspominają bez bliższego określenia i podania rodowego nazwiska. Niektórzy twierdzą, iż G. jest praenomen, ale zdaniem naszem trudno rozstrzygnąć, czy G. jest praenomen, czy cognomen, czy wreszcie nomen gentile. Wiemy tylko, że znano uczonego prawnika pod nazwiskiem G. Zapewne liczni jego słuchacze i zwolennicy jego nauki nazywali go poufale naszym Gajem (noster Gaius).

O czasie, w którym żył nasz prawnik, ostatni ze szkoły Sabinianów, tyle tylko wiemy, iż jego działalność przypada za panowania cesarzy: Ha-dryana, Antonina Piusa, Marka Aureliusza i sięga nawet okresu Kommoda.' Wypadków zaszłych za Hadryana mieni się być świadkiem, gdy opowiada: „nostra aetate Serapias Alexandria mulier ad divuin Hadrianum perducta est cum quinque liberis, quos uno foetu enixa est”.

Za panowania Antonina Piusa napisał Gaj pierwszy kommentarz Instytucyj i większą część drugiej księgi: sądzimy z tej okoliczności, iż uczony prawnik nigdzie w tych księgach Antonina nie nazywa divum, co czynił, mówiąc o innych zmarłych cesarzach. Że G. żył za czasów Marka Aureliusza, wnioskować można z różnych miejsc najważniejszej jego pracy, t. j. Instytucyj. Z objaśnień wreszcie, które G. napisał do uchwały senackiej Orficyańskiej, wynika, że ujrzał nawet czasy Kommoda. Wogóle nie oddalimy się zbytecznie od prawdy, jeżeli zaliczymy czas życia naszego prawnika między lata 110 — 180 po Chr. Mommsen i za nim inni twierdzą, że G. był prawnikiem prowineyonal-nym, który na Wschodzie w Troi azyatyckiej lub w Berycie wykładał prawo i pisał wiekopomne dzieła. Nie zapuszczając się w bliższy

T. D

nia tych skarbów uczonemu świata prawników. Odczytanie rękopisu przedstawiało największe trudności ze względu na liczne skrócenia i znaki (siglae, notae), używane w czasach przedjustyniańskich; przeto dziwić się nie można, że nawet najbieglejsi badacze z takich szczątków wszystkiego nie potrafili ocalić. Restauracya tego pomnika odbywała się z całą sumiennością i znajomością rzeczy, aby nic nie uronić z pierwotnego układu tekstu, który trzeba było chemicznym sposobem z pod listów św. Hieronima wydobyć i odczytać. A dodać trzeba, że pojedyncze karty pergaminowe trzykrotnie były użyte do pisania, niektóre zupełnie starte, przyczem, naturalnie, treść Gajowych Instytucyj po części znikła, po części uległa znacznym zmianom. Połączone usiłowania i starania naszych badaczy dokazały, iż w ostatniem wydaniu Stud emu uda brakuje tylko 13 części pierwotworu; połowa zaś tej straty przypada na IV księgę, która na proces cywilny rzymski rzuciła nowe światło. Roku 1820 po raz pierwszy (editio princeps) wyszły w Berlinie Instytucye G-a staraniem Goesche-na, wydane z wielką starannością, znajomością gramatyczną, krytyczną oceną tekstu, z poprawkami i uzupełnieniami. W latach 1821 i 1822 powtórnie odczytał i zbadał pierwotwór Błubin e. W czasach najnowszych ogłosił niemiecki filolog Studemund w Lipsku r. 1874 „Apo-graphum”, czyli odpis manuskryptu Gajowego. Na podstawie tego odpisu publikowali Studemund i Kriiger Instytucye G-a w r. 1877, a po powtórnej rewizyi niektórych ustępów w latach 1878 i 1883 przez Studemunr¹ a., w drugiem wydaniu r. 1884. Najnowsze wydania Husc liki ego polegają już na badaniach Studemunda. Z wielkiem uznaniem przyjął także świat uczony wydanie naszego znakomitego badacza, Romualda Hub ego, które się ukazało r. 1827 w Warszawie (typis scholarum Piarum). Nowych wydań pojawiało się coraz więcej, a po dziś dzień posiadamy już 53 wydania, z których najnowszem jest wydanie profesora uniwersytetu Warszawskiego Teodora Dydyńskiego z przekładem na język polski (Warszawa 1887). Do dzieła G-a nie posiadamy jeszcze dokładnego kommen-tarza. Na uwagę zasługują: Gans „Scholien zum Gaius” 1821 (tłómaczył Rzesiński; Kraków 1838); Huschke „Gaius, Beiträge zur Kritik u. zum Verständniss seiner Institutionen” (1855).— Prócz powyższych Instytucyj, z których później przy swej kodyfikacyi korzystał cesarz Justynian, pisał G. następujące dzieła: „Aureorum libri VII” czyli „Res cottidianae”, które dają treściwy pogląd na całe prawo prywatne, cywilne i pretor-skie, przyczem niektóre działy prawa obowiązującego są dokładniej wyłożone i zastosowane do praktycznych wymagań; „Libri VI ad legem duodecim tabularum”, stanowiące ważny kominen-tarz do starodawnej ustawy dwunastu tablic; „Libri XV ad legem Juliam et Papiam”, trak-

Encykl. Powgz. Ilustr. Ze#z 184 T. XXIII-tujące nowsze prawo rzymskie (ius novum); „Libri ex Q. Mucio” zawierały kommentarz do prac znakomitego prawnika z drugiej połowy ATI wieku (a. u. c.), Seaevoli, „qui primus ius civile constitué”. Z pracy tej nie posiadamy żadnych excerptôw. Prócz powyższych prac ułożył G. obszerny kommentarz do prawa pretor-skiego (ad edictum urbicum et provinciale), wielkiej wartości naukowej.—Por. o G-u: Mommsen „Gaius, ein Provinzialjurist” (w Bekkera i Mutilera „Jahrb.” 1859); Dernburg „Die Institutionen des Gaius, im Kollegienheft aus dem Jahre 161

n. Chr.” (1869); Kuntze „Provinzialjurist Gaius wissenschaftlich abgeschätzt.” (1883); Longinę s c u „Gaius der Rechtsgelehrte” (1896); Herzen „Die Identität des Gaius” w „Zeitsch. d. Savigny” Heft XX (1899 p. 211 squ).

Oraj Ludiewit (Ludwik), pisarz i patryota' chorwacki (* w Krapinie r. 1809—f w Zagrzebiu 1872). Uczęszczał do szkół w Warazdynie i Karłowicach. Będąc jeszcze młodzieniaszkiem, napisał po łacinie: Opis zamków pod Krapiną. Praca ta jednak, dla młodocianego wieku autora, zatrzymaną została przez cenzora i wydana dopiero po niem. p. t. „Die Schlösser bei Kra-pina” (1826 r.). G. słuchał filozofii w Wiedniu, a następnie w Hradcu. W Peszcie zaprzyjaźnił się z Kolarem i Szafarzykiem. Pod wpływem tych mężów powziął myśl zjednoczenia literackiego, a w przyszłości i politycznego, wszystkich Słowian południowych, co nazwano „Liryzmem”. W pracy p. t. „Kratka osnowa hrwats-ko-slawonskaga prawopisanja” (1830 r.), przeprowadza reformę grafiki i pisowni chorwackiej według wzorów czeskich. W 1834 założył „Nowinę horwatzke” z dodatkiem literackim: „Da-nica”. Pismo to, redagowane w narzeczu za-grzebskiem czyli kajkawskiem, według nowej pisowni i grafiki, zamienił na serbsko-chorwac-kie pod nowym tytułem: „Narodne Ilyrske Novine” i „Danica Ilyrska”. G. był kierownikiem ruchu iliryjskiego. Wnet powstały: literatura, teatr, Matica i stowarzyszenia iliryjskie. Gdy w r. 1837 Bośnia stała się widownią rozruchów politycznych, Madiarowie przypisawali to agitacyi G-a. Cesarz Ferdynand, nie bacząc na te denuncyacye madiarskie, obdarzył go pierścieniem brylantowym i dał koncessyę na założenie drukarni ili-ryjskiej. Burzliwe wybory w Zagrzebiu, w roku 1842, wywołały niezadowolenie rządu, wskutek czego zabroniono używania przymiotnika „ilir-ski”. W r. 1848 G. stanął na czele komitetu narodowego w Zagrzebiu. Wysiano do Wiednia 400 deputowanych chorwackich z petycyą od stanów. Wpływowi G-a przypisać należy, że Chorwaci sprzymierzyli się z Serbami przeciwko Węgrom i przeprowadzili wybór Józefa Jelaczyca na bana Chorwacyi. W 1849 r. G. zachwiał się w przekonaniach politycznych, ofiarując usługi swoje gabinetowi wiedeńskiemu. Przestała wychodzić „Danica”, a „Novine” stały się organem

61

urzędowym. Nie mógł już G. odzyskać popularności, lubo w 1853 r. wskrzesił „Danicę”. Umarł też w zapomnieniu r. 1872. On jest autorem pieśni: naród. „Joś Hrwatska nij’ propa-la”, „Doletiśe ptice kukawice” i „Hajda bratio, hajd junaci!”. Wydrukował pracę historyczną o banach chorwackich p. t. „Banologia iii o hrwatskih banovih”.-—Fekonja „Dr. Lud. Gaj in iliriska ideja” (Kres 1882); Gajsler J. F. „Lud. Gaj” („Prawda” 1892); Kułakowskij Platon „Hjlih-pn3MT>” (Warszawa 1894).

Grajat Oddin, ob. Chondimir.

Gaj czuła, wieś skarbowa w gub. Jekateryno-sławskiej, w powiecie Aleksandrowskim, nad rzeczką Gajczułą; 1 721 mieszk. W pobliżu pokład

w. J.

E. s.

A. Pol.

J F. G.

gliny fajansowej.

Gajdaki, ob. Gajdy.

Gajdy, nazwa ludowa ziemniaka. Gustawicz podaje ją z okolic Złoczowa, Gliszczyński z powiatu Garwolińskiego.

Gajdy, nazwa, nadana przez górali tatrzańskich starodawnemu instrumentowi muzycznemu, zw. Kobzą, inaczej Kozą, albo dudami. Worek skórzany tego instrumentu (miech, dostarczający powietrza piszczałkom) zwie się u nich tiemło-wem, piszczałki pi skórami, piszczel najdłuższa, basowa (którą grający przewiesza sobie na plecy) hukiem, dziurki piszczałek gajdica-mi, a sam grajek gajdoszem, lub gajdą. W Knapskim dochowało się przysłowie: „Lutnista nie zacznie, póki gajda nie umilknie”; nazwa jednak gajdy dawniej przysługiwała nietyl-ko grającemu na gajdach (choć głównie), lecz i na instrumentach innych, tak jak gędzić znaczyło wogóle grać, wyraz gędźba był jedno-znacznikiem wyrazu muzyka, a „naczynie gędzie-bne” — każdego instrumentu muzycznego.

Gaje święte poprzedziły świątynie, jako przybytki istot nadziemskich u wszystkich ludów świata; lasek, zwłaszcza na wzgórzu, odgrodzony płotem, kamieniami, rowem lub nasypem od innych uroczysk, stanowił najpierwotniejszą siedzibę bogów; nie dziw, że budownictwo gotyc-ckie naśladowało wygląd najdawniejszych tych „przybytków”, a właściwie „przebytków”, bo w nich duchy czczone „przebywały”. G. spotykamy u wszystkich, nietylko aryjskich ludów ziemi we wzmiankach pisarzy starożytnych i w opisach spółczesnych nam plemion dzikich lub nawpół dzikich. W nich odbywały się uroczystości, ofiary i modły; tam stały wyobrażenia istot nadludzkich; drzewa gajów tych były poświęcone, nietykalne; dostęp do świętej zagrody wzbroniony był obcym, a nieraz i swoim w dni uroczyste i bez kapłanów; ścięcie drzewa w lasku takim poczytywano za ciężką zbrodnię. W Biblii spotykamy częste wzmianki o gajach, poświęconych bóstwom pogańskim; biblia Szarosz-patacka nazwę ich oddaje wyrazami ług (str. 221 i 279) i pasieka (str. 229), a bałwany w nich stojące nazywa modłami łużnemi.

Wzmianki biblijne znajdują się w 2 ks. Mojż. XXXIV, 13; w 5 ks. XII, 3; XVI, 21; w 2 ks. Kronik XIV, 3 i t. d. W Grecy i każdą prawie świątynię otaczał gaj święty; zwano je ais os, némos, té me nos: są dowody, że gaje takie znano przed stawianiem w nich budowli. W Rzymie starożytnym mnóstwo było też gajów świętych, zwanych lucus albo neinus. Drzewa ich czczono i szanowano, a gdy które od starości lub odpioruna upadło, usuwano je z pewnemi obrzędami; siekierą tknąć ich nie było wolno. Poszanowanie to wyraził dosadnie Kwintylian (X, I) mówiąc o dawnym poecie: „Enniusza czcijmy jak święte starożytnością gaje”. G. u dawnych Germanów opisuje Tacyt i inni pisarze rzymscy, a w Wiekach Średnich różne zakazy kościelne o nich wspominają. „Laski i gaje poświęcają, nazywając je imionami bogów”, mówi o Germanach Tacyt (Germ. IX). Toż samo wiemy o Celtach (np. Maximus Tyrius, dys-sert. VIII). Wiadomości o G-ach świętych na Litwie i Łotwie zebrał prof. A. Mierzyński w artykule Encyklopedyi naszej Ałkas (I, 887), do którego dodać należy to, co tenże autor podał w pracy swej „ Źródła do mitologii litewskiej”, od str. 70. Przytaczamy też ciekawy ustęp z Łasickiego „De diis Samagitarum” (str. 46): „Gdy im (Litwinom) Laskowski (Ja-kób, szlachcic z Kaliskiego, który dużo o Litwinach opowiadał Łasickiemu) kazał wycinać drzewa (w gaju świętym), wydało się im to ezemś niesłychanem i nie wprzód rąbać zaczęli, aż sam dał przykład. Jeden z nich się spytał, czy wolno drzewa te z kory odzierać, a gdy Laskowski twierdząco odpowiedział, począł łupić drzewa, powiadając: „Obdarliście mnie z kur i gęsi, więc i was oćedrę”, mniemał bowiem, że szkodzący mieniu jego bogowie siedzą pod korą”. O Słowianach, że czcili G., sporo mamy wzmianek u kronikarzy niemieckich. Dyt-mar Merseburski wspomina o lasku świętym przy świątyni w Retrze i o gaju „Zutibure" (— święty bór?); o pierwszym powiada, że był „nietykalny i szanowany”, a o drugim, że „był jak bóstwo czczony i od wieków nieporuszany”. Helmold obszernie opisuje święty gaj na ziemi Lechitów nadłabskich, na drodze ze Starogrodu do Lubeki. Kosmas, kronikarz czeski, świadczy, że za jego jeszcze czasów (f 1125) Czesi czcili G. święte, a król ich, Brzecisław II (koniec w. XI), kazał je ścinać i palić. Ale i w czasach późniejszych kazalnice i synody czeskie nieraz gromią pogańskie skłonności ludu ku czci lasów i drzew poświęconych. Nie brak dowodów, że i u Słowian południowych działo się tak samo. Na Rusi podobnież, za czasów pogaństwa i później, gaje i drzewa święte grały ważną rolę w pojęciach ludu; Nestor mówi o Polanach, że składali ofiary „jeziorom, źródłom i gajom”. Do dziśdnia u ludu wielkoruskiego przechowały się nazwy ostępów,

J. 1£.

Dr .]. P.

łecznym, w roku zaś 1819 powołano go na lekarza przybocznego cesarskiego. W r. 1831, jako cywilny sztabs-lekarz generalny, objął kierownictwo spraw lekarskich całego cesarstwa, pozostając na stanowisku tern do r. 1842. Pisał wiele, między innemi o durzę (Petersburg 1813), o cholerze (tamże 1823), o zarazie morowej (1830) i o stosunkach lekarsko-topogra-

Dr J.P.

ii

Fig. 91. Gajkiewicz Wł.

„Syfilis układu nerwo-Sta-

stanowiących własność gminy: bożelósie i mo-lenyj lèsï> (Słownik Dala). Co się tycze Polski, to ślady gajów poświęcanych przechowały się w nazwach miejscowych, jak np.: Święte miejsce (inaczej Bartny borek) w Przasnyskiemu Święta Lipa w Międzyrzeckiein poznań., Święta Lipka w Rastemborskiem, Świętny Dąb w Częstocliowskiem i t. p. Puszczone w obieg przez Z. Chodakowskiego i Trętowskie-go nazwy gajów świętych bóżnica i bugaj (jakoby —bóg gaj) są podobno utworami ich wyobraźni. Prawdziwsze są przytoczone wyżej prastare miana: pasieka i ług ( = łęk, u nosowe). — Literatura przedmiotu tego jest wcale obfita. Wymieniamy najważniejsze źródła: Dres-ler „De lucis religioni gentilium destinatis” (1720); Bötticher „Baumkultus der Hellenen” (1857); Fergusson „Tree and Serpent Worship” (wyd. 2-e, 1873); „Grimm „Deutsche Mythologie” (1854, str. od 57); Mannhardt „Der Baumkultus” i „Antike Wald- und Feldkulte”; Tylor „Cywilizacya pierwotna” (II, 177—185); Sobotka „Rostlinstvo” (od str. 5); ‘Zibrt „Seznam povér” (str. 35 — 38, 40); W. Müller „Haine und Bäume in Geschichte und Sage” w „Zeitschrift für deutsche Kulturgeschichte’’ (1801); Langegg „Heilige Bäume” w „Deutsche Rundschau” (1800); Lamanskij w „Żivaja starinu” (1800 [o czci drzew]).

Gajer Jakób (rodem z Ziębic [Münsterberg] na Szląsku — f w Krakowie d. 3 października

r. 1571, pochowany w kościele Maryackim), chirurg. Gdzie się kształcił — niewiadomo, wykonawstwem sztuki swej zajmował się w Krakowie i słynął jako w niej biegły, tak, że aż zasługiwał, by go drugim P o d al iry us e m (ob.) nazywano, tak przynajmniej nagrobek jego opiewał. W r. 1559 otrzymał szlachectwo polskie oraz prawo noszenia szat jedwabnych, z tern jednak zastrzeżeniem, żeby nie były przetykane nitkami złotemi („Metryka Kor”. Ks. XCIII, karta 280).— Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.” str. 129. i Gąsiorows kiego, „Zbiór wiad. do hist, sztuki lek. w Polsce” (T. I, str. 342). Napis grobowy podaje S tar o wolski w „Monumenta Sarmatiae” str. 123.)

Gajewski] Semen (* d. 14 (25) listopada r. 1778 w gub. Połtawskiej—f d. 1 (13) września

r. 1862), lekarz. Od r. 1797 do 1801 przykładał się do nauk lekarskich w petersburskiej Akademii medyko-chirurgicznej, po ukończeniu jej, na koszt rządu wysłany był za granicę dla dalszego kształcenia się. Po powrocie do Petersburga przedstawił pracę p. n. „Dissertatio ver-mium intestinalium corporis humani historiam synopticam persistens” i obroniwszy ją w r. 1806, dyplom doktorski otrzymał, poczem w roku następnym mianowano go profesorem nadzwyczajnym kliniki chorób wewnętrznych. W r.

1811    został sekretarzem rady lekarskiej, od r.

1812    do 1816 był inspektorem lekarskim stolicznych Petersburga (1834).

Gajkiewicz Władysław (* w Kielcach d. 27 czerwca r. 1850), lekarz chorób nerwowych. Nauki gimnazyalne odbył w mieście ro-dzinnem, następnie w r. 1866 zapisał się na wydział lekarski w Warszawie i, ukończy wszy go w r. 1871, po kilku miesiącach wypoczynku, wyjechał za granicę w celu kształcenia się dalszego.    Naprzód    udał    się do    Wiednia, gdzie

przez    rok    cały    był    uczniem    Bamberg era,

T. Sehr ôtera, a przedewszystkiem Mey ner ta (oh. te nazw.); semestr zimowy r. 1873/4 spędził w Heidelbergu, uczęszczając do kliniki M. Fried rei cha (oh.), poczem wyjechał do Paryża i bawił tam, z małą przerwą, użytą na wycieczkę do Londynu, do r.    1877. Podczas

pobytu swego w stolicy Francyi pracował pod przewodnictwem R a n-viera, Klaudyusza Bernarda i Char-cota (ob. te nazw.), którego klinikę i później jeszcze kilkakrotnie odwiedzał. Po powrocie do kraju osiadł w Warszawie i zajął się wyłącznie leczeniem chorób nerwowych, z któremi podczas długiego pobytu za granicą zapoznał się teoretycznie i praktycznie, a z biegiem lat zdobył sobie pierwsze miejsce w gronie newropatologów polskich. W końcu r 1880 został ordynatorem jedynego warszawskiego oddziału dla chorych nerwowych w szpitalu żydowskim; w latach 1880 i 1881 sprawował urząd sekretarza dorocznego Towarzystwa lek. warsz., w latach zaś 1897 i 1898 był wiceprezesem tegoż towarzystwa.— Działalność pisarską rozpoczął w Medycynie, od roku zaś 1881, w któ-zym z wyboru kolegów został redaktorem Gazety lekarskiej, wydawnictwo to piórem swem zasila Z licznych prac jego najważniejsze są: „Obecny stan wiedzy o umiejscowieniach czynności i zboczeń mózgowych” (Localisâttones cerebrales-, Warszawa 1879, str. 189 — Os. odb. z Medycyny), wraz z dopełnieniem p. n. „O umiejscowieniach czynności i zboczeń mózgowych“ (Medycyna r. 1880 A? 10, i r. 188 1 A° 3, 6, 7, 10, 11, 12); wego” (Warszawa 1890 —str. 94 z tabl. nowi zeszyty 18,    19 i 20 wydawanych przez

Gaz. lek, „Odczytów klinicznych”—w tymże ro- : Kościelnych, Ateneum, Bibljoteki Warszawskiej, ku wyszło -też wyd. franc.) i „Chirurgia mózgu I Niwy, Słowa, Wisły, Głosu, oraz do Slovanskÿch i rdzenia kręgowego” (Warszawa 1898, str. 121 — Os. odb. z Gazety lekarskiej r. 1895—

Starożitnosti, wydawanych pod redakcją Lubora Niederlego w Pradze czeskiej. W ostatnich kilkunastu latach wszystek czas, wolny od obowiązkowych zajęć w biurze telegraficznym, G. poświęcał studjom nad historją; owocem tej pracy jest dwutomowe dzieło p. n. „Rys dziejów czeskich” (t. I, Warsz. 1888, t. II, 1892, wydane z zapomogi Kasy im. Mianowskiego) i „Dzieje Węgier w zarysie” (T. I, Warsz. 1898, wyd. z zapomogi tejże Kasy; całość wyjdzie w 3-cli tomach). G. jest także współpracownikiem W. En-cyklopedyi ilustrowanej.

Gaj syn, ob. Ha j syn.

Gal (gallium), pierwiastek chemiczny (wzór— Ga) znaleziony został w 1875 r. za pomocą analizy spektralnej przez Lecoq’a de Boisbaudran’a w blendzie cynkowej z Pierrefitte w Pirenejach: w widmie odpowiadają galowi 2 właściwe mu linie fioletowe. Znajduje się też i w innych pokładach blendy cynkowej (Asturya, Bensberg nad Renem); jest jedńak metalem tak rzadkim, że z 1 kilograma najbogatszej blendy otrzymuje się zaledwie 16 mgr. G-u. Istnienie G-u, jako pierwiastku o pewnych własnościach fizycznych i chemicznych było przepowiedziane już na 4 lata przed znalezieniem go, mianowicie w r. 1871, przez Dymitra Mendelejewa na zasadzie układu peryodycznego, w który uczony ten ujął wszystkie pierwiastki chemiczne. Men-delejew wyznaczył G-owi niezajęte podówczas w układzie peryodycznym miejsce pomiędzy glinem (aluminium) i indem, nazwał go ekaalu-minium (= ekaglinem) i nadał mu własności, pośrednie w stosunku do sąsiednich w układzie pierwiastków. Znalazłszy przepowiedziany eka-glin, Leeoq de Boibaudran nadał mu miano na cześć Francyi (= Gallii) — G-u. Ciężar atomowy Ga = 69.8.    G.-metal jest koloru niebieskawo-

białego. Otrzymuje się elektrolitycznie z soli. Topi się przy 30.1°C. Stopiony nic tężeje nawet przy 0°; tężeje jednak pod postacią piramid (prawdopodobnie) monoklinicznych po dodaniu kruszynki twardego G-u lub platyny. Ciężar właściwy 5.9; ciepło właściwe 0.080. Rozpuszcza się łatwo w rozcieńczonym kwasie solnym i ługu potasowym; wydziela się przytem wodór. Tworzy formę tlennikową Ga₂0;! (biały osad), której odpowiadają: wodan Ga(OH):i a chlornik Ga,₂Clfi; również w pewnych warunkach formę tlenkową (niebieskawa masa), prawdopodobnie wzoru Ga,₂0.₂, gdyż znany jest odpowiadający tej formie chlorek Ga.₂Cl₄. Znane są też siarczan i azotan. Pierwszy z nich łączy się z siarczanem ammonu, tworząc ałun G-o-ammo-nowy Ga.₂(S0₄);î-j-(NH₄)-2S0₄-f-24H.₂0. G. został szczegółowo opisany przez Lecoq’a de Boisbaudran’a w szeregu artykułów, drukowanych w „Comptes rendus des séances de l’Académie des sciences”.

1897).

Dr j. p.

G-ajlik, jezioro w gub. Suwalskiej, powiecie Sejneńskim, pod wsią Berźniki, w łańcuchu jezior, stanowiącym południowe przedłużenie jez.

Gaładuś. G. łączy się z jeziorem Ryngis i Ke-

lig.

w. j.

J. K.

Gajła w słowniku Szyrwida przetłómaczona jest na jędza, lamia; dzisiaj lud litewski nie zna uosobienia mitycznego tej nazwy; wyraz litews. gajłńs, znaczy gniewny, zapamiętały.

Gajośpiew, ptak; odpowiada kilku łacińskim rodzajom: .Ficedula, Salicaria, Silvia i in.

W. J.

Grajowa, rzeka w gub. Kaliskiej; z powiatu Tureckiego płynie ku pd., dalej ku z., do powiatu Kaliskiego, zwraca się na płn.-z. wreszcie z lewego brzegu wpada do Swędrni (dopływu Prosny).— („Słownik geograficzny”).

W. J.

Gajowice (Gabitz), wieś na Szląsku pruskim, w powiecie Wrocławskim.

Gajowiec, ptak, ob. Hy lop hi lus.

Gaj owiec (botan.) albo Bez ząb, ob. Gale o-b d ol o n.

Gajówka, ptak, ob. Sylvia, rzadziej rodzaje: Ficedula, Salicaria, Lusciola.

Gajsler Justyn Feliks, filolog i historyk (* w Warszawie 13 kwietnia 1848 r.). Samouk. Nauki początkowe odebrał w szkole elementarnej i w dwueli oddziałach szkoły niedziel-no-handlowej. Od lat chłopięcych czytywał gorączkowo książki popularno-naukowe ; szczególnie zaś miał zamiłowanie do gieografji i histo-rji. W 1864 uczył się księgarstwa, i wtedy mając dostęp do książek, wertował je z namiętnością. Poduczywszy się języka niemieckiego, łacińskiego, rosyjskiego, czeskiego i starosłowiańskiego, studjował następnie prace językoznawcze Boppa, Grimma, Schleichera, Miklosicha i innych. Języki słowiańskie stały się ulubionym jego przedmiotem. Wstęp na wykłady uniwersyteckie miał zamknięty; nawet w charakterze wolnego słuchacza nie korzystał z nich w Warszawie z powodu nieposiadania patentu gimnazjalnego. Mógł jednak na czas pewien udać się za granicę, mianowicie do Erlangen w Bawarji, gdzie słuchał na wydziale filozoficznym historji, filologii, logiki i pedagogiki.

Pod kierunkiem sławnego orjentalisty Spiegla uczył się sanskrytu (1869 —1870 r.). Po powrocie do Warszawy poznał się z W. A. Maciejowskim, który dał mu wstęp do swego księgozbioru, zasobnego w dzieła z zakresu slawistyki. W r.

1883 G. wydrukował w Kurjerze Warsz. pracę o apostołach słowiańskich, Cyrylu i Metodym.

Odtąd pisywał artykuły o rzeczach słowiańskich do różnych czasopism, a m. do Gazety Polskiej,

T. M

Wędrowca (1884—85), Prawdy, Kłosów, Tygodnika illustrowanego (1884—1885 r.), Głosów

ły o dalszym jego losie.

Galac (Galati v. Galacz), główne miasto w obwodzie Covurluiu w królestwie Ru-

w. J.

J. T. G.

Galaad (po liebr. Gilead), oznacza w szerszeni znaczeniu tego słowa całą część Palestyny ze wschodniej strony Jordanu, tak zw. ‘Eber h a-J ard e n (ob. np. „Deut.” 34, 1; Jos. 22, 32) w przeciwstawieniu do ziemi transjordańskiej, która nosiła miano Chana an. W ścisłem zaś znaczeniu określa miejscowość, położoną pomiędzy rzekami: Jabbok i Jarmux (mniej więcej pomiędzy 32° — 32° 45' szerokości północnej), a więc dzisiejszy Dżebel ‘Adżlun. Według podania biblijnego (Gen. 31, 47) spotkali się tam Jakób i ścigający go Laban, i tu pomiędzy sobą zawarli przymierze. Ich ludzie nazbierali kamieni i ułożyli z nicli kopiec (hebr. Gal), który po wieczne czasy miał służyć jako świadek (hebr. ‘ed) ich przyjaźni. Stąd nazwa Galed czyli Gilead. G. jest płaskowzgórzem o 600 metrów średniej wysokości i 5 — 6 mil szerokości. Jego góry, które noszą różne nazwy (oprócz głównego wspomnianego Dżebel Adżlun jeszcze Dż. Chakari, na południe od niego aż do rzeki Jabbok: Dż. Kafkafka i Jerk a na wschodzie; Dż. cz. Zumie na granicy syryj-sko-arajskiej i t, d.), obfitują w ogromne, przez naturę stworzone, pieczary, które od najdawniejszych czasów służyły i służą mieszkańcom za schroniska. G. jest krajem bardzo urodzajnym; na górach rosną gęste lasy, bogate w dęby i inną roślinność, a w dolinach napotykają się bujne pastwiska. Rolnictwo i uprawa wina kwitły tam już w najdawniejszych czasach i obe cnie jeszcze dojrzewają prawie bez uprawy oliwki, migdały, figi i t. d., i napotyka się często bogate winnice. Z innych produktów G-u wymienia Pismo św. balsam, który słynął na całym Wschodzie (ob. Jer. 8, 22. 46, 11), wonną żywicę, zw. lad an urn, lotus i t. d., a dziś G. wydaje kali i saletrę, która stanowi ważny artykuł sprzedaży dla krajowców. Według tra-dycyi, G. i wogóle kraj cisjordański był w zamierzchłych czasach zamieszkiwany przez olbrzymów (ob. „Deut.” 2, 20), których wyparli Ammonici. Podczas emigracyi Izraelitów do Cha-naanu znajdowało się w G. silne państwo Sełio-na. Państwo to zostało zdobyte i rozdzielone pomiędzy pokolenia: Ruben, Gad i częścią Me-nassy, które musiały wciąż staczać walki z sąsiednimi Ammonitami, broniąc swojej posiadłości od ich napaści. To też wyrosły na gruncie G. w epoce sędziów takie postacie, jak Jair i Jefte. Zwłaszcza dokuczał im srodze ainmonicki król Nahas, i dopiero nowoobrany Saul podążył z odsieczą. Stąd przywiązanie Galaa-dytów do Saula i jego dynastyi. Przy zburzeniu państwa Izraelskiego przez Assyryjczyków G. pierwszy został spustoszony, a jego mieszkańcy przeniesieni do krajów odległych (ob. 11 Reg. 15, 29). W epoce drugiej świątyni G. miał przeważnie ludność pogańską, jednakże zamieszkiwała go i niemała liczba Izraelitów. Za czasów rzymskich, gdy Palestyna została podzielo

na na 3 prowincye, G. otrzymał nazwę Perei (Peraea, t. j. z tej strony rzeki, mianowicie

Jordanu), i pod tą też nazwą podane są szczegó-

Dr s. p.

muńskiem, nad Dunajem, między uściami Seretu i Prutu, w pobliżu jeziora Bratesu; krzyżownica dróg żelaznych : Buzeu — G., G. — Barbosi — Tecuciu. W mieście znajdują się dwie dzielnice: stara o nieprawidłowym układzie ulic, i nowa na niewielkiej wyniosłości, mająca wygląd europejski; 24 świątynie chrześcijańskie (z nich jedna katolicka), 2 synagogi, wielki bogaty bazar, warsztaty okrętowe, magazyny towarów, domy bankowe, piękny bulwark, starannie utrzymane ogrody publiczne. Przemysł zwrócony na wyroby żelazne, miedziane, na świece, mydło. Ożywiony handel (przywóz: tkaniny, żelazo, stal, drzewo, ryby, owoce południowe, oliwa, chemikalia, — wywóz: zboże, mąka, tarcice, budulec). W handlu zbożowym wyprzedzają G. Sulina i Braila. Jakkolwiek m. G. jest odległe od Sulińskiego uścia Dunaju o 148 km. drogi wodnej, ma jednak znaczenie miasta nadmorskiego i utrzymuje stałą kommunikacyę statkami parowemi z Odessą, Konstantynopolem, Wiedniem. Siedziba europejskiej kommissyi rzeki Dunaju, G. posiada gimnazyum, szkołę rzemiosł, seminaryum, prefekturę, trybunał, biskupstwo, etc. jest rezydencyą konsulów państw obcych. G. był widownią wielu bitew.

Galac. 1) Karol (Dragutin), poeta chorwacki (* 1819 w obw. Szyskim —f r. 1883 w Po-żeze). Przyjaciel Gaja, pisywał drobne poezye do „Danicy“ i był jednym ze 400 deputowanych chorwackich, wysłanych z petycyą do Wiednia w r. 1848. Miał także udział w kommissyi, zwołanej do opracowania terminów prawnych w języku chorwackim. Tłómaczył drobne utwory dramatyczne z francuskiego, włoskiego i niemieckiego.

2) Jerzy (Guro), literat i publicysta chorwacki, piszący pod pseudonimem „Valer” (* w Osieku [Eschegg] r. 1858). Studyował prawo w Zagrzebiu i w Wiedniu. Od r. 1889 redaguje „Obzor”. Z pod pióra jego wyszły powiastki: „Najlepsza żena na świętu”, „Otac i sin” i t. p. Pisze recenzye, krytyki i tłómaczy utwory dramatyczne z francuskiego, rosssyjskiego i niemieckiego.— („Naucny Slovn.”).

Galactodendron, rodzaj, należący do rodziny morwowatych (Moraceae); posiada jedyny gatunek G. utile (drzewo mleczne). Roślina ta sięga 30 metrów i 2—2.5 m. średnicy pnia i tworzy lasy w Venezueli, Guyanie i krajach sąsiednich. Sam pień jest bardzo wysoki, albowiem korona zaczyna się zwykle dopiero na wysokości 20 metrów nad ziemią. Liście są duże, całkowite, skórzaste, a w swem ułożeniu naprze-mianległe. Drzewo, pokryte suchend, skórzaste-mi liśćmi, pozostając przez wiele miesięcy bez kro-

pli deszczu, zdaje się być życia pozbawione; lecz dość tylko zlekka naciąć pień jego, a wnet tryśnie z niego strumień soku mlecznego, dość gęstego, o przyjemnym balsamicznym zapachu. Znakomity przyrodnik i podróżnik Aleksander Humboldt tak opowiada o niem: „Wieczorem, przed udaniem się na spoczynek, i zrana wypiliśmy znaczną ilość soku drzewa mlecznego, nie doświadczywszy żadnego szkodliwego skutku. Murzyni i ludzie wolni, pracujący w plantacyach, piją go, maczając w nim chleb z kukurydzy i manjoku. Przełożony fermy zapewnił nas, że niewolnicy widocznie tyją w tej porze, kiedy drzewo to dostarcza im najwięcej mleka.” Sok G. utile zawiera, według Boussin-gaulta: 1.7°/₀ białka, 2.8°/₀ cukru i gumy, 35.2°/0 tłuszczu i wosku. Znaczną część jego składową stanowi gal akty na; jest to ciało woskowe, służące do wyrobu świec.

Gralactophora medicamenta (od gr. tô '(à Aa, Y4Xa7,toç=mléko i cpśpco^niosę), leki namleczne albo mlekopędne, są to środki lekarskie, którym przypisywaną bywa moc wytwarzania, albo raczej mnożenia, pokarmu w piersiach niewieścich. Skuteczność ich jest wątpliwa; w każdym razie żywienie odpowiednie więcej od nich zdziałać zdoła.

Dr j. P.

E S.

Dr J. P.

Galactophyga medicamenta (od gr. to YciXa, YâXaxToç^mléko i cpsÓYoo—uciekam), leki mleko-tratne, gubiące pokarm. Środki, któreby wprost i bezpośrednio działały na zmniejszenie wydzieliny gruczołów mlecznych, właściwie nie istnieją wcale; cel jednak w razie danym osiągnąć można za pomocą żywienia odpowiedniego, zadając przytem środki wypróżniające.

Oralacya albo Gallograecia, po grecku FotAaua, F. rt ‘EAAvjvéç, EaAAoYpaty.ća, tworzyła, począwszy od III wieku przed Chr., osobną krainę w Azyi Mniejszej, graniczącą na zachód z Frygią, na południe z Lykaonią i Kappado-cyą, na wschód z Pontos, na północ z Bitynią i Pafłagonią. Północna część jej była górzystą o ostrym klimacie; południowa natomiast mieściła obok stepów i słonej pustyni obszerne, żyzne równiny i rozległe pastwiska, podatne mianowicie na hodowlę owiec i kóz, słynących z nader delikatnej wełny. 1 dzisiaj jeszcze właściwą tej krainie jest rasa owiec i kóz o nadzwyczaj długiej i bardzo cienkiej wełnie (t. zw. Kozy Angora), która już w czasach starożytnych stanowiła główne źródło zarobku celtyckich mieszkańców, wszędzie więcej zawsze pasterstwu aniżeli uprawie roli oddanych. Z gór owej krainy zasługują na wzmiankę Olimp i pasmo Orminion na północnej granicy; ku zachodowi wznosił się D indy m os; z rzek są najważniejszemu Sangarios (dzisiaj Sakaria) z dopływami i więcej ku wschodowi Halys. W politycznych zamieszkach za czasów Dyadochów, tj. następców Aleksandra W., pojawił się między różnorodnemi narodami Azyi Mniejszej nowy,

obcy żywioł, a były nim bitne zastępy wojownicze Celtów albo Gal at ów, jak to Grecy ich nazywać zwykli, przywołane w r. 278 przed Chr. z nad dolnego Dunaju i z Tracyi przez Nikomedesa, króla Bitynii, na pomoc w wojnie przeciw wrogim greckim sąsiadom, władzcom potężnego pergameńskiego i syryjskiego państwa. Gdy dzikie te hordy, nieliczne wprawdzie, bo tylko 20 000 dzielnego żołnierza liczące, lecz w bezustannych krwawych bojach zahartowane, pobiły zniewieściałe ludy azyatyckie, pustoszyły potem przez długie lata ogniem i mieczem północne i zachodnie ziemie Azyi Mniejszej, a po-jedyńcze ich szczepy opanowały nawwt najbogatsze jej dzielnice, i tak: Trok mowie zajęli Myzyę i wybrzeże Hellespontu, Tolistobojo-wie Lidyę, a Tektosagowie Frygię.* Połączonym wojskom królów pergameńskiego i bityń-skiego w r. 235 przed Chr., stanowczo zaś dopiero w r. 189 przed Chr., rzymskim legionom powiodło się nareszcie powstrzymać zagony zdziczałych Galatów i ograniczyć ich siedziby na północną Frygię i drobną część zachodniej Kap-padocyi, które odtąd u sąsiednich ludów G-ą, a u Rzymian także Gallogrecyą (Gallograecia) się zwały, ponieważ Celtowie w bardzo krótkim czasie grecki język i kulturę przejęli. Według pierwotnego, wszystkim celtyckim ludom właściwego arystokratycznego ustroju politycznego, rządziło każdym z owych trzech szczepów czterech naczelników, stąd z greckiego tetrarchami zwanych, razem z senatem, złożonym ze 100 członków, który w świętych gajach dębowych, z celtyckiego zwanych Apovaip.£Tov, obradował i był także najwyższym trybunałem sądowym. Tę polityczną konstytucyę zniosło rozporządzenie Pompejusza, który w nagrodę za pomoc przeciw Mitrydatowi mianował w r. 64 przed Chr. sprzymierzonego z Rzymem tetrarchę Dejotara królem całej G-i i granice nowego królestwa rozszerzył, poddając berłu jego zachodnią część krainy pontyckiej, zwaną odtąd Pontus Galati eus. W obszernych tych granicach wcielił cesarz August, po śmierci ostatniego króla Galatów Amyntasa, G-ę, jako prowincyę, w skład państwa Rzymskiego w r. 25 przed Chr. Do mieszkańców tej prowincyi, którym apostoł Paweł św. głosił Ewangielię św., wystosowanym jest list jego do Galatów.— Skutkiem właściwo-wości przyrody owej krainy nie mogły się tam większe miasta rozwinąć, a nawet t. z w. stolice, jakie trzy szczepy galackie miały, to jest: Trokmo-wie Tavium albo Tawię (dz. Nefer-Kiöi) w sta-rokappadockiej dziedzinie, Tektosagowie Ankyrę, Tolistobojowie P es sinus w starofrygijskiej ziemi, za dawniejszych czasów nazywały się tylko zamkami i dopiero pod rzymskiemi rządami, jako istotne miasta zakwitły. Jako stolica całej prowincyi rzymskiej, której obszar później powiększonym jeszcze został przez przyłączenie Paflagonii i Lykaonii, nabrała większego znacze-

„Exploration archéologique de la Galatie et de la Bithynie” (Paryż 1802—1872); Gelder „Ga-latorum res in Graecia et Asia gestae” (Amsterdam 1888); Zwintscher „De Galatorum te-trarchis” (dyssertacya doktorska w Lipsku 1892 roku).

K. K-6.

CHO

H.C.OH

HO.C.H

HO.C.H

H.C.OH

CH₂OH

1-galaktoza

Literatura: Tollens

l’acad.” (XVII, p. 231).

K Sł.

P. M.

nia w centrum kraju położona Ankyra (dz. Angora, po turecku Engiiri). Świadczy o tern wyraźnie wspaniała świątynia, jaką tam cała prowincya na cześć bogini Romy i cesarza Augusta wystawiła. W ogromnych jej ruinach dochowała się doskonale sławna kopia Wykazu dokonanych przez Augusta czynów, wyryta na ścianach przedsionka świątyni w łacińskim i greckim języku; jest to t. zw. Monumentom Ancyra-num (ob. Ancyra). W dzielnicy Tolistobojów leżały miasta: P e s s i n u s, które zawdzięcza rozwój swój handlowy szczególnie wziętemu bardzo kultowi bogini Agdistis albo Kybeli, od pobliz-kiej góry Dindymos także Dindymene zwanej; Gordion, starodawna stolica frygijska, znana z rozcięcia węzła gordyjskiego przez Aleksandra W.— Por. Perrot, Guillaume i Delbet

S. Drz.

Galago, ssak, należący do rzędu małpozwie-rzy (Prosimiae). Stanowisko jego systematyczne— pomiędzy lemurem a maki (stenops): jest to zwierzę drapieżne, nocne, wielkości od myszy do świnki morskiej; oczy ma mniejsze, a u-szy większe niż lemur; nos i uszy pozbawione sierści. Wszystkie gatunki zamieszkują w Afryce; najpospolitszy G. senegalensis w zachodniej Afryce.

G-alaktometr i Gralaktoskop, przyrządy do badania wartości mleka, nazwy dziś już wyszłe z użycia, zastąpione innemi, jak up: Cremonie tr, Lactodensimetr, Lactobutyrometr i t. p., ob. Mleko.

Galaktoza (d) CH₂.OH.(CH.OH)₄CHO należy do aldoheksoz, a więc jest steroizomerem glukozy zwykłej. Otrzymuje się z węglowodanów więcej złożonych pod działaniem rozcieńczonych kwasów mineralnych, a mianowicie: z cukru mlecznego, obok cukru gronowego; z agar-agar; z laktozyny, a także z istoty mózgowej, cerebry-ny. d-Galaktoza tworzy bezbarwne kryształy pryzmatyczne (p. topi. 168°) i skręca płaszczyznę światła spolaryzowanego na prawo (w 10% roztw. wodnym (a)D==:-|-80.3⁰); jest łatwo rozpuszczalną w wodzie i nieco w wyskoku zimnym; ulega powolniejszej fermentacyi niż glukoza, lecz tak samo całkowicie; redukuje alkaliczny roztwór Eehlinga już przy ciepłocie zwykłej. Kwas azotny utlenia d-galaktozę w kwas galaktonowy i śluzowy, wodór zaś in statu nasc. przemienia w dulcyt, (CH₂OH.(CH.OH)₄.CH₂OH). Oprócz tejże znane są jeszcze (d-j—1) galaktoza, tworząca się przez redukcyę laktonu kwasu ga-laktonowego i pod działaniem fermentacyi przechodząca w 1-galaktozę, która skręca płaszczyznę światła spolaryzowanego (w 10% roztworze wodnym) («)d = — 74.7°.

Wzór stereochemiczny CHO HO.C.H

H.C.OH

H.C.OH HO.C.H

CH₂OH

d-galaktoza

Lehrbuch d. Kohlenhydrate”; E. Fischer „Ber. d. d. ehern. Ges.” (XVII XX, XXIV, XXV; Dubrunaut „Compt. rend. d.

W. Br

Oralaktyna C₅₄H7hN₄0₄₅ należy do rzędu alkaloidów; znajduje się w mleku, z którego, po uprzedniem strąceniu białkanów, wydzielaną bywa za pomocą azotanu rtęci; rozkładając następnie osad siarkowodorem i ostatecznie działając octanem ołowiu, otrzymujemy G-ę pod postacią bezkształtnej massy, rozpuszczającej się w wodzie, a nierozpuszczalnej w spirytusie.

Galaktyt, ob. Na troi it.

Grałam, Ob. Elaeis.

Graland, Francuz, wynalazł w 1872 sposób szybkiego usuwania z rewolweru gilz wystrzelonych ładunków. Rękojeść w zbudowanym przez niego rewolwerze służy za dźwignię do wyciągania sześciu pustych gilz jednocześnie. Po wysunięciu się gilz z bębenka sprężyna, odpowiednio zbudowana i umieszczona, odrzuca tarczę z gniazdami dla gilz, z powrotem gilzy wypadają i można rozpocząć nabijanie. Pomysł Galan-da później ulepszyli Amerykanie Smith i Wesson, którzy zbudowali rewolwer, znajdujący się obecnie w postaci ulepszonej w użyciu w wojsku rossyjskiem (ob. Rewolwer).

Gralanga, ob. Gałgant.

Galanos Dymitr, filolog grecki, tłumacz dzieł saaskryckich na język starogrecki (* 1760 w Atenach — f 1833 w Kalkucie). Kształcił się początkowo w Atenach, gdzie odznaczał się niezwykłemi postępami w nauce języków klasycznych: w 12-tym roku życia mógł już rozumieć autorów starożytnych; następnie blizko dwa lata uczył się w m. Missolongi, wreszcie na wyspie Patmos. Po ukończeniu nauk czas jakiś bawił w Konstantynopolu u stryja swojego, Grzegorza, metropolity cezarejskiego, potym udał się do Indji i w Kalkucie był nauczycielem języka greckiego w domu prywatnym. Sam uczył się tu języka sanskryckiego, perskiego i angielskiego. Następnie, pragnąc wydoskonalić się w sanskrycie i oddać się całkowicie pracy naukowej, wyjechał do m. Benaresu, ogniska braminizmu i jego uczoności, i tu przepędził około 40 lut życia, pracując nad literaturą

A. A. K.

2 465 mieszkańców, przeważnie Wę-

w. J.

St. A. K.

E. S.

sanskrycką i przekładami jej utworów na starożytny język grecki. W r. 1831, w zamiarze wrócenia do ojczyzny, przybył do Kalkuty, i umarł tu w 73-im roku życia. Bogaty zbiór rękopisów oraz połowę mienia swojego (około 8 000 rubli) ofiarował uniwersytetowi ateńskiemu. Z wielkiej ilości przekładów z języka san-skryckiego szczupłą zaledwie cząstkę wydał, w r. 1845, K. Tripaldo, dyrektor bibljoteki uniwersyteckiej i publicznej w Atenach, p. n. Pro-dromos (część I) przekładów pism indyjskich przez Ateńczyka Dymitra Galanosa. Książka ta zawiera krótką wiadomość o życiu i pracach naukowych G-a, oraz przekłady utworów: 1) Myśli moralne i alegorje króla Watrichari; 2) Napomnienia o marności ziemskiej, przez tegoż;

3) Myśli polityczne i moralne z różnych poetów wybrane; 4) Myśli Sanakei; 5) Myśli, alegorje i t. d., przez Zaganatha. W przedmowie do tych przekładów wydawca wymienia inne tłumaczenia G-a, nadesłane bibljotece uniwersyteckiej, jak: a) Bhagavata, poemat z 12-u ksiąg złożony (niecałkowity); b) Durlia albo Markan-deja, poemat, mający 106 000 wierszy, w całości przez G-a przełożony; c) Pańć a Tantra, tj. pięć ksiąg, napisanych lub wydanych przez Wisznu-Sarmę ; d) Rag hu-Wans a tj. narodzenie Raghu czyli Ramy, epopeję Kâlidâsy; i inne utwory w całości lub w części przełożone, jak Balabhńrata, napisany przez Amara, będący skróceniem wielkiego poematu Mahâbhâraty, tudzież inne obszerne wyjątki i epizody z tego poematu; nadto różne opowieści staroindyjskie. Przekłady te opatrzył G. uwagami i objaśnieniami mitologicznemi, historycznemi i filozofieznemi. Oprócz przekładów bibljoteka ateńska otrzymała następne prace G-a w rękopisach: 1) Słownik języków: perskiego, bramańskiego, helleń skiego i angielskiego (84 zeszyty); 2) Słownik języków: bramańskiego, angielskiego i helleńskiego (105 zeszytów); 3) Słownik bramański ono-matyczny (11 zeszytów); 4) Podobny słownik obszerny (45 zeszytów); 5) Rękopis bramański.— Jeden z jego przekładów, mian. Myśli Sanakei, który tłumacz wraz z oryginałem sanskryckim przesłał 1813 r. rządowi greckiemu w Peloponezie, powierzywszy go kapitanowi Mik. Kefa-lasowi, wydany był przez tegoż jako własna jego praca r. 1825 w Rzymie p. t. „Sommario di sentenze morali del filosofo Indiano Sanakea del dialetto sanscrite, ossia Bracmanico Indiano nella lingua Greca e Italiana tradotto del viag-giatore Greco cap. Nicola Chiefala di Zante” i t. d.—G. należał do rzędu gruntownych znawców sanskrytu i świata staroindvjskiego; pod względem zaś mnogości dokonanych przekładów z sanskrytu nie dorównał mu żaden z europejskich indologów. (Por. W. Enc. Orgelbr.).

Galanta, miasteczko targowe w węgierskim komitacie Preszburskim ; krzyżownica dróg żelaznych: 1) Preszburg-Budapeszt, 2) Galanta-Sil-lein (Zsolna); z 2 zamkami; sąd okręgowy; w roku 1890 grów.

Galanteryjne towary (Galanterya—wyraz z franc, galanterie (ob.), urobiony podług niemieckiego jego znaczenia „Galanteriewaaren”), towary, służące do ozdoby, szyku, cacka wykwintne. Dawniej towarami galanteryjnemi nazywano przeważnie kosztowne przedmioty zbytku i sztuki; obecnie nazwa ta stosuje się raczej do tanich, lecz błyskotliwych cacek, służących bądź do ozdoby mieszkań, bądź do stroju, jako to: przedmioty z bronzu, porcelany, szkła, kości, wachlarze, breloki, dewizki, spinki, nawet krawaty, ozdoby ze wstążek i t. p. Francuzi wyrazu tego, choć jest on z ich języka przeszczepiony, w tem pojęciu nie znają, lecz używają nazw: articles de Paris, articles de mode itp. G. t. są obecnie przedmiotami bardzo ożywionego handlu i tworzą w nim gałąź, której stopień rozwoju świadczy o zamożności, a poniekąd i o potrzebach estetycznych narodu.

Galanthns nivalis, gładysz, przebiśnieg, śniegułka, śnieżyca, jedna z nielicznych roślin krajowych z rodziny amarylkowatych (A-maryllidaceae). Okwiat ma w nasadzie rurkowaty, nieregularny, od góry 6 - dzielny: trzy działki zewnętrzne ku sobie nachylone; pręcików sześć; torebka owocowa 3-komorowa. Jest to roślina cebulkowata, o dwóch równowązkich liściach, wyrastających z cebulki wraz z głąbi-kiem kwiatowym. Kwiaty białe, zwisłe. Spotyka się po gajach wczesną wiosną (w kwietniu).

Galapagos („wyspy Żółwie”), grupa wysp wulkanicznych na oceanie Wielkim, odległa od Ecuadoru, do którego politycznie należy, o 950 km. Wśród wysp G. przecina się równik z 90° dł. z Gr. Zbiorowa powierzchnia wysp wynosi 7 643 km. kw.; jest między niemi 5 większych: Albemarle (~ Isabella), największa (4 275 km. kw.), kształtu młota, nader płonna, Indefatigable (== Santa Cruz) 1020 km. kw., Narborough (= Fernandina) 650 km. kw., James (— San Salvador) 570 km. kw., Chatam (= San Cristobal) 430 km. kw. i wiele wysp pomniejszych: Charles (—Floreana) z dobrą osłonioną przystanią Post-office-Bay, Hood (=Espanola), Bindloe (= Marchena), Abingdon (= Pinta), Tower (=r Geno-vesa) i inne. Wszystkie wyspy G. są pochodzenia wulkanicznego; wraz z wyspami Sandwich i Maryanami znajdują się one wewnątrz znanego pierścienia wulkanicznego, okalającego ocean Wielki. Podług obliczeń Darwina, na wyspach G. znajduje się przeszło 2 000 stożków i kraterów, z których jednak parę tylko funkcyonuje dotychczas. Działalność wulkanów ujawnia się tylko w zachodniej części archipelagu, na wyspach Albemarle (obserwacya admirała Byrona w r. 1735) i Narborough (obserwacye z r. 1814, 1825). Gdzieniegdzie, na niższych obszarach, występują starsze tufy wulkaniczne, wybitniejszemi

je na mapie Orteliusa w r. 1570 („Insulae de los Galopegos”): pierwszy opisał je Dampier (1684); flibustyerom służyły one za kryjówkę. Przyrodnicze zbadanie archipelagu i nieoszaco-wane wnioski naukowe, z tych badań wysnute, zawdzięczamy Darwinowi.—Literatura: F. Andersson „Om Galapagos Oearnes vegetation” (Stockholm 1854); Wolf „Apuntes sobre el clima de las islas Galapagos” (Quito 1879, tłómaczone przez Reissa „Verh. Ges. Erdk.” Berlin 1879); Marcos Iimenez de Espada „Boletin d. 1. Soc. geogr.

de Madrid” (1891); E. Reclus „Nouvelle géogr.

w. j.

K. Sł.

są młodsze lawy, wyłącznie bazaltowe. Od wyższych wulkanów rozbiegają się promienisto ku wybrzeżom potężne potoki lawy; w niższych swych częściach mają wygląd czarniawy, szklisty, wyżej zaś, w strefie bujnej roślinności, wietrzeją w czerwoną gliniastą ziemię, która wraz z gnijącemi szczątkami organicznemi tworzy wyborne podścielisko dla łąk. Klimat wysp G. jest suchy i zdrowy, najchłodniejszy pewnie ze wszystkch krain, mających jednaką z G. szerokość; można powiedzieć, że G. mają klimat taki, jak gdyby leżały o jakie 2 000 km. od równika (T. Wolf „Boletin de la Sociedad geografica de Madrid” 1891, cytowany przez E. Reclus’a; „Nouvelle géographie universelle” 1893). Tę właściwość klimatu sprowadza zimny prąd peruwiański, przepływający obok wysp G. W lecie i jesieni (naszej półkuli) przypada tu pora dżdżysta, zresztą i podczas pory suchej wypadają niekiedy deszcze nawalne. Na obszarze brzegowym rosną drzewiaste wilczomlecze {Euphorbia viminea) i kaktusy (Opuntia (jalapagoea)\ nad pustynną strefą law, w wyższych, wilgotniejszych, mglistych obszarach widzimy tam krzewiące się lasy, przeważnie roślin złożonych (Compositae) : Scalesia, Macraea, Lecocarpus i t. p.; szorstkolistnych (Borragineae): Cordia, wil-czomleczów (Croton), marzannowych (Rubiaceae), Psycliotria, i innych. Nizkiin drzewom nie brak lianów (Pssiflora, Ipomoea), ani roślin nadrzewnych (Epidendrum, Vis cum). Wykazano tu wo-góle 350 roślin naczyniowych, których połowa miejscowa (endemiczna). Co do fauny, G. należą do obszaru neotropicznego; charakteryzują je pewne jaszczurki: AmblyrrTiynus cristatus, żywiąca się wodorostami, Conolophus subcrista-tus, żywiąca się liśćmi, używana przez ludzi na pokarm, i ginące już olbrzymie żółwie (od nich nazwa wysp), Testudo nigra, żywiące się kaktusami; waga tych gadów dochodzi niekiedy do 1 000 funtów; parę gryzoniów (niektóre prawdopodobnie przywędrowały tu z człowiekiem); z owadów widywano przeważnie tylko chrząszcze. Są tu i niektóre ptaki lądowe, np. Cac-tornis, Nesomimus. Spotyka się na archipelagu i mewa (Creagrus). Fauna i flora wysp G., bliz-kich sobie wzajemnie, a jednak posiadających właściwe pewnym poszczególnym ustroje, dostarczyła wielu ważnych przyczynków teoryi ewolu-cyi; w r. 1833—35 badał te wyspy Darwin. W r. 1832 osadnicy z Ecuadoru sprowadzili na G. bydło, konie, osły i świnie; z biegiem czasu zwierzęta te zdziczały i spotykać można na archipelagu wielkie ich stada. Strefa od 250 m.—600 m. wzniesiona nadawałaby się do kultury, zaledwie jednak 700 km. kw. jest pod uprawą; na Chatamie uprawiają trzcinę cukrową, bataty i t. p. Ludność „kolorowa” w liczbie 200 ludzi, zamieszkuje wyspę Chatarn, zresztą odwiedzają archipelag wie-lorybnicy, którzy tu zaopatrują się w mięso i sól. G. odkryli Hiszpanie w w. XVI; widzimy

En o. Pow, Lluatr. Z< sz 184 T. XXIII

univ.” (1893).

Galapektyt, ob. Haloizyd.

Galar, tak się nazywa rodzaj statku wodnego, używanego do spławu na rzekach w Królestwie Polskiem. Ze wszystkich statków naszyćh są one najrozmaitsze co do rodzaju budowy i wielkości; głównie dzielą się na krakowskie, ulanowskie i bużne. a) Galary krakowskie w miarę różnej wielkości swej i potrzebnej liczby ludzi do obsługi, mają różne nazwiska:

1) Patel ki czyli z a ciąż ni ki, na 3 ludzi; 2) Czwartaki, potrzebujące do usługi 4 ludzi, biorą 180 korcy pszenicy; 3) Piąta ki, z usługą

5—6 ludzi, ładunek 250—300 korcy pszenicy wynosić może; 4) Siódmaki, ludzi 7, ładunek około 400 korcy; 5) Dziesiątaki. z usługą ludzi 9, biorą pszenicy 500 do 600 korcy. b) Galary, zwane ulanows kie, są dwojakie: większe i mniejsze, krypami zwane. Większe przy usłudze 8 — 9 ludzi, biorą pszenicy korcy 550— 600. Z wielkości swej i kształtu podobne są do następnych bużnych, to jest nad rzeką Bugiem (ob.) budowanych, c) Galary bużne, mogą zabierać 600—900 korcy pszenicy i potrzebują do obsługi 8 ludzi. Statki te głównie chodzą po Wiśle, jednakże ukazują się na rzekach: Sanie, Narwi, Bugu, niekiedy nawet i Pilicy. Galarepa, ob. Kalarepa.

Galareta oznacza masę elastyczną, mniej lub więcej przezroczystą, która przy nagrzewaniu rozpływa się, a przy ochładzaniu tężeje. G-y bywają przyrządzane z krochmalu lub ciał mu podobnych, znajdujących się w wielu roślinach, i z rozmaitych klejów zwierzęcych; na sto części wody bierze się od 5 do 20 części stałych. G-y, oprócz zastosowania w życiu codzien-nem, stosowane bywają w lecznictwie.

Galaretnica, ob. Nos toc.

Galas, ob. Galasówki.

Galasowy, albo gallusowy kwas, jest kwasem trójoksybenzoesowym o wzorze (HO)₃[3,4,5]C₆H₂.COOH.

Krystalizuje w formie pięknych połyskujących igieł, zawierających cząsteczkę wody krystaliza-cyjnej; topi się przy 220°C; rozkłada się przy-tem na pyrogallol i kwas węglowy. Posiada smak słabokwaśny, ściągający. Rozpuszcza się łatwo w gorącej wodzie, wyskoku i eterze; tru-

62

b r o m o 1 u.

K. K-ó

nik”.

Ad. K.

Ad. K.

dno w zimnej wodzie. Odtlenia (redukuje) sole złota i srebra i dlatego bywa stosowany w fotografii. Chlornik żelaza wywołuje w rozczynie kwasu G-ego osad błękitno-czarny. Galasowiany po-tasowców pochłaniają z powietrza tlen i barwią się na brunatno W stanie wolnym znajduje się w galasówkach, herbacie i innych roślinach, skąd bywa ługowany gorącą wodą; rzadziej, jako glukozyd. Sztucznie bywa otrzymywany ró-żnemi sposobami, np. działaniem ługu potasowego (KOH) na kwas dwubromo- lub dwujodosali-cylowy. Najczęściej zaś przez gotowanie zwykłego garbnika—tanniny z rozcieńczonemi kwasami mineralnemi. Następuje tutaj hydroliza, według wzoru:

C₁₄H₁₀O₉ (tannina)-f-H.,0—2C-H₍.0₅ (kw. gal.).

Z różnych soli, które tworzy, wymienimy tutaj zasadowy galasowian bismutu:

(H0)₃CfiH₂C0.₂Bi(0H)

który ma zastosowanie w lecznictwie, pod nazwą dermatolu, jako substancya sucha przeciw-gnilna. W lecznictwie bywają też stosowane: anilid kwasu galasowego, pod nazwą gallanolu, i kwas dwubromogalasowy, pod nazwą gallo-

T. M.

Galasówki (Gynipidae). Linneusz nazwą tą oznaczył pewną gromadę drobnych owadów błonkoskrzydłych (Hymenoptera), mających tę wspólną właściwość, że stadyum liszki i poczwr.rki przechodzą w szczególnych narościach na liściach i łodygach drzewnych. Samice tych owadów za pomocą cieniutkiego, w stanie spoczynku spiralnie wewnątrz odwłoku zwiniętego pokładełka nakłuwają tkanki roślinne i w wytworzone w ten sposób otworki składają swe jajeczka. Podrażnienie, jakie wywiera jajko i rozwijająca się z niego, pozbawiona nóg, liszka, na żywe tkanki roślinne, wywołuje przerost ty cli tkanek, co sprowadza tworzenie się galasów, stanowiących jednocześnie i gniazda i pożywienie rozwijających się owadów. Znanych jest 13 rodzajów tych owadów, z których na szczególniejszą uwagę zasługuje rodzaj Cynips (galasówka dębowa: znana jest tylko samica). Obejmuje on 20 gatunków: z tych najpospolitsze C. <puermsfolii\ galasy czyli dębianki wielkości i kształtu wiśni; G. longiventrù: galasy wielkości grochu na dolnej stronie liści; G. corticis: galasy zdrewniałe, kształtu kielicha, zagłębione w młodej korze łodyg; C. tinctoria— galasówka farbierska w Azyi mniejszej: galasy używane w farbiarstwie i fa-brykacyi atramentu. Z innych rodzajów należy wymienić Blastophaga; B. pseues—galasówka figowa, żyje w dzikich figach; Biorhiza\ B apte-ra—G-a korzeniowa—tworzy dębianki na korzeniach starych dębów; Bhodites rosae—G-a różana—wytwarza bedegoary na liściach róży.

Galasz Józef Herman A gap it, pisarz morawski (* w Hranicach 1756—f 1840 r.). Nauki gimnazyalne kończył w Lipuiku, teologię w Ołomuńcu, a lekarskie w Korneuburgu. W 1784 był chirurgiem wojskowym W Galicyi utracił wzrok, który w Wiedniu odzyskał. Uwolniony ze służby, poświęcił się literaturze. W r. 181L założył w Hranicach księgarnię, szerząc oświatę ludową, W 1813 r. wyszła jego Muza Morawska, przedstawiająca piękny materyał etnograficzny. Wydał także: „Geschichte der Stadt Weisskirchen” (Ołomuniec 1836); sielankę p. t. „Tajemny dub” (1803); „Sjezd bobu arkadskÿch” (Hranica 1828); „Anatomisch - pathologische Beschreibung der Hohlader” (rozpr. akad. Józef.). Zostawił mnóstwo rękopisów.— „Svetozor” 1885 i „Naucny Slov-

J. F. Gr.

Galata, przedmieście w Konstantynopolu, oh. Konstantynopol.

Galatea w mitologii greckiej, nimfa morska, córka Nereusza i Dorydy, ulubienica Acisa (Akis), którego zabił na schadzce z nią miłosnej, rozkochany w niej również, cyklop Polifem. Teo-kryt, Wergiliusz (Egl. IX), Owidyusz, a szczególniej Silius Italicus baśń tę brali za temat swych utworów; popularną też była i w malarstwie: znaleziono w Pompejach oraz w Rzymie na Palatynie ścienne malowidła na niej osnute, a Rafael odtworzył ją swym pędzlem w willi Farnesinie (Tryumf Galatei).    *

Galatea I. Mięczak z gromady blaszko-skrzel-nych czyli małż. Muszla jego płaska trójkątna, z dwóch równych, ściśle pasujących do siebie połówek się składa; z zewnętrznej strony pokryta jest rogowym naskórkiem. Spotyka się w południowych morzach.—G. II (łuszczyn albo racznica). Rak z rodziny Galatheidae (ob. niżej). G. spinirostris żyje razem, t. j. w symbiozie z rozwieruchą (Commatula).

Galateidae. Rodzina raków, do rzędu dzie-sięcionogich i podrzędu długoogonowych należąca. Głowotułów płaski i szeroki; szeroki również odwłok znacznej długości. Pancerz z przodu tworzy rodzaj kolca. Nogi przednie, znacznej wielkości, kończą się kleszczami. Ostatnia para nóg w zaniku. Formy jedynie morskie.

Galatowski albo Golatowski Joanicyusz, rektor kollegium Mohylańskiego w Kijowie (f 1688 w Czernihowie). Jakiego rodu, niewiadomo, nawet nazwisko jego nic pod tym względem nie wskazuje, nieznane podobuież i miejsce jego urodzenia. To tylko pewna, że uczył się w kollegium Kijowskiem pod Łazarzem Baranowiczem (ob.), który też był stałym jego protektorem. Po przywdzianiu sukni zakonnej wykładał przez pewien czas retorykę w temże kollegium, potem został na krótki czas ihumenem monaste-ru Kupiatyckiego na Litwie; w r. 1658/9 obrany na ihumena monasteru Brackiego w Kijowie a razem z tem i na rektora kollegium Mohylańskiego. Stało się to wkrótce po układzie Hadziackim, mocą którego kollegium Mohylań-skiemu przyznano tytuł Akademii, lecz w tymże czasie straszny pożar zniszczył był i cały Bohojawleński monaster, i wszystkie należące do niego zabudowania, wraz ze szkołą, w której zresztą, szczególniej w wyższych klasach, uczniów było niewielu; burza bowiem wojenna bardzo znaczną ich liczbę oderwała od książki. Ciężkie więc obowiązki miał G. do spełnienia: musiał najpierw powznosić jakiekolwiek bodaj chałupy na mieszkania dla uczniów i nauczycieli i na pomieszczenie kollegium, na co nie starczyły dochody z dóbr brackich, zrujnowanych w wojnach kozackich. Zdołał wszakże otworzyć klasy, ale doprowadził je tylko do retoryki, gdyż i uczniów przygotowanych, i profesorów uzdolnionych brakło, to też sam nieraz zastępował nauczycieli, mimo, że musiał wszystkiemu robotami restauracyjnemi i zarządem koi-legium osobiście kierować. Wykłady rozpoczęły się prawdopodobnie w roku szkolnym 1660/1; ale już w r. 1665 przez najście Doroszeńki cały Kijów uległ strasznemu spustoszeniu, a zarazem poszło w ruinę świeżo odnowione kollegium. G. zmuszony był je opuścić i z górą przez trzy lata tułał się po Podolu, Wołyniu i Litwie; lecz do r. 1669 utrzymywał honorowy tytuł ihumena i rektora kijowsko-brackiego. W końcu r. 1668 przybył do Nowogródka Siewierskiego, do Łazarza Baranowicza, który go następnie wyświęcił na arcliimandrytę jeleckiego monaste-ru w Czernikowie.—G. pozostawił po sobie pism nie mało, tak w ruskim, jak i w polskim języku. „Klucz rozumienja swiaszczennikom”, zawierający w sobie kazania na święta Pańskie i N. Parmy, oraz „Nauka albo sposob słożenija kazanij”, w języku zacliodnio-ruskim z domieszką małoruskiego (Kijów 1659, Lwów 1665); „Kazanija iii pouczenija” po rusku (1666); „Niebo nowe”, zbiór 445-u opowieści o cudach Bogarodzicy, dedykowany Annie Mohylance Potockiej, wojewodzinie krakowskiej, siostrze metropolity Piotra, napisany po polsku, lecz potem 1677 i 1690 i po rusku wydany; „Messija prawdiwyj Jezus”, wydany naprzód (1669) w narzeczu małoruskiem z dedykacyą Carowi Aleksemu, a potem i po polsku (1672); rzecz wymierzona przeciw żydom z powodu ukazania się na Wschodzie fałszywego Messyasza, Sabetha-Cebe, czyli Szabtaja-Cwi, który, przy poparciu również fałszywego proroka, Natana, ogromną liczbę zwolenników w pośród Żydów pozyskał i stał się głośnym nietylko w krajach muzułmańskich, ale i w całej Europie. W Nowogrodzie Siewierskim wyszły: „Skarb pochwały do Bogarodzicy jeleckiej” (1676) po polsku i po rusku, przypisany hetmanowi Samojłowiczowi; „Rozmowa białocerkiewska” (1676); jest to dysputa, odbyta przez G-go w obecności króla Jana Kazimierza z jego kaznodzieją, Hadryanem Piekarskim, jezuitą; oraz „Stary kościół zachodni pochodzenie Ducha św. pokazuje”, przeciw Cichoviusowi i Boymowi, z przedmową do Ł. Bara-

no wieża (1678). Druga połowa prac G-ego drukowana już tylko w Czernikowie; z tycli po polsku: „Łabędź z piórami swemiż darami boskiemi Chrystus” (1679), przeciw mahometanom, którym przepowiada pogrom przez chrześcian i cytuje ustępy z Jerozolimy wyzwolonej Tassa, według tłómaczenia Piotra Kochanowskiego; „Alphabetum rozmaitym heretykom”, dedykow. Samojłowiczowi (1681) i „Sophia mądrość zbudowała dom”, poświęcona Gedeonowi Czetwertyńskiemu (1686; w obu tych dziełach autor powstaje głównie przeciw aryanom-socynianom, ale zalicza w nich do heretyków nietylko Lutra i Kalwina, lecz także Husa, a nawet i filozofów greckich); „Fundamenta wiary, na których łacinnicy jedność wiary Rusi z Rzymem fundują” (1683); „Alkoran Mahometa od Koheleta Chrystusowego zniszczony”, dedykowany Aleksemu Michajłowiczowi; „Caryca nieba i ziemi Marya” (po polsku i po rusku 1683); „Odpowiedź grecko-ross. Kościoła na fundament wiary przez Skargę” (1683); „Bold pohanskije w bałwanach mieszkajuszczyi” (1686), utwór przypisany carównie Zofii Aleksie-jównie (autor mówi w nim między iunemi o obrzędach na cześć Łada, Kupała, Lela-Po-lela, Czura, i wspomina o sprośnych pieśniach ruskich); „Duszy ludej umerłych” (1687), rzecz o żywocie zagrobowym. Oprócz tego G. prze-tłómaczył Żywoty świętych ks. Piotra Skargi. Jak widzimy, daleko większą część swych dzieł G. pisał po polsku, niż po rusku, bez względu na swój antagonizm wyznaniowy, a potem i polityczny, równie więc jak Baranowicz, należy bardziej do literatury polskiej, niż ruskiej, lubo i w tej stoi nierównie wyżej od Baranowicza, Gizela i Radywiłowicza z tegoż okresu i może być uważany za wybitnego przedstawiciela literatury ruskiej drugiej połowy w. XVII. Był też obeznany szeroce z bibliografią teologiczną i historyczną, łacińską i polską swego czasu, ale zmysłu krytycznego całkiem mu brakło, obracał się w ciasnym zakresie kontrower-syj wyznaniowych i nieraz z dobrą wiarą przyjmował średniowieczne przesądy. Pod względem politycznym nie różnił się od współczesnych mu hierarchów prawosławnych: przechodził z nimi śród burzliwej doby wszelkie ewo-lucye, by ostatecznie stanąć na protektoracie Cara przy autonomii cerkwi kijowskiej; zresztą z usposobień swych nie był to polityk, lecz uczony kaznodzieja i polemista. — M. Sumcow „Joanikij Golatowskij” (Kijów 1884); Aleksander Jabłonowski „Akademia Kijowsko-Molii-lańska” (Kraków 1900).    *

Galba Servius S ul pi eins G., sławiony mówca rzymski, żył w połowie II wieku przed Chr. Jako osobisty nieprzyjaciel L. Emiliusza Pawła starał się, napróżno wprawdzie, niedopu-ścić tryumfu zwycięskiego wodza nad Perseu-szem, królem macedońskim. W r. 151 walczył jako pretor nieszczęśliwie w Luzytanii. Dopu-

ścił się wtedy sromotnego czynu, gdy zdatną rował je G-e, myśląc, że ten go przybierze za pod broń młodzież z trzech miast luzytańskich, syna. Wieść o samobójstwie Vindexa tak wstrzą-które mu się dobrowolnie poddały., częścią rozkazał wymordować, a częścią w niewolę sprzedał. Liczbę ich podają źródła od 7 000 aż do przesadzonej z pewnością liczby 30 000. W procesie jednakże, jaki mu w Rzymie za ten podły postępek wytoczono, uwolnionym został, ponieważ sędziów po części przekupił i umiał na nich wpłynąć świetną, namiętną retoryką. W r.

snęła G-ą, że chciał się również życia pozbawić. Wkrótce wszakże przybył zaufany jego, Ikelus, który drogę z Italii do Hiszpanii przebył w 7 dni, i przyniósł mu wiadomość o śmierci Nerona, oraz o zaapprobowaniu przez senat obioru G-y. Przybywszy do Rzymu, G. między innemi postanowił zredukować poczynione przez Nerona hojne darowizny do '/₁₀. Neron wydał na to 220 000 000 sesterców. Teraz osobna koinmissya zajęła się windykacyą darowizn. Rozpoczęły się procesy i licytacye. Zaczęto szemrać przeciwko nowemu władzcy. Pretoryanom, którzy domagali się obiecanych przez Nimfidyusza nagród, G. kazał powiedzieć, że nie kupuje, lecz zaciąga wojsko. To oburzyło żołnierzy. Adop-taeya Pizona uraziła do żywego Ottona. Ten ostatni, dzięki swej szczodrobliwości, potrafił utworzyć liczną partyę zwolenników, stycznia 69 r. wojsko ogłosiło imperatorem O t-tona. G. kazał się wieźć w lektyce do obozu, lecz na Forum został obskoczony przez spis-

D. 15

S Dr z.

144 piastował nawet zaszczytną godność konsula. Według świadectwa Cycerona był on najwybitniejszym mówcą swego czasu; on pierwszy z Rzymian z przeświadczeniem i w obfitej mierze miał używać figur retorycznych, jako to: dygressyi, przesady i zwrotów ogólnych. Mimo to sam Cyceron gani u niego suchość i przesta-rzałość wielu wyrażeń, dodając, że, gdy się mowy G-y czyta, nie można pojąć wrażenia, jakie na słuchaczach istotnie wywierał. Mowa jego w sprawie luzytańskiego wiarołomstwa, w której i sędziwy Katon energicznie przeciw niemu wystąpił, prym trzymała przed innemi.

VI

JM

Galba Serwiusz Sulpicyusz, cesarz rzymski od czerwca 68 r. do 15 stycznia 69 r. po Chr. (* 5 r. przed Chr.), pochodził z możnego rodu. Ojciec jego był konsulem. Po śmierci matki, Mummii Achaiki, został adoptowany przez bogatą macochę, Livię Ocellinę. Karyerę państwową rozpoczął przed czasem przepisanym.

Fig. 92. Galba, cesarz rzymski.

kowców i, ugodzony mieczem w szyję, ducha wyzionął—Por. Boeing B. „De imperatoris S. S. Galbae vita et rebus gestis” (1867).

r. s.

Galban, lipożywica g alba u owa ( Gummi résina galbanum), u Hebrajczyków C h e 1 b e n a h, u Greków ^aXßavrj zwana, otrzymuje się z wieloletnich roślin, należących do rodziny bal-daszkowych (TJmbelliferae), mianowicie: Feruła galbaniflua, rubricaulis, Schair (Z a p a 1 i c z k a g a 1 b a n o w a, rumiana i Schair), rosnących na skałach północnej i środkowej Persyi i Ara-lo-Kaspijskicli stepach. G. wypływa z dolnej części łodygi i z liści około pochew w postaci wielkich żółtych kropli, twardniejących na powietrzu. W handlu znane są dwa gatunki G-u: 1) W ziarnach wielkości od grochu do laskowego orzecha, okrągłych, przeświecających, żółtawej lub brunatno-żółtej barwy, posiadających balsamiczny, nieprzyjemny zapach, palący i gorzki smak. W wodzie i wyskoku rozpuszcza się częściowo; roztarty z wodą daje białą zawiesi-

Był kolejno pretorem, rządzcą Akwitanii, konsulem, rządzcą Germanii wyższej, prokonsulem Afryki, okazując się wszędzie surowym, lecz sprawiedliwym. Za Nerona, po dłuższem odsunięciu się od spraw publicznych, został w r. 60 rządzcą Hiszpanii Tarrakońskiej. Gdy otrzymał list od Vindexa, rządzcy Gallii Lugduńskiej, z zachętą do strącenia Nerona, początkowo nic nie odpisał. Drugi list wszakże znalazł go powolniejszym, a to wskutek pochwyconych listów Nerona, z których dowiedział się, że ten wydał polecenie prokuratorom, aby go zamordowali.

D. 2 kwietnia 68 r. zgromadził wojsko wokoło trybunału, gdzie kazał poumieszczać wizerunki ofiar Nerona, i, mając u boku młodego wygnańca szlachetnego rodu, którego umyślnie sprowadził z poblizkich wysp Balearskich, przemówił do zebranych, kreśląc w jaskrawych barwach wTystępki i szaleństwa Nerona. W odpowiedzi na to został okrzyknięty imperatorem. Miał wówczas 73 lata; pomimo to, ufny w pomyślne przepowiednie i wróżby, przyjął władzę, tytułując się początkowo tylko namiestnikiem senatu i narodu rzymskiego. Zakrzątnął się też energicznie około zatwierdzenia swej władzy. Utworzył nową legię, rozpisał na wszystkie strony proklamacye przeciwko Neronowi, a prokuratorów jego w Hiszpanii kazał pomordować wraz z żonami i dziećmi. Szczególniejszą przychylność nę; topi się trudno i niecałkowicie. Zwilżony okazał mu Otton, rządzcą Luzytanii; złote i sre- wyskokiem a następnie kwasem solnym, zabar-brne naczynia swe przetopił na pieniądze i ofia- wia się fioletowo. 2) W masach przedstawia

szemi burtami. Posiadały po każdej stronie od 28-u do 31 wioseł, z których każde miało do obsługi po 7 lub 8 ludzi, i znaczną liczbę lekkich dział. Takich galeas, z wieżami na przo-dzie, znajdowało się jeszcze sporo w armadzie hiszpańskiej, którą Filip II wysłał przeciwko Anglii, lecz potem ustąpiły one miejsca szybciej pływającym i w ciężkie armaty uzbrojonym okrętom żaglowym.

się w postaci lepkich, niekształtnych brył, w których znajdują się kawałki łodygi, owoce i inne obce ciała. Części składowe: 1) olejek eteryczny (8—20°/₀), węglowodór Cl0H1(j z zapachem galbanu. 2) Żywica (60—70°/n), masa miękka, ciemno-żółta, rozpuszczalna w eterze, olejach i wodzie wapiennej, nierozpuszczalna w eterze naftowym; odczynu kwaśnego. 3) Guma (liposok) (19 — 22°/₀) rozpuszczalna w wodzie. 4) Umbelliferon Cf;H:!O.OH(CH),CO— ślady. Przy stopieniu G-u z ługiem potasowym Hlasi-vetz i Barth (1864 r.) otrzymali Resorcinę C,H,(OH)r

prawie niema; w medycynie obecnie niewielkie, wchodzi w skład niektórych plastrów i kropli.— Literatura: Tschirch „Arch. d. Pharm.” (1886); Borszczow „Die pharmaceutisch-wichtigen Ferula-cen der Aralo-Caspischen Wüste” (Petersburg 1860).

P. M.

A. O.

Galbula (Skwara albo złotka). Ptak z pomiędzy innych gatunków tej rodziny (ob. Gal-bulidae); wyróżnia się cienkim dziobem i dłu-

A. K. '

Gralega, rutwica, rodzaj, należący do rodziny motylkowatych (Papilionaceae). Zawiera trzy gatunki, właściwe Europie Południowej i Azyi W technice galban zastosowania Zachodniej. G. officinalis, kozia ruta, wieczna koniczyna, roślina, sięgająca 1 metra wysokości o białych lub fioletowych kwiatach, spotyka się w południowych Niemczech, Francyi i we Włoszech-, niekiedy bywa uprawiana, jako roślina pastewna; dawniej używana była w medycynie. G. orientalis, gatunek z Kaukazu o drobnych kwiatach fioletowych, należy do

roślin, hodowanych niekiedy po ogrodach dla

ozdoby.

E. S.

gim ogonem.

Galbulidae, rodzina ptaków; należy do rzędu łażących (Scansores). Zamieszkuje gorące kraje Ameryki. U nóg po 4 palce, dwa ku przodowi i dwa ku tyłowi zwrócone. Dziób prosty lub słabo zakrzywiony. Jedwabistego połysku pióra są na grzbiecie zwykle zielone, rdzawo-czerwone na brzuszku i białe- pod gardłem. Ptaki te trzymają się krańców leśnych, gdzie, siedząc na miejscu, cierpliwie zdobyczy (owadów) wyczekują.

Gale Tomasz (* w r. 1507—f około r. 1586), chirurg angielski. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Londynie, gdzie mistrzem jego był Ryszard Ferris, chirurg królewski; za młodu wstąpił do służby wojskowo-lekarskiej i dość długo w niej pozostawał; był w bitwach pod Montreuil w r. 1544 i pod St. Quentin w r. 1557. Opuściwszy służbę, osiadł w Londynie, zajął się wykonawstwem swej sztuki, ciesząc się do śmierci powodzeniem wielkiem. Anglicy nazywają go swym Ambrozyuszem Paré (ob.) i słusznie, gdyż, podobnie jak tamten we Francyi, sam w ojczyźnie swej wielce przyczynił się do podniesienia chirurgii i do zwrócenia jej na drogę nauki. Pisał wiele i dobrze; z licznych dzieł jego do ciekawszych należą: „An excellent treatise of wounds made with gun-shot etc” (Londyn 1563); „An enchiridion of chirur-gerie etc” (tamże tegoż r.), oraz rzeczy tłóma-czone, jak np.: „Certain works of Galen, called methodus medendi etc.” (tamże 1586) i „The whole works of that famous chirurgeon M. John Vigo etc” (tamże 1586).— Por. „Diction, histor. de méd.” (T. II, str. 428).

Galeasa, nazwa okrętów wiosłowych, które pojawiły się w wieku XVI-ym; były one budowane na wzór galer (ob.), lecz odróżniały się od nich znacznie większemi rozmiarami i wyż-

Galen v. Galeni. Herb polski. W polu złotem trzy czerwone haki: dwa na górze i jeden

A. K.

Fig. 93. Galen (herb).

u dołu. Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwa takież haki między dwoma orlemi skrzydłami, z których prawe złote, a lewe czerwone. Labry czerwone, podbite złotem. Rodzina nadreńska na początku XVI-go stulecia przybyła do Inflant; z tej rodziny wymieniony przez Niesieckiego Krzysztof Bernard von Gahlen p. Halswig był biskupem Monaster-skim w 1680 roku. — Źródła: Siebmacher (III, 1, 9); Niesiecki; Borkowski; Ostrowski. Galon, ob. Galenus Klaudyusz.

Dr J. P.

Galen Krzysztof Bernard Freiherr von G., książę biskup Monasterski (* 1606 w Bispinku w Westfalii—f 1678 w Ashaus). Wcześnie owdowiały i wyzuty z ojczystego majątku przez konfiskatę, wstąpił do stanu duchownego i został kanonikiem katedralnym w Monasterze (Münster), poczein kształcił się jeszcze w ta-mecznem kollegium jezuickiem, oraz na uniwersytetach w Kolonii, Moguncyi, Lovanium i Bordeaux. R. 1650 został wybrany na biskupa monasterskiego, ale musiał to miasto, podburzo ne przeciwko niemu przez dziekana Mallinckrod-ta, siłą zbrojną zdobywać. Odtąd, starając się wszelkiemi sposobami o wzmocnienie swej władzy, sformował dosyć znaczne i doskonale wyćwiczone wojsko. W r. 1664 był jednym z dy-

u.

z. w.

lekom chemicznym.

Dr j. p.

rektorów wojska związku Reńskiego i brał udział w wyprawie przeciw Turkom; w 1665 w sojuszu z Anglią walczył przeciw Hollandyi, ale musiał 18 kwietnia 1666 r., lubo niechętnie, zawrzeć pokój, pod naciskiem pośredniczącego w tern Ludwika XIV; złamał go wszakże w r. 1672 i kilka miast opanował w Hollandyi, które zajmował aż do r. 1674, kiedy go cesarz do pokoju przymusił. Następnie przechylił się na stronę cesarza i oddał mu wielkie usługi w wojnie z Francyą. W r. 1675, sprzymierzywszy się z Danią i Brandenburgią przeciw Szwecyi, zawładnął hrabstwem Breineńskiem. Jakkolwiek wszakże był raczej wojownikiem, niż księdzem, troskał się jednak o reformę kościoła i podniesienie jego powagi i znaczenia.—Tücking „Geschichte des Stifts Münster unter Chr. Ber. von G.” (Münster 1865); A. Hüsing „Fürstbischof Chr. Ber. v. G., ein katolischer Reformator des XVII Jahrhunderts” (Münster 1887).    *

Galena, miasto w północno amerykańskim stanie Illinois, w hrabstwie Jo Daviess, po obu brzegach rzeki Galeny, 10 km. od jej uścia do Mis-sissipi. Założone było w r. 1819, w okolicy bogatej w błyszcz ołowiu (galena), od którego też wzięło nazwę, i którego eksploatacyi zawdzięczało szybki swój rozwój; w miarę wszakże wyczerpywania się tego kruszcu zaczęło chylić się do upadku i już w r. 1890 miało tylko 5 635 mieszkańców.

Galena (galenit, błyszcz ołowiu), minerał — siarek ołowiu PbS (86.6 ołowiu, 13.4 siarki), zawiera często od 0.03°/u do 1 °/₀ srebra. Odmiana G. w Utah (Ameryka Północna) zawiera srebra do 8°/(l Zanieczyszczenia: żelazo, cynk, selen. Prażona w rurce szklanej, wydziela nalot siarki i tlenku ołowiu; w płomieniu dmuchawki na węglu topi się, daje ziarnko ołowiu, a po dłuższem prażeniu maleńkie ziarenko srebra, Kwas azotny rozkłada ją. Kryst. w układzie regularnym przeważnie w sześcianach w kombi-nacyi z ośmiościanem i dwunastościanem; łupli-wość kostkowa doskonała. Tw. 2.5; ć. wł. 7.3 — 7.6. Kolor szaro-ołowiany, połysk metaliczny. Bardzo powszechna. Występuje w krystalicznych lub zbitych żyłach, wypełniaj *cych szczeliny łupków krystalicznych, dawnych skał osadowych, czasami skał ogniowych; towarzyszy jej blenda cynkowa, burnonit, kwarc, węglany, baryt, fluoryt. Słynie z Freiberga i okolic, z Przybraniu (z kruszcami srebra). U nas występuje wraz z blendą w fortnacyi wapienia mu-szlowego (w t. zw. dolomicie rudonośnym), począwszy od Olkusza w Królestwie aż do Bytomia na Szląsku. G. jest najważniejszym kruszcem ołowiu. Przerabiają ją i na srebro.

Galenista (me di eus Gale ni eus), mianem tern obdarzano dawniej lekarzów twardo stojących przy odwiecznych zasadach Galena (ob. Gal en us), szczególnie tych, którzy w wieku

XVI-ym zacięcie walczyli przeciwko zwolennikom Paracel sa (ob.) i zalecanym przez nich

Dr j. p.

Galenkowski Jakób, syn Andrzeja (f 1815 r. w Moskwie), płodny belletrysta i tłó-macz rossyjski. Wydał między innemi: „Czasy zadumcziwosti” (Moskwa 1799); „Krasoty Sterna” (przekład z angielskiego. 1801); „Utrennik prekrasnago poła” (1807); „Korifiej iii klucz li-tieratury” (1802—1807).

Galenowskie leki (medicamenta Galenica), dawna nazwa środków lekarskich, sporządzanych w sposób prosty, za pomocą mieszania części w skład ich wchodzących, albo też przez wy gotowanie tychże. Przeciwieństwem ich są 1 e-ki chemiczne (medicamenta spagyrica). Obecnie różnice tego rodzaju należą do przeszłości.

Galenus Klaudyusz (KXa uôioç PaX'^vô;), najznakomitszy lekarz grecki (* w Pergamie w r. 131 po nar. Chr. — f może w Rzymie na początku III w.). Był synem budowniczego Nile o na, męża światłego i uczonego, który do roku 15 sam zajmował się wykształceniem jego, następnie w mieście ojczystem uczył się filozofii naprzód, potem zaś sztuki lekarskiej pod przewodnictwem Satyrosa, Stratonika i Ais-chriona. Straciwszy ojca, udał się w r. 151 do Smyrny, tam słuchał wykładów Pelopsa o anatomii i Alb i nu sa o filozofii plafońskiej, chociaż go zawsze więcej ku sobie pociągał Arystoteles, jako przyrodnik; stamtąd podążył do Koryntu, gdzie mistrzem jego był Numisia-nus, nakoniec przybył do Aleksandryi i tam nauki ukończył; w mieście tern głównym profesorem był Heraklianos, słynny w swoim czasie anatom. W r. 158 powrócił do Pergamu i zajął się wykonawstwem swej sztuki, uprawiając szczególnie chirurgię, jako lekarz szkoły gladyatorów. W r. 164 pojechał do Rzymu, gdzie wnet zasłynął szeroko jako lekarz znakomity i filozof poważny; zajmował się też nauczaniem i pracą pisarską. Inni lekarze rzymscy, zazdroszcząc mu powodzenia i dokuczając na wszelkie sposoby, tak mu obrzydzili pobyt w stolicy świata, że po trzech latach opuścił ją, udając się naprzód do Kampanii, następnie zaś przez Brundusium do ojczystego Pergamu. Atoli niedługo tam siedział w spokoju, ponieważ cesarz Marek Aureliusz, powróciwszy z wyprawy przeciwko Partom, pod koniec roku 168 powołał go do siebie do Akwilei, gdzie zbroił się do nowej wyprawy przeciw Germanom. Udał się więc tam G., ale odmówił cesarzowi towarzyszenia mu na wojnie i wrócił do Rzymu, gdzie późniejszy cesarz Com modus uczynił go swym lekarzem przybocznym. Zamieszkawszy więc stale w Rzymie, prawdopodobnie tam pozostawał do śmierci. Umarł w wieku już znacznie podeszłym za rządów Septymiusza Sewera.— G. odznaczał się uczonością niepospolitą i pracowitością nadzwyczajną, był człowiekiem wytwornym, szlachetnym, dobrotliwym, ale cokolwiek próżnym. Dzieje nie znają, ani przed nim, ani po nim lekarza, któryby się cieszył powagą i wpływem większym i stalszym od niego. Spółcześni cenili i podziwiali go, a późniejszym zdawał się być uosobieniem wszelakiej wiedzy lekarskiej i panował też nad nią. rzec-by można, jako władzea samodzielny, przez lat 1400. Dopiero wielkie odkrycia anatomiczne i fizyologiczne, dokonane w wiekach XVI i XVII, wytrąciły mu berło z ręki. Rzeczywiście umiał przyswoić - sobie nieomal wszystko, co przed nim o naukach lekarskich wiedziano, ale nie poprzestając na tern, pracował też sam z powodzeniem nad ich dalszym postępem i rozwojem, a to właśnie wielkość jego stanowi. Długie panowanie jego nad umysłami lekarzów późniejszych nie było dziełem przypadku, lecz wynikiem zasług prawdziwych. Syn Hippokratesa (ob.) po duchu, spostrzeżenia kliniczne stawiai^y ż ej zawsze od poglądów wymądrzonych; biegle też posługiwał się doświadczeniami zarówno w fi-zyologii, jak i w patologii, i za pomocą nich doszedł do odkryć różnych, dziś jeszcze powszechnie uznawanych. Błędy napotykane u niego, ^teraz, po tylu dziesiątkach wieków, dla nas widoczne, nietyle jemu samemu, ile raczej duchowi czasu, w którym żył, przypisane być winny; w każdym razie sprawiedliwie przyznać mu trzeba, iż w danych warunkach jako lekarz doszedł do szczytu doskonałości, dla człowieka dostępnej. Ani obrazu, ani oceny szczegółowej działalności jego dać tu nie możemy; znaleźć to wszystko można w źródłach poniżej przytoczonych, gdzie także spotyka się wyliczenie drobiazgowe prac jego. — GL był pisarzem zdumiewająco płodnym, a dzieła jego liczono na setki; 125 z nich, treści po większej części filozoficznej, zaginęło już w starożytności, wiele z nich spaliło się w Rzymie jeszcze za życia jego. Obecnie posiadamy po nim: 3 prace filozoficzne, z lekarskich zaś: 83, niewątpliwie przez niego samego napisanych, 19 niezupełnie pewnych, 45 prawdopodobnie mniej lub więcej podrobionych, 19 doszłych do nas w urywkach i 15 zawierających objaśnienia pism Hippokratesa i uwagi nad niemi. Wszystko to ogłoszono już drukiem; oprócz tego biblioteki rozmaite posiadają 80 dzieł jego w rękopisach, dotąd nie drukowanych. Najwygodniejsze w użyciu, chociaż bynajmniej nie doskonałe, jest wydanie zbiorowe dzieł G-a, dokonane przez Kühn a (Lipsk 1821 — 1833; tomów 22), zawierające obok tekstu greckiego tłóma-czenie łacińskie, tudzież rozprawę Acker manii a p. t. „Historia literaria Galeni'’. — W wieku XVI ziomkowie nasi: Józef Struś (ob.) i Józef Tectander (ob.) przetłómaczyli na łacinę i wydali niektóre dzieła G-a, przytaczam je tu podług Kośmińskiego („Słowu. lek. pols.” str. 130, 485 i 512): „Astrologia ad Aplirodisium spuria quidem judicata, exhibeus mathematicae scientiae prognostica de decubitu infirmorum. Nunc primum a Ios. Struthio e graeco translata” (Wenecya 1535; ded. biskupowi J. Clio je liski emu; przedruk późn. w wyd. dzieł G-a dok. przez Cornarusa [T. VIII, str. 43—52) i w zbiorze dzieł wyd. przez Cr at an dr a w Bazylei w r. 1530); „Galeni de Urinis liber. Genuinus aliis visus, aliis suppositus. Nunc primum a Jo-sepho Struthio e Graeco traductus Venetiis 1535” (ded. lekarzowi Walentemu Morawskiemu. To samo tłom., przedrukowane było później kilkakrotnie w wyd. zbiór. Junt ów, V aigri si lisa i Cratandra); „Claudii Galeni Pergameni medicorum omnium fere principis de differentiis morborum liber.” (Cracoviae 1537, Vietor.; ded. bisk. J. C h o j e ń s k i e m u); „Cl. Gai. Perg. de Antidotis libri duo: per tot saecula ab omnibus magnopere desiderati in gratiam magni Antistitis, Joannis Chojenii episcopi Plocensis e Graeco in latinum traducti et commentariis brevibus illustrât!, a Josepho Struthio Polono, publico tum artis me-dicae Patavii professore” (Wenecya 1537; dodano „Astrologia ad Aplirodisium” i „De urinis liber."); „Cl. Gal. Perg. in librum Hippocratis de fractu-ris Commentariorum libri très... conversi a J. Struthio Pol... Venetiis 1538” (ded. bisk. Chojeii-s k i e m u); „CI. Gal. Perg. in librum Hippocratis de articulis Commentariorum libri IV. Latine redditi a Jos. Struthio... Venetiis 1540” (ded. uniw. padewskiemu). Z pod pióra Tectandra wyszły dwa tłómaczenia następujące: „Cl. Gal. de venaesectione adversus Erasistratum liber, ad graecorum exemplarum fulem recognitus Jos. Tectandro Cracoviensi interprète; Alterque de venaesectione adversus Erasistrataeos etc" (Oba wydrukowane w zbiorze dzieł G-a wyd. u Cratandra w Bazylei w r. 1536, oraz w wydaniach Junto w, F rob en a i Valgrisiusa). — Por.

K.    Sprengel a „Versuch einer pragmat. Gesell, d. Arzneykunde” (wyd. III, T. II, str. 132—176);

H. Haesera „Lehrbuch d. Gesch. d. Medicin” (wyd. III, T. I, str. 347—385); „Biographisches Lexikon hervorragender Aerzte” (Berlin 1884— 1888, T. II, str. 477 — 480) i z dawniejszych Le Clerc „Histoire de la médecine" (Genewa 1696 i kilka wyd. późn.; w Cz. III autor zajmuje się bardzo szczegółowo G-em). Pojedyncze odłamy działalności jego zbadali i opisali: Ch. Daremberg „Exposition des connaissances de Galien sur l’anatomie et la physiologie du système nerveux” (Paryż 1841); E. Falk „Galens Lehre vom gesunden und Kranken Nervensystem” (Lipsk 1871); Hecker „Sphygmo-logiae Galenicae specimen” (Berlin 1817); Ravel „Exposition des principes thérapeutiques de Galien” (Paryż 1849); R. Gasquet „The practical medicine of Galenus and his time” (w „Brit, and foreing Review." r. 1868, str. 472 i nast.);

L.    Israels on „Die materia medica des Klau-dios Galenos” (Jurjew [Dorpatj 1894. Diss inaug.).

O stanowisku G-a jako chirurga pisze E. Gurlt w swej „Geschichte der Chirurgie” (Berlin 1898; T. I, str. 428—474). Znaczenie jego jako filozofa rozpatrują: K. Sprengel „Briefe über Galens philosophisches System” (w wydanych przez siebie „Beiträge zur Gesch. d. Med.” (Halle 1794; zesz. I, str. 117 —195) i Ch. Da-remberg „La médecine, histoire et doctrines” (Paryż 1865; str. 59—98). — Bardzo dokładny spis dzieł jego podał L. Ch oui ant w „Handbuch der Bücherkunde für die ältere Medicin”

Dr .j. p.

Mns.

CU.

Ad. K.

K. K-Ć.

E. S.

J. T.

9}p

Fig. 94. Galera (herb).

(Lipsk 1841; wyd. Il, str. 98—120).

G. położył też niemałe zasługi w filozofii jako sumienny i umiejętny kommentator Arystotelesa (ob.) i Teofrasta (ob.), a po części też Platona (ob.) i Chryzyppa (ob.). Pracował głównie nad logiką, w której był zwolennikiem Arystotelesa. Czwartej figurze syllogiz-mu (ob.) nadał kształt, do dziś dnia w podręcznikach logiki używany. W metafizyce do ary-stotelesowskich czterech zasad bytu: materyi, formy, przyczyny sprawczej i przyczyny celowej—dodaje piątą: narzędzie, czyli środek (ôt’oo). G. był empirykiem o tyle, że do wszystkiego, co przekracza granice doświadczenia, odnosił się sceptycznie, jakkolwiek skłaniał się ku poglądom Platona na niecielesność duszy. Za podstawę etyki uważał wiarę religijną w istnienie bogów i w Opatrzność.

Galeobdolon luteum, bezząb, gajowiec żółty, gatunek z rodziny wargowych (Labiatae). Kwiaty duże, żółte, o wardze górnej sklepistej, dolnej zaś 3-wrębnej; pręcików 4 wraz z szyjką słupka z gardzieli kwiatu wystających. Liście ogonkowe, jajowate, kończyste, grubo pił-kowane. Okółki, zazwyczaj 6-kwiatowe, wyrastają z kątów liści. Roślina pospolita u nas po lasach i zaroślach. Kwitnie w maju i czerw-

E S

Galeodes vel Solpuga araneoides (J a d n i k czyli Sołpuga). Należy do gromady pająków z rzędu solpug. Głowa uzbrojona kleszczo-watemi górnemi szczękami; odwłok składa się z 9-u pierścieni. Pająk ten, z wierzchu włochaty i żółty, z pod spodu gładki, czaruemi plamami pokryty, spotyka się w Afryce, Turkiestanie i Krymie. W nocy tylko kryjówkę opuszcza, polując na owady, jaszczurki i inne drobne zwierzęta. Ukąszenie jego dla człowieka jest bardzo bolesne, czasami śmiertelne.

Galeopithecus, Loto kot. Ssak ten, tak ze względu na budowę, jak i na sposób życia, zaliczony jest do małpozwierzy (Prosimiae); właściwie stanowi on przejście od nich do nietoperzy. Zwierzę to posiada charakterystyczną fałdę skóry, która, przebiegając od szyi wzdłuż tułowia i wszystkich czterech kończyn, opatrzonych silnemi pazurami aż do ogona, stanowi rodzaj spadochronu, pozwalającego przerzucać się z jednych wysokich drzew na drugie na znaczną odległość. Nocne te zwierzęta 18 era. długości, z czego 12 przypada na ogon, odżywiają się owadami i owocami. Zamieszkują w Azyi oraz na sąsiadujących z nią wyspach Zundzkich, Filipińskich i Moluckich. Istnieje jeden tylko ich rodzaj z nielicznemi gatunkami. Opisywali je Petiver, Linneusz, Pallas, G. Cuvier, de Blainville.

Galeopsis, Ko cip y sk, Pozie wnik, rodzaj należący do rodziny wargowych, (Labiatae). Cechy jego są następujące: korona o wardze górnej sklepistej, dolnej—3-wrębnej, z łateczką środkową większą, w podstawie z obu stron opatrzoną ząbkiem dętym. Pręcików 4, wraz z szyjką słupka z gardzieli wystających. Do najpospolitszych gatunów krajowych należą: G. Ladanum (Ko ci pysk polny), G. Tetrahit (Koci pysk drób no kwiat o wy) i G. pubescens (Kocipysk włosisty). Wszystkie mają korony mniej więcej różowo-czerwonawe; spotykają się obficie po ogrodach i polach zbożowych. Gatunek G. ochroleuca daje preparat, używany w medycynie: herba Galcopsidis.

Graleoscoptes Cab. Ptak należący do rzędu wróblo watych (Passer es), rodziny drozdów (Turdidae). Jedyny gatunek rodzaju Galeosco-ptes—G. carolinensis (Turdus carolinensis). Barwy popielatej, nieco na grzbiecie ciemniejszej. Zamieszkuje zachodnie okolice Stanów Zjedno czynych; zimą odbywa przeloty do okolic bardziej południowych. Rzadko nader zabłąkuje się w okolice morza Niemieckiego. Posiada w znacznym stopniu zdolność naśladowania dźwięków.

Graleota albo Ga li o ta, ob. Galera.

Galera. Herb polski z nadania. Na tarczy pięciodzielnej w polach pierwszem i czwartem, srebrnych, dwugłowy orzeł czarny ukoronowany, w drugiem i trzeciem, czerwonych, mur kamienny z bramą otwartą i trzema wieżami, środkową wyższą; w piątem błękit-nem—łódź z żaglem. Nad tarczą korona szlachecka. Herb nadany uchwałą sejmową, z roku 1768-go, dyplomem Stanisława Augusta, Jerzemu, majorowi, i Józefowi, kapitanowi wojsk koronnych, braciom Galera z rodziny włoskiej, około 1700 r. w Polsce osiadłej, za własne i ojca ich, Jana Galery, zasługi, w 1789 roku potwierdzony. — Źródła: „Herb. rodź. szl. Kr. Pol.”; „Vol Leg.” (VII 799) Borkowski; Polaczek; „Metr. Litewska” (ks. 220 str. 376).

Galera (faXata, galea, galère). Tak nazywały się, dziś już nie będące w użyciu, a w Wiekach Średnich i później jeszcze aż do-XVII wieku bardzo rozpowszechnione, okęty wo jenne, poruszane za pomocą wioseł. Na wielkich galerach o 44 metrach długości, sześciu—

Edm. Krz.

Ad. K.

lastica).

po każdej stronie pokładu od 25 do 30 ławek, a na każdej z nich pracowało od 4 do 6 wioślarzy. Nazwę tych okrętów wywodzą bądź z języka łacińskiego, ponieważ przód ich miał wygląd hełmu (,galea); bądź z greckiego ze względu na to, że ogólny ich kształt przypominał długą a wązką rybę, zwaną po grecku 7 a X e w t 7] ç (po włosku pesce spada, po franc, espadon, u nas miecznik). Nie wszystkie galery były jednakowego typu. Odróżniano mianowicie pod tym względem birenńs, triremis, quadriremis i quinqueremis, jak sądzą niektórzy w miarę tego, czy G. posiadała dwa, trzy, cztery lub pięć ułożonych piętrowo rzędów wioseł (według Sca-ligera, uczonego z w. XVI, pierwsza trzypiętrowa G., zwana przezeń triremis, zbudowana była w Koryncie), a jak znów mniemają inni— odpowiednio do liczby osób, obsługujących każde wiosło (por. „Dictionnaire de Trévoux” Paryż 1752). Z uwagi na tę ostatnią okoliczność odróżniano jeszcze G-y alla scaloccio i alla zenzi-le. Pierwsze miały ławki w ten sposób ustawione, że każde wiosło poruczone było kilku ludzion, a drugie odznaczały się takiem umieszczeniem ławek, że każde wiosło mogło znajdować się w ręku jednego tylko człowieka. Wioślarze, obsługujący G-ę, dzielili się na trzy klasy: zbrodniarzy, zesłanych do ciężkich robót (ob. Galery); jeńców wojennych; ochotników, którzy rekrutowali się najczęściej bądź z wysłużonych już skazańców, bądź z włóczęgów najgorszego kalibru.—G-y utrzymywane były w Wiekach Średnich przez wszystkie państwa, przylegające do morza, i stanowiły ich flotę wojenną. We Francyi pierwsze G-y zaprowadził Karol IV (1322 —1328). Ich arsenał znajdował się w Marsylii, a ich liczba dochodziła do 40.    G., na

której osobiście sprawował dowództwo naczelny admirał (lieutenant général), nazywała się spe-cyalnie G-ą królewską (['galère-reale), a także kapitańską (galère capitane). Największe G-y budowano w XVI w. Nazywano je we Włoszech g a 1 e a z z a, lub g a 1 i o t a. Słynęła niemi w szczególności flota wenecka i hiszpańska. — W XVII wieku wielkie G. wojenne zaczynają ustępować miejsca okrętom żaglowym, wszakże mniejsze statki tego samego typu zachowują się jeszcze długo, jako środki przewozowe dla osób i towarów. Zwano je także galerami, aczkolwiek w ścisłem rozumieniu wyraz ten oznaczał specyalnie G. wojenne. Pierwsze G. transportowe spotykamy w Turcyi. Tam używano ich już w XII wieku.—Por. Jurien de la Graviere „Les derniers jours delà marine à rames” (Paryż 1885).

Galerita (Dzierlatka, Sko wronek-śmie-ciueh, Pośmieciucha i in.). Ptak do rodziny skowronków należący, 18 cm. długi, 33 • cm. szeroki (z rozpostartymi skrzydłami), odznacza się silnym dziobem i krótkim ogonem. Pazur tylnego palca jest długi i prosty. Zamiesz-

Knc. Powhz. Ilustr. Zesz. 184 T. XXIII

kuje Pluropę i znaczną część Afryki. Na południu bardzo liczny, spotyka się u nas i w zimie. Gniazdo ściele 2 — 3 razy od kwietnia. Jajka (36) są żółte lub blado-różowe—brunatno-nakrapiane.

Galernik, skazany na galery, ob. Galery.

Galeruca, Złotka; chrząszcz ten, zaliczony do gromady Chrysomelidae, należy do roślinożernych, szkodliwych owadów. W Europie znanych jest 10 rodzajów z dość licznemi gatunkami; wszystkie odznaczają się metalicznym, nieraz bardzo pięknym, połyskiem i różkami o połowę krót-szemi od ciała. Większa część gatunków, bądź w stadyum larwy, bądź-to jako dojrzałe owady, sprawia spustoszenia wśród drzew liściastych, wygryzając miazgę ich liści, przyczem siatka nerwów pozostaje nietkniętą. Stadyum poczwarki przechodzą zazwyczaj w ziemi. Najpospolitsze gatunki G. crataegi, na głogu, G. vi-burni na kalinie; G. calmariensis na wilgotnych łąkach. Niektórzy zoologowie do tej samej rodziny Galerucini zaliczają znanego szkodnika, niszczącego krzewy i drzewa olszowe, Agelasti-ca alni, należącego do rodzinv hurmaków (Ąge-

K. K-ć!

Galery (kara). Zsyłanie zbrodniarzy do ciężkich robót na galerach rozpoczęło się w Europie w XV wieku pod wpływem tej samej idei, która leżała na dnie rzymskiego niewolnictwa karnego (servitus poenae). Jak tam, mianowicie, tak i tutaj szło nie o porzucenie surowych, a dla ciała przestępcy dotkliwych środków karnych, lecz o nadanie im korzystniejszej dla państwa organizacyi. Co się tyczy bowiem kary więziennej, to ona długo jeszcze potem uchodziła w Europie, zgodnie z definicyą Ulpiana, za środek ad continendos non ad puniendos homines (48 D. XIX, 8, § 9). Zrozumiano tylko, że nie zawsze jest dla państwa rzeczą pożyteczną karać zbrodniarzy za pomocą różnych udręczeń fizycznych w tym jedynie celu, aby ich ubez-władniać na ciele i siać ogólny postrach. Zaczęto więc zastanawiać się nad tern: czy, pozostawiając karze charakter środka wielce dotkliwego dla ciała i w najwyższym stopniu odstraszającego, nie inożnaby równocześnie nadać jej takiej formy, któraby pozwoliła państwu obrócić zbrodniarza na swój użytek, jako siłę roboczą? Prawo rzymskie znalazło na to sposób, ustanawiając poenam metalli, poenam oper is met dlii i damnationcm ad ludum venatorium vel gladiato-rium. Przestępca, skazany na jedną z dwóch pierwszych kar, służył państwu jako siła robo cza, a skazany na trzecią służył mu jako środek do zabawiania ludu. Podobny wzgląd naprowadził w XV stuleciu państwa, które posiadały G. (ob. Galera), na myśl, aby do uciążliwych robót, połączonych z ich obsługą, obracać zbrodniarzy. Przymus do takich robót, i to wśród warunków, które nie ułatwiać, lecz, prze-

63

ciwnie, utrudniać miały ich wykonywanie (przykuwanie do ławy, przytwierdzanie kuli do nogi, piętnowanie literami G. A. L., nocleg pod ławą, barbarzyńska dyscyplina), posiadał, oczywiście, wszelką kwaliflkacyę do tego, aby z jednej strony stać się niezmiernie dotkliwą i postrach siejącą karą cielesną, a z drugiej oddawać skarbowi państwa wielkie usługi, prowadząc do znacznej zniżki wysokich kosztów utrzymywania galer. Myśl zaś używania zbrodniarzy do podobnej służby musiała podówczas tern łatwiej się nasuwać, że u Turków już od dawna wyrobił się był zwyczaj zaprzęgania do galer jeńców chrześciańskich.—Najważniejsze i najszersze zastosowanie znalazła ta nowa forma kary cielesnej we Francyi, Genui, Wenecyi i Hiszpanii. Aczkolwiek, jak wspomniano wyżej, kara ta odznaczała się wielką srogością, to jednak nie należała ze stanowiska ówczesnych urządzeń prawnych do rzędu najcięższych. Mogła też znajdować zastosowanie tylko do przypadków, niemających według ustawy sprowadzać ani kwalifikowanej, ani zwyczajnej kary śmierci. Te ostatnie bowiem kary uchodziły za poenae ordinariae i jako takie wiązały sędziego bezwarunkowo. Zamiana ich na G. stawała się możliwą tylko w drodze łaski. Dopiero w stosunku do przestępstw, za które winowajcę spotkać miała jakaś cięższa kara cielesna lub długoletnie wygnanie, stało się w praktyce, pod wpływem względów fiskalnych, zwyczajem, aby zamiast tych kar orzekać ciężkie roboty na galerach. Kary te, jako poenae extraordinariae, przedstawiały do podobnej zamiany bardzo podatny materyał, a sądy tem chętniej czyniły z niej użytek, im większą do niej wagę przywiązywało państwo. Ta waga zaś z czasem rosła coraz bardziej i przybierała coraz wyraźniej charakter fiskalny. Dowodzi tego, np. co do Francyi, ordonans Karola IX z r. 1564, zalecający sądom, aby odtąd przy skazywaniu na G. nie orzekały tej kary nigdy na lat trzy, lecz wymierzały ją minimalnie w zakresie dziesięcioletnim. Jako motyw jest tu podana okoliczność, że dopiero po trzech latach galernik jest w stanie wprawić się dobrze do swego rzemiosła, i że w skutek tego byłoby rzeczą niekorzystną uwalniać go w chwili, gdy właśnie można było mieć z niego największy pożytek (ob. Lepe lie tier „Système pénitentiaire” Paryż 1857, p. 435).— Za przykładem państw, posiadających G., poszły nawet niektóre państwa, które ich nie utrzymywały. Wytworzył się, mianowicie, tu i owdzie zwyczaj zsyłania zbrodniarzy do obcych galer, a to za opłatą, pobieraną od państwa, do którego G. należały. Wiadomo z historyi że w drugiej połowie XVI w. (koło r. 1570) magistrat Norymbergi był stałym dostawcą galerników dla rzeczypospolitej Genueńskiej (por. Streng „Das Zellengefängnis zu Nürnberg” Sztutgard 1885, str. 27), tudzież, że w XVII wieku Austrya sy-

somatycznie odstawiała swoićn zbrodniarzy do galer Neapolitańskicli (do r. 1734), a znacznie dłużej jeszcze do Weneckich. Stanowczy kres położył temu postępowaniu dopiero reskrypt cesarzowej Maryi Teresy z 20 października 1762 (por. Maasburg „Die Galeerenstrafe in den deutschen und böhmischen Erbländern Oesterreichs” (Wiedeii 1885). Kara ciężkich robót na galerach w przedstawionem wyżej znaczeniu utrzymała się w praktyce kryminalnej mniej więcej aż do wyjścia z użycia samych galer. Czasy jej największego rozkwitu przypadają na XVI, XVII i pierwszą połowę XVIII wieku, z którego końcem zaczyna ona ustępować miejsca innym formom ciężkich robót. Tak we Francyi podaną w art. 15 kod. karn. z r. 1810 karę robót przymusowych (travaux forcés) wykonywano już nie na galerach w dawnem tego słowa rozumieniu, lecz w portach morskich, gdzie skazańców używano do jak najuciążliwszych zatrudnień.—Stacye karne, pod nazwą bagnes, urządzono dla nich w miastach Brescie, Tulonie, Loriencie i Rocheforcie, a o tyle tyk o ta nowa forma ciężkich robót miała związek z dawnemi galerami, że, zwyczajem na tych ostatnich praktykowanym, i tutaj używano skazańców do robót na cele marynarki wojennej, a na noc przykuwano ich do jednej ławy w liczbie od 20 do 25. Los też ich i pod innym względem nie różnił się dodatnio od położenia zbrodniarzy, zsyłanych przedtem na G. (golenie głowy, piętnowanie na plecach, przytwierdzanie kuli do nogi lub wiązanie ich między sobą łańcuchami). Zachowała się nawet na ich oznaczenie dawna nazwa galernicy (galériens), aczkolwiek zwano ich także forçats. Dopiero ustawa z 30 maja 1854 r. zniosła więzienie, zwane bagnes. (Lorient zamknięto już w r. 1830, a Tulon funkeyonował jeszcze do r. 1874, jako więzienie depozytowe) i zaprowadziła wykonywanie kary robót przymusowych w drodze trans-portacyi do kolonij karnych, z początku tylko do Kajenny (Guyana w Ameryce południowej), a od r. 1863 także do Nowej Kaledonii (na Oceanie Spokojnym). Ta ostatnia posiadłość stała się nawet od r. 1867 jedynem miejscem transportacyi dla zesłańców pochodzenia europejskiego, a to z powodu, że klimat Kajenny miał wpływać na nich zbyt zabójczo. Do Kajenny miano odtąd transportować tylko bardziej pod tym względem zahartowanych skazańców, krwi arabskiej. W Austryi, gdzie, jak powiedziano wyżej, do wykonywania kary galer w jej pierwotnem rozumieniu trzeba byłe posługiwać się statkami zagranicznemi, musiały tern wcześniej wytworzyć się inne jeszcze formy obracania na użytek publiczny siły roboczej zbrodniarzy. Używano ich tam, mianowicie, do różnych najuciążliwszych robót, przeważnie w kopalniach węgierskich i w fortecach, a w czasokresie od 1783 do 1790 r., na rozkaz cesarza Józefa II,

Edm. Krz.

kach.

p. M.

przeznaczano systematycznie najsilniej zbudowanych skazańców płci męskiej do holowania pod wodę ciężko naładowanych statków po rzece Sawie w kierunku od Brodu do Gradyski i Sis-seka, tudzież po rzekach Dunaju i Cisie w kierunku od Semlina do Szegiedyna. Była to tak zwana Strafe des Schiffziehens, kto wie, czy nie najsurowsza ze wszystkich w nowszych czasach praktykowanych form wykonywania kary ciężkich robót. Położył jej koniec dekret nadworny cesarza Leopolda II z 19 lipca 1790 r. (por. Maasburg „Die Strafe des Schiffziehens in Oesterreich” Wiedeń 1890). Insty-tucya jednak skazywania zbrodniarzy ad operas piiblicas zachowała się jeszcze w Austryi aż do patentu cesarskiego z 17 stycznia 1850 roku. Z tego. co wyłożyliśmy wyżej o karze galer, przekonywamy się, że pierwotnie pojmowano ją sensu stricto, i że w tern ściślejszem jej rozumieniu kara ta już dawno wyszła z użycia w Europie, Nadano atoli później temu samemu terminowi inne, o wiele obszerniejsze znaczenie, w myśl którego miał on obejmować już nie wyłącznie roboty przymusowe na statkach zwanych galerami, lecz wogóle wszelkie formy kary ciężkich robót, skoro ich organizacya miała na celu uczynić ich wykonywanie możliwie najdo-tkliwszem dla skazańców.

Cralerya (od łacińskiego wyrazu galerum, rodzaj nakrycia głowy), oznaczała pierwotnie kryty przejściowy ganek, znajdujący się zwykle od strony dziedzińca. W dzisiejszem pojęciu G. jest to część wielkiej budowli (pałacu, hotelu), położona jako oddzielne pomieszczenie zewnątrz lub wewnątrz gmachu; jest ona o wiele dłuższa niż szersza, najczęściej sklepiona, i służy jako środek kommunikacyi między licznemi apartamentami, lub też jest miejscem przechadzki. W wewnętrznych G-ch pałacowych, jako bardzo przestronnnych a leżących w sąsiedztwie paradnych pokojów, odbywają się nieraz uroczyste przyjęcia; to też G-e takie odznaczają się bogactwem architektonicznych ozdób i przepychem urządzenia, mieszczą w sobie różne wartościowe sprzęty i cenne dzieła sztuki, zwłaszcza zaś obrazy, tworząc przez to jakby prywatne muzea. Stąd weszło w zwyczaj nazywać ogólnem mianem galeryj wielkie zbiory obrazów i rzeźb wszechświatowych mistrzów. Do rzędu takich należą między innemi: G. Farnese Chigi (v. Farne-sina) i G-e loży Watykańskiej w Rzymie; Favi i Magnani w Bolonii, Luwr i Luxembourg w Paryżu, Wersalska, Hampton-Court w Londynie, Monachijska i Schleis-sheim w Bawaryi, Florencka, Drezdeńska, Królewska w Berlinie, Belweder, Lichten-steinów i Esterhazych w Wiedniu, Marl-bourough, Stafford i Cleveland w Anglii, Ermitaż w Petersburgu, wreszcie Wilanowska pod Warszawą.—W architekturze kościelnej G-mi zowią się pomieszczenia, położone nad nawami bocznemi, powyżej icli sklepień, oświetlone otworami, wychodzącemi na nawę główną. W kościołach starożytnych, zwłaszcza tych, których budowa odnosi się do końca XIII wieku, G-e są tejże szerokości, co i nawy boczne; w XIV a XV tracą swój pierwotny charakter i przemieniają się w wązkie przejścia t. zw. triforia (ob.), w wielu zaś razach są wprost symulowane rzeźbą lub malowidłem na ścianach nawy środkowej. G-e zewnętrzne, które spotykamy w niektórych kościołach, służą bądź do u-trzymania kommunikacyi między wyższemi kon-dygnacyami wież, jeśli są na froncie kościoła, bądź też, jeśli znajdują się ponad gzemsem głównym nawy, dają, w razie potrzeby naprawy wiązarku lub pokrycia dachu, dostęp na strop przez otwory szczytowe.—W górnictwie nazwa G. służy do określenia podziemnych korytarzy, używanych przy eksploatacyi kopalni lub kamieniołomu. Rozróżniają dużą G-ę, mającą około

1.5 mtr. wysokości i 75—80 cm. szerokości, i małą, czyli pół-G-ę, na 1.25 mtr. wysoką i 75 cm. szeroką. — W nowoczesnych teatrach G-e są to balkony z kilku rzędami tańszych miejsc dla widzów, okalające widownię i zajmujące wyższe jej piętra.—G-ą zowie się też ganek z poręczami, ciągnący się w pewnej wysokości naokoło wielkiej sali, lub po jej bo-

Jr. Wch.

W sztuce fortyfikacyjnej galerya-mi nazywają się długie, wązkie drogi podziemne, które biegną poza odzieniem murowanem, po-krywającem boki fosy; są one zaopatrzone w przedniej ścianie w strzelnice i noszą, zależnie od swego przeznaczenia i położenia, nazwę skarpowych, przeciwskarpo wych i t. d. G-mi nazywają się także ganki minierskie, w które zaopatrzone są twierdze zawczasu dla niweczenia robót podziemnych oblegającego, lub które buduje oblegający celem wysadzenia w powietrze umocnień przeciwnika. Pierwsze są murowane i sklepione, drugie są tylko drzewem cembro-wane. Oblegający buduje G-e z a czep ne, oblężony zaś przeciwgalerye. Buduje się także G-e do podsłuchywania.—W marynarce G-ą nazywa się balkon, który na okrętach liniowych i fregatach okalał fronton. G. frontonowa przeznaczoną była do tych samych celów, do których służy balkon w domu, i posiadała po obu stronach przedłużenia kryte, bocz ne mi galeryami zwane; w tych przedłużeniach mieściły się ustępy i łazienki.

Galeryusz, Gajus Waleryusz Maximia-nus, cesarz rzymski, 305—311 po Chr., ur. w Sardyce (dzisiejszej Sofii) w Dacyi. Pochodził z rodziny pasterskiej, która podczas napadu Kar-pów schroniła się tu z lewego brzegu Dunaju. Obrawszy karyerę wojskową, wzniósł się szybko do najwyższych godności. W r, 292 w okolicach Nikomedyi został przez Deoklecyana mianowany cezarem i otrzymał zarząd Grecyi, Ili-

,7‘V Jl

fłl

'j

L iYSćr--

Fig. 95. Galeryusz, cesarz rzymski.

triomphe de l’Eglise” (1890).

Galés Jan C h ryza n ty (* w r. 1783 — f w Paryżu w r. 1854), lekarz. Początkowo zajmował się farmacyą i przez czas pewien był aptekarzem naczelnym szpitala św. Ludwika w Paryżu; mając tam częstą sposobność oglądania rozmaitych chorób skórnych, zajął się niemi, szczególnie zaś świerzbem. Owocem zajęć tych było odkrycie Świerzb owca ludzkiego (ob.). Ukończywszy później wydział lekarski, w rozprawie swej doktorskiej, p. n. „Sur le diagnostic de la gale, sur ses causes etc” (Paryż 1812) odkrycie to ogłosił. Jako środek najlepszy przeciw świerzbowi zalecał okadzanie siarką. Książeczka jego o tern wyszła też w przekładzie polskim p. n. „Dokładny wywód użyteczności leczenia przez kadzenie siarczane w rozmaitych ciężkich i uporczywych chorobach, wynalezionego przez J. C. Gales, lekarza w Pary-ży, przetłómaczone przez Antoniego Szmida, lekarza lwowskiego” (Lwów 1818). Pisma G-a tu opuszczone wylicza Cal lis en w „Med. Schriftsteller-Lexikon” (Y. VII, str. 21 i T. XXVIII, str. 145). — Por. S. Kośmińskiego „Słowu.

Dr j. p.

Sk.

J. T.

R.

ryi, Mezyi, Dacyi, Macedonii, Tracyi i Pannonii z rezydencyą w Sirmium. Jednocześnie musiał rozwieść się z żoną i poślubić córkę Deoklecya-na, Waleryę. Nad Dunajem staczał zwycięskie walki z Karpami, Markoinanami, Bastarnami i Sarmatami, Koło Bononii (Bodunu) w Mezyi założył zamek obronny. W tym czasie Tiryda-tes, syn zdetronizowanego przez Persów króla Armenii, wzniecił powstanie w kraju rodzinnym, chcąc odzyskać tron ojców. Zamiarom jego sprzyjał Deoklecyan. Ale Persowie zwyciężyli go i zwrócili oręż przeciwko Rzymianom. Deoklecyan, zajęty wojną w Egipcie, posłał przeciwko Persom G-a. Po dwóch mniejszych potyczkach G., na głowę pobity między Carrhae i Kallinikiem, gdzie niegdyś takiegoż losu doznał Krassus, musiał cofnąć się do Syryi (296). W Antyochii został przez Deoklecyana bardzo źle przyjęty.

Musiał iść pieszo obok powozu, w którym siedział august. /;/T Po takiem poniżeniu Deoklecyan pozwolił mu naprawić swój błąd. G. na czele 25 000 wojska wkroczył powtórnie do Persyi i odniósł świetne zwycięstwo nad królem Narze-sem (297), który po jednej bitwie musiał zawrzeć korzystny (ii dla Rzymian pokój. vv\^

Rzymianie otrzymali    ^

Mezopotamię i pięć prowincyj za Tygrysem; Tirydates został królem Armenii wraz z częścią Atro pateny pod zwierzchnictwem Rzymu. —

Prześladowanie chrześciau, przez Deoklecyana rozpoczęte w roku 303, niektórzy przypisują podszeptom G-a, który po matce, Romuli, odziedziczył nienawiść ku nim. W r. 305, gdy Deoklecyan abdykował, G. otrzymał godność augusta i panowanie nad wschodnią częścią państwa. Prześladowanie chrześcian trwało aż do 30 Kwietnia 311 r., kiedy G. wydał edykt, pozwalający chrześcianom zbierać się na modlitwy, z zastrzeżeniem, że pobłażliwość ta ma ich obowiązywać do wznoszenia modłów du swego Boga za pomyślność cesarstwa. W miesiąc po wydaniu edyktu zmarł w Nikomedyi od brzydkiej choroby, opisanej przez Laktancyusza i Euzebiusza. -—Por.: G. van Haag „De Galerio caesare” („Diss Monasterii Guestfalorum”

1885); Bündiger „Untersuchungen zur röm.

Kaisergeschichte” (Lipsk 1868); De Broglie „L’ Eglise et 1’ Empire romain au IV siècle”; P. Allard „La persécution de Dioclétien et le

R. s.

lek. pols.” (str. 130).

Galeswinta, córka Atanagilda, króla Wizygotów hiszpańskich (* około r. 540) i siostra starsza Brunehildy. Poślubioną była w r. 567 Cliil-perykowi I, królowi merowińskiemu z Soissons, który ją kazał udusić w roku następnym, aby pojąć za małżonkę Fredegundę.

Galeus C u r. Polsk. Drapieżca, Haja, Pies morski, Świni uch. Ryba z gromady Squa-liclae — rzędu spodoustych (Selarhii). O. canis Bonap. Długa na 1.25 do 1.75 cm., żyje w wodach podzwrotnikowych, a również i w strefie umiarkowanej. Napotykana w morzu Śródziem-nem i nawet Północnem. Żyworodna. Nazwę „Galeus” Plutarch nadał żarłaczom, czyli rekinom właściwym.

GalgOCZ, po niemiecku Freistadt, miasto w węgierskim komitacie Nitrzańskim, na lewym brzegu Wagu, przy drodze żelaznej presbursko-leopoldsztadzkiej i Galanta - Sillein, połączone długim mostem drewnianym z leżącym po drugiej stronie Leopoldstadtem (Liptowar). W r. 1890 liczyło 7 216 mieszk., po większej części katolików Słowaków (Niemców 1 185, Madiarów 483, Żydów 1 266). Ma kościół gotycki z grobami hrabiów Erdódy, klasztor franciszkański i szpital z r. 1400; nowy wspaniały zamek z biblioteką i zbiorami numizmatycznemi, przy-rodniczemi i artystycznemi, oraz z teatrem; sło-downię, browar, wielkie łomy kamienne, fabrykę wyrobów drewnianych; prowadzi handel winem, winogronami i budulcem.

Galiani Fernando (* 2 grudnia 1728 w Chie-si, w północnych Włoszech — f 30 października

1866).

Sk.

1787 r. w Neapolu), opat włoski; poświęcał się polityce i naukom, a głównie ekonomii. W Rzymie i Neapolu na wszechnicach kształcił się w filozofii i prawie, poczem papież Benedykt XIV nadał mu kanonikat w Amalfi, a król Neapolu w 1755 r. mianował go sekretarzem poselstwa, następnie zaś zastępcą posła w Paryżu. Tutaj G. wszedł w blizkie stosunki z Encyklopedystami i przez 19 lat utrzymywał z nimi ożywioną korrespondencyę w rzeczach nauki, którą w 1818 r. ogłoszono w Paryżu („Correspondance inédite de Galiani 1765 à 1783 avec Mad.

d’Epinay, M. le baron d'Holbach, Grimm, Diderot etc., 2 vols, par Guinguené, avec notes de Salfi; Paris 1818”.— To samo „avec notes par Mercier de St. Léger”; tamże 1818) W 1760 złożył obowiązki posła, pozostawał jednak do 1769 w Paryżu, zatrzymując tytuł neapolitańskie-go ministra stanu. W 1769 r. wrócił do Neapolu, gdzie naprzód został sędzią handlowym, a w r. 1777 ministrem dóbr państwa, oraz członkiem najwyższej rady finansowej. G. ogłosił szereg prac ekonomicznych, które na owe czasy miały ważne znaczenie naukowe. Głównie zajmował się sprawami monetarneini, oraz kwe-styą handlu zbożem. Dzieło jego „Della moneta, libri quinque” (O monecie, ksiąg pięcioro), wydane w Neapolu w 1749 r., oraz w tymże roku w Paryżu po francusku p. t. „Sur la monnaie”, wyjaśnia znaczenie ekonomiczne monety i przeprowadza dowód, iż tylko „wypłacalny” popyt, a więc popyt posiłkujący się dobrą monetą, dodatnio oddziaływa na kształtowanie się cen. Najważniejszem było jednak jego dzieło wydane w 1764 r. w Paryżu po francusku, p. t. „Dialogues sur le commerce des bleds (blés)”. Dzieło to zwracało się przeciwko teoryom fizyo-kratów o handlu zbożowym i walczyło zarówno z zasadą wolnego handlu, jak i z monopolem rządowym. Encyklopedyści powitali z zapałem tę pracę, która pierwsza wskazała różnice, jakie zachodziły pomiędzy średniowiecznym poglądem na handel zbożowy, czyniącym ze zboża przedmiot zarządu państwowego, a nowoczesną teoryą wolnego handlu. O G-iin pisali: Voltaire („Question sur l’Encyclopédie” — artykuł: Bled), Mattei „Galiani ed i suoi tempi” (Neapol 1879), Say et Chailley „Nouveau dictionnaire d’économie politique” (t. I, Paryż 1891). G. zajmował się także sztuką starożytną, a o tej stronie prac jego są interesujące wyjaśnienia w „Contes, lettres et pensées de l’abbé Galiani” (Paryż

St, A. K.

Galiano Antonio Alcalà, mąż stanu i autor hiszpański (* w Kadyksie w r. 1789 — f w Madrycie 11 kwietnia 1865). Już w dwudziestym roku życia był dziennikarzem, którego każdy się lękał. Rozpoczął karyerę dyplomatyczną, z początku przy ambasadzie w Londynie (r. 1812), następnie mianowany sekretarzem ambasady w Sztokholmie (1813). Za powrotem do Hiszpanii (w r. 1814), uczestniczył w powstaniu wojskowem na wyspie Leon, którem kierował generał Quirogâ. Jako deputowany do korte-zów w r. 1821 odegrał ważną rolę w oppozy-cyi przeciwko ministeryum Martineza de la Rosa. Jakkolwiek upośledzony nieco od natury pod względem fizycznym, zmieniał się do niepo-znania na trybunie przez urok swojej wymowy, jasnej, eleganckiej, uszczypliwej. Z powodu groźnej postawy, jaką przybrał względem władzy królewskiej podczas najazdu francuskiego pod księciem d’Angoulème, skazany został na śmierć (1823). Udało mu się jednak uciec do Anglii, gdzie był współpracownikiem przeglądów angielskich, a następnie po rewolucyi r. 1830, osiadł we Francyi. Amuestyonowany w r. 1834, za powrotem do władzy Martineza de la Rosa, wybrany został do Kortezów, gdzie zasiadł, jako krańcowy radykalista; wkrótce jednak połączył się ze stronnictwem zachowawczem. Od r. 1843 do 1845 miewał w „Ateneum’* madryckiem („Ateneo de Madrid”) odczyty z dziedziny prawa i historyi literatury, które cieszyły się wielkiem powodzeniem W r. 1851, za ministeryum Bra-vo-Murillo, był ambasadorem w Lizbonie, a w r. J864 ministrem robót publicznych w gabinecie Narvaeza. W tymże roku został członkiem Akademii nauk historycznych. Z dzieł jego wymieniamy następujące: „Lecciones de derecho politico constitucional” (Madryt 1843, in 4-o; wydanie z adnotacyami); „Romancero castellano” (Lipsk 1844—1846, 3 tomy in 8-o); „Historia de la literatura espanola, francesa, inglesa y ita liana en el siglo XVIII” (Madryt 1854, in 4-o); zupełne przerobienie napisanej po angielsku przez Dunhama historyi Hiszpanii, do której G. dodał dalszy ciąg od Karola IV aż do pełnoletności Izabelli II („Historia de Espana”; Madryt 1844 — 1846, 7 tomów in 4-o); przekład dzieła Thiersa „Histoire du Consulat et de l’Empire”. W tym spisie dzieł pominięte zostały broszury treści politycznej, oraz wielka liczba artykułów dziennikarskich.

Galicka czet’, czyli ćwierć — nazwa „pryka-zu” czyli zarządu finansowego i sądowego, któremu podlegały w państwie Moskiewskiem miasta: Galicz, Bielów, Karaczew, Kaszyn, Kołogry-wow, Kołomna, Kaszyra, Mceńsk, Mieszczowsk, Nowosil, Rostow, Szuja, Suzdal, Jurjew Zapol-ski etc. Wspominają o nim akta w 1606 do 1680 r., kiedy otrzymał nazwę G. Czetwert-nego prykazu, i poddany został pod zwierzchność Prykazu Poselskiego. — („9hu,hkji. cjiou.” Efrona).

Galictis Bell. Polsk. Uroń, Tej on. Zwierzątko ssące, drapieżne, należy do rodziny ła-sicowatych (Mustelidae). Rodzaj ten posiada dwa znane dotąd gatunki, oba zamieszkujące Amerykę Południową. — G. barbara Wagn. Hyrare. Futerko gęste, lśniące, czarne na nogach i ogonie, na reszcie zaś ciała popielatej lub żółtawo-sza-

rej barwy. Na dolnej stronie szyi duża plama żółta. Często spotyka się między niemi albinosy. Długość ciała, wraz z ogonem na 45 cm. długości, przenosi metr jeden. — G. vittata Bell. Grifon. Futro mniej gęste, na grzbiecie blado-popielate, na brzuchu zaś ciemno-brunatnej barwy. Na łebku jasno-żółta pręga, żółty też koniec ogona i końce uszu. Ciało długie na 48

J. T.

cm.— ogon na 22 cm.

Gralicya. Geografia fizyczna. 1) Rozległość, położenie, granice. Królestwo G-i i Lodo-meryi z wielkiem księstwem Krakowskiem i księstwami Oświęcimskiem i Zatorskiem, stanowi od r. 1772 kraj koronny monarchii au-stryacko-węgierskiej; dawniej ziemie w skład G-i wchodzące były częścią rzeczypospolitej Polskiej. Obejmuje G. obszar 78 496.99 km. kw. t. j. 26.16°/₀ z całego obszaru krajów austryac-kiej połowy monarchi i rozpościera się między 36n36'50" a 44°6'40" wschód, dług. geograf., licząc od Ferro, i między 47°45'30" a 50°48'20" półn. szer. geogr. Długość kraju od zachodu na wschód wynosi w prostej linii od Oświęcimia do Brodów około 450, a od Białej do Pod-wołoczysk prawie 540 km. Szerokość kraju jest mniejsza i wzrasta w kierunku ku wschodowi. Na zachodzie oddalenie Pienin od

Wisły wynosi w prostej linii niespełna 80 km., na wschodzie zaś oddalenie Sokala na północy od źródeł Czeremoszu wynosi przeszło 250 km. Największą szerokość posiada G. pod 42°35' wsch. dług. geogr. Skrajnym punktem G-i, najdalej na zachód wysuniętym są źródliska górskiego potoku Czernej, dopływu Ostrawicy (Odry) (u południowo-wschodnich stóp Solowego wierchu), gdzie schodzą się granice G-i, Szląska au-stryackiego i Węgier, na wschodzie zaś uście Zbrucza do Dniestru pod Kozaczówką (przysiółkiem Okopów); najdalej na północ leżą Popo-wice (przysiółek Chwałowic), na półn. od uścia Sanu do Wisły, za południową zaś kończynę G-i uważa się źródłowiska Białego Czeremoszu, dopływu Prutu. Południową granicę G-i stanowi środkowa część łuku karpackiego, granice zaś od zachodu, północy i wschodu są w części tylko naturalne, a w części otwarte, czysto polityczne. Na zachodzie graniczy G. ze Szlą-skiem austryackim i pruskim, na północy z Rossyą, t. j. z królestwem Polskiem i Wołyniem, na wschodzie zaś również z rossyjskim Wołyniem i Podolem, a na południu w małej części z Bessarabią, dalej z Bukowiną i Węgrami. Naturalną granicę na zachodzie stanowi rzeczka Biała, dopływ Wisły, wzdłuż całego swego biegu (30.34 km.) i Przemsza, również dopływ Wisły na przestrzeni 23.25 km.; od północnego zachodu Wisła na przestrzeni od uścia Białej po uście Przemszy (45. km,), dalej na wschód znowu Wisła do liścia Wolicy czyli Kościelnickiego potoku (dopływ z lewego brzegu) poniżej przewozu pod Niepołomicami aż do Popowic poniżej uścia Sanu (182 kin.), oprócz tego zaś oblewają granicę północną na małej przestrzeni Przemsza Biała (15.2 km.), San (19 km.) i Bug (19 km.). Na wschodzie płynie wzdłuż granicy Zbrucz (197 km.), od południa zaś stanowi granicę G-i Dniestr od uścia Zbrucza pod Kozaczówką aż po wieś Żeżawę poniżej Horodenki. Długość prawego brzegu Dniestru na tej przestrzeni od strony Bessarabii i Bukowiny wynosi 113.3 km. Na południe od Dniestru jest granica znowu otwartą, poniżej zaś Śniatyna stanowi Prut na małej przestrzeni granicę naturalną, a w dalszym ciągu Czeremosz, dopływ Prutu, i nakoniec Karpaty. Czeremosz, biorący swój początek w Karpatach, płynie od źródeł wzdłuż granicy galicyjskiej na przestrzeni 61 km., poczem połączywszy się z Czarnym Czeremoszem stanowi w dalszym ciągu rzekę graniczną aż po uście Prutu na przestrzeni 293 km. Najwięcej otwartą granicę posiada G. od strony półn.-wsch., t. j. od Królestwa do Wołynia, gdyż od uścia Sanu az do źródeł Zbrucza nie zasłania kraju w tej stronie, z małemi wyjątkami, ani żadna rzeka, ani też żadna większa wyniosłość.— 2) Ukształtowanie pionowe, stosunki genet/czno-geo/ogiczne, twory i płody kopalne. Pod względem ukształtowania powierzchni G. nie tworzy obszaru morfologicznie jednolitego. Położona na północnych stokach środkowej części Karpat, jest ona a) w części południowej górzystą, b) w stronie północnej przedstawia nizinę, c) w południowo-wschodniej wyżynę i d) w północno-zachodniej również wyżynę („Słownik geograf.” t. II, Galicya; Warszawa

1881). Geograficznie należy G. do krainy między Bałtykiem a Morzem Czarnem i stanowi przejście z Europy Środkowej do wschodniej, z niziny Niemieckiej do Sarmackiej. Karpaty należą do tej krainy tylko swym północnym stokiem, wzdłuż którego ciągną się w kształcie fałd równoległych do wału głównego, północne rozgałęzienia krainy podkarpackiej, poprzerzynane poprzecznie dolinami rzek spływających do Wisły i Dniestru. W obszarze między Wisłą a Sanem rozgałęzienia te sięgają dalej na północ, aniżeli na dorzeczu Dniestru, który płynie bliżej Karpat. Do G-i wstępują Karpaty na granicy szląsko-węgierskiej u źródeł Wisły i ciągną się tu, tworząc granicę polityczną a po części i etnograficzną, w kierunku południowo-wschodnim aż do źródeł Białego Czeremoszu. Obejmując obszar 187 000 km. kw., rozpostarły się te góry potężnym, na 1 300 km. długim, łukiem od wschodu ku zachodowi i oparły się obu jego końcami o Dunaj (D-r Antoni Rehman „Karpaty opisane pod względem fizyczno-geograficznym” Lwów 1895). Pod względem geologicznego rozwoju wykazują Karpaty, góry przeważnie piaskowcowe, wiele analogii z Alpami, zawdzięczają zaś swe powstanie sfał-

za-

dowaniu warstw w epoce trzeciorzędowej, przy końcu okresu eoceńskiego, skutkiem czego znaczna część sfałdowanego piaskowca karpackiego należy do eocenu i kredy. Przez warstwy piaskowca eoceńskiego i kredowego przebiły się wylewy wybuchowej skały cieszynitu, wywołując liczne zjawiska metamorfizmu. Ponieważ zaś parcie boczne, które wyniosło Karpaty, działało z południo - zachodu na północo - wschód, a powstające fałdy zastały na swych krańcach archaiczne granitowe utwory, jak Sudety i płyta Podolska, spąrły się przeto na tych przeszkodach, wyginając się natomiast swobodnie w środku w łuk i udzielając fałdującej siły warstwom dalej na północ leżącym. Parcie w kierunku północno-wschodnim wygięło też płytę Podolską ku dołowi, skutkiem czego powstała podłużna dolina, służąca za drogę dla wód Dniestru i Prutu (E. S u e s s „Das Antlitz der Erde”

t. I; „Słownik geograficzny” t. VIII Polska). Cały górotwór karpacki składa się z wielkiej liczby poszczególnych pasm, które łączą się ze sobą w ten sposób, że ogółem dzielimy K a r-atyna dwie grupy górskie, t. j. na achodnie i wschodnie, wykazujące zasadnicze różnice w budowie i siatce wodnej. Jeden tylko łańcuch, a mianowicie północny, piaskowcowy, jest obu tym grupom wspólny, wskutek czego związek pomiędzy niemi jest bardzo słaby, a granica silnie zaznaczona w górnem dorzeczu Sanu. Jest nią. mianowicie, zagłębienie dolin Strwiążu (dopływ Dniestru), Osławicy z Osławą (dopływ Sanu), przełęcz Łupkowska (685 m. nad p. m.) i dolina Latorczy (dopływ Badroga-Cisy). Granicę tę przyjął po raz pierwszy prof. Rehman w swojej systematyce Karpat, a opierając się na ukształtowaniu terrenu, rozkładzie siatki wodnej, fizyognomii gór i cechach morfologicznych, podzielił nadto Zachodnie Karpaty na pięć łańcuchów (złożonych znowu z odrębnych pasm), a Wschodnie Karpaty na cztery łańcuchy, odpowiadające ramionom nieregularnego czworoboku. R a-m i ę północne, galicyjsko-węgierskie, Wschodnich Karpat składa się wedle prof. Reh-mana z dwóch równoległych łańcuchów, a łańcuch zewnętrzny, t. j. północny zajmuje w grupie Wschodnich Karpat najpierw-sze miejsce pod względem rozmiarów, chociaż nie pod względem wysokości i postaci. Ogólnie oznaczany on bywa nazwą Karpat Lesistych i ciągnie się od Przełęczy Łupkowskiej aż do przełęczy Przysłopieckiej na granicy G-i, Marmaroszu i Bukowiny. Przełęcz ta, wzniesiona na 1 413 m. nad p. m., rozdziela dolinę rzeki Viso, wpadającej do Cisy, od doliny Złotej Bystrzycy, uchodzącej do Seretu. Łańcuch Lesistych Karpat biegnie prosto ku południowemu wschodowi, a odznacza się w całej swej długości stałym, jednolitym kierunkiem; północna jego strona obniża się ku nizinom nad górnym

Dniestrem, oddzielającym go od czarnomorskiej wyżyny, która jednak dalej na wschodzie podchodzi bezpośrednio ped same podnóże Lesistych Karpat. Pomimo wielkiej rozmaitości, zarówno w budowie jak i zewnętrznem ukształtowaniu Lesistych Karpat, pomimo wybitnych cech, wyróżniających ich pojedyńcze ogniwa, podział całego tego łańcucha na poszczególne części składowe przedstawia niemałe trudności. Im dalej ku poł.-wsch., tein wyżej piętrzą się one i tern silniej są ze sobą spojone. Najznaczniejszej wysokości dosięga Czar no ho-r a (Czarna góra) u źródeł Prutu i Cisy, bo 2 051 m. nad p. m. Wyraźną przerwę przedstawia na całej linii Karpat Lesistych jedynie wąwóz Jabłonicki, nazywany także Tatar-s ki m. Jest to głęboka szczelina, utworzona przez doliny Prutu i Czarnej Cisy, przecinającej w poprzek cały łańcuch tych Karpat, której część najwyższa wznosi się do 931 m. nad p. m. i przez którą prowadzi dawny gościniec z Kołomyi do Szygetu, łączący wschodnią G-ę z Marmaroszein. Szczelina ta dzieli Lesiste Karpaty na dwie części, t. j. na wschodnią, czyli pasmo Czarnej Hory, i chodnią, rozpadającą się znowu na Gorgany i Bieszczady, oddzielone mniej wyraźnie zaznaczonemi dolinami Wielkiej Agi (Nagy-Aga, dopływ Cisy). Zachodnie Karpaty różnią się od wschodnich układem silnie powikłanym i trudnym do zrozumienia. Liczba części składowych jest tutaj o wiele większa, pojedyńcze pasma biegną w różnych kierunkach, a wyśledzenie związku między niemi przedstawiało niemałe trudności, zwłaszcza że i geologiczne stosunki Karpat zachodnich więcej są urozmaicone, aniżeli wschodnich. Obecnie, zgodnie z prof. Reh-manem, dzielimy Zachodnie Karpaty na pięć łańcuchów, oddzielonych od siebie pięciu tekto-nieznemi liniami zagłębień. Pierwszy od północy łańcuch, obniżający się z tejże strony ku dolinom Morawy, górnej Odry, górnej Wisły i dolnego Sanu, składa się z Małych Karpat i Bielaw, a w G-i z Zachodnich Beskidów i Wschodnich Beskidów. Łańcuch drugi, oddzielony od poprzedniego dolinami dolnego Wagu, Warynki, Hrustynki, Czarnej Orawy, górnego Dunajca, dolnego Popradu i Toryski, składa się z Inowca, Wiaternych Hal ze Zdzia-rem, Małej Fatry z Orawską Magórą, z Oraw-sko-Łiptowskich Hal, z Tatr, Spiskiej Magóry z należącą po części do nich, a po części do Zachodnich Beskidów, grupą skał wapiennych, znanych pod nazwą Pienin i nakoniec z pasma zwanego B ranis ko. Trzeci, czwarty i piąty łańcuch Karpat Zachodnich, leżą już w całości poza granicami G-i, więc o nich nie wspominamy. Z pasm znajdujących się w G-i, Beskidy Zachodnie rozciągają się od Jabłonkowskiej przełęczy po tektoniczne zagłębienie Dunajca wraz z przełomem Popradu. Po północnej stronie ograniczają je w całej swej długości niziny nadwiślańskie. Oprócz tego wdarły się od północy głęboko we wnętrze tych Beskidów doliny Soły, Koszarawy, Skawy i Raby i rozcięły je na pięć szerokich, z głównym grzbietem spojonych, ramion. Pierwsze od zachodu zwie się R acz oh al skie, drugie Pilszczeńskie a trzecie Babiogórskie z Babią górą, najwyższym w całem tern paśmie wierzchołkiem (1 725 m. nad p. m.). Ramię czwarte zwie się Lubieńskie, a piąte Niedźwiedzkie. To ostatnie, zamknięte między Rabą a Dunajcem, jest ze wszystkich największem i rozpada się, dzięki podłużnym dolinom rzecznym, na trzy działy. Południowy z tych działów wciska się tępym klinem w kolano, jakie tworzy Dunajec między Czorsztynem a Krościenkiem, gdzie skalice, zajmujące jego brzeg, tworzą wspólnie ze skalicami Spiskiej Magóry słynne Pieniny, jedną z najpiękniejszych grup wapiennych w Karpatach. Pomiędzy wszystkiemi rzekami Zachodnich Beskidów jedna Soła z Koszarową posiada szeroką, pięknie rozwiniętą dolinę, o łagodnym spadku, z glebą urodzajną. Grunta na połogich pochyłościach, zamykających tę dolinę, mniej narażone na spłókanie przez wody deszczowe, przedstawiają tu jeszcze większą wartość, niż w innych częściach tych gór, wskutek czego cała ta okolica należy do najwięcej ożywionych i najprzyjemniejszych w Beskidach. Doliny Skawy, Raby i wszystkich ich dopływów są wązkie, mniej urodzajne, wystawione przytem na niszczące działanie fal rzecznych. Beskidy wschodnie po wschodniej stronie Du-najecko-Popradzkiego przełomu ulegają zrazu znacznemu rozszerzeniu. We wschodnim swym końcu przechodzi to pasmo bezpośrednio w Bieszczady, na północ zaś od Strwiąża obniża się łagodnie ku Lwowsko - Chyrowskiemu grzbietowi, rozdzielającemu dopływy Sanu od dopływów Dniestru. Północną stronę wschodnich Beskidów odwadniają dopływy Wisły: Biała, Wisłoka, Wisłok i San. Główny obszar tych gór rozpostarł się po północnej stronie ich głównego grzbietu, a wspomniane powyżej dopływy Wisły, rozbiegające się w kierunku promieni, rozcięły ten obszar na pięć silnie rozwiniętych ramion, nastręczając podstawę do jego naturalnego podziału. W budowie tego pasma, występuje ponadto jeszcze inna cecha, a mianowicie, że jego środkiem ciągnie się w całej jego długości zagłębienie, Jasielsko-Sanocka zapadłość, równoległa do jego osi, znana pod nazwą Sanockich Dołów. Wskutek takiej budowy rozróżniamy we Wschodnich Beskidach trzy podłużne działy, a mianowicie: dział p o ł u d n i o w y, czyli właściwe góry, dział środkowy, t. j. ową zapadłość, i dział północny czyli Tarnowsko-Przemyskie pogórze. Górski dział Wschodnich Beskidów przedstawia główny grzbiet całego pasma, a zarazem dział

wodny między dopływami Wisły i Badroga. Rozpoczyna się on na prawym brzegu Popradu potężnym, poprzecznym wałem, ograniczonym od wsch. strony doliną Kamienicy, uchodzącej na Sądeckiej kotlinie do Dunajca. Na wschód od źródeł Kamienicy w połaci Duklańskiej ulega już budowa górskiego działu Wschodnich Beskidów znacznej zmianie. Doliny rzeczne tracą swój wspólny kierunek, rozszerzają się i zapuszczają w tej postaci pod sam główny grzbiet gór, który znowu traci swą wysokość i wyrazistość. W przełęczy Duklańskiej, w samym prawie środku owej długości, spada on najniżej, bo do 502 m. Na wschód od tej przełęczy znajduje się przełęcz Węgliska, wysoka na 575 m. a na zachód jeszcze trzy inne przełęcze. Zapadłość Jasielsko-Sanocka posiada kierunek wyznaczony dolinami rzeki Ropy i górnego Sanu, między Sanokiem i Liskiem. Uchodzi ona za jedną z najpiękniejszych, nie-tylko w Karpatach, ale wogóle w G-i, i przedstawia nader miłą dla oka rozmaitość. Składają się na to obszerne zielone błonia, otoczone wzgórzami, zajętemi przez role uprą wne, a poprzerywane drobnemi gajami. Gleba tutejsza, zarówno na nizinach, jak i po wyniosłościach, słynie ze swej urodzajności i była z dawien dawna podstawą dobrobytu tutejszych mieszkańców. Przywiązanie do tej gleby pociągnęło za sobą jej większe rozdrobnienie, wskutek czego majątki ziemskie były tu wogóle mniejsze, ale za to obywatelstwo liczniejsze, stosunki towarzyskie bardziej ożywione, poziom umysłowy wyższy. Tędy też szedł cały ruch handlowy dawnej Rzeczypospolitej Polskiej z Węgrami, a wszystkie gościńce krzyżowały się na tym obszarze. Dało to powód do powstania licznych a zamożnych miast i miasteczek, na całej przestrzeni tej blizko 90 kim. długiej a do 18 kim. gdzieniegdzie szerokiej zapadłości, podczas gdy inne części Karpat przedstawiały dawniej bez wyjątku dzikie, nie-zaludnione i niedostępne obszary. W ostatniej dobie, gdy ruch handlowy poszedł innemi torami, a rolnictwo zaczęło podupadać, otwarło się dla tej części kraju nowe źródło bogactwa w obfitych kopalniach oleju skalnego.— Od ni zin Nadwiślańskich oddzielają zapadłość Jasiel-sko-Sanocką wyniosłości pogórza Tarnowsko-Przemyskiego, o których już wspominaliśmy, jako o dziale północnym Wschodnich Beskidów. Pogórze to rozciąga się od Dunajca po Strwiąż i przerżnięte jest w poprzek rzekami: Białą, Wisłoką, Wisłokiem i Sanem. Rzeki te rozcinają pogórze Tarnowsko-Przemyskie na pięć działów, a mianowicie: na dział Grybowski, Tarnowski, Rzeszowski, Jarosławski i Przemyski. Cały ów obszar kraju wypełniony jest połogie-mi, słabo pogiętemi wyniosłościami, które w zachodniej stronie nie wykazują żadnego wspólnego kierunku, we wschodniej zaś, na pogórzu

ES

O)

Pi æ

w i ź r ó-

Przemyskiem, układają się w podłużne wały, o kierunku od północnego zachodu ku południowemu wschodowi, a zatem równolegle do głównej osi Wschodnich Beskidów. Budowa tego podgórza odbiła się w kierunku przerzynających go rzek. Płyną one szerokiemi, pięknie rozwinię-temi dolinami, w których nietylko dna, pokryte żyznemi osadami rzecznemi, ale i ich boki, spuszczające się wogóle łagodnie ku wodzie, a pokryte loesem, są w całości zajęte pod uprawę. Tak samo jak górski dział Wschodnich Beskidów odznacza się i ich pogórze brakiem skał. Jedynie pod wsią Odrzykoniem, po prawym brzegu Wisłoka, na północ od Krasny, wydobyły-się na stokach Królewskiej Górki (541 m.) lite piaskowce na wierzch, w postaci stromych, malowniczych skał, ozdobionych ruinami t. zw. zamku O drzy ko ńskiego. Wał Beskidów, stano-nowiący linię graniczną od Węgier, w jednem tylko miejscu przekracza G-ę i sięga doliną Nowotarską aż po Tatry, najwyższy, najpiękniejszy i najwięcej wyróżniający się górotwór w całym systemie Karpat. Wznoszą się one na podstawie około 800 m. wysokiej, z czterech otaczających je dolin, a mianowicie Nowotarskiej nad Dunajcem, Spiskiej nad Popradem, Liptowskiej nad Wagiem i Orawskiej nad Orawą. W ten sposób, chociaż leżą w pośrodku Zachodnich Karpat, zamknięte jednak od północy i południa podłużnemi dolinami, nie łączą się z innemi górotworami karpackiemi. Tworzą one wyniosłe, z wierzchołkami, dochodzącemi do 2 600 m. nad p. m. (Gerlach, Łomnica, Krywań), silnie rozwinięte, odrębne pasmo górskie, biegnące w kierunku równoleżnika, a stromo spadające od północy ku dolinie Nowotarskiej. Zdaleka wyglądają Tatry, jak olbrzymia, skalista twierdza, z nagiemi wierzchołkami w kształcie wieżyc i iglic,wznoszącemi się ponad grzbiet wysoki, okryty poniżej płaszczem ciemnych borów. Obserwując Tatry z lotu ptaka, rozróżnić byśmy musieli przedewszystkiem główny grzbiet. Nie przedstawia on linii prostej, lecz biegnie zygzakiem, tworząc kilka mniejszych, lub większych skrętów, od niego zaś rozchodzą się na obie strony krótkie, poprzeczne żebra, naśladujące swą postacią główny grzbiet Tatr, gdyż biegną również po linii zygzakowatej. A szczególniej uderza to, że najwyższe szczyty, sięgające ponad granice wiecznych śniegów, nie należą do głównego grzbietu Tatr, lecz właśnie do tych poprzecznych żeber i skupiły się przeważnie w południowej stronie. Stopy turni wieńczą liczne jeziora górskie, produkt erozyi lodowców, zatamowane już to groblą morenową, już to progiem skalistym. Bogactwem tych jezior wyróżniają się Tatry przed wszystkiemi górami Środkowej Europy. Powabne ich zwierciadła, jak np. Morskiego Oka, otoczone w półkole skałami, podnoszą w dwójnasób wspaniałe zjawiska dzikiej, górskiej przyrody, zwłaszcza gdy

Encykl Powie. Quatr Ze«e. 184. T. XXIII

snop światła słonecznego ożywi krajobraz, obleje blaskiem i skał złomy, i szmaragdy tajemniczych, wodnych toni. Dotychczas naliczono w T a-trach 112 jezior, głównie we wschodniej części tego górotworu, a liczba ta znacznie-by jeszcze wzrosła, gdybyśmy dodali do niej zani-kłe jeziora, które albo uległy zupełnemu osuszeniu, albo też zamieniły się w moczary i torfowiska. Pod względem obfitości wód płynących, niema w całym systemie Karpat ani jednego pasma, któreby mogło iść w porównanie z Tatrami. Potoki południowej strony dają trzynaście strumieni, potoki zaś północne pięć strumieni, z których trzy: Białka, Biały i Czarny Dunajec łączą się w Dunajcu, dwa zaś inne: Orawica i Studeny wpadają do Orawy. Uderzającą jest też rzeczą, że Tatry nie tworzą, podobnie jak Zachodnie Karpaty, granicy hydrograficznej, ale, przeciwnie, przecięte są wpoprzek przez wielki dział wodny europejski, oddziela-lający dopływy Bałtyku od dopływów morza Czarnego.— Górnictwo nie rozwinęło s i ę nigdy w Tatrach na większe rozmiary, Tatry bowiem, jak i same Karpaty, nie obfitują w skarby mineralne. Posiadają tylko niewielką ilość rudy żelaznej, niezbyt zresztą wydajnej, dającej, co najwyżej, 40% czystego żelaza. W przedgór ach natomiast K a r p at, na całym ob w o zie piaskowcowej for-macyi, zarówno po zewnętrznej, jak i po wewnętrznej stronie Karpat występują iły solonośne i pokłady gipsu. Powstanie tych pokładów solnych tłómaczy prof. Rehman odmiennie od Baera, wykazując, że baseny, w których są one złożone na Podkarpaciu, powstały, nie skutkiem parowania zatok morskich, połączonych z morzem wązką i płytką cieśniną, ale, przeciwnie, przedstawiają najgłębszą część morza mioceńskiego, które dało początek karpackim pokładom soli. Po cofnięciu się tego morza, musiały pozostać w najgłębszych miejscach jeziora bezodpływowe i te jeziora właśnie, a nie zatoki, dały początek pokładom soli, parując silnie wobec stepowego naówczas klimatu. — Pokłady soli kamiennej, iłów solono ś-nyc h, lub innych skał, zawierających w sobie pewną ilość chlorku sodu, ciągną się w Galicyi w utworze mioceńskim wzdłuż stóp forinacyi karpackiej i zajmują na zachodzie przestrzeń niezbyt dużą między Wieliczką a Krakowe m, rozszerzają się następnie ku wschodowi i zwężają znowu ku południu. Czystą sól kamienną wydobywają w zach. G-i, w Wieliczce i Bochni. We wschodniej G-i czysta sól kamienna znajduje się w Stebniku i K o s s o w i e, a pokład soli stebnickiej dorównywa rozległością wielickiemu. P adto posiada G. w rz szło 150 m j sco- w ościach 5 8 0 z deł solnych. Najwięcej ich jestwewscho-dniej połaci kraju, począwszy od doliny

64

Sanu, gdzie też znajdują się wszystkie warzel- i cerezynę. Wykaz urzędowy produkeyi nafty nie (Lacko, Drohobycz, Stebnik, Bolechów, Doli- ¹ i wosku ziemnego w G-i podaje za r. 1895 nana, Kałusz, Delatyn, Łanczyn, Kossów). W latach od r. 1886 — 1895 produkowano rocznie przeciętnie w G-i 396 527 metrycznych cetna-rów soli kamiennej, a 474 013 metryczn. centn. warzonki, nadto zaś 417 753 m. centn. soli dla innych przetworów chemicznych — razem w łącznej wartości 16 312 038 koron waluty austr. („Rocznik Statystyki G-i wydany przez kraj. Ir'vro stat. pod kierunkiem d-ra Rutowskie-go. Rok Y-ty za lata 1894 — 1897”). Oprócz pokładów czystej soli znajdują się w Karpatach i liczne źródła solankowe, obfitujące w znaczne zasoby kwasu węglowego i związki jodowe, tudzież bromowe, którym zawdzięczają swe lecznicze własności. K a i n i t (sól potasowa), pojawiający się zwykle w tych miejscach, gdzie występuje sól kuchenna, znajduje się w G-i w Kałuszu. Obok soli najcenniejszym tworem przedgórzy karpackich i to specyalnie już galicyjskich są: olej skalny i wosk ziemny (ozokeryt). W Karpatach znajduje się olej skalny po obu stronach tych gór, jedynie jednak w G-i i na Wołoszczyźnie występuje w takiej ilości, jaka potrzebną jest na opłacenie kosztów jego wydobywania i przeróbki.

stępujące liczby: przedsiębiorstw było 167, które wydobyły oleju ziemnego 2 076 155 metrycznych cetnarów, wartości 9 613 430 koron, a wosku 70 036 metr. cetnarów, przedstawiających wartość 3 879 618 koron w. austr. Asfalt, używany na chodniki i do wyrabiania ogniotrwałej tektury, znajduje się w G-i w Kosmaczu. Miejscowości posiadające olej zawierają prawie zawsze i wielkie ilości gazów ziemnych, które z jednej strony utrudniają robotę we wnętrzu ziemi, skąd inąd jednak mogą być pożyteczne, dając się zużytkować jako materyał świetlny. Przykład pod tym względem wyszedł z Ameryki, w G-i zaś pierwsze próby oświetlania gazem ziemnym znajdujemy w kopalniach w Bóbrce, w Słobodzie Rungur-skiej i kilku jeszcze miejscowościach. W ślad za przemysłem naftowym nastąpiło i niemałe ożywienie się okolic podkarpackich, poprawienie środków kommunikacyjnych, łączących poszczególne części podgórza z sobą i z nizinami na północ leżącemi. Obszar tych wązkich podgórskich nizin rozdzielić można w G-i: 1) na kotlinę Oświęcimską i Krakowsko - Sandomierską czyli nizinę Nadwiślańską; 2) nizinę Nad-bużańską wraz z niziną S t y r u i 3) kotlinę górnego Dniestru, czyli nizinę Naddnie-s t r z a ń s k ą. Wytykają one pod przyrodniczym względem granicę świata górskiego i przejście od niego do innych utworów orograficznych, a mianowicie do Szląsko-Polskiej i Czarnomorskiej wyżyny. Pokryte diluwialnemi piaskami, głazami erratycznemi i torfowiskami, nie posiadają (z wyjątkiem łąkowych i bagnistych rud żelaznych) skarbów mineralnych; pod diluwialnemi jednak osadami tych nizin znajdują się utwory trzeciorzędowego okresu formacyi mioceńskiej, zasobne już w pokłady gipsu, siarki i soli. Pierwsza z tych nizin, t. j. Nad w i -ś 1 a ń s k a, rozciąga się od zachodniej g r a-n i c y G-i, od szląskiego pogranicza, po Sandomierz, między podgórzami Beskidów a grzbietem Krakowskiej Jury w kształcie trójkąta 364.12 km. długiego. Około Krakowa przechodzą jurajskie wapienie wyżyny krakowskiej na południowy brzeg Wisły. Tworzą one tu znaczne wyniosłości, przypierające do odrośli karpackich, skutkiem czego dolina Wisły zwęża się między Tyńcem a Krakowem i przybiera charakter przełomu erozyjnego, który rozdziela nizinę Nadwiślańską na. dwa jakby samodzielne obszary, t. j. na kotlinę Oświęcimską i Krakowsko-Sandomierską. W miarę oddalania się Wisły od gór ku północy, rozszerza się nizina Nadwiślańska i sięga aż po Roztocz

Przywiązany wyłącznie do formacyi karpackiego piaskowca, znajduje się w G-i w różnych poziomach, zarówno w skałach formacyi kredowej, jak i w trzeciorzędnych, starszych, tudzież młodszych. O istnieniu oleju skalnego wiedziano od dawna, ale nie zwracano na niego uwagi, dopiero z G-i wyszedł pierwszy pomysł użycia go jako materyału świetlnego. Tu powstały na początku drugiej połowy XIX stulecia pierwsze rafinerye ropy aptekarza Łukaszewicza i tu jest kolebka tego przemysłu. Pod tym też względem wyprzedziła G. zarówno Kaukaz, jak i Amerykę. Obecnie produkcya oleju skalnego obejmuje w G-i następujące obwody: Sandecki, Gorlicki, Jasielski, Sanocki, Samborski, Drohobycki,

Stryjski, Stanisławowski i Kołomyjski. W r.

1895 ilość szybów czynnych dochodziła liczby 1 374 na przestrzeni 69 gmin. („Rocznik Statystyki G-i za lata 1894—1897”). Studnie galicyjskie, w których od r. 1885 zaprowadzono kanadyjskie wiercenie, nie dają wprawdzie od razu tyle, co amerykańskie, ale zato wydajność ich trwa wogóle dłużej. W ścisłym związku z olejeni skalnym pozostaje w G-i i produkcya kilku innych ciał bitumicznych lotnych, a zwłaszcza stałych, jak asfalt, tudzież ozokeryt, czyli wosk ziemny. Ogniskiem tej ostatniej produkeyi jest głównie Borysław, a siedzibą wyłącznie pokłady solonośnej formacyi, utworu o wiele młodszego od ropodajnych piaskowców karpackich. Obok wosku znajduje się Lwowsko • Tomaszewską, tudzież pagórkowatą w tych pokładach i olej skalny, tudzież sól ka- krainę Lwowsko-chyrowskiego grzbietu. Na tym mieuna. Wosk ziemny ma liczne zastosowanie obszarze wznoszą się na niej, jako jedyne uroz-w przemyśle, zwłaszcza przerobiony na parafinę maicenie, łagodne pagórki, których nieregularne rozmieszczenie nadaje całości charakter more- ! pływów Strwiąża (Dniestru) i podchodzącego wą-nowej krainy. Pochyla się ona od południowych stoków przedgórzy ku północy i przyjmuje wszystkie podgórskie dopływy Wisły, spływające ku niej od południa. Posiadając grunt przeważnie piaszczysty lub moczarzysty, wymaga starannej uprawy, z wyjątkiem żyznych, pszenicodajnych namułów nadrzecznych. Obszary mokre służą jako łąki, piaszczyste zaś wydmy porastają lasy sosnowe. Druga nizina G-i,

zkim językiem pod górę Radycz (524 m.) na brzegu karpackim (pomiędzy Chyrowem a Do-bromilem). Pagórki tego grzbietu, poprzerzyna-ne dolinami licznych rzek i potoków, przechodzą na północny zachód nieznacznie w równinę Sanu i gubią się w okolicach Medyki, od południa natomiast odgraniczają się wyraźnie* od doliny Dniestru i dopływów jego. Na północnym zachodzie łączy się znów galicyjska

N a d b u ż a ń s k a, z niziną S t y r u, również wyżyna Podola z wyżyną Lubelską za

trójkątna, rozwinęła się jako część niżu Sarmackiego pomiędzy wschodniemi stokami Roztoczy a północnemi Gołogór i Woroniaków i pochyla się nieznacznie ku północy, w dorzeczu zaś Styru ku pn. wschodowi. Piaszczysta i błotnista, u aj niższą jest w dolinie Bugu, charakterystyczną zaś jej cechę stanowią liczne stawy.

Obwód pagórkowaty tej niziny, przypierający do wzgórzy wołyńskich na

Bełza i Sokala, zwany bywa pospolicie galicyjskim Wołyniem. Pod względem geologicznym nizina ta stanowi część płaskowyżu Podolskiego, zapadłego z powodu gwałtownej denudacyi. Trzecia z nizin w G-i to Naddnie-strzańska. Błotnista i łąkowa, ciągnie się ona od Koniuszek aż po Niźniów na 227.58 km. długości Od południa zamyka ją podgórze Lesistych Karpat, od zachodu pagórkowaty grzbiet Lwowsko-Chyrowski, od północy zaś opada ku niej wyżyna Podolska. Nizina ta zwęża się p o u i ż e j Żórawna, a pod Niźniowem tworzy wązki wyłom, rozdzielający wyżynę P o k u-cką od Podolskiej. Obie te wyżyny należą do południowego pasma wyżyn, przecinających niż Sarmacki, t. j. Czarnomorskich, zwanych także wyżynami w s c h o-dnio-europejskiemi, lub niewłaściwie: wałem Uralsko-Karpackim. Mniejsza z tych dwóch wyżyn,v a mianowicie Poku-cka, na prawym brzegu Dniestru, poczyna się stromym brzegiem, zwanym Wołczy-niecką górą (232 m.) nad Bystrzycą i łęgiem Jezupolskim. Ciągnie się ona ku południowemu wschodowi, przechodząc następnie w Bukowinę i Besarabię. Z podgórzem karpackie m styka się Pokucie w linii działu wodnego między Bystrzycą a górnym Prutem. Przez żyzną tę krainę przepływa właśnie Prut i ku niemu pochyla się łagodnie Pokucie z płn. na pd.

Znacznie większa część tego samego płaskowyżu, leżąca na prawym brzegu Dniestru, nosi nazwę wyżyny Podolskiej. Rzeka Z b r u c z, dopływ Dniestru, dzieli ją znowu na dwie części, nieco odmienne od siebie, a mianowicie: na galicyjskie Podole i część wschodnią, należącą do państwa Rossyjskiego. Galicyjska część wyżyny Podolskiej łączy się na południowym zachodzie z Karpatami, za pomocą Lwowsko - Chÿrowskiego g r z b i e- ¹ w a j ą w północnej stronie dwie doliny, a mia-tu, rozdzielającego dopływy Sanu (Wisły) od do- \ nowicie Złoczowska i dolina Górno-

pomocą szeregu wzgórzy lesistych, zw. Roztoczą Lwowsko-Tomaszowską Jest to wązki pas wyżynowy, urozmaicony odosobnio-nemi garbami, pokrajany przez erozyę, z łagodnym stokiem zachodnim, a bardziej stromym od wschodu. Zaczyna się on we Lwowie (w pn. zach. stronie miasta) górą Kortumó wką (380 m.), a tworząc dział wodny między dopły-pograniczu G-i od wami Bugu i Sanu, ciągnie się w kierunku północno-zachodnim w równej niemal odległości od obu rzek, od Magierowa począwszy, pod Tomaszowem przekracza granicę Król. Polskiego. Nazwa jego oznacza, że wytryskujące tu liczne potoki staczają się w różnych kierunkach. .W niektórych miejscach, jak w P o t y 1 i c z u i Gliń-s k u, dostarcza Roztocz wybornej gliny, nadającej się do wyrobu kafli, dachówek i garnków. W obu tych miejscowościach znajduje się także węgiel brunatny. W Bruśnie są bogate kamieniołomy. Za granicę Podola galicyjskiego przyjmuje się zwykle linię w kierunku pn.-wsch. od Lwowa do Brodów. Na tej granicy północnej powstały na krawędzi Podola i niziny Nadbużańskiej nizkie pasma górskie, jak: a) Gołogó r y, ciągnące się od Lwowa aż po wieś Lackie małe (10 km. na zach. od Złoczowa) i b) Woroniaki, ciągnące się w kierunku bardziej północnym od Złoczowa (właściwie Lacek) do wyżyny Wołyńskiej. Są to góry erozyjne, po części stołowe, utworzone przez pokrajanie wyniosłej wyżyny (400— 450 m.) głębokiemi debrami (jarami) płynących wód. Poczynają się one we wschodniej stronie Lwowa Wysokim Zamkiem (398 m.), a ciągnąc się następnie działami W i n n i c ki e m i (zalesione i poprzerywane głębokiemi jarami wzgórza) zarysowują się stromo w Czarto wskiej Skale, na północ zaś od Bobrki załamują się pod kątem prawie prostym i przybierają kierunek pn.-wschodni. Na całej przestrzeni stanowią dział wodny między dorzeczem Bugu i Styrii, z jednej, a dorzeczem Dniestru, z drugiej strony. Ku północy opadają stromo na sąsiednie doliny, ku południu zaś spływają łagodnie i nieznacznie ze wzgórzami wyżyny podolskiej. W pagórkach tych spotykamy również ślady węgla brunatnego (Podhorce, Złoczów). Związek całego pasma p r z e r y-

N a d b u ż a ii s k a. Wciskają się one w głąb wyniosłości podolskiej, która i na swoim wschodnim krańcu posiada niedługie, ale bardzo malownicze, pasmo górskie Miodoborów, zwanych przez lud miejscowy T o u t r a m i. Występują one nad jarem rzeczki Gniłej, między Seretem a Zbruczem, blizko granicy rossyjskiej i przechodzą następnie na lewy brzeg Zbrucza.

nu odpowiada zupełnie prostej budowie tekto-niczno-geologicznej Podola i związanych z niem wyżyn, należących do składu Czarnomorskiej wyżyny w G-i. Znajdujemy tu szereg warstw poziomych wszystkich prawie formacyj, od najstarszych na spodzie (granity i gnejsy) aż do warstwy diluwialnej i alluwialnej najnowszego okresu, na powierzchni. Brak niektórych porządkowych numerów formacyi tłó-maczą geologowie w ten sposób, że albo nie mogły się one całkiem osadzić w czasie lądowych okresów, albo też zostały usunięte później przez denudacyę. W związku z gipsami trzeciorzędowej formacyi na Podolu, występującemi na jaw zwłaszcza w wyłomach Dniestru i uchodzących do niego rzek, pozostają i źródła siar-czane na zachód od Lwowa (rozkład wobec ciał organicznych). Młodsze formacye okresu trzeciorzędnego obfitują w pokłady węgla brunatnego (Podhorce, Złoczów, Czortków, a na Pokucia: Nowosielica, Dżurów, Myszyn). W roku 1891) wydobyto ogółem w G-i węgla brunatnego 496 890 metr. cetn. („Oesterreichi-sches Statist. Handbuch herausgegeben v. d K. K. statist. Central-Commission XVI r. 1897”

Okolice Miodoborów, zwłaszcza na przestrzeni między Krasnem a Kręciłowem, słyną z piękności („Szwajcarya podolska”). Poza tem powierzchnia Podola jest zupełnie rówua i przedstawiałaby płaszczyznę wyniosłą a falistą jak ' morze, pochyloną od pn. ku południu, gdyby nie było tu rzeźbiarskiego czynnika wód płynących, które wyżłobiły sobie w gładkim poziomie wyżyny głębokie jary, ze stromemi często zboczami, nakształt kanionów kalifornijskich. Poczynają się w północnej części tej krainy, stąd bowiem wypływają wszystkie jej rzeki. Płytkie zrazu i szerokie jary, wrzynają się zabiegiem rzek coraz głębiej, jeżąc się stromemi skałami ścian, jakoby górami, np. koło Trę-b o w 1 i, Buczacza, Czerwonogrodu lub Zaleszczyk.

Wiedeń 1898). Wśród wielkiej ilości kamieniołomów podolskich na szczególniejszą uwagę zasługują trębowelskie, dostarczające płyt na trotoary, posadzki i t. d. Z łomów doskonałego gipsu słyną: Szczerzec, Chodorów, Strzeliska i inne miejscowości. Alabaster znajduje się w Brzozdoweach, Mielnicy, Skalacie i Horo-deńce. Żyzny loess górnych warstw Podola uczynił z niego krainę nader urodzajną, typowo rolniczą. Jedynie lasów brak w tej krainie „mlekiem i miodem płynącej”, tak, że lud musi palić słomą i nawozem, a zamiast płotów opasuje zagrody nasypami z ziemi.—Podobnie jak połać podolska wyżyn czarnomorskich we Wschodniej G i, tak też i wzgórzysta dzielnica w północno-zachodnim zakątku G-i, głównie na lewym brzegu Wisły, tworzy odrębną, od Karpat odciętą całość, zarówno pod względem kształtu powierzchni, jak i budowy swej geologicznej. Należy ona do związku Szląsko-Polskich wyżyn i stanowi odnóża wyżyny Tarnowickiej na Szląsku pruskim, tudzież Olkuskiej w król. Polskiem. Są to pagórki i wzgórza zaledwie do 500 m. nad p. m. wzniesione, ale uiezwykle malownicze i urocze. Liczne rzeczki i strumyki, sączące się bystro po zboczach urwistych, głębokie a wązkie, nakształt szczelin górskich, jary, nakoniec poszczerbione i sterczące szeregiem, na tle ciemnych borów, białe skały Krakowskiej jury, które pod wpływem wód atmosferycznych przybrały różne, w niejednem miejscu niezwykłe i dziwaczne kształty, składają się na całość bardzo urozmaiconą i nad wyraz po-

Wązkięh tych wąwozów nie dostrzega się na równinie i trzeba dopiero stanąć na samej krawędzi takiego jaru, by nagle znaleźć się przed krajobrazem prawie górskim, który, w przeciwieństwie do nieprzejrzanych równin, nastręcza zdumionemu oku nagie lub zielenią poszyte urwiska skalnych złomów, z wijącą się na ich dnie srebrną nicią płynącej wody. Na grzbietach równin znajdują się jeszcze lej ko wate kotliny (werteby), w których dnach otwierają się czasami czeluście, prowadzące do podziemnych, rozmaitych rozmiarów pieczar (np. pieczary w Bilczu między Seretem a Zbruczem).

Powstały one przez podziemne działanie wody na gipsowe warstwy trzeciorzędowej formacyi Podola, zapadanie się zaś sklepień tych pieczar wywołało znów owe lejkowate, podobne do zagłębień Krasu, werteby. Są one albo napełnione wodą, albo też suche, z właściwą fauną ślimaczą; niekiedy sterczą na nich skały gipsowe.

Ponadto posiada wyżyna podolska liczne mogiły i zwaliska z a m k ów, leżąc bowiem na przejściu do stepów Czarnomorskich, wystawiona była na liczne napady nieprzyjacielskich hord i często bywała polem krwawych walk. Powierzchnia jej tem jest równiejsza, im dalej posuwamy się na wschód, a przeciętne wzniesienie waha się między wysokością J20 do 40 0 metr. nad p. m. Najniższy jej punkt stanowi dolina Dniestru na granicy rossyjskiej (107 m.) najwyższe zaś wzgórze Kaniuli w Gołogórach (477 m. nad p. m.). Południowo-zachodnią, bardziej pagórkowatą, część Podola galicyjskiego, między Wereszycą a Złotą Lipą z o w i ą Opole m, I wabną. Najdalsze poł.-wschodnie kończyny te-a pas kraju po obu brzegach Dniestru P o b e- | go pogórza leżą już w samym Krakowie, tuż leżem, albo Nistrowiem. Plastyka terre- nad Wisłą (Wawel 230 m., Skałka). Mała część

is S3

pogorza, zwana Krzemionkami, przerzuca się na prawy brzeg Wisły, naprzeciw Krakowa i podchodzi do krainy podkarpackiej. Okolice Krakowa, położonego w punkcie zetknięcia się trzech form powierzchni, t. j. wyżyny Szląsko-Polskiej, niziny Wisły oraz krainy Podkarpackiej, słyną z ży nej gleby i m a-lowniczości („Błonia , góra św. Bronisławy z kopcem Kościuszki 383 m., mogiła Krakusa na grzbiecie Krzemionek, Bielany 326 m. Panieńskie Skały, mogiła Wandy itd.). W związku z przeważnie wapiennemi skałami Krakowskiej wyżyny są też i liczne jaskinie, wypłukane przez podziemne wody; wiele z nich znanych jest z podań i dziejów, jak Smocza Jama na Wawelu, Grota Twardowskiego na Krzemionkach, lub groty w dolinie Ojcowa, leżące już po za granicą G-i, w Królestwie Polskiem. Całe pogórze składa się z różnorodnych skał, od pokładów formacyi dewońskiej okresu paleozoicz-nego aż do formacyi kredowej okresu mezozoicz-nego. Spodnią warstwę tych pokładów tworzą czarne wapienie dewońskie, występujące na jaw w łomach czarnego marmuru w Dębniku pod Krzeszowicami. Warstwę tę pokrywają wapienie węglowe wraz z pokładami węgla, a dalej pstry piaskowiec, wapień muszlowy i dolomitowy, zasobny w rudy galmanu i żelaza, wreszcie utwory formacyi jurajskiej i kredowej. Przez te pokłady przebijają się w kilku miejscach plutoniczne skały porfirowe (używane na szosy i bruki) jak r.p, w Alweruii, Tęczynie. Krzeszowicach i t. d. Pogórze Krakowskie nietylko nęci oko podróżnika, ale także cenne jest dla bogactwa świata kopalnego. Większa część tych kopalin leży wprawdzie poza granicami G-i, ale i galicyjska część pogórza Krakowskiego ma w nich pewien udział. I tak pokłady węgla kamiennego zajmują w G-i powiat Chrzanowski aż po Krzeszowice i Tęczynek na wscli. a po Żarki i Grójec na poł. (Jaworzno, Niedzielisko, Siersza, Dąbrowa, Trzebinia i t. d.). Wydobyto z nich w 1896 r. 7 725 313 metr. centnarów. W tryasowej formacyi wyżyny krakowskiej, w której spoczywają pokłady rudy żelaz-n e j (produkcya żelaza w całej G-i wynosi w 1896 r. 103 m. centnar.) znajduje się i g a 1-m a n czerwony, tudzież biały. Kopalnie tych galmanów, wydających 45—60°/₀ czystego cynku, znajdują się również w pow. Chrzanowskim (Chrzanów, Długoszyn, Babin, Niedzielisko, Trzebinia, Trzebinka itd.). W pokładach galmanu czerwonego spotyka się często węglan ołowiany (Roździu, Kęty). Na te r u d y ołowiu, bardzo wydajne i zasobne w pewien procent srebra, zwrócono uwagę dopiero w ostatnich kilkunastu latach. W 1896 r. produkcya ołowiu w G-i wydała 32 530 metr. cent. rudy, produkcya zaś cynku 78 661 m. cent. Obfite są również kopalnie siarki w Swoszowicach. Glinki ognio

trwałej dostarcza znowu pow. Chrzanowski (Poręba, Mirów i t. d.), zasobny nadto w łomy marmuru i porfir u. W Krzemionkach na Podgórzu liczne są p i e c e wapienne i łomy najlepszego gipsu. Kamieniołomy, dostarczające kamieni ciosowych do budowli, kamieni młyńskich i przydatnych do robót kamieniarskich, znajdują się w wielkiej obfitości zarówno na Podgórzu Krakowskiem, jak i w całej G-i.— 3) Stosunki hydrograficzne, wody płynące i stojące, źródła mineralne. Wody G-i rozdziela linia działu wodnego na dwa stoki, t. j. bałtycki i czarnomorski. W ody stoku bałtyckiego przez Wisłę i jej dopływy uchodzą do morza Bałtyckiego, a stoku czarnomorskiego przez Dniestr i jego dopływy, przez Styr i Prut do morza Czarnego. Dział wodny między te-mi dwoma zlewiskami morskiemi stanowi część wielkiego europejskiego działu wód. Przechodzi on w Zachodniej G-i przez Karpaty i biegnie naprzód głównym grzbietem Beskidów Zachodnich aż poza Babią Górę, mianowicie po Żeleźnicę (913 m.—szczyt nad wsią Piekielnikiem) na granicy Orawy i powiatu Nowotarskiego. Stąd skręca linia działu wodnego nagle ku południu i spuszcza się na dół, a przeciąwszy wpoprzek dolinę Nowotarską, wdziera się na Wołowiec w Tatrach (2 062 m.), od którego biegnie na wscli. po głównym ich grzbiecie aż po Czubrynę (2 435 m.) nad Mor-skietn Okiem; z tej spuszcza się znowu na poł. przez Furkotę (2 437 m.) i Solisko (2 314 m.) na Spisko-Liptowską zapadłość, którą przebywszy, wznosi się na jej południowy brzeg, rozdzielający dopływy Popradu od źródeł Hornadu, i trzyma się tego brzegu aż do kolana Popradu w Le-luchowie, gdzie znowu powraca do głównego grzbietu Beskidów, którym bieży aż do źródeł Sanu (Użok 889 m ). Odtąd zawraca ów dział nagle ku północy, przenosi się na drugorzędne wyniosłości Karpat, rozdzielające dopływy Sanu od dopływów Dniestru, i dochodzi w tym kierunku do góry Radycz (524 m.), pomiędzy Chyro w e m a D o b r o m i 1 e m, gdzie opuszcza brzeg Karpat i przechodzi na grzbiet Lwowsko-chyrowski, należący już do płaskowyżu Podolskiego. Grzbietem tym ciągnie się dział w kierunku pn.-wschodnim aż do Gródka; stąd zwraca się ku północy aż po Magierów, a okrążywszy Janów i Żorniska, biegnie od Lwowa zygzakowato od Czartowskiej Skały w kierunku południowo-wschodnim ponad Siechów, Dawidów, Monasterz, Wodniki, Chom na północ od Bobrki. Następnie przybiera kierunek przeważnie wschodni i ciągnie się grzbietem G o ł o g ó r przez Kamulę, Łysą romanowską na Łahodów, stąd zaś, ponad gościńcem lwowsko-złoczowskim, aż po wieś Lackie. W tern miejscu przybiera kierunek południowo - wschodni i ciągnie się Woroniakami ponad doliną Złoczow-ską aż po Płuchów. Od tej wsi, położonej na krańcu Woroniaków i pd.- wschodu, kończynie doliny Zloczowskiej, okrąża omawiany dział dolinę źródlisk Bugu od wschodu i zwraca się na północ, na Kruchów, a następnie na pn.-zach. przez Werchobuż i Podhorce. Tu schodzą się trzy dorzecza, a mianowicie: Wisły, Dniepru i Dniestru, jest to więc bardzo ważny punkt europejskiego działu wód, który też odtąd spuszcza się w niziny i wije się ku północy na Nieznanów, pomiędzy najrozmaiciej poplątanemi dopływami Bugu i Styru, opuszczając nakoniec granice G-i. Charakterystyczna cecha G-i, jako krainy przejściowej z Europy Środkowej do Wschodniej, przejawia się nietylko w tem, że dział wodny schodzi tu z gór na równinę, ale co więcej i przez to, że gdy zachodnia jej połać posiada wody tylko jednego stoku, tak jak i nizina Zachodniej Europy, to Wschodnia G. ma już rzeki podwójnego stoku, podobnie jak niz. Wschodniej Europy. Stok bałtycki jest bardziej rozległy, obficiej nawodniony i ma więcej, tudzież większe rzeki, aniżeli stok czarnomorski. Wszystkie wody pierwszego z tych stoków zlewają się do Wisły, a z nią do Bałtyku, cały więc ten stok należy do porzecza Wisły. Rzeka ta w y p ł y-w a na Szląsku Austryackim z zachodniego stoku góry Baraniej, w Beskidach Zachodnich na pil. od miejsca, w którem zbiegają się granice G-i, Węgier i Szląska. Zrazu płynie ku pn. Szląskiem Austr. następnie ku pn.-wschod., tworząc granicę G-i od Szląska Pruskiego, poczem, mając już kierunek wyłącznie wschodni, wkracza obu brzegami w G-ę do-kotliny Oświęcimskiej. Przerżnąwszy się przez Polską jurę pod Tyńcem i Krakowem (Krzemionki i Sikornik), wchodzi Wisła poniżej Krakowa na kotlinę Kra-kowsko-Sandomierską, którą przepływa w kierunku pn.-wsch. na granicy G-i i Król. Polskiego, aż wreszcie po przyjęciu Sanu zwraca się ku północy i opuszcza pod Zawichostem G-ę, wstępując na wyżynę Lubelską. Długość Wisły w G-i wynosi 257 kim. Od Krakowa krążą po Wiśle małe parowe e, nadto odbywa się żegluga na tej rzece i znaczniejszych jej dopływach na łodziach, tratwach, szkutach i galarach, służących do spławiania drzewa, węgla, kamieni, wapna, soli i t. d. Urzędowe wykazy podają, iż w latach od 1886— 1895 przepłynęło przy urzędach tudzież ekspozyturach cłowych na Wiśle i jej dopływach, w dół rzek przeciętnie od r. 1886 —1890 rocznie 3 590, a od r. 1891—1895 rocznie 5 399 tratew, galarów i t. p., na których przewieziono towarów przeciętnie w ciągu jednego roku w pierw-szem pięcioleciu 1 422 005, a w drugiem (1891 —1895) 1 907 804 centnarów metrycznych. („Oest-Stat. Handbuch” r. 1897). Jako arterya kommunikacyjna posiada Wisła wogóle ważne znaczenie handlowe. Dopływy Wisły w G-i z lewego, t. j. północnego brzegu, są to małe rzeki z pogórza Krakowskiego, a mianowicie: Czarna Przemsza, Checliło, Płaska Rutka, Kwaczałka, Regulka, Rudno, Lacha czyli Zalaska, Rudawa, Prądnik, Dłubnia i Wolica, czyli Kościelnicki potok. Z prawego brzegu, tj. południowego przyjmuje Wisła w G-i przeważnie znaczniejsze dopływy, tj. następujące rzeki: Białą, Sołę, Włosienicę, Stronik, Skawę, Brodawkę, Sosnowicki potok, Skawinkę, Wilgę, Drwinę, Srawę, Podłę-ski potok, Drwinkę, Rabę, Gróbkę, Uszwicę, Błonicę, Dunajec, Breń, Wisłokę, Babułówkę, Dąbrowę z Łęgiem, San, wreszcie Bug, który należy do G i tylko w górnym swym biegu. Dopływy z prawego brzegu, uderzając z wielką siłą o koryto Wisły, nadają jej kierunek pn.-wsch., same zaś mają przeważnie kierunek północny i stają się coraz większemi ku wschodowi, t. j. w miarę jak się powiększa obszar między Karpatami skręcającemi na południe, a Wisłą, zbaczającą na północ. Ogółem biorąc, rozróżniamy wśród dopływów Wisły: rzeki górskie, podgórskie i nizinne. Do górskich należą: Biała, Soła, Skawa, Raba, Dunajec z Popradem i Białą, Wisłoka z Ropą i Jasiołką, San z Wisłokiem i Wiarem, a więc tylko dopływy z prawego brzegu. Biorą one przeważnie swój początek w Beskidach Zachodnich i Wschodnich, a jedynie Dunajec z Popradem w Tatrach, P o-p r a d zaś tem się jeszcze wyróżnia, iż jest wyjątkową rzeką stoku bałtyckiego o źródłach po południowej stronie Tatr i jedy-ną rzeką węgierską, nie uchodzącą do Dunaju. Wszystkie powyżej wymienione górskie dopływy Wisły odznaczają się bardzo nierównym stanem wód i płyną w górnym swym biegu nagłym spadkiem poprzecznemi dolinami, łożyskiem ka-mienistem, zawalonem odtokiem skał. W miarę spływania na niższe tarasy koryta ich rozszerzają się i stają się niestałemi, płytkiemi, krętemi a na nizinach niosą ich wody piasek lub narnuł, który osadzają w łożysku Wisły, wpływając tem samem na tworzenie się mielizn i ostrowów. Wskutek tego też łożysko Wisły jest dosyć zmienne, zwłaszcza, że w czasie tajania śniegów lub po wielkich deszczach dopływy górskie sprowadzają do Wisły nadmierną ilość wód, co znowu wywołuje straszliwe wylewy, zazwyczaj trzy razy do roku. Pod wpływem ich Wisła opuszcza czasem w niektórych miejscach dawne koryto i żłobi nowe wśród pól i łąk; ślady dawnych koryt, widoczne wszędzie, znane są jako tak zwane W i ś 1 i s k a. Drugą kate-goryę dopływów Wisły stanowią rzeki podgórskie, a do nich należą z prawego brzegu: Ska-winka i Wilga, z lewego zaś rzeki, wytryskują-ce poza granicami G-i na wyżynie Krakowskiej. I one mają spadek znaczny tudzież nierówny stan wód, ale wyróżniają się od rzek górskich krótszym biegiem i dnem o pokładzie miękkim, często gliniastym. Do trzeciej kategoryi. t. j. do wód nizinnych, należą rzeki z prawego brzegu:

Uszwica, Breii, Dąbrowa, Bug z wszystkiemi dopły- zajmują przestrzeń około 180 000 morgów austr. wami, z dopływów zaś Sanu—Wisznia, Lubaczów- straconych nietylko dla produkcyi krajowej, ale ka, Tanew, a z lewych dopływów Wisły: Che- przytem i bardzo niezdrowych z powodu zgni-ehło i Rudawa. Rzeki te wypływają w kraju dych wyziewów. Dopiero od Niżuiowa zmienia równym, biorąc swój początek najczęściej z mięk- się Dniestr zupełnie, a wody jego dostają się kich wód zaskórnych, bagnisk lub brodów le- pomiędzy skaliste brzegi, tworząc ściany 40—60 śnych i toczą się leniwie na pokładzie piaszczy- m. wysokie. Wrzynając się pomiędzy wyżynę stym, a wylewy ich pozostawiają po sobie żyz- Podolską a Pokucką, płynie teraz głębokim ja-ny namuł. Odrębny charakter od resz- rem, tworząc nadzwyczajne zakręty na 15—22 ty dopływów Wisły posiada Bugi tworzy kim. długie. W czasie wezbrania nie mogą tu w G-i jakby samoistną rzekę. Wypłynąwszy ze wody prędko odpłynąć, co właśnie wywołuje źródła swego we wsi Werchobużu w Woronia- wylewy w górnym biegu. Lewy brzeg Dniestru kacli, płynie on zrazu dolinami, które otaczają na tej przestrzeni, zwrócony swem zboczem ku pagórki; później wstępuje na równiny, a rozle- południu, a przysłoniony od wiatrów północ-wąjąc się z powodu nizkicli brzegów, dzieli się nych wyżyną Podolską, pokryty jest bujnemi na liczne ramiona, porosłe wikliną, i tworzy mo- sadami, rodzącemi wyborne owoce, a nawet wi-czary bardzo nieraz rozległe. Poniżej So- no. W okolicy Zaleszczyk zwraca się Dniestr kala opuszcza Bug granice G-i, na już na stałe ku Wschodowi i płynie odtąd w tym której obszarze długość jego wynosi 144 klin. kierunku na granicy G-i, Bukowiny i Bessarabii Znaczniejsze dopływy ma tylko z lewego brze- aż do Okopów u uścia Zbrucza, gdzie opuszcza gu, a mianowicie: Pełtew, Ratę ze Świnią i So- G ę. Całe dorzecze Dniestru w G-i obejmuje łokiją. Od orzecza Bugu oddziela ni- obszar 32 400 kim. kwadrat. Niejednostajna głę-zinny dzia wód dorzecza Styru, na- bokość koryta, mielizny i skały sterczące z dna, leżącego już do stoku czarnomorskiego. Obszar tudzież liczne skręty utrudniają żeglugę na tego ostatniego dorzecza, najmniejszy ze wszyst- Dniestrze. Pomimo jednak tych przeszkód, od kich w G-i, zajmuje półn.-wschodni zakątek G-i. najdawniejszych czasów był on spławny i mógł-Zródła Styr u znajdują się w Woronia- by stać się wybitnym szlak:em handlowym, gdy-k a c h w okolicy Podhorzec. Wypłynąwszy z nich by przez pogłębienie i regulacyę spławnośó jego tworzy rzeka moczary i po krótkim biegu opusz- podniesioną została. W G-i przewożą po tej cza G-ę, poza jej granicami zaś uchodzi do rzece drzewo, zboże, nasiona strączkowe i wę-Prypeci, dopływu Dniepru. Największy dopływ giel drzewny. Spław towarów na Dniestrze, wy-Styru — Ikwa, wypływa również w G-i, w po- kazujący (wedle urzędowych dat) jeszcze w la-bliżu źródeł Styrii i po bardzo krótkim bie- tach od r. 1886— 1890 jako przeciętną liczbę gu przekracza granice Wołynia Rossyjskiego, 336 205 centnarów metr., wzrósł w G-i gwałtow-by się tam później połączyć ze Styrem. W i ę k- nie już w następnem pięcioleciu (1891 —1895) szość obszar stoku czar no mor- do poważnej summy 1 522 129 cetn. metr. prze-

s k i e g o w G-i

Seret, Rudkę, Niczławę, Wiktorówkę, Rudy, Dźwiniacki potok i Zbrucz. Z prawego brzegu wpadają w G-i do Dniestru potoki i rzeki: Zukotynica, Rypianka, Gwoździanka, Jasienica, Topolnica, Kilczyn, Podbuż, Krzemianka, Oreb, Bystrzyca Tyśmienicka, Kłodnica, Czernica, Wow-nia, Stryj, Bereźnica, Lubeszka, Krechówka, Swica, Lutynka, Olszynka, Siwka, Rakowiec, Łomnica, Łukiew, Kamienny potok, Jezupolski

dorzeeze Dnie- ciętnego przewozu rocznego. Długość Dniestru, str u. Rzeka ta wypływa w Karpatach, a mia- którego drogę liczne zakręty przedłużają nieraz nowicie w Bieszczadach, nieopodal Łom- .do ośmiu razy, wynosi 1 338 kim., z czego na niańskiej Magóry (1 024 m.) we wsi Wołcze, G-ę przypada 608 kim. („Słownik geograficzny” w powiecie Turczańskim i płynie zrazu podłuż- t. III „Dniestr”). Na przestrzeni tej przyjmuje ną doliną, wartkim pędem, jako potok górski Dniestr następujące dopływy z lewego brzegu: ku pn.-zachodowi, aż do połączenia się w Łom- Terniwski potok, Kulowy potok, Dniestrzyk du nie z Łeehniówką. Tutaj zwraca się na półn., bowy, Lechniówkę, Grąziowski potok, Mszaniec, poczem poniżej Dniestrzyku hołowieckiego przy- Zołotnowiec, Tysowiczkę, Oleńkę, Hołownię, biera kierunek północno-wschodni, tworząc liczne Wielki Dubeń, Leninę, Jabłonkę, Dąbrówkę, zakręty. Minąwszy Stare Miasto wstępuje Dniestr Strwiąż, Wisznię, Wereszycę, Kożuszny potok, w jednostajny kraj pagórkowaty i zwraca się Szczerek, Kłodnicę, Brzozdowiecki potok, Bober-znowu na pn.-wsch., a rozdzielając się coraz kę czyli Ług, Swierz, Gniłą Lipę, Zgniły potok, częściej na ramiona tworzy ostrowy i zatraca ! Złotą Lipę, Neteczę, Koropiec, Baryszkę, Złoty coraz widoczniej charakter wody górskiej. O d ! potok, Namierów, Strypę, Kyrnicę, Dżuryn, Ług, Sambora począwszy, zaczyna się średni bieg Dniestru, który płynie teraz na niewielkiej przestrzeni na wschód, następnie na pn. i północny wschód aż do Czajkowic. Odtąd zaczyna płynąć biegiem wolniejszym, a bardzo krętym ku pd.-wsch. i aż do Niżniowa płynie szerokiemi na całe mile, żyznemi równinami, które jednak z powodu nizkięh brzegów niesłychanie zabagnia przez swoje wylewy. Obszerne

moczary i błota na d d ni e s t r z a ii s k i e ] potok, Bystrzyca, Tłumacz, Suchodół, Derenek,

Ph o

o-

S3 O.

solnych, jak np. w Bo-

Chocimirka, Semenówka, Olchowiecki potok, Ląg czernelicki. Dopływy z prawego brzegu i ich przytoki, z wyjątkiem Worony i Tłumacza, a z lewego boku Strwiąż, należą do kategoryi wód górskich, dopływy zaś z lewej strony, z wyjątkiem Strwiąża, a z prawej Tłumacz i Worona (przytok Bystrzycy), należą do wód nizinnych. Górskie r,z e k i karpackie płyną ważnie w kierunku północno -ws d n i m, posiadają spad stromy i łoże w górnym biegu kamieniste. Przynoszą one do Dniestru gruz i żwir, a w czasie wezbrania wody wywołują często wylewy, gwałtowniejsze jeszcze niż na Powiślu. Dopływy podolskie płyną z północy na południe równolegle do siebie dnem namulistem. W górnym biegu sączą one swe wody leniwie, już to łąkami, już też przez rudawiny, na glebie gliniastej lub czar-noziemnej, rozlewając się po stawach, połączonych niekiedy z sobą smugami błotnemi; w dolnym zaś biegu wypłókują sobie w wyżynie głębokie jary, oddzielone od siebie grzbietami, zaledwie na milę szerokiemi w niektórych miejscach. Zapas wody u rzek podolskich ubogi jest w stanie zwyczajnym, a główny zasiłek dopływowy otrzymuje Dniestr, podobnie jak i Wisła, od rzek górskich. Na południe od dorzecza Dniestru zajęło na przestrzeni około 4 949.6 kim. kwadrat. (494 960 ha.) podgórską, południową kończynę G-i d o-rzecze Dunaju, a właściwie dopływu jego, Prut u. Rzeka ta, wytryskująca z pod Czarnohory, płynie z początku w kierunku północnym, nie dochodzi jednak do Dniestru, lecz zawraca się lukiem ku pd.-wschód., a przebiegłszy żyzne Pokucie, opuszcza nieopodal S n i a t y n a G-ę. Od strony północnej przyjmuje tylko krótkie potoki z grzbietu wyżyny Pokuckiej, z prawego zaś brzegu, oprócz rwących strumieni górskich, płynie do Prutu Czeremosz na linii granicznej G-i i Bukowiny. Z wód stojących posiada G. oprócz jezior górskich w Tatrach a także w Czarnohorze, tylko stawy, w które obfituje zwłaszcza N a d d n i e s t r z a ń-s k a nizina po lewym brzegu rzeki. Powiązane rzekami, ciągną się one s z er e g i e m łańcuchów od północy ku południu; dawniej było ich jeszcze więcej, ale jedne wyschły, inne pospuszczano i zamieniono na łąki. Obecnie dopływy Dniestru z lewego brzegu odprowadzają wody około 550 większych i mniejszych stawów. Do większych należą: na We-reszczycy—staw janowski, gródecki, czerlański, lubieniecki i komarniański; na Boberce — staw otyniowicki i Chodorowski; na Świerżu — staw knihynicki; na Złotej Lipie—staw brzeżański; na Koropcu — staw podhajecki; na Serecie — staw tarnopolski i załoziecki i t. d. Mniej zasobnym pod tym względem jest już stok bałtycki, którego stawy są też bardziej błotne i zarosłe. Znajdują się one w dorzeczu Bugu i Styrii (np.

staw przegnojowski koło Glinian), w dorzeczu Sanu (stawy na Szkle—jaworowski i krakowiec-ki), nakoniec na Powiślu, w dawnych księstwach: Oświęcimskiein i Zatorskiem. Trzęsawiska, bagna i moczary zajmują również znaczne przestrzenie w G-i i to głównie a) w nizinie Bugu i S t y r u, b) w lesistych okolicach na dolnym Sanem i c) nad górnym D iestrem. Osuszanie ich postępuje bardzo powoli, zajmuje się zaś niem krajowe biuro melioracyjne. Według urzędowego wykazu z r. 1895 obszar zajęty w G-i przez jeziora, moczary i stawy wynosił w tym czasie 20 976 hekt., t. j. 0.27"/₀ ogółu gruntów.— Do rzędu przyrodzonych bogactw G-i należą i liczne jej źródła mineralne, nieustępujące pod względem zawartości leczniczej pierwszorzędnym uzdrojowiskom europejskim. Najobfitsze są zdroje siarczan e, które występują w 36 miejscowościach, jako to: w Krzeszowicach, Swoszowicach, Szkle, Niemirowie, Lubieniu, Tru-skawcu, Żabokrukach i t. d. Z dwunastu zdrojowisk sol nkowych jedne należą do kategoryi

lechowie, Delatynie i Kossowde, inne — do typu s o 1 n o - s i a r c z a n y c h, jak w Latosz y-nie, trzecie wreszcie do kategoryi sol no-jodowych, jak głośne i licznie odwiedzane zdroje w Rabce, Iwoniczu, Rymanowie i Truskawcu. Zdrojowisk szczawnych, jak: w Krościenku, Wysowej, a zwłaszcza w Szczawnicy, posiada G. 14, żelezistych, jak w Korsowie, 12 a szczawno-żelezistych 3, t. j. w Burku-cie, Żegiestowie i najgłośniejsze w Krynicy. Cieplica znajduje się jedna na całą G-ę, a mianowicie: w Jaszczurówce pod Zakopanem. Jest to zdrój ubogi wprawdzie w stałe składniki, ale zasobny w wielką ilość gazów, szczególniej azotu z małą przymieszką tlenu i kwasu węglowego. Pierwotna jego ciepłota wynosiła 20°C., ale obecnie obniżyła się, z powodu przedarcia się z boku innego, zimnego, źródła, do 16U5C. — 4. Stosunki klimatyczne. G. leży w środku stałego lądu Europy; zdała od rozległych mórz, dlatego ma klimat kontynentalny i należy, jak cała Polska, do pasu deszczów letnich. Niekorzystną dla G-i jest okoliczność, że południo wą j ej granicą ciągną się wysokie góry, zasłaniające ją od wiatrów ciepłych z południa, przeciwnie zaś granica północna i wschodnia jest otwarta i nie stanowi ochrony przeciw zimnym wiatrom, które nie-tylko tu się przedostają, ale jeszcze odbijają się o Karpaty. Z tej przyczyny G. posiada klimat ostrzejszy od KrólestwaPolski e-go i wogóle od miejscowości, położonych nie-tylko na równej z nią szerokości geogr. w Europie, ale nawet od daleko bardziej na północ wysuniętych, zwłaszcza na zachodzie. Ostrość klimatu G-i rośnie w kierunku ku wschodowi w miarę oddalania się od łagodzącego klimatu wpływu południowo-zachodnich wiatrów, wiejących od dalekiego Atlantyku, skutkiem czego Lwów ma klimat ostrzejszy niż Kraków, okolica zaś Tarnopola—ostrzejszy niż okolica Lwowa. Ogółem biorąc, cechują G-ę pod względem klimatycznym: ostre, zazwyczaj śnieżne, a długie, do pięciu miesięcy trwające, zimy; krótka, o zmiennej pogodzie i przeważnie zimna wiosna, z częstemi przymrozkami, nawet w maju („Pankracy, Serwacy, Bonifacy”); gorące stosunkowo, ale dżdżyste, zwłaszcza w pierwszej połowie, lato, i pogodna najczęściej, ale chłodna, jesień („babskie lato”) z wcześnie występującerni przymrozkami, które nie pojawiają się tylko w ciągu lata. Już w październiku opada ciepłota przeciętnie do -j-4°C. Mrozy silne przypadają zwykle na czas od 15 grudnia do 15 stycznia, potem słabną, wracając znowu z powodu północnych wiatrów w pierwszej połowie lutego; często zaś występują i po raz trzeci na krótki czas w pierwszej połowie marca. Całun śnieżny polrywa ziemię w ciągu zimy, z pewneini przerwami, zazwyczaj od początku grudnia do połowy marca. Dni zimnych bywa przeciętnie 50—60, mniej zimnych 20 — 30, całkiem pogodnych rocznie 70 — 75, a dżdżystych 90, często zaś i więcej. Wogóle obawiać się można w G-i raczej lat mokrych i stosunkowo zbyt ulewnych, aniżeli suchych, co do ciepła zaś, to zauważono, że z wyjątkiem zachodniej części górskich okolic i północno-wschodniej części kraju, liczba lat ciepłych i zimnych bywa mniej więc ej jednakową w pewnym dłuższym okresie czasu. Leżąc w pasie wiatrów zmiennych, wystawioną jest G. głównie jednak na działanie wiatrów południowo-zachodnich i po-łudniowo-wschodnich. Wiatry południowo-zachodnie przynoszą z nad morza wiele pary wodnej, która, zetknąwszy się z powietrzem chłodniejszem, skrapla się i przez to sprowadza śnieg lub odwilż. W lecie natrafiają te wiatry na rozgrzane znów obszary i skutkiem tego wznoszą się w górę, oziębiają i wyładowują swą wilgoć w postaci corocznie się powtarzających deszczów letnich. Wiatry północno-wschodnie przybywają do G-i z ponad rozległych lądów i dlatego są suche; przynoszą więc latem pogodę, a zimą suchy mróz. Wschodnia połać G-i, wystawiona bardziej na działanie wiatrów północno-wschodnich, ma dlatego właśnie klimat nietylko ostrzejszy, ale zarazem i suchszy, niż zachodnia. Suche wiatry panują zwłaszcza na bezleśnej wyżynie Podolskiej, nadając jej charakter stepowy, z wyjątkiem ocienionych dąbrowami stoków jarów rzecznych. O niejednostajności klimatu G-i świadczyć może chociażby następujące zestawienie, podane przez Supana na podstawie obliczeń z r. 1848 — 1865. W Krakowie (50° 4' płn. szer. geogr.) wynosiła w tym czasie przeciętna temperatura roczna 7°.7C., absolutne minimum — 30°C., a maximum -f-35⁰.6 C. W Rzeszowie (50° 3' półn. szer. g.) przeć. temp. r. 8°, absol. minimum—30°.l, a maximum+37°C. We Lwowie (49° 50' płn. szer. g.), przeć. temp. r. 7°.9, absol. minimum —30°.5, a maxim. -f-34°.5. W Tarnopolu (49° 35' płn. szer. g.), przeć. temp. r. 6°.l, absol. minim. —33°.8, a maxim, -j- 33°.4 C. (Oesterreich-Ungarn v. Alexander Supan, w Il-im tomie Kirchhoffa „Unser Wissen von der Erde”; Wiedeń i Lipsk 1889). Średnia dzienna temperatura 0° nastaje przeciętnie według zestawień H. Hildebrandssona w Krakowie około 4 marca, w Tarnopolu zaś około 8 marca; temperatura 9° nastaje przeciętnie w Krakowie około 20 kwietnia, a w Tarnopolu około 1 maja.

H. Hildebrands son „Wanderung der Isothermen im Frühling” w dr J. Hanna „Atlas d. Meteorologie” (Berghaus’ physik. Atlas; Gota 1887). Wiosna rozpoczyna się zatem wcześniej w zachodniej G-i, aniżeli we wschodniej. Przeciętna ilość opadu rocznego wynosi w G-i 710 mm., ale i pod tym względem spotykamy znowu różnice między zachodnią połacią kraju, gdzie summa opadu wynosi 721 mm., a obszarem na wschód od Sanu położonym, gdzie opad mniejszym jest o 22 mm., wynosi bowiem tylko 699 mm. (S. Srokowski „Niederschlagsvertheilung in Galizien” Rzeszów 1887). Jakoż, ze względu na rozciągłość G-i z zachodu na wschód, na rozmaity stopień wzniesienia kraju nad p. m. i ukształtowanie terrenu, tudzież oddziaływanie wiatrów, zauważyć można w G-i różne od siebie, o d-rębne strefy klimatyczne. Prof. G u-stawicz wylicza ich trzy w „Słowniku geograficznym”, a mianowicie: krainę gór, krainę chłodnych i podmokłych nizin bałtyckich i nakoniec krainę suchych, stepowych wyżyn. Odmienny podział wprowadza p. Szulc „Ogólny zarys stref klimatycznych w Galicyi (Lwów 1889), opracował K. Szulc, docent meteorologii kraj. wyż. .szkoły rolniczej w Du-blanach”. Opierając się na materyale obserwacyjnym 39-u stacyj meteorologicznych z trzynastoletniego okresu (1884—1896) i posługując się kartami opadów, ułożonemi przez dr-a E. Romera i S. Srokowskiego, prof. Szulc dzieli G-ę aż na pięć stref klimatycznych, a mianowicie: na I-szą strefę zachodnią, II-gą strefę północno-wschodnią, Ill-cią środkowo-wschodnią, IV-tą południowo-wschodnią i V-tą strefę górską. (Porówn. z „Kartą klimatyczną Galicyi” K. Szulca). Strefa I-sza, zachodnia (obejmująca głównie obwody : Chrzanowski i Krakowski, tudzież Powiśle), sięga na południe do okolic podgórskich, a na wschód prawie do uścia Sanu z wyłączeniem równiny powyżej uścia tej rzeki. Przeciętne roczne temperatury dochodzą w tej strefie do 8°C.; ciepło-

ta lata średnia do 18°, temperatura zaś zimy nie przekracza przeciętnie — 3°3. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec, najzimniejszym—styczeń.

większe, a roczna ciepłota niższa, aniżeli w strefach poprzedzających. We Lwowie np. przeciętna temperatura roczna wynosi jeszcze 7°2, gdy w Tarnopolu zniża się do 6°6; temperatura lata wynosi we Lwowie 17°3, a w Tarnopolu 17°4, temperatura zaś zimy we Lwowie — 3°8, a w Tarnopolu aż—5°1. Różnice między przeciętnemi temperaturami lipca i stycznia wynoszą we Lwowie 23°2, a w Tarnopolu 25°2. Różnice między przeciętnem maximum temperatury w lipcu i przeciętnem minimum w styczniu wynoszą w Tarnopolu 53°1, na zachodzie zaś, naprzykład w Krakowie, tylko 50”6. Przymrozki zdarzają się w Tarnopolu w maju jeszcze z prawdopodobieństwem 0.23, a przeciętną datą ostatniego śniegu na wiosnę bywa 29 kwietnia (w r. 1870 padał śnieg 27 maja), pierwszego zaś śniegu w jesieni 26 października (w r. 1869 upadł śnieg 15 września). Średnią liczbę dni między pierwszym a ostatnim śniegiem obliczono na 185, ale były wypadki, jak w r. 1869/70, że liczba tych dni doszła do 255 (Wład. Satke „Klimatyczne stosunki Tarnopola według 24-letnich spostrzeżeń” w „Sprawozd. Kom. Fizyogr. Ak. Umiej.” t. XXI). Co do opadów wodnych, to w okolicy Tarnopola wynosiły one mniej niż 600 mm. i tak samo po obu brzegach Dniestru, wogóle zaś w tej strefie roczna przeciętna ilość opadu wynosi w południowej jej części 600—700 mm., w północnej zaś części większą jest, bo przekracza summę 700 mm. Największą ilość opadu wykazuje lipiec, najmniejszą ilość i najmniej dni z opadem—styczeń, a najwięcej dni z opadem czerwiec. Strefa IV-ta, południowo-wschodnia, położona na południe od poprzedniej, graniczy od zachodu z pod-górskiemi okolicami i obejmuje południowo-wschodni kąt kraju, t. j. niewliczoną do strefy Ill-ej część prawego porzecza Dniestru, Opole Brzeżańskie, południowe Podole i Pokucie. Strefę tę należy wyodrębnić z powodu wyższych temperatur lata, jakie tu spotykamy przy ostrej zimie; wiosna i jesień mają również cokolwiek wyższe temperatury niż w strefie III-ej, a różnice te rosną w kierunku południowym. W Jagielnicy np. wynosi roczna temperatura 6°9, temperatura lata 18°2, zimj —5°3, wiosny 7°1, a jesieni 7n8. Przeciętna roczna ilość opadu w strefie IV-ej wynosi 600— mm., w południowo-zachodnim kącie, bliżej gór wzrasta i przewyższa 700 mm., wzdłuż obu zaś brzegów Dniestru biegnie pas z odnogą w stronę Bohorodczan, mający mniej niż 600 mm., a nawet poniżej 500 mm., jak w Bohorodczanach (429 mm). Najwięcej opadu przypada na lipiec i czerwiec, najmniej na styczeń i luty; dni z opadem najwięcej na czerwiec i lipiec, najmniej na wrzesień, tudzież styczeń i luty. Strefa V-ta, górska, obejmuje po-

Przymrozki zdarzają się jeszcze w maju z prawdopodobieństwem 0.2, t. j. przecięciowo mniej więcej co 5 lat. Największe miesięczne wahania temperatury występują w marcu. Najwięcej zmiennemi są wogóle miesiące zimowe, a najmniej —miesiące letnie. Roczna ilość opadu wynosi 600—700 mm. z wyjątkiem południowo-zachodniej części tej strefy, gdzie summa opadu przekracza 700 mm., i północno-wschodniej, gdzie wązką smugą nad Wisłą ciągnie się obszar, mający roczny opad mniejszy niż 600 mm. (Dr Romer „Geograficzne rozmieszczenie opadów atmosferycznych w krajach karpackich” w „Rozprawach Akademii Umiej.” wydz. matem.-przyrodn., t. IX seryi Ii-ej). Przeciętne maximum opadu przypada tu na miesiące: czerwiec i lipiec, a minimum na luty. Najwięcej dni z opadem wykazują miesiące: maj i czerwiec, najmniej wrzesień i luty. Strefa liga, północno-wschodnia, rozciąga się na wschód od poprzedniej i sięga na południe prawie do działu wód między Sanem, Bugiem, Styrem a Dniestrem. Przeciętna temperatura roczna jest tu cokolwiek niższą, ale nie różni się wiele od temperatury w strefie I-szej; natomiast wyższą jest ciepłota lata, a zwłaszcza niższą temperatura zimy, wobec czego i roczna obszer-ność wahań temperatury staje się większą.

Przeciętne roczne temperatury wynoszą w różnych miejscowościach tej strefy 7°6 — 7°7.

Przymrozki w kwietniu częste, zdarzają się i w maju, z równem prawdopodobieństwem jak i w strefie I-szej. Przeciętna roczna ilość opadu wogóle nie przechodzi 700 mm., są tu jednak miejscowości, posiadające przeć, summę opadu wyższą, a zwłaszcza wązki pas ziemi na obszarze Roztoczy od Narola po Janów, gdzie opad przekracza 800 mm., a nawet 900 mm. jak w Janowie. W przeciwieństwie do tego okolice Jarosławia i Ożydowa stanowią odosobnione miejsca o mniejszym znów przeciętnym opadzie rocznym niż 600 mm. Miesiącem najwięcej obfitującym w opad jest w zachodniej części strefy czerwiec, a we wschodniej lipiec; maximum zaś opadu przypada na styczeń i luty.

Najwięcej dni z opadem posiada przeciętnie czerwiec, najmniej luty.— Strefa Ill-a, środkowo-wschodnia, zajmuje środek wschodniej G-i wraz ze Lwowem, granicząc od północy ze strefą II-gą. Na zachodzie rozpoczyna się ona w górze Dniestru wązkim pasem, rozszerzającym się ku wschodowi aż do granicy kraju.

W strefie tej, obejmującej głównie wyżyny północnego Podola i północną część prawego po-rzecza Dniestru, napotykamy w wybitniejszym stopniu objawy klimatu kontynentalnego, zwłaszcza we wschodniej jej części, gdzie zimy łudniową, najwyższą część G-i. Klimat w tej są znacznie ostrzejsze, wahania temperatury strefie ostrzejszy, ale obfitszy w opady niż

na równinach. Miesięczne wahania temperatury, największe w marcu, przewyższają o 4°—7° takie same wahania w innych strefach. Wiosna, chłodna i dżdżysta, zaczyna się późno na tym obszarze. Lato trwa krótko, a chociaż dni letnie bywają gorące, to jednak noce są zimne. Jesień jest zwyczajnie pogodna, ale rankami mglista. Zima, wczesna, z a walna i mroźna, ciągnie się długo. Im wyżej, tem wcześniej śnieg spada. Wysokie hale i turnie okrywają się czasem śniegiem nawet wśród lata, a w zacisznych parowach pomiędzy turniami leżą płaty śniegu zlodowaciałego od zimy do zimy. Topniejący w górach śnieg sprawia powtórne wylewy rzek w czasie około św. Jana. Odpowiednio do wyniesienia nad poziom morza, dzielimy znowu całą tę krainę na trzy dzielnice: a) alpejską, czyli wysokich gór i łąk górskich; b) dzielnicę gór średnich i c) dzielnicę międzygórskich okolic, dolin, większych rzek i podgórskich działów. Liczne spostrzeżenia wykazały, że ciepłota w górach spada na każde 170 metrów o jeden stopień Cel. Obliczając wedle tej zasady, doszedł prof. Rehman, że średnia ciepłota roku dla Morskiego Oka, wzniesionego na 1 384 m. nad p. m., powinna wynosić 1°. 1C., a zatem odpowiada ciepłocie Uleaborgu w Finlandyi, miasta o 16° dalej na półn. wysuniętego (Rehman „Karpaty j. w.”). Krynica (586 m.) posiada znowu średnią roczną ciepłotę 6°, mało się więc tylko różni pod tym względem od Mitawy, mimo różnicy w szerokości geograficznej (Woj ej ko w „Klimaty ziemnago szara",

1884). Obniżanie się temperatury z rosnącą wysokością stanowi właśnie przyczynę, dla której w Tatrach np. pada nieraz śnieg i obiela szczyty nawet w lipcu, nie mówiąc już o czerwcu i sierpniu. Na klimat gór wpływa jednak nie-tylko wysokość, ale i ich budowa, położenie, a nadto jakość gleby i skał, bardzo nierównie ciepło pochłaniających. Nowsze badania wykazują również, że dna dolin, mianowicie w zimie, są zimniejsze niż poblizkie, choć wyżej położone, stoki gór. Wynika to z tej przyczyny, że spływające z gór zimne powietrze gromadzi się w dolinach i kotlinach górskich, zalegając je niekiedy przez dłuższy czas (D-r Zapałowicz „Roślinna szata gór Pokucko - Marmaroskich” w „Sprawozdaniu Kom. fizyograficz. Akad. Umiej.”

t. XXIV). Co do samej gleby i skał, to gleba ciemna lepiej się ogrzewa, niż jasna; z organicznych części powstała gleba ma wo-góle wysoką, a mineralna mieszanina nizką ciepłotę. Ze względu na położenie gór, to na kli-m a t ich wpływa w znacznej mierze i n s o 1 a-c y a, kierunek panujących wiatrów i stan zachmurzenia. W Karpatach Wschodnich np., a zwłaszcza w paśmie Czarnohory, najcieplejsze są stoki południowe, z kolei zachodnie, najchłodniejsze zaś północne, a z kolei stoki wschodnie. Według Kernera („Zeitschrift für Meteorologie” r. 1871) najcieplejszym jest w kwietniu stok połudn.-zachodni, od maja aż do sierpnia połudn.-wschodni, z początkiem jesieni południowy, a później, aż do października, znowu stok południowo-zachodni. Roczna ciepłotą opadu w Karpatach nietylko w kierunku od zachodu na wschód, ale i w głąb gór. Co do ostatniego objawu, to daje on się zauważyć głównie przy temperaturach letnich, które w głębi gór obniżają się o wiele raźniej, aniżeli temperatury miesięcy zimowych. Stąd wniosek, że klimat Karpat, wprawdzie chłodniejszy, łagodniejszym jest jednak wogóle. Biorąc pod uwagę całą strefę V, górską, w G-i, wydziela prof. Szulc środkową jej część, zawierającą źródliska Sanu, jako stosunkowo zimniejszą, aniżeli obie pozostałe, t. j. zachodnia i wschodnia. Zdaje się, że druga z nich ma klimat bardziej kontynentalny od pierwszej, coby też odpowiadało i ogólnej zasadzie stosunków klimatycznych w G-i. Jakoż lato cieplejsze jest i mniej obfituje w opady wodne w Karpatach Wschodnich, gdzie pogoda jest stalszą, aniżeli w Zachodnich. Mimo jednak wysokiej, nieraz dziennej ciepłoty, nie udaje się w nich uprawa zboża z powodu ekscentrycz-ności klimatu. Najcieplejszą miejscowość na północnych stokach Karpat Zachodnich przedstawiają Pieniny, które zawdzięczają wyjątkowo swe stosunki klimatyczne dolinie Popradu, otwierającej drogę ciepłym wiatrom, wiejącym od nizin węgierskich. Inny typ wiatrów, bardzo ciepłych, gwałtownych, a suchych, pojawia się znowu czasami w Tatrach. Jest to tak zwany wiatr halny, odpowiadający foehnowi alpejskiemu; przychodzi on od południa i spada z niezwykłą gwałtownością od grzbietu Tatr na doliny. Zdarza się jedynie w gorące a suche lata, jak w r. 1887, 1892 i 1894; „dmie zawsze dłużej niż trzy godziny, zwykle ze dwanaście, czasem przez noc i na drugi dzień do południa. Jest tak silnym, że z wozów zrywa i roznosi snopki drągiem na krzyż przymocowane, a gdy zaskoczy człowieka, ten nie zdoła utrzymać się na nogach, lecz musi położyć się na brzuchu, aby nie zostać powalonym o ziemię, i raczkiem czołgać się w zaciszne miejsce” (Dr Nowicki „Rzeźba Tatr”, w „Pamiętniku Towarz. Tatrz.” t. I). Pod względem opadu, to przeciętna jego ilość roczna największą jest w strefie V-ej i przewyższa wszystkie inne strefy klimatyczne G-i. W niektórych miejscach summa rocznego opadu przekracza nawet, jak wykazał dr Romer—liczbę 1 100 i 1 200 mm. Największe ilości opadu przypadają na miesiące posiadające najwięcej dni z opadem, t. j. czerwiec i lipiec, a więc odwrotnie niż w Alpach, gdzie właśnie najwięcej wody spada w zimie w po-

CD «

nockie”). Nie w s z ziemia należyci

KD

0>

staci śniegu. — 5) Świat roślinny, rolnictwo i gospodarstwo łąkowe, ugory, lasy. Flora G-i przedstawia wiele cech przejściowych, co wynika z tej przyczyny, że podczas gdy z a-chodnia połać kraju należy do strefy roślinnej Bałtyckiej, natomiast G-ę Wschodnią zajmuje Czarnomorska strefa roślinna, aż po Kołomyję, Stanisławów, po źródła Bugu i po Brody. W obydwu strefach sprzyjają warunki klimatyczne uprawie roli: to też G. jest przeważnie krajem rolniczym. Trzy czwarte części ludności żyją z roli. Tylko wyższe obszary karpackie, wydmy i moczary nadbrzeżne, nie nadają się do uprawy. Zresztą ma G. przeważnie ziemię orną, miejscami bardzo urodzajną, jak na P o-d o 1 u (łany zajmują tu % całej wyżyny), P o-kuciu, w ziemi Bełzkiej (w owiecie Sokalskim) w ziemi Krakowski j i tu i ówdzie na podgórzu Karpackiem („Doły Sa-

z i e jednak bywa uprawianą, skutkiem czego daje plony mniej obfite i wyborowe, niżeli przy starannej i umiejętnej uprawie wyda-waćby mogła. Z całego obszaru G-i (7 849 699 ha.) zajmują połowę role i ogrody, a mianowicie wedle wykazów urzędowych z r. 1896: role 3 803 543 ha., t. j. 48.45%, ogrody 109 259 ha., t. j. 1.39%, łąki 876 458 ha., tj. 11.16%, pastwiska 721 087 ha., tj. 9.19%, hale 33 446 ha., tj. 0.43%, lasy 2 021 828 ha., tj. 25.76°/ jeziora, moczary, stawy 20 976 ha, tj. 0.27%, a nieużytki, grunta wolne od podatków i place pod budowlami 263 102 ha., tj. 3.35% całego obszaru („Stat. Jahrb. des k. k. Ackerbau-Ministeriums” r. 1896). Na podstawie pomiarów c. k. Dyrekcyi Skarbu z maja 1897 summa gruntów urodzajnych wynosiła ogółem w G-i 7 576 305 ha., a czysty z nich dochód roczny 46 341 978 koron, tj. 6.12 koron przeciętnie z hektara. Parcel gruntowych posiadała G. w 1895 r. 17 543 638, przeciętnie więc nie wypadało na jedną parcelę nawet % ha. Przeważną część powierzchni kraju mają włościanie w swych rękach, a mianowicie 60% całego obszaru, reszta zaś (szczególnie lasy) należy w części (7%) do państwa, kościoła i innych ciał publicznych, w części zaś (33%) do właścicieli większych posiadłości. Wolność dzielenia gruntów kmiecych sprowadza coraz większe rozdrabnianie mniejszych posiadłości, tak, że liczba właścicieli gruntowych dosięga miliona. Obszarów dworskich jest w całym kraju 5 283. Wszystkie posiadłości ziemskie, tak większe jak i mniejsze, bywają zazwyczaj tern rozleglejsze, im w gorszej legły glebie i w okolicy uboższej w rolę, a więc najrozleglejsze w okolicach górskich i piaszczystych, najmniejsze zaś w naj-żyźniejszych glebach. Jedynie na Podolu znajdują się własności większe, obejmujące po 12 000—18 000 ha., a nawet do 28 000 ha. ornej ziemi. Posiadłości najzamożniejszych włościan i drobnej szlachty nie przekraczają max. stu kilkunastu hektarów, a uboższych mają przeciętnie najwyżej 12—14 ha., bardzo wiele zaś jest nie mających i 3 ha. rozległ. Postęp w kulturze rolnej objawia się głównie w posiadłościach większych właścicieli, posługujących się zawodowo wykształconymi agronomami. W mniejszych własnościach gospodarstwo rolne pozostawia jeszcze bardzo wiele do ży-ozenia. Cały kraj p odzielony jest pod względem gospodarczym na 2 2 strefy, z których pięć przypada na G-ę Zachodnią, a siedemnaście na Wschodnią. Okręgi rolnicze G-i zach, są następujące: 1) Powiśle piaszczyste, 2) Pagórki glinkowate, 3) Podgórze zachodnie, 4) Krakowskie, 5) Chrzanowskie, Strefy rolniczo-go-spodarcze G-i Wsch. są: 1) Rędziny w Bełzkiem i Sokalskiem (część powiatu Rawskiego i Ka-mioneckiego), 2) Rumosze na granicy Wołynia,

3) Piaski nad Styrem i Bugiem 4) Gliny w powiecie Żółkiewskim, Lwowskim i Złoczowskim,

5) Wyżyny na południe głównego działu wód (strefę tę oznaczano dotychczas przez pomyłkę jako położoną „na północ” od głównego działu wód), 6) Sapy w Cieszanowskiem i Jaworow-skiem, 7) Żyzne ziemie w Przemyskiem, Sam-borskiem i Lwowskiem, 8) Nadsanie, 9) Podgórze Sanockie i Samborskie, 10) Doły Sanockie,

11) Góry Sanockie i Samborskie w części uprawne, 12) Góry dzikie na południowym wschodzie,

13)    Pasze, mokradła, porzecze naddniestrzauskie,

14)    Opole czyli żyzne ziemie w Brzeżańskiem i przyległych okolicach, 15) Pokucie, 16) Podole Fołudniowe, 17) Podole Północne. Najbardziej rozpowszechnioną jest uprawa zbóż, a z pomiędzy różnych jego gatunków obsiewają i zbierają w G-i najwięcej owsa, mniej już, ale jeszcze bardzo obficie, żyta, pszenicy i jęczmienia, znacznie zaś mniej kukurydzy, hreczki i prosa. Z innych roślin pożywnych najpospolitszą jest uprawa kartofli, roślin strączkowych, jak fasoli, soczewicy, bobu, a zwłaszcza grochu, tudzież kapusty, rzepy i innych jarzyn. Niegdyś kwitło w G-i i sadów n i c t w o, a wśród gęstych lasów, tworzących ochronę przed wichrami, istniały piękne sady, zwane „gajami”. Ale obecnie podupadło sadownictwo, pod wpływem kon-kurencyi ze strony Węgier i południowych krajów austryackich, z wyjątkiem niektórych okolic, jak np. jaru Dniestru (zwłaszcza w pobliżu Zaleszczyk) i niektórych miejscowości podgórskich na Pokuciu. Niemniej jednak znajdujemy sady obok ogrodów warzywnych we wszystkich wsiach i miasteczkach galicyjskich, przy zagrodach kmiecych i dworach, z wyjątkiem wysokich, górskich okolic; ale uprawa jednych i drugich prowadzona jest nie dość starannie. Kultura warzyw obliczona jest przeważnie na potrzeby domowe, z wyjątkiem przedsiębiorstw

ody do jęli a wina.

ach i gorzelniach. Go-ą k o w e, aczkolwiek stoi na

ogrodniczych, głównie w większych miastach. Uprawa winnej latorośli wydaje gdzieniegdzie na połudn. wschodzie, jak w Bil-czu i Zaleszczykach, dobre dzenia, ale nie do wyrt Z roślin pastewnych uprawiają w G-i najwięcej koniczyny (przeszło 7 mil. c. m.) i wyki, poza tern zaś buraki pastewne, esparsetę, tymotkę, sporek pastewny, łubin i bobek. Rośliny przemysłowe i handlowe zajmują najmniej stosunkowo roli. Do ka-tegoryi ich należą w G-i buraki cukrowe, konopie, len, rzepak, chmiel, tytoń, anyż, czarna malwa, cykorya, kmin i t. d., a względnie i jęczmień, żyto, tudzież kartofle, których znaczny procent używany bywa w b r o w spodarstwo nizkim jeszcze stopniu, wydaje pod dostatkiem siana (przeszło 16 mil. c. m.). Gleba łąk w G-i Zachodniej jest zazwyczaj licha, a nawodnienie niekorzystnem; w e Wschodniej natomiast połaci kraju i g 1 e-ba łąk jest urodzajniejszą i położenie korzystniejsze, wszystkie przeto bujne są i wydajne, z wyjątkiem łąk podolskich, cierpiących na brak wilgoci. W Zachodniej G-i łąki należące do większych posiadłości są starannie i umiejętnie prowadzone, tudzież dwu-kośne, we Wschodniej natomiast przeważnie jednokośne i pozostawione samym sobie, nawet nie dosyć wyzyskane. Z pastwisk do najlepszych („tłuste pasze”) należą błonia naddniestrzańskie między Zydaczowem a Żórawuem, oraz bardzo liczne pastwiska w górach. Te noszą zwykle nazwę połonin, polan i hal i odznaczają się bogactwem ziół balsamicznych, tudzież bardzo bujną a pożywną trawą. W związku z niemi rozwija się tam i gospodarstwo mleczne, ale na nierównie mniejszą skalę, aniżeli w Alpach. Pastwiska równin zachodnich chude są i pokrywają się bujniejszą roślinnością tylko na wiosnę. Leżące na uboczu nieużytki, które często nie dałyby się w inny sposób wyzyskać, służą w G-i zachodniej za pastwiska. W kotlinie Bugu używane są na pastwiska mokre obszary, w sąsiedztwie stawów i rzek. Wedle pomiarów katastralnych (dr Piłat „Własność tabul. w Galicyi” — „Wiadom. statyst.”, t. XII) odpowiada 100 morgom ról tabul. średnio w całym kraju 19.8 mg. łąk, 12.4 mg. pastwisk. Bujna roślinność trawna i zielna o liściu szerokim, występuje przedewszystkiem w dorzeczu Dniestru, Prutu i na wyżynie Podolskiej. Jest to wogóle kraina roli, zasiewów ozimych, uprawy pszenicy, kukurydzy, hreczki, buraków cukrowych, konopi, tytoniu, anyżu i szerokolistuych roślin tykwowych. Uprawa żyta i ziemniaków obok roślin pastewnych i gleby łąkowej przeważa znów

w pod mokrych nizinach Bałtyckich. Krainę przeważnie paszy leśnych stanowi cały obszar gór Karpackich. Flora tego obszaru posiada, naturalnie, wiele podobieństw do alpejskiej (263 rośliny karpackie rosną także w Tyrolu i Szwajearyi, R e liman j. w.). Do cech znamionujących ją należą: a) drobne rozmiary roślin o nizkich łodygach i małych liściach; b) żywe zabarwienie i wielkie rozmiary kwiatów. Stosownie do wyniosłości znajdujemy w Ka rp at ac h najniżej: lasy mieszane i leszczyny; uprawę ozimego żyta, pszenicy, jęczmienia, jarzyn i drzew owocowych; wy ż ej lasy z pasz-nistemi kobiercami polan, uprawę żyta jarego i lnu, jeszcze wyżej bory jodłowe i świerkowe, uprawę owsa i ziemniaków, nakoniec kosodrzewinę i mchy, tudzież porosty na grzbietach. Gospodarstwo rolne w Karpatach im wyżej, tern jest mniej wdzięcznem, gdyż i plon bywa ubogi, i zbiór jego niepewny. Zasiewy i zbiory w całej G-i przedstawiają (według statystycznych obliczeń c. k. mini-steryum rolnictwa) następujący obraz w okresie dziesięciolecia od r. 1886—1895: Przestrzeń zajęta przez pszenicę obejmowała w owym czasie przeciętnie 432.155 ha., a zbiór jej jednoroczny wynosił średnio 4 972.045 hektolitrów; przestrzeń zajęta przez żyto 606.176 ha., a zbiór 6 203.795 hektol.; przez jęczmień 356.075 ha., a zbiór 4 729.995 hektol.; przez owies 688.646 ha., a zbiór 10 414.354 hektol.; przez rośliny strączkowe 143.519 ha., a zbiór 1 570.239 hektol.; przez kukurydzę 95.302 ha., a zbiór 1 338.619 hektol.; przez hreczkę 84.147 ha., a zbiór 644.864 hektol.; przez rzepak 11.482 ha., a zbiór 200.223 hektol.; przez proso 27.534 ha., a zbiór 297.576 hektol.; przez kartofle 385.875 ha., a zbiór 38 600.283 hektol.; przez buraki cukrowe 4.394 ha., a zbiór 620.948 metrycz. cetnarów; przez buraki pastewne 28.115 ha., a zbiór 5 191.677 metryczn. eetn.; przez len 25.087 ha., a zbiór 77.952 m. cetn.; przez konopie 33.253 ha., a zbiór 166.114 m. c.; przez chmiel 1,716 ha., a zbiór 6.518 m. c.; przez kapustę 33.055 ha., a zbiór 3 137.695 m. c.; przez tytoń 1.850 ha., a zbiór 32.391 m. c.; przez mieszankę 77.430 ha., a zbiór 1 857.166 m. c. Koniczyny na siano zasiewano w tym okresie rocznie 240.295 ha., a zbiór wynosił 7 056.975 m. c. Koniczyny na nasienie zostawiano przeciętnie na obszarze 24.346 ha., zbiór zaś nasienia wynosił rocznie 41.451 hektolitrów. Siano z łąk na przestrzeni 725.783 ha. przynosiło zbiór w summie 16 505.047 metryczn. cetn. Ugór, oraz drobne, niewyliczone rodzaje uprawy wynosiły rocznie przeciętnie 527.437 ha., wypadało więc na tę kategoryę z ogółu roli 13.87°/₀. Najwyższy obszar ugorujący posiada strefa gór wschodnich,

t. j. 28.6°/₀, następnie porzecze Dniestru i podgórze Samborskie 20—24°/ ; na rumoszach ra-dziechowskich i podmokrycli ziemiach w Cie-szauowskiem i Jaworowskiem przestrzenie pozostawione ugorem zajmują 18°/₀, na wyżynacli działu wód, na Opolu brzeżańskiem i północnem Podolu 14—16°/₀ roli. W innych strefach wschodnich, mimo znacznych różnic w żyzności gleby wynoszą ugory 11 — 12.9°/₀, najmniejszy zaś procent stanowią w Nadsaniu 10°/₀, zbliżającem się wogóle stosunkami uprawy do systemu gospodarstw G-i zachodniej. W tej zaś połaci kraju zostawiają tylko w strefie górskiej 10.5°/0 roli odłogiem, zresztą od 4.3°/₀ (Chrzanowskie) do 8.6°/₀ (Podgórze). (Konst. Jasiński „Obszary uprawione pod poszczególne płody rolnicze”— „Wiad. stat.” pod redakcyą d-ra Piłata, Tom XVI, zeszyt III). Cała G., z wyjątkiem stepowego Podola, była niegdyś pokryta lasami, ale dziś wytrzebiono je już w znacznej mierze, tak, że obecnie zajmują one, według ostatnich urzędowych tabel statystycznych, 2 014.922 ha., a podług sprawozdania c. k. kraj. inspektoratu leśnego z r. 1894 jeszcze mniej, bo tylko 1 954.074 ha. Różnica ta zapewne stąd pochodzi, że wiele parceli leśnych już postradało swój drzewostan, mimo, że w urzędowych wykazach figurują one jeszcze ciągle jako las. Ze względu na ilość lasów należy G. do najbogatszych krajów monarchii Austr.-Węg.; jeżeli jednak weźmiemy w stosunku procentowym do całej powierzchni kraju obszar zalesiony, to przekonamy się, że wyniesie on 24.88; a zatem pod względem zasobów leśnych nie może G. współzawodniczyć już dziś nawet z Dalmacyą. Podobny ubytek lasów i przemiana krajobrazu leśnego na rolniczy odbywa się wprawdzie we wszystkich krajach cywilizowanych; o ile jednak z jednej strony jest do wytłómaczenia, o tyle z drugiej znów wycinanie i karczowanie lasów musi być ograniczone do pewnej miary, której nie wolno przekraczać bez szkody dla kraju. Inaczej daje się odczuwać nietylko brak materyału budulcowego i opałowego, ale, co więcej, wyniszczanie lasów pociąga za sobą wysuszenie gruntów, powstawanie i rozszerzanie się wydm piaszczystych, gwałtowne wylewy rzek i inné klęski. Przy klimacie galicyjskim nie-zbędnem jest zachowanie lasów w czwartej części obszaru całego kraju. Obecnie istnieje taki stosunek, ale nie wszystkie okolice G-i są równie obficie zalesione, a gospodarstwo leśne nie jest dość starannie prowadź o n e m, z wyjątkiem dóbr skarbowych i niektórych wzorowo urządzonych wielkich posiadłości. Jakoż gdy w jednych stronach lasy zajmują przeważne przestrzenie, jak np. w niektórych częściach Karpat lesistych i przyległej do nich części podgórza, przeciwnie, w wielu innych okolicach, zwłaszcza północnych i wschodnich, pozostały już tylko nieznaczne ich szczątki, które nikną wobec rozległych obszarów odkrytych.

Skutkiem takiego stanu jedne obszary obfitują do zbytku w drzewo, inne nie posiadają go nawet tyle, by opędzić niem potrzeby domowe. Do panujących rodzajów drzew w G-i należą: sosna, dąb, buk, jodła i świerk, które wtedy tylko mogą tworzyć lasy czyste na wielkich przestrzeniach, jeśli się nie wykroczy przeciw ich własnościom przyrodzonym. Oprócz tych głównych rodzajów drzew, tworzą mniejsze drzewostany czyste w G-i: grab, olsza czarna i brzoza, inne zaś rodzaje drzew liściastych występują zawsze jako lasy mieszane i nie zdołają wytwarzać dzielnic osobnych, zwłaszcza, że brak im łączności. Ogółem przyjęto w G-i w celach leśno-nauko-wych osiem głównych dzielnic przyrodzonego rozsiedlenia rodzajów drzew leśnych. (H. Strzelecki „O przyrodzonem rozsiedleniu drzew leśnych w Galicyi” Lwów

1894). Każdą dzielnicę charakteryzuje panujący rodzaj drzewa, nie wykluczając mniejszości innych rodzajów. Pozatem uwzględniono przy tym podziale i główne własności siedliska, których las jest wynikiem. Podstawą fizyogra-ficzną dzielnicy I-szej jest niż piaszczysty półn. - z acho dni i północny (nizina Wisły i Sanu). Panuje w niej sosna pospolita, tworząc bądź czyste, bądź ze świerkiem pomieszane lasy. Nadto pojawiają się na głębszych i z gliną pomieszanych glebach kępia-sto: dąb, buk i świerk, a nawet jodła i szlachetniejsze drzewa liściaste. Na porzeczach i łęgach występuje jeszcze olsza i topola nadwiślańska, a na miejscach suchych jałowiec. Leszczyna nie wszędzie pospolita. Bagna przerywające lasy pokryte są skarłowaciałą sosną, świerkiem, a rzadziej wikliną. Zasiąg pionowy wynosi 150 — 300 m. Obszarem i starością drzew przewyższa wszystkie lasy tej dzielnicy puszcza Nie po łomie k a, o 3 mile na wsch. od Krakowa, do której niegdyś królowie polscy zjeżdżali na łowy. Dziś znacznie przetrzebiona, kryje ona jednak jeszcze zawsze w sobie majestatyczne postacie flory. Dzielnica

Il-ga rozpościera się na niżu piaszczystym płn.-wsch. (nizina Bugu i Styru). I tu panuje sosna, innych zaś drzew iglastych i jałowcu, tudzież buku w stanie przyrodzonym brak. Gleba w ogólności głębsza i suchsza, miejscami urodzajna, wydaje dorodne lasy dębowe. Są tu także bagna wśród lasów, pokryte często sporemi gajami olszy czarnej, a nawet szlachetniejszych rodzajów drzew liściastych w mieszaninie, jak: klony, jawory, jesiony, brzo-sty, lipy, graby i osiki. Bardzo pospolitą jest leszczyna, podszywająca często drzewostany sosnowe. W ziemi Bełzkiej, należącej do tej dzielnicy, na urodzajnej i pszenicodajnej glebie znajdują się porozrzucane mniejsze obszary lasu, udrzewione głównie dębem, juź-to czystym, już też przymieszanym z osiką, gra-

bem i brzozą. Zasiąg pionowy tej dzielnicy wynosi 200—300 m. Dzielnica III-a obejmuje wyżynę Podolską i Pokucką. Drzewem panującem jest tu dąb, pojawiający się albo w lasach czystych, albo też mieszający się z grabe m, klonem, jaworem, jesionem, lipą, osiką, brzozą i trześnią. Znaleźć jednak można i lasy grabowe tudzież mniejsze brzozowe. Buk pojawia się tylko sporadycznie, drzew iglastych brak, a leszczyna stanowi pospolite podszycie. Pozatem spotkać tu można jawo dereń i nieszpułkę w cho toneaster orientalis), których nie znajdujemy zresztą nigdzie w G - i. Na wysychającej, nader urodzajnej, ale i do zachwaszczenia bardzo skłonnej, glebie, jest tu istnienie lasów, tak z powodów ekonomicznych, jak i przyrodzonych, wielce zagrożone; ważność zaś ich wskazują, nie tylko coraz to większy brak drzewa, ale i względy klimatyczne, gdyż kładą one tamę szkodliwym prądom suchego i mroźnego wiatru wschodniego i wspierają tak ważne tworzenie się źródeł. Dzielnica ta leży 225—400 m. nad p. m. Dzielnica IV, t. j. Opole, jest dzielnicą buku, aczkolwiek ten rodzaj drzewa, z wyjątkiem drugiej a po części i trzeciej dzielnicy, tworzy i we wszystkich innych znaczne drzewostany, bądź czyste, bądź też pomieszane. Na Opolu występuje buk jako rodzaj panujący, również już-to w czystych, już-to w pomieszanych lasach z dębem, klonem, jaworem, brzostem, trześnią, jarzębem i osiką. Lasów szpilkowych niema; leszczyna pospolita. Lasy na Opolu wywierają zarówno wpływ korzystny, jak i ujemny, na kulturę kraju, z jednej bowiem strony powstrzymują w kierunku zachodnim szkodliwe działanie suchych i mroźnych wiatrów kontynentalnych, z drugiej zaś, zatrzymując chmury i wiatry wilgotne, przybywające od zachodu, oddziaływają na osuszenie Podola. Zasiąg pionowy Opola wynosi przeszło 300—400 m. nad poziom morza, zniżając się ku wschodowi. Dzielnicę V-tą tworzą Karpaty zachodnie. W dzielnicy tej panuje jodła w dużych łącznych, tudzież małych i bardzo porozrzucanych lasach. Z j o-dłą walczy w wielu miejscach o pierwszeństwo buk, a w świerk. W górach S puje pojedyńczo samorodn drzew, który dawniej był tu o wiele pospolitszym, na Babiej górze kosodrzewina; jałowiec wszędzie jest pospolity, a c i s, którego oszczędzanie już za czasów Jagiellonów nakazywano, wyginął prawie całkiem i pojawia się jeszcze w Pieninach, tudzież Tatrach, głównie tylko jako krzew. Dzielnica ta wznosi się nad p. m. 500—1 250 m. Dzielnicę VI- tą stanowią Karpaty wscho-

U1

O- r-K

03 C

r s k i, i ą (Co-

dnie ze świerkiem, jako panującym rodzajem drzewa. Tworzy on jednociągłe, duże lasy, ma jednak prawie wszędzie buk za towarzysza, który niekiedy pnie się nawet wyżej na góry niż świerk, kładąc się i karłowaciejąc. W zacisz y eh i niżej położonych okolica h rozpościerają się lasy jodłowe, pomieszane ze świerkiem lub bukiem. Z drzew liściastych występuje pojedynczo jawor i jesion, a w wyższych kondy-gnacyach olsza biała karłowata i jarząb. Pospolitym jest jałowiec, ale tylko niżej, kosodrzewina zaś tworzy na granicach wege-tacyi większe drzewostany. Limbę, która niegdyś pojawiała się w naszych górach w znacznych drzewostanach, a dzisiaj należy do drzew rzadszych, widzieć tu m żna zazwyczaj w stanie pojedyńcz m. Napotkać także można cisy skarłowa-c i a ł e. Wzniesienie tej dzielnicy nad poziom m. wynosi 500—1800 m. Dzielnicę VII-mą (a drugą świerku) tworzą Tatry. I tu wykonywa swe panowanie świerk, dopóki mu go nie wydrze kosodrzewina. L i m-ba nie jest rzadką, ale tylko w pniach pojedyńczych. Podobnie i modrzew rośnie luźnie, a na mokradłach czyste drzewostany skarłowaciałej sosny pospolitej. Z drzew liściastych znajdujemy w dzielnicach wyższych jawory i jesiony, a w niższych buczynę; brzoza zaś i jarząb występują nawet w strefie kosodrzewiny, która w tej dzielnicy okazuje się w całej pełni. C i s należy d o rzadkości. Wzniesienie tej dzielnicy nad poziom morza wynosi 700—200 m. Dzielni-- m a, t. j. „Podkarpacie” obej-żnorodue rodzaje drzew

h-1

p- p

stronie

wystę-m o -

muje

i krzewów, tak, iż żaden rodzaj nie osiąga tu panowania. Dzielnica ta ciągnie się przez całą długość kraju od zachodniej jego granicy ku południowo-wschodniej i tylko jedna jej odnoga, t. j. Roztocze, wysuwa się wązkim pasem ku północnemu zachodowi, rozdzielając od siebie obydwie dzielnice sosny. Wśród różnorodności zadrzewienia dzielnicy VIII-ej spostrzegać się daje pewna znów różnica między zachodnią a wschodnią jej częścią, jak to zaznacza prof. Strzelecki, za którym podaliśmy właściwości poszczególnych dzielił . Gatunki flory leśnej ozosta-j w nieustannej walce z obą. Koło Lwowa np. walczy sosna o byt z brzozą, a miejscami z dębiną. Na korzyść sosny przechyla się zwycięstwo, jeżeli brzoza nie założy się nadto gęstym okopem. Świerk na równinach wciska się zdradziecko. Na krańcach bagien i obszarach pustaciowych rozsiedla się olsza. Sosna w piaskach ustępuje przed obcymi przybyszami, a stanowisko jej zachwianem zostało w nadwiślańskich i nadbużańskich równi

Ul

nach przez mnożące się coraz więcej, z wycię-

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz 185. T. XXIY.

66

es. Koni wydaje

Ul O

Cw >

o n do

ciem lasów, gniazda ruchomych wydm piaszczystych, zajmujących obszary po kilkaset hektarów. A gdzie wylewy rzek piaskiem za-sypują żyzną glebę, gdzie wciąż odnawiające się bagna lub wreszcie spragnione pokłady piaszczyste (Jak np. przy uściu Sanu do Wisły) zapanują, tam wymiera powoli wszelka roślinność, nie mówiąc już o użytecznej, a tern samem i człowiek traci przyrodzone warunki bytu. Okolic takich nie brak, niestety, w G-i.—6) Świat zwierzęcy, chów zwierząt domowych, rybołówstwo, myś/iwstwo. F a u n a G-i należy do Srodkowo-euro-p e j s k i e j strefy zwierząt i u 1 e g ł a z biegiem lat, podobnie jak na całym obszarze ziem polskich 'i wogóle w krajach cywilizowanych, znacznemu przeobrażeniu, przez wytępienie lub wyparcie jednych gatunków, a hodowlę i rozmnażanie innych. Z pomiędzy ssaków największe znaczenie mają: koń, bydło rogate, Świnia, owca i koza. Do rzędu zwierząt domowych należą także, jak w całej Europie, kot i

G. najwięcej ze ws ystkich krajów koronnych mon. a u s t r y a c k i e j, zaopatrując w nie prawie połowę kawaleryi państwowej. Stanowią one oryginalną rasę, ze znaczną domieszką krwi konia wschodniego, znaną pod nazwą „rasy polskiej” i wyróżniają się dość dużą głową, krótką i szeroką szyją, zwięzłą i silną budową, nakoniec ogniem i wytrwałością. Urzędowy spis z roku 1890 wykazywał w G i 765 570 koni, t. j. 10—12 sztuk na 100

ba. ziemi produktywnej, a 11.59 na 100 mieszkańców. W celu ulepszenia rasy koni i podniesienia ich chowu, zwłaszcza u mniejszych właścicieli, utrzymuje rząd w G-i dwie sta-cye ogierów, t. j. w Drohowyżu i w Olcliow-cach, niedawno zaś założono w Kleczy dolnej w powiecie Wadowickim rządową stajnię rozpłodową. Liczne są także (przeszło 100) stadniny prywatne, głównie we wschodniej G-i, gdzie chowane bywają konie rozmaite, przeważnie jednak krzyżowane z końmi pochodzenia wschodniego lub folblutami. Najczystsza rasa dawnych koni polskich zachowała się koło Skałatu, Husiatyna, Borszczowa i Nowego Sącza. Na obszarze nizin i pagórków zachodniej G-i, w obwodzie Wielickim, Bocheńskim i dalej na wschód aż po Jarosław zajmują się i zamożniejsi włościanie hodowlą koni. W G-i środkowej i wschodniej konie chłopskie bywają przedwcześnie używane do pracy, a źle pielęgnowane i jeszcze gorzej żywione marnieją, tak pod względem wzrostu (130—150 cm.) jak i sił, ale, choć nie-pokaźnych kształtów, odznaczają się dużą wytrwałością, a do cennych ich przymiotów należą skromne wymagania i mała wrażliwość na zmiany klimatu. Specyalny typ wśród koni włościańskich stanowią t, zw. „hucułki”, małe konie z połudn. - wscli. podgórza karpackiego, z bardzo dobrym temperamentem, nadzwyczaj wytrwałe i pewne w chodzeniu po najbardziej stromych ścieżkach górskich. Niektórzy wywodzą je od konia tatarskiego, a austr. intenden-tura wojskowa, w uznaniu przymiotów tych koni huculskich, zakupiła znaczniejszą ich ilość w czasie wojny w Bośni i Hercogowinie. Chów bydła jest dla mieszkańców G-i najważniejszym środkiem do życia po rolnictwie, z którem jest zresztą zwykle połączony. Pod względem ilości zwierząt domowych stoi G. wogóle bardzo wysoko, mniej jednak pod względem jakości, chociaż i w tym względzie widoczny jest w ostatnich czasach postęp, obja wiający się w stopniowem udoskonalaniu ras, zarówno koni, jak i bydła. Najbardziej rozpowszechniony jest chów b y d ł a rogatego, zwłaszcza w zachodniej części kraju. Chowają je dla mleka i do pociągu przy gospodarstwie rolnem, w części zaś wykarmiają na mięs o. Ważnym momentem dla podniesienia hodowli bydła w G-i było zamknięcie granicy dla. przywozu bydła z Rossyi i Rumunii w r. 1882. Spis z r. 1890 wykazuje w G-i 2 448 006 sztuk bydła rogatego, t. j. 82.86 sztuk na 100 ha. ziemi produkc., a 87.05 na 100 mieszkańców. Większe i starannie utrzymane obory spotykamy głównie na większej posiadłości, a w nich poprawne rasy zagraniczne obok krajowych. Te ostatnie, z powodu licznych krzyżowań rozmaitych ras i zawodów bydła, zatracają powoli pierwotne swe cechy. Jako bydło typowe znajdujemy w G-i przedewszystkiem za ódbydł podoi kiego. Należy a step wegoi jako takie jest wysokie na nogach, głowę ma wązką, kii nowatą, rogi długie, często lirowate, kłąb wy soki i ostry, skórę twardą a maść jednostajnie siwą. Mało wymagające, o niedużej mleczności, jest ono przedewszystkiem bydłem robo-czem; rozpowszechnione dawniej bardzo, obecnie zanika powoli. Drugi typ stanowi polskie bydło brunatne, albo maj d a ń s k i e, maści płowej, kasztanowatej lub brunatnej. Małe, z krótkiemi rogami, bardzo wytrwałe i o skromnych wymaganiach, daje ono przy niewielkiej, byle troskliwej opiece, dużo mleka, rozmieszczone zaś jest przeważnie w okolicach nizinnych północnej G-i w powiatach: Sokalskim, Rawskim, Cieszanowskim, Brodzkim i Złoczow-skim, a dalej w Majdanie kolbuszowskim (gdzie się w szczególniejszej czystości zachowało), wreszcie zaś w powiecie Niskim i Tarnobrzeskim. Odmianę górską tego typu stanowi cie-mno-brunatne bydło „huculskie”, rozpowszechnione głównie we wschodniej części Karpat na Hueulszczyźnie w powiatach Kołomyjskim i Kosowskim. Trzeci typ krajowego bydła w G-i nosi nazwę bułeczko wat e-g o, lub bydła czerwonego polskiego. O szero-

b y w a obec-ł a krajo-

CD

a poprawy

>5 O

kiem czole, żółtawych rogach i kopytach, jest ono maści czerwono-bułeczkowatej lub cisawej. Bydło to znajduje się w zachodniej części kraju w powiatach: Sądeckim, Jasielskim, Krakowskim i Wadowickim, a rozciąga się poza Kąty i Żywiec, aż na Szląsk austryacki. Nazywają je niektórzy staroniemieckiem, wywodząc pochodzenie jego od dawniejszego czerwonego bydła niemieckiego, które sprowadzić mieli do f’olski koloniści niemieccy z XIII i XIV w. Bydło to niewielkie (350—400 kg. wagi), mało wymagające, ale o pokaźnej wydajności mleka, mogłoby przy odpowiednim doborze i staraniu stać się nader użytecznem. Jakoż obecnie zakładają już obory tego bydła w zachodniej G-i. Oryginalną odmianę stanowi jeszcze mlecznej białości bydło w okolicy Kańczugi, które pochodzić ma od sprowadzonego w dawniejszych czasach nizinnego bydła z północnych Niemiec. Z r a s zagranic ny cli używa nie w G-i

w e g o na nizinach słynne z mleczności, ciężkie bydło oldenburskie, a w okolicach podgórskich bydło rasy berneńsko-si mentals kie j, nader odporne i „silnej konstytu-cyi”. Do najpożyteczniejszych zwierząt gospodarskich w G-i należy trzoda chlewna, której chów, z wyjątkiem wysokich gór, jest w całym kraju bardzo rozpowszechniony i wystarcza nietylko na potrzeby miejscowe, lecz i na wywóz za granicę. Według spisu z r. 1890 było w G-i świń 784 500, t. j. 10.36 sztuk na 100 ha. ziemi produkc., a 11.87 na 100 mieszkańc. Przeciętny wywóz roczny wynosi 540 000 sztuk, ale w ostatnich latach, z powodu wybuchłej zarazy, spotkał się ze znacznem ograniczeniem ze strony władz poli-cyjno - sanitarnych. Hodowlą trzody chlewnej zajmują się w G-i głównie drobni posiadacze, dla których dochód stąd uzyskany stanowi nieraz jedyne źródło na pokrycie większych wydatków w gotówce. Hodują o n i pospolicie tylko r a s ę krajową, wyso-konożną i chartowatą, okrytą gęstą szczeciną, która bywa znów ważnym artykułem handlowym. Świnie tej rasy opasają się trudniej i wolniej od angielskich, odznaczają się natomiast daleko większą płodnością, wytrwałością, żywszym temperamentem i większym zasobem odporności przeciw różnym chorobom. Mięso dają smaczne, słoninę twardą i jędrną. W o s t a t n i e j dobie poczęto u ż y w a ć w G-i, zwłaszcza w środkowej i wschodniej, świń angielskich do poprawy rasy krajowej, a towarzystwa gospodarskie utrzymują obecnie chlewnie zarodowe i stacye knurów. We wschodniej połaci kraju istnieje 130 chlewni i 87 stacyi knurów, przeważnie Yorkshire. — Owce hodują głównie w górach, i to więcej we wschodnich, aniżeli w zachodnich; pozatem jednak dose jest rozpowszechniony chów owiec i na równinach, a zwłaszcza na północo-wschodzie na Podola, po większych, bardziej zaś jeszcze po mniejszych, posiadłościach, Z 630 994 owiec, które spis z r. 1890 w Gali-cyi wykazywał (t. j. 8.34 sztuk na 100 ha. ziemi produkc. a 9.55 na 100 mieszk.), wypadało więcej niż połowa na Karpaty Lesiste i pas ziemi Podolskiej. Produkcya wełny nie jest jednak znaczną i nie wzrasta, bo głównie hodują rasę opasową na mięso i skórę, która służy wraz z włosem do wyrobu kożuchów tudzież czapek, używanych przez lud wiejski w całym kraju. Wyrób serów owczych (bryndzy) odgrywa małą rolę w G-i i koncentruje się głównie w okolicach górskich, których mieszkańcy utrzymują owce i dla mleka. Niegdyś istniało w G-i kilka owczarń zarodowych owiec cienkowełni-stycli, ale hodowla ich nie doszła tu do większego znaczenia i dziś znajduje się jedyna jeszcze z większych owczarni w kluczu łańcuckim, u hr. Potockiego. Z owiec krajowych utrzymała się t. zw. „owca podkarpacka” w znaczniejszych gromadach przez włościan na Podkarpaciu, którzy chowają ją na niższych albo wyższych, często dla innych zwierząt niedostępnych, pastwiskach górskich. W ostatnich latach zaczęło c. k. Towarz stwo gospodarskie galicyjskie spr wadzać owce „czaszki”, pochodzące z Bessarabii, zakładając we wschodniej G-i owczarnie z rodowe tych owiec. Jest ich obecnie 15. hodowlą owiec łączy się i chów k ó z, głównie we wschodniej połaci kraju, nie tworząc zresztą odrębnej gałęzi gospodarstwa. Od Stanisławowa na południowy wschód aż do granicy kraju, utrzymują kozy nietylko dla mleka, ale i w celu produkcyi mięsa, z którego przyrządzają, zwłaszcza Ormianie, ulubioną przez nich potrawę „wędzonej koziny”. W r. 1890 posiadała G. 21 095 kóz w całym kraju — Mułów i o-słów było w tym czasie 1 203, a liczba ta dowodzi małej ich wartości dla gospodarstw galicyjskich.—Ważne stanowisko, tuż obok ssących zwierząt domowych zajmuje pod względem użyteczności i drób, którego hodowla dosyć jest, niestety, w G-i zaniedbaną. W ostatnich czasach zawiązało się dla podniesienia tej gałęzi produkcyi specyalne towarzystwo w Jarosławiu. Drób znajduje się zresztą przy każdern gospodarstwie. Kur domowych i kochiuchińskich hodują najwięcej w okolicach obfitujących w zboże, najmniej zaś w ubogiej w ziarno górzystej połaci kraju. Gdzie są stawy rzeki, tam chowają kaczki i gęsi, zaś, pan tarki i gołębie na większych gospodarstwach. Zakładane tu i owdzie bażantarnie nie dają przeciętnie , zbyt świetnych rezultatów. Jaja kurze są artykułem znacznego zbytu i handlu wywozo-

cie

sr p

CS) I

, mającej na

cD O

k i o tyle, że

wego; mięso drobiu znajduje również dość znaczny odbyt, a pierze, zwłaszcza z gęsi i niektórych kaczek, bardzo cenione, stanowi także przedmiot rozległego handlu.—B a r t n i c-t w o, z którego niegdyś słynęły ziemie polskie, podupadło następnie i dopiero od jakich lat 20 podnosi się znowu w G-i, i to głównie we wschodniej jej części, za inicyatywą galicyjskiego Towarzystwa pszczelarskiego. Według urzędowego spisu z r. 1890 było w G-i 261 047 uli pszczół, z której-to summy większość przypada na powiaty na wschód od Lwowa, między lewym brzegiem Dniestru a północną granicą kraju, gdzie „gryka ja śnieg biała” obszerne łany w le-. H dowlą pszczół zajmu-zaz yczaj drobniejsi właściciele, nauczyciele wiejscy i księża. Jedwabnictwo nie ma warunków rozwoju w G-i z powodu braku drzew morwowych. Z innych owadów wspomnieć się godzi o czerwcu (polskiej koszenilli), szczególniejszy zaś interes geograficzny przedstawiają mrówki leśne, które przez budowanie wielkich kopców wpływają na zmianę krajobrazów leśnych. Na łąkach „budowniczymi kopców” są znowu kret y, które, podkopując grunt, ułatwiają krążenie wodzie, torują jej drogę i przyczyniają się tem samem do powstawania wyrw, niszczenia dróg i t. p. przeobrażeń terre-nu.—Wody płynące G-i posiadają świat rybny, należący do środkowo-europej-s kiego typu, ale w rzekach należących do stoku czarnomorskiego występują już i gatunki ryb wschodnio-europejskich. Ryby G-i żyją przeważnie tylko w wodach słodkich, bo na 57 odmian zauważonych w rzekach galicyjskich udaje się czasowo do morza, jak np. łosoś, tylko 9 gatunków. Ze względu na rozsiedlenie się ryb w rzekach galicyjskich, odróżniamy tu 3 krainy rybie, a mianowicie: 1) krainę pstrąga, obejmującą górny bieg rzek i górskie potoki, a cechującą się obecnością ryb łososiowatych, tudzież innych gatunków lubiących wodę zimną, szybko płynącą i dno kamieniste; 2) krainę bzany, obejmującą średni bieg rzek i zamieszkaną przez bzanę i wogóle ryby potrzebujące do życia wody chłodnej, lecz spokojnie płynącej, jako to: szczupak, jelec, okoń, karp, płoć i t. p. i 3) krainę leszcza, obejmującą dolny bieg rzek i zajętą przez ryby żyjące w ciepłej, powolnie płynącej wodzie o namulistem dnie, jak leszcz, lin, sum, jesiotr i t. p. (M. Nowicki „O rybach dorzeczy Wisły, Styru, Dniestru i Prutu” Kraków 1889). Skutkiem n i e o g i ę d-nego łowienia ryb w rzekach g icyj-skich, ilość ich zmniejszyła si niesłychanie, i dopiero za inicyatywą krajowego Towarzystwa rybackiego zajęto się w nowszych czasach dźwignięciem

rybactwa z upadku przez sztuczne zarybianie rzek i z prowad enie nowej ustawy rybac iej wr. celu ochronę ryb. Na podstawie tej ustawy zaprowadzono w całej G-i rewiry rybackie, tworzące rybackie jednostki gospodarcze. P oł ó w ryb w stawach przynosi większe korzyści, zwłaszcza w zachodniej G-i, gdzie gospodarka stawowa prowadzona jest w małych stawkach (np. w dobrach skarbowych Zatorskich) racyonalnie, a hodowla ryb zupełnie prawidłowo (system Dubisza). Głównym produktem jest tam, oczywiście, karp. We wschodniej G-i hodowla ryb po licznych, większych i mniejszych, stawach odbywa się n a starą modłę i ogranicza się na spuszczaniu ryb w pewnych okresach, oczyszczaniu stawów i tępieniu żarłocznych drapieżców rybich. W obfitujących w ryby stawach podolskich znajduje się też wiele raków, które bywają nawet wywożone poza G-ę; nadto żyje w nich i ślimak jadalny. — Myśliwstwo w G-i ma duże znaczenie, ale w miarę niszczenia lasów zmniejsza się ilość zwierzyny. Do ubytku jej przyczyniło się niemało i kłusownictwo, które zwłaszcza w połowie XIX w. stało się istną plagą niektórych okolic. Dopiero od czasu wprowadzenia rewirów łowieckich i ściślejsze przestrzegania ust w łowiecki poprawiły się sto

obecnie nawet w lasach o mniejszej rozciągłości zwierzyna bywa szanowaną i pielęgnowaną Ale obywatele ziemscy w G-i poczytują m y-ś 1 i w s t w o raczej za rozrywkę, aniżeli za gałąź gospodarstwa: dlatego nie tworzy ono przeciętnie rubryki dochodów w majątkach posiadających rewiry łowieckie. W 1 a s a c h nizinnych G-i, nie wyłączając puszczy Niepo-łomickiej, żyje już tylko t. zw. drobniejszy zwierz, grubszy zaś cofnął się w góry, w najdziksze ostępy Lesistych Karpat. Tu przebywa więc tylko, niegdyś tak pospolity w całej Polsce, niedźwiedź. Rzadszym już o wiele jest on w Karpatach zachodnich, do nizin zaś schodzi jedynie wyjątkowo. W latach od 1885 — 1893 ubito wedle urzędowych wykazów 151 sztuk niedźwiedzi, i to głów nie we wschodnich górskich powiatach G-i. (Tyniecki „Forstwirtschaft, Jagd u. Fischerei in Galizien” w dziele „Die oesterreichisch-unga-rische Monarchie in Wort u. Bild. Galizien 1898”). Również tylko w górach G-i spotkać można rysia, a pojedynczo tu i owdzie w różnych lasach pokrewnego z nim kota dzikiego. Wilk „postrach owiec, a często i ludzi”, należy zawsze do pospolitszej zwierzyny, zarówno w górach, jak i w rozległych, północno-wschodnich lasach strefy bałtyckiej, tudzież we wschodnich, do rossyjskiej granicy przypierających powiatach G-i. W latach od r. 1885—93

schodniej w leśnych

DrK. I. N.

ubito w G-i ogółem 726 wilków, ale ilość icb zmniejsza się obecnie z każdym rokiem. Naj-obfitszem w rezultaty bywa po 1 o-wanie na lisy, których ubito wedle urzędowych dat w omawianem dziewięcioleciu 57 410 sztuk. Kuny, tchórze, łasice i wydry a rzadziej borsuk, dopełniają obrazu drapieżnych ssaków G i. Dziki, których ubito w powyżej podawanym okresie czasu 11 732, mnożą się szczególnie w bukowych i dębowych lasach podgórza, tudzież bałtyckiej strefy, przeważnie jednak trzymają się wschodniej połowy kraju. Polowanie na nie złączone nieraz bywa z wielkiem niebezpieczeństwem, jak o tern świadczy staropolskie przysłowie: „kto idzie na niedźwiedzia, niech weźmie łóżko, a kto na dzika—mary.” Do najrzadszej, przez ustawy ochranianej, zwierzyny, należą dziś w G-i tatrzańskie kozice i świszcz, również prawie rzadki mieszkaniec tych samych górskich ustroni. Jeleń utrzymywany nieraz w osobnych zwierzyńcach, jak n. p. w Krzeszowicach, znajduje się w stanie dzikim, głównie we wschodnich Karpatach. Sarna rozmnożyła się bardzo w ostatnich dziesiątkach lat, głównie dzięki zabiegom Towarzystwa łowieckiego. W latach od r. 1885—93 ubito jej 49 109 sztuk; w większym zaś jeszcze stopniu rozmnażają się zające, najpospolitsze ze wszystkich gatunków

t. zw. drobnej zwierzyny. Na nizinach podmokłych nad Dniestrem i na stawach podolskich żyje dużo ptactwa wodnego i błotnego z gatunku pływaków, jak: dzikie gęsi, kaczki, tracze, nawet mewy; do rzadszych i przelotnych gości należą łabędzie i pelikany. Z brodźców najpospolitszym jest gnieżdżący się u nas bocian, a dalej czapla i bekas, rzadszym zaś żóraw. Liczne siewki, a w ich rzędzie, jako rzadki okaz, dżdżownik, pojawiają się głównie jesienią, przed udaniem się na zimę do północnej Afryki, i gnieżdżą się na rozległych błotach i moczarach. Dropie, owe „stepowe strusie Podola”, spotykamy na obszarze południow wyżyny w G-i. Z kur posiada G. głuszca, nietylko w góracb, ale i w lasach nizinnych, a cietrzewie i jarząbki nie należą również do rzędu ptaków rzadkich. Polowanie na k u r o p a t w y daj e d o b r e rezultaty w wielu okolicach głównie zachodniej części kraju, przepiórki zaś już od kilku lat mniej są pospolite niż dawniej. B e-k a s leśny gnieździ się w niektórych stronach. Z mięsożerców drapieżnych wyrządzają wielkie szkody w ptactwie, a nawet wśród ssaków, przedewszystkiem orły, zjawiające się tylko w zimie na nizinach, a przebywające głównie w górzystych i lesistych okolicach. Do pospolitych należą różne odmiany sokołów, kanie, myszołowy i t. p.; nierzadko zjawia się sęp, jastrząb zas jest już w niektórych okolicach rzadki, bo go leśnicy bardzo tępią, jako wielkiego szkodnika. Z drapieżców nocnych największym jest puhacz, a najpospolitszą popielata w ciemne prążki sowa, zwana płomykówką, trzymająca się wyłącznie zabudowań ludzkich. Bardzo miłe i pożyteczne są ptaki śpiewające, tę-p i ą bowiem, wraz z nietoperzem, owady i nie dopuszczają, by się zbytnio rozmnożyły i niszczyły plon. Należą one do grupy ptaków wróblowatych, z pomiędzy których znajdujemy w G-i i lekkodzióby i wiel-kodzióby (kruk), szydłodzióby i stożkodzióby (wróbel), zębodzióby i rozwiniętodzióby (jaskółka). Niemałą ozdobą lasów są rącze nasze wiewiórki, a utrapieniem gospodarzy inne gryzonie. Nakoniec wspomnieć się godzi o całej plejadzie gadów, płazów, robaków, mięczaków i t. p. jestestw organicznych, żyjących i pobudzających życie na obszarze tej pięknej i hojnie przez przyrodę wyposażonej krainy, jaką jest G.

/. Ustrój polityczny G-i. Ustrój polityczny G-i, jak wszystkich krajów należących do państwa Austryackiego (Przedlitawii), ma charakter dwoisty, albowiem tak władza ustawodawcza w sprawach krajowych jak administracya publiczna podzieloną jest między organa państwowe i samorządne. Tylko u dołu, w gminie politycznej, łączą się funkcye najniższej władzy wykonawczej rządowej oraz władzy samorządnej, ponieważ gmina ma dwojaki zakres działania: własny, samodzielny, i poruczony, t. j. przekazany jej przez inne władze, rządowe oraz wyższe samorządne. Sądownictwo jest w Austryi całej oddzielone od administracyi i spoczywa w rękach sądów państwowych. Sądownictwa autonomicznego niema w Austryi, ani w G-i. W szczególności:—1) Władza ustawodawcza w G-i należy w części do austryackiej rady państwa, w części zaś do sejmu krajowego wespół z monarchą, który sankcyonuje uchwały owych ciał ustawodawczych i ogłasza je w dzienniku praw państwa, a względnie w dzienniku ustaw i rozporządzeń krajowych, z powołaniem się na zgodę powołanej reprezentancyi narodu. Zakres działania rady państwa obejmuje w zasadzi© wszystkie sprawy wspólne wszystkim krajom austryackiin i jest szczegółowo określony w § 11 ustawy zasadniczej o reprezentacyi państwa z 21 grudnia r. 1867. Mianowicie należą do rady państwa sprawy traktatów handlowych i niektórych traktatów państwowych; sprawy wojskowe, odnoszące się do rodzaju, sposobu, porządku i czasu brania służby wojskowej: uchwalenie budżetu państwowego, podatków, opłat publicznych i inne sprawy skarbowości państwowej; sprawy monetarne, bankowe, cłowe i handlowe, zakładów kommunikacyjnych; ustawodawstwo przemysłowe z wyjątkiem ustawodawstwa o prawach propi-

nacyjnych, ustawodawstwo w sprawach sanitarnych, o prawie obywatelstwa i o prawach politycznych, o stosunkach wyznaniowych; ustalenie zasad nauczania dla szkół ludowych i gimna-zyów, ustawodawstwo o uniwersytetach; ustawodawstwo w sprawach prywatnych i karnych z wyjątkiem ustawodawstwa o wewnętrznem urządzeniu ksiąg gruntowych i o tych sprawach, które na mocy statutów krajowych i tej ustawy zasadniczej należą do sejmów; ustawodawstwo o zarysach władz sądowych i administracyjnych, niu gmin i ordynacyę wyborczą dla gmin tudzież o stosunkach wzajemnych poszczególnych krajów, ustawę o obszarach dworskich, nadał również o traktowaniu spraw wspólnych całej monarchii, w r. 1806 osobny statut miejski dla miasta Kra-Wogóle zatem zakres władzy ustawodawczej kowa, w r. 1870 zaś dla miasta Lwowa, uchwa-rady państwa jest bardzo szeroki, G. zaś może wywierać na uchwały rady państwa wpływ moralny za pomocą rezolucyj sejmowych, wpływ bezpośredni zaś przez swoich posłów, których wysyła do Izby poselskiej razem 78-miu (na ogół 425-ciu posłów), a mianowicie: 20-stu posłów z kuryi wielkiej posiadłości ziemskiej,

lił zasady organizacyi lwowskiej szkoły politechnicznej w ustawie krajowej z 19 czerwca 1894 i na podstawie tej ustawy wydało mini-steryum oświaty statut organizacyjny dla tej szkoły dnia 26 kwietnia 1897 r. Korzystając ze swej autonomii, uchwalił sejm galicyjski w autonomicznym okresie wiele ustaw w obrębie swej kompetencyi. Na podstawie ustawy państwowej o urządzeniu gmin z 5 marca 1862 uchwalił sejm w r. 1866 ustawę krajową o urządze-

lił w r. 1889 osobną ustawę gminną dla 30 miast większych, nakoniec w r. 1896 osobną ustawę gminną dla miast mniejszych, miasteczek i znaczniejszych gmin. Prawo gminne w G-i jest rożnem w poszczególnych kategoryach gmin, stosownie do ich potrzeb i siły ekonomicznej. Obok gmin i obszarów dworskich zorganizował sejm w r. 1866 reprezentacye powiatowe, jako wyższe ciała samorządne nad gminami w obrębie powiatów politycznych. Celem ochrony i poparcia kultury krajowej i kommunikacyi w kraju uchwalił szereg ustaw o ochronie własności polnej, o rybołówstwie, o ochronie zwierzyny, o kopalnictwie nafty i wosku ziem

13-stu z kuryi miast, 3-ch z izb handlowych i przemysłowych, 27-iniu z kuryi gmin miejskich, nakoniec 15 stu z nowej kuryi powszechnej, utworzonej ustawą z 14 czerwca 1896 r.—

sacyi, o zakładaniu i utrzymywaniu dróg, o budo wie kolei lokalnych. Ustawą z dnia 30 grudnia 1875 r. orzekł sejm w zasadzie zniesienie prawa propinacyi, a ustawą z dnia 22 kwietnia 1889 postanowił wykupić prawo to na rzecz kraju, po upływie zaś roku 1910 stanowczo je znieść. Ustawy krajowe uregulowały też sprawę zakładauia i utrzymywania szkół ludowych, wewnętrznego urządzenia ksiąg gruntowych, sprawy budownictwa w gminach rozmaitych ka-tegoryj, sprawy szpitali i lekarzy gminnych i okręgowych. Działalność ustawodawcza sejmu jest, niestety, często krępowana kompeteucyą rady państwa do regulowania pewnej kategoryi spraw, wskutek czego musi sejm nieraz wyczekiwać ogólnej ustawy państwowej, zanim może przystąpić do uchwalenia własnej ustawy. W związku z władzą ustawodawczą sejmu jest kompetencya kraju w sprawach podatkowych. Wedle statutu krajowego sejm zarządza funduszami kraju, uchwala budżet i ma prawo zakładania i pobierania dodatków do bezpośrednich podatków państwowych aż do wysokości dziesięciu procentów. Wyższe dodatki krajowe do podatków bezpośrednich lub też inne opłaty krajowe potrzebują zatwierdzenia cesarskiego. W zasadzie zatem ma sejm obszerną kompetencyę podatkową, może bowiem uchwalać tak dodatki do podatków państwowych jak samoistne podatki. Wszelako potrzeba zatwierdzenia cesarskiego jest w praktyce warunkiem bardzo uciążliwym, ponieważ w razie rzeczywistej lub pozornej kollizyi między intere.

Sejm G-i (i Lodomeryi wraz z w. ks. Kra-kowskiem) otrzymał w zasadzie szeroką autonomię w sprawach krajowych wraz z innemi sejmami na mocy dyplomu cesarskiego z 20 paź- nego, o tępieniu szkodników polnych, o kommas dziernika r. 1860. Wszelako statut krajowy, ogłoszony cesarskim patentem z 26 lutego 1861, wbrew zapowiedzi dyplomu październikowego, zakreślił zbyt ciasno granice władzy ustawodawczej sejmu, oddając kompetencyi jego tylko sprawy kultury krajowej obok niektórych spraw administracyjnych i podatkowych. Dopiero ustawa zasadnicza o reprezentacyi państwa z 21 grudnia 1867 r. spełniła w części zapowiedź dyplomu październikowego, albowiem obok spraw statutami krajowemi sejmom zastrzeżonych oddała im wyraźnie pewne sprawy wyższe oraz postanowiła (§ 12), że wszystkie inne przedmioty ustawodawstwa, niezastrzeżone w tej ustawie wyraźnie dla rady państwa, należą do zakresu działania sejmów i przez sejmy mają być załatwiane. W ten sposób, mimo szerokiej kompetencyi ustawodawczej rady państwa, otrzymał sejm autonomię nietylko w sprawach kultury krajowej, ale także w sprawach gminnych, pro-pinacyjnych, wewnętrznego urządzenia ksiąg gruntowych, w sprawach szkół ludowych i gim-nazyalnych w ramach ustawodawstwa państwowego; nadto rozwój życia społecznego może w przyszłości znacznie rozszerzyć kompetencyę sejmu, albowiem wszelkie sprawy, nieprzewidziane wyraźnie w ustawie zasadniczej o reprezentacyi państwa, należą do sejmów: tak np. ustawodawstwo o szkołach realnych lub o zakładach naukowych wyższych, oprócz uniwersytetów, nie jest wymienione w owej ustawie, należy więc do sejmu. Stąd sejm galicyjski uchwa

sein skarbu krajowego a państwowego, rząd pośrednio. — 2) Samorząd gmin, obszarów dwor-wzbrania się przedstawiać uchwały sejmowe do skich, powiatów i kraju. Gminy mają prawo, z za-sankcyi monarszej. W nowszych czasach sejm był chowaniem ustaw, samodzielnie zarządzać wszyst-zniewolony z góry zrzec się prawa nakładania kiemi sprawami, które bezpośrednio dotyczą ich dodaktów krajowych i innych autonomicznych interesów i mogą być załatwione własnemi ich do państwowego podatku osobisto-doehodowego siłami. Do tego „własnego” zakresu działania z r. 1896, albowiem tylko pod takim warun- gmin należą mianowicie: zarząd majątkiem kiem przyznała ustawa państwowa z r. 1896 gminy, czuwanie nad bezpieczeństwem osób ulgi w podatkach realnych i udział krajowi i mienia, policya połowa, targowa, zdrowia,

w spodziewanych zwyżkach dochodów państwa z nowych podatków osobistych bezpośrednich. Sejm ma też pewien wpływ na rozkład i pobór podatków bezpośrednich państwowych, a wpływ ten, przyznany w statucie krajowym, wykonywa obecnie przez członków wybieranych do kommis-syi katastralnej krajowej, powoływanej peryo-dycznie do ustalenia katastru podatku gruntowego, tudzież do kommissyj apellacyjnych podatku powszechnego zarobkowego i podatku osobisto-doehodowego, które w drugiej instancyi ustalają wymiar coroczny tych podatków.—Sejm jest zarazem najwyższą władzą administracyjną samorządną w kraju, a władzę tę sprawuje przeważnie przez stałą kommissyę ze swego łona wybraną, t. j. przez wydział krajowy, z marszałkiem kraju na czele.—Sejm galicyjski składa się obecnie (wedle ustawy krajowej z 21 marca 1900) ze 161 członków, a mianowicie: z ośmiu dostojników duchownych (trzech arcy biskupów lwowskich, księcia biskupa krakowskiego, dwóch biskupów przemyskich, wreszcie tarnowskiego i stanisławowskiego), z dwóch rektorów uniwersytetów, lwowskiego i krakowskiego, prezesa akad. um. i rektora politechniki, oraz ze 149 posłów wybranych, mianowicie: z wielkich posiadłości ziemskich 44 posłów, z większych miast i izb handlowych i przemysłowych 31, z reszty gmin 74-ch posłów. Kuryi powszechnej, wprowadzonej przy wyborach do rady państwa, niema dotychczas przy wyborach sejmowych. Mandat sejmowy posłów trwa przez sześć lat, o ile cesarz sejmu przed ukończeniem okresu sejmowego nie rozwiąże i nie zarządzi nowych wyborów. Sejm zbiera się na wezwanie cesarza zazwyczaj raz do roku w stolicy kraju we Lwowie. Dla kierowania sejmem mianuje cesarz z grona członków sejmu marszałka krajowego i jego zastępcę na czas trwania okresu sejmowego. Członkowie sejmu są nietykalni i nieodpowiedzialni, podobnie jak członkowie rady państwa. Wybieralnym na posła sejmowego jest każdy obywatel austryacki, będący w peł-nein używaniu praw obywatelskich, jeżeli ukończył lat trzydzieści i jeżeli ma prawo głosowania na posłów sejmowych w jednej z klas wyborczych w kraju. Wybory posłów z gmin wiejskich odbywają się pośrednio, w ten sposób, że każda gmina w danym okręgu wybiera na 500 mieszkańców jednego wyborcę, a dopiero wszyscy wyborcy wybierają posła. W innych klasach wyborczych głosują wszyscy wyborcy bez-

ogniowa, staranie o dobrą kommunikacyę, sprawy ubogich, policya nad czeladzią i wyrobnikami, policyjny dozór nad obyczajnością publiczną, zakładanie i utrzymywanie szkół ludowych. Gminę reprezentuje w jej sprawach rada gminna jako organ wykonawczy. O ile dochody z majątku gminy nie wystarczają na pokrycie jej potrzeb, może rada gminna uchwalać dodatki do podatków państwowych bezpośrednich lab konsumcyjnych, samoistne opłaty, oraz posługi i roboty na rzecz gminy. Do nałożenia dodatków przenoszących 20°/₀ do 50(l/₀ podatków państwowych bezpośrednich lub konsumcyjnych, potrzebne jest przyzwolenie rady powiatowej; dodatki przenoszące 5O°/₀ do 100°/₀ podatków państwowych mogą być dozwolone przez wydział krajowy za zgodą namiestnictwa; dodatki zaś wyższe nad 100°/₀ podatków lub samoistne opłaty wymagają uchwały sejmu i sank-cyi cesarza, t. j. ustawy krajowej. Wyższą władzą samorządną nad gminami w sprawach własnego zakresu działania jest rada powiatowa ze swoim wydziałem powiatowym, najwyższą zaś jest sejm, a w jego zastępstwie wydział krajowy. One czuwają nad tem, aby majątek i dobro gmin i zakładów gminnych nie zmniejszyły się, dozorują czynności gmin, rozstrzygają rekursy przeciw uchwałom rady gminnej w zakresie własnym powziętym i zatwierdzają ważniejsze uchwały w sprawach majątkowych gminy. Rządowi służy prawo dozoru nad gminami, aby nie przekraczały swego zakresu działania i nie działały wbrew ustawom; uchwały takie może rząd (starostwo powiatowe) wstrzymać, ich wykonania zakazać, namiestnik zaś może w takim wypadku rozwiązać radę gminną i zarządzić nowe wybory. Rada gminna wybiera ze swego grona naczelnika gminy i innych członków zwierzchności gminnej. Obok gmin istnieją w G-i obszary dworskie, tj. posiadłości ziemskie niegdyś dominikalne (dominia), wyłączone ze związku gminy, a położone w obrębie jednej i tej samej miejscowości. Obszar dworski może być za obopólną zgodą gminy i posiadacza obszaru wcielonym do związku gminy, jeżeli przeciw temu ani namiestnictwo, ani wydział krajowy nic nie zarzuci. Obszar dworski wyłączony ze związku gminnego winien wypełniać w swoim obrębie wszelkie obowiązki gminy. Posiadacz obszaru dworskiego lub osoba przez niego wyznaczona jest przełożonym tegoż obszaru i ma wszelkie prawa na-

czelnika gminy, a co do policyi miejscowej, także prawa rady gminnej. Jednakowoż prawo karania, przyznane ustawą gminną naczelnikowi gminy, nie służy przełożonemu obszaru dworskiego—należy do politycznej władzy powiatowej; nadto sprawowanie policyi miejscowej w karczmach niegraniczących z resztą obszaru dworskiego, należy do gminy.—W nowszych czasach objawia się w kraju i w sejmie silne dążenie do zniesienia obszarów dworskich i połączenia ich z gminami. Główną podstawą tego prądu jest wzgląd na to, że odrębność obszaru dworskiego jest zabytkiem dawnego ustroju patry-monialnego, niezgodnym z ideą demokratyczną dzisiejszego państwa, oraz na to, że gmina jest ciałem zbyt słabem pod względem ekonomicznym i intellektualnym, aby własnemi siłami spełnić mogła tyle ważnych, samorządnych zadań. Obok tego prądu istnieje także dążenie do utworzeuia gmin zbiorowych przez połączenie kilku gmin słabszych dla wspólnego wypełniania obowiązków. O reformie ostatecznie roz strzygnie sejm.— Pośrednim organem samorządnym między gminami i obszarami dworskiemi a sejmem i wydziałem krajowym są w G-i r e-prezentacye powiatowe. Zakres działania reprezentacyj powiatowych, t. j. rad powiatowych, jako uchwalających, i wydziałów powiatowych, jako organów wykonawczych, rozciąga się na wszystkie gminy i obszary dworskie do powiatu należące. Wyjątek stanowi stolica kraju, Lwów, i miasto Kraków, które mają własne statuty, tworzą same przez się osobne powiaty i mają zakres działania nietylko gmin, ale zarazem reprezentacyj powiatowych i starostw politycz nych. Rada powiatowa składa się z 26-u członków, wybieranych na lat sześć przez wyborców w czterech grupach, a mianowicie: większych posiadłości ziemskich, najwyżej opodatkowanych z kategoryi przemysłu i handlu, gmin miejskich i gmin wiejskich. Wydział powiatowy, wybrany z łona rady powiatowej, składa się z prezesa i sześciu innych członków. Wybór prezesa i jego zastępcy potrzebuje zatwierdzenia cesarskiego. Do zakresu działania rady powiatowej należą wszelkie sprawy odnoszące się do wspólnych interesów powiatu, a w szczególności wspólnych ekonomicznych potrzeb i zakładów powiatu. W praktyce zajmują się rady powiatowe głównie zakładaniem i utrzymywaniem dróg powiatowych. Na wydatki nie pokryte dochodami z własnego majątku może rada państwowa nakładać dodatki do państwowych podatków bezpośrednich. Podatki jednak wyższe nad 20°/₀ wymagają przyzwolenia wydziału krajowego, a wyższe nad 40°/₀> równie jak inne opłaty, n. p. myta drogowe i mostowe, mogą być nałożone tylko na mocy uchwały sejmu i za zezwoleniem cesarskiem. Rada powiatowa ani wydział powiatowy nie mają władzy wykonawczej, nie mogą więc przymusowo wy

konywać swoich rozporządzeń, mogą tylko zwrócić się o pomoc do władzy politycznej. W interesie powiatu może rada powiatowa przedsta wiać wnioski rządowi, sejmowi i wydziałowi krajowemu, i winna udzielić swego zdania we wszystkich sprawach na ich żądanie. — 2) Wydział krajowy jest zarządzającym i wykonawczym organem sejmu i składa się z sześciu członków wybranych z łona sejmu oraz z marszałka krajowego jako przewodniczącego. Marszałek krajowy mianuje swego zastępcę w kierownictwie z grona członków wydziału krajowego. Trzech członków wydziału krajowego wybiera całe zgromadzenie sejmowe, trzech zaś wybierają posłowie obrani przez trzy klasy wyborcze: wielkich posiadłości ziemskich, miast i izb handlowych, oraz gmin wiejskich, z osobna po jednym, z grona całego sejmu. Okres trwania funkcyj członków wydziału krajowego zależy od trwania sejmu, który ich wybrał. Wydział krajowy załatwia zwyczajne czynności zarządu majątkiem i zakładami kraju, jest przedstawicielem sejmu we wszystkich sprawach prawnych, wykonywa nadzór i rozstrzyga rekursy w sprawach własnego zakresu działania gmin i powiatów, przygotowu je wnioski dla obrad sejmu i wykonywa jego polecenia. Wydział krajowy załatwia swe czynności kollegialnie, marszałek krajowy zaś ma prawo i obowiązek powstrzymać wykonanie u-cliwały wydziału krajowego, jeżeli ją uważa za przeciwną dobru powszechnemu lub ustawom, i winien w takim razie przedłożyć sprawę natychmiast cesarzowi do rozstrzygnienia, na ręce namiestnika.— 3) Władze administracyjne w Galicy i. Administracyę rządową w G-i sprawuje w najwyższej instancyi ministeryum w Wiedniu, w drugiej instancyi namiestnik kraju wraz z kra-jowemi władzami rządowemi, mianowicie: namiestnictwem, krajową radą szkolną i krajową dyrekcyą skarbową. W pierwszej instancyi jest starostwo w powiecie najniższą rządową władzą dla wszystkich spraw administracyjnych, o ile te nie są wyraźnie powierzone innym zakładom lub organom, n. p. powiatowym dyrek-cyom skarbowym lub radom szkolnym okręgowym. Starostwo podlega w toku instancyi, stosownie do właściwości sprawy, krajowej władzy politycznej lub skarbowej. Do zakresu działania starostwa należy staranie o wykonanie ustaw, o utrzymanie bezpieczeństwa publicznego, porządku i spokoju, oraz o popieranie ogólnego dobra za pomocą zakładów, poruczonych jego dozorowi. Do współdziałania w sprawach ad-ministracyi państwowej obowiązane są także gminy w t. zw. poruczonym zakresie działania, tudzież obszary dworskie, i podlegają pod tym względem starostwom powiatowym. G. ma w r. 1900    78 starostw powiatowych, oraz dwa

miasta (Lwów i Kraków) mające własne statuty i tworzące dla siebie odrębne powiaty polityczne; we Lwowie i Krakowie są jednak odrębne rządowe dyrekcye policyi dla okręgów miejskich. Namiestnik jest naczelnikiem kraju i prezydentem namiestnictwa, krajowej dyrekcyi skarbu i rady szkolnej krajowej. W skład tej rady zwierzchniczej nad szkołami wchodzą także żywioły samorządne: zastępcą namiestnika jest ze świata naukowego wice-prezydent, oprócz zaś rządowych referentów administracyjnych i inspektorów szkolnych należą do niej delegaci wydziału krajowego, rad miejskich Lwowa i Krakowa, nadto mianowani przez cesarza dwaj mężowie w zawodzie nauczycielskim zaszczytnie znani, przez wydział krajowy przedstawieni, oraz delegaci duchowieństwa katolickiego obu obrządków (łacińskiego i greckiego). Radzie szkolnej krajowej podlegają rady okręgowe, które pod przewodnictwem starosty wykonywają dozór nad szkołami ludowemi w powiatach, radom o-kręgowym zaś podlegają rady szkolne miejscowe.— 4) Sądownictwo w Galicyi. Sądownictwo w G-i w sprawach cywilnych i karnych sprawują sądy zwyczajne trzech kategoryj, mianowicie: sądy powiatowe, sądy obwodowe, nazywające się we Lwowie i w Krakowie sądami krajowe mi, i sądy krajowe wyższe. Najwyższe trybunały, mianowicie najwyższy trybunał sądowy, a w sprawach prawa publicznego trybunał państwa, trybunał administracyjny i trybunał stanu, mają swą siedzibę w Wiedniu i sprawują najwyższe sądownictwo w całem państwie Austryae-kiem. Sądami pierwszej instancyi są sądy powiatowe, a w niektórych sprawach sądy obwodowe i krajowe. Sądami drugiej instancyi są sądy krajowe wyższe, a dla niektórych spraw sądy obwodowe i krajowe. Sądy przysięgłych orzekają względem winy lub niewinności oskarżonych o cięższe zbrodnie, tudzież o wszelkie czyny karygodne, popełnione za pomocą druku lub z pobudek politycznych. Sądownictwo w sprawach wojskowych sprawują osobne sądy wojskowe, w sprawach przemysłowych sądy przemysłowe (istniejące obecnie tylko we Lwowie i w Krakowie), w sprawach skarbowych trybunały skarbowe. W G-i są dwa sądy krajowe wyższe, we Lwowie i w Krakowie. Sąd krajowy wyższy we Lwowie wykonywa swą władzę w G-i środkowej i wschodniej, oraz na Bukowinie. Okrąg tego sądu w G-i obejmuje 55 319 km. kwadr., t. j. ²/₃ części obszaru całej G-i i wedle spisu ludności w r. 1890 4 307 000 mieszkańców. Sąd krajowy wyższy w Krakowie dla G-i zachodniej obejmuje okrąg o przestrzeni 23 160 km, kwadr., t. j. ¹/₃ część obszaru G-i i 2 300 000 mieszkańców. Podział ten na okręgi sądów krajowych wyższych ma w G-i także szersze znaczenie, albowiem wedle tego podziału odróżnia się G-ę zachodnią (polską) i wschodnią (polsko-ruską). W okręgu sądu krajowego wyższego we Lwowie było z końcem r. 1899 w G-i 9 sądów obwodowych i 1 sąd krajowy (lwowski), oraz 117 sądów powiatowych. W okręgu

F.ncyk . Powił Ilustr. Zoir.. ,85 T. X.3L1V,

sądu krajowego wyższego w Krakowie było z koń cem r. 1899 w G-i zachodniej 5 sądów obwodowych i 1 krajowy (krakowski), oraz 62 sądy powiatowe.— 5) Język urzędowy w Galicy i.    Oprawa języka

urzędowego w G-i została ustaloną rozporządzeniem wszystkich ministeryów z dnia 4 czerwca 1869 Nr 24 dz. w. kr. W myśl tego rozporządzenia wszystkie władze i urzędy, podlegające ministeryom spraw wewnętrznych, skarbu, handlu, rolnictwa, tudzież obrony krajowej, dalej rada szkolna krajowa i sądy używać mają tak w służbie wewnętrznej, jak w korrespon-dencyi z władzami rządowemi niewojskowemi, rządami i sądami w kraju, języka polskiego. Korrespondencya z władzami i sądami wojsko wemi, z władzami i sądami innych krajów, oraz z władzami centralnemi odbywa się w języku niemieckim. Prokuratorye państwa w kraj u winny również używać języka polskiego w stosunkach służbowych z władzami i sądami w kraju, ale co do ich języka wewnętrznego nic nowego nie postanowiono w owem rozporządzeniu. Również wewnętrzny zarząd i manipulacya służby państwowej i telegraficznej, kolei żelaznych i rządowych zakładów przemysłowych, podlegających bezpośrednio centralnemu kierownictwu, niemniej wzajemna korrespondencya tych urzędów i organów odbywa się nadal w języku niemieckim. Wszystkie kasy i urzędy zawiadujące pieniędzmi prowadzą też nadal w języku niemieckim wszelkie dzienniki i wykazy kasowe, służące organom centralnym do wykonywania kontroli lub zestawiania wykazów. Już z tych przepisów okazuje się, że język polski nie jest dotychczas we wszystkich urzędach i zakładach państwowych w kraju urzędowym, i z tego powodu słusznie domagał się sejm kilkakrotnie rozszerzenia polskiego języka urzędowego także na owe urzędy i zakłady. Nadto, wbrew wyraźnej osnowie owego rozporządzenia, językiem urzędowym władz podlegających ministeryum obrony krajowej, np. żan-darmeryi, pozostał nadal faktycznie język niemiecki. — Prawa innych języków krajowych, mianowicie języka ruskiego i niemieckiego, są w myśl konstytucyi w ten sposób uszanowane, że interesowanym osobom wolno używać tych języków w urzędzie i w publicznem życiu; na podania wniesione w tych językach odpowiadają władze sądowe i administracyjne w takim samym języku; rozprawy sądowe ze stronami uży-wającemi tych języków odbywają się w tych językach i w nich zapadają wyroki; publiczne ogłoszenia wydają władze we wszystkich językach krajowych. Szkoły ludowe mają język wykładowy polski, ruski lub niemiecki wedle życzenia gminy; seminarya nauczycielskie są w Zachodniej G i polskie, w Środkowej i Wschodniej utrakwistyczne;> gimnazya są polskie, ruskie i niemieckie; na uniwersytecie lwowskim są obok I wykładów polskich także niektóre wykłady ru-

117

skie na wszystkich wydziałach; istnieje osobny lektorat dla nauki języka ruskiego i dwie katedry dla języka i literatury ruskiej, tak, iż w myśl art. 19 ustawy zasadniczej o prawach obywateli każda narodowość zamieszkująca G-ę ma potrzebne środki do wykształcenia się zà pomocą własnego języka, bez konieczności nauczenia się drugiego języka krajowego.

II. Finanse publiczne w G-i. Stosownie do ustroju politycznego kraju jest także skarbowość publiczna G-i w części skarbową, w części zaś autonomiczną. Państwo ma zupełną samodzielność w poszukiwaniu źródeł publicznych na pokrycie swoich wydatków, ciała autonomiczne zaś, mianowicie kraje, powiaty i gminy, mają autonomię podatkową, tak co do rodzaju, jak co do stopy podatków i dodatków do podatków państwowych ograniczoną. Z tego powodu gospodarstwo publiczne kraju, powiatów i gmin nie może w zupełności sprostać potrzebom i zadaniom publicznym, chociaż w okresie konstytucyjnym rozwija się stale.— Wydatki państwowe w G-i na rozmaite cele administracyi wewnętrznej wynoszą wedle budżetu na r. 1900 okrągłe 70 milionów koron, a wraz z kosztami wybierania podatków i opłat publicznych z wyż 100 milionów koron. W liczbach tych nie mieszczą się jednak wydatki na wojsko i obronę krajową w G-i, ponieważ budżet państwowy nie obejmuje rodziału tych wydatków na poszczególne kraje w Austryi. Dochody państwa, pobierane w G-i z podatków, opłat, dóbr i przedsiębiorstw państwowych, wynoszą razem według budżetu na r. 1900 okrągłe 160 milionów koron, nie wliczając w tę summę dochodu z państwowych kolei żelaznych w G-i, albowiem budżet ministeryum kolejowego jest scentralizowany. Z porównania tych sum wynika, że państwo pobiera w G-i 60 milionów koron (czyli 24 miliony rubli) na państwowe wydatki centralne oraz na utrzymanie wojska i obrony krajowej. Wprawdzie dochód ten jest stosunkowo nieznaczny i przypuścić można, że pochłania go utrzymanie 60 000 wojska w kraju, ale G. ma nadto znaczenie dla skarbu jako konsument wielu produktów opodatkowanych i oclonych w innych krajach austryackich (cukier, piwo, towary kolonialne), oraz jako pole zbytu dla au-stryackiego przemysłu. — Wśród wydatków państwowych w G-i w r. 1900 pierwsze miejsce zajmują wydatki na sądownictwo (i więzienia) w summie 15 733 900 koron, na oświatę publiczną (t. j. na szkoły wyższe, średnie, przemysłowe i seminarya nauczycielskie) w summie 9031 388 koron, na administracyę publiczną, policyę rządową i żandarmeryę w summie 9 409 760 koron, na służbę budowniczą, drogi, budowle wodne, kulturę krajową około 7 300 000 koron. Etat pensyjny, czyli emerytury w G-i wynoszą rocznie przeszło 8 milionów koron, koszty ministeryum skarbu przeszło 33 miliony koron. Wydatki na poczty i telegrafy w G-i (niespełna 9 milionów koron) równoważą się z dochodami. — Dochody państwowe w G-i płyną głównie z podatków i opłat publicznych. Wedle budżetu na r. 1900 dochód z tych źródeł wynosi razem 140 273 230 koron. Z tej summy przypada kwota 50 milionów koron na cła i podatki konsumcyjne (od wódki, piwa, cukru, nafty, wina, mięsa), 4372 miliona koron na monopol tytuniu i soli, przeszło 26 milionów na podatki bezpośrednie (gruntowy, domowy, zarobkowy, rentowy, osobisty dochodowy, od płac), na koniec 21'/₂ miliona koron na opłaty publiczne (stemple, należytości, myto, taksy) oraz loteryę państwową. Przychód surowy z dóbr i kopalni państwowych w G-i wynosi 5 213 000 koron, dochód czysty zaś 1 585 408 koron. — Wydatki publiczne ciał samorządnych w G-i, mianowicie: kraju wraz z galic. funduszem propinacynym, powiatów i miast, miasteczek

1    wsi, wynoszą razem 70 milionów koron rocznie. Wydatki funduszu krajowego wynoszą w szczególności okrągłe 20 milionów koron. Według preliminarza budżetu krajowego na r. 1900 wynoszą wydatki kraju: na oświatę, t. j. głównie na szkoły ludowe, 6 700 000 koron. na kommunikacye 3 200 000 koron, na cele sanitarne 2 400 000, na popieranie kultury krajowej 2 300 000, na przemysł i handel 340 000, na reprezentacyę i zarząd kraju 880 000, na oprocentowanie i umorzenie długów krajowych

2    930 000, na dobroczynność publiczną 217 000, na bezpieczeństwo publiczne 670 000 koron. Dochody kraju płyną głównie z dodatków do państwowych podatków bezpośrednich (15 milionów koron), nadto z opłat konsumcyjnych (1 620 000 koron), z udziału w państwowych podatkach osobistych (724 000 koron), z myt krajowych (464 000 koron) i z dochodów administracyjnych. Uzupełnieniem funduszu krajowego jest fundusz propinacyjny, który służy głównie na oprocentowanie i umorzenie obligacyi propi-nacyjnych, wydanych w r. 1889, w summie 124 400 000 koron, celem spłacenia prywatnych właścicieli propinacyj. Dochody tego funduszu płyną głównie z czynszów propinacyjnych, wynoszących w r. 1900 koron 7 750 000, z opłat od szynkarzy (374 000 koron) i zasiłku ze skarbu państwa (1 782 000 koron). Ogółem dochody i wydatki tego funduszu przewyższają rocznie po 8 milionów koron. Dług propinacyjny, pozostający do spłacenia z końcem r. 1900, wynosi 90 milionów koron. — Wszystkie powiaty w G-i miały wedle zamknięć rachunkowych za r. 1898 ogółem 11 515 000 koron, a uwzględniając niektóre luki w wykazach, okrągłe 12 milionów koron wydatków i tyleż dochodów. Połowy wszystkich wydatków powiatów (6 milionów koron) użyto na cele kommunikacyj ne powiatowe, mianowicie na administracyę i budowę dróg powiatowych, gminnych i dojazdów kolejowych. Około miliona koron wynosiły koszta

po 200 000 koron, kra-

administracyi; tyleż subwencye powiatów razem na cele oświaty sanitarne i kultury krajowej; 2'/₂ miliona koron wydatki nadzwyczajne na kupno realności, spłatę pożyczek, na zaliczki i t. p. Dochody zwyczajne powiatów płyną głównie z dodatków do podatków bezpośrednich (4 600 000 koron), z subwencyi kraju na drogi powiatowe i gminne, z myt (480 000 koron). Miasto stołeczne Lwów ma 5 milionów koron wydatków, miasto Kraków 3 miliony koron. We Lwowie czwartą część wydatków łoży gmina na oświatę publiczną, głównie na szkoły ludowe, w Krakowie zaś 14°/₀ wydatków. Admini-stracya ogólna i skarbowa pochłania w obu miastach około 25°/₀ wydatków. Na porządek i upiększenie miasta łożą obie gminy około 20°/0 wydatków, na oprocentowanie zaś i umorzenie długów miejskich 13°/₀—15°/₀ wydatków. Dochody zwyczajne płyną głównie z opłat kon-sumcyjnych, dodatków do podatków bezpośrednich, z podatków gminnych czynszowych i z własnego majątku. Majątek i przedsiębiorstwa gminne mają szczególnie dla miasta Lwowa doniosłe znaczenie skarbowe od czasu objęcia w zarząd gminy miejskiej kolei elektrycznej i centralnej stacyi elektrycznej, gazowni i budowy nowej rzeźni, tudzież wielu koszar dla wojska.— Wydatki (i dochody) 30 miast większych w G-i, dla których istnieje osobna ustawa gminna, wynosiły w r. 1898 wedle zamknięć rachunkowych 9 660 000 koron, z tego jednak niespełna 4 miliony koron zabrały nadzwyczajne wydatki (tyleż dochody). Wydatki zwyczajne na administacyę wynosiły 1 400 000 koron, na oświatę niespełna milion koron, na cele sanitarne 315 000 koron, na drogi i oświetlenie 400 000 koron, na policyę miejscową i straż ogniową 600.000 koron, na cele dobroczynne 120 000 koron, na podatki 320 000 koron. Głownem źródłem dochodów w tych miastach jest propinacya, przynosząca blizko 3 miliony koron, dodatki do podatków konsumcyjnych i bezpośrednich (800 000 koron), oraz dobra i przedsiębiorstwa gminne (blizko 2 miliony koron). Gminy miast mniejszych i wsi w G-i miały razem w r. 1898, według zamknięć rachunkowych,

1    1 770 000 koron wydatków i dochodów, czyli okrągło 12 milionów koron, w tej summie niespełna 1 400 000 wydatków nadzwyczajnych. Z pośród wydatków zwyczajnych wynosiły wydatki na drogi wraz z wartością prestacyi

2    200 000 koron, na szkoły 1 500 000 koron, na administracyę 2 340 000 koron, na policyę miejscową i połową 480 000 koron, podatki 832 000 koron. Natomiast inne zadania gminy są bardzo zaniedbywane, gdyż na cele sanitarne wydano zaledwie 220 000 koron, na cele dobroczynne 60 00 .; koron, na oświetlenie 60 000 koron, na straż ogniową 100 000 koron. Dochody zwyczajne tych gmin płyną głównie z dodatków do podatków bezpośrednich (3 050 000 koron), z własnego majątku i z przedsiębiorstw (2 300 000 koron), z propinacyi i opłat gminnych (850 000 koron), z dodatków do podatków konsumcyjnych od mięsa i wina (380 000 koron). Jeżeli zestawimy wydatki i dochody państwa oraz ciał autonomicznych w G-i, okaże się, że wydatki publiczne wraz z utrzymaniem wojska wynoszą ogółem 230 milionów koron i że mają pokrycie w odpowiedniej summie dochodów. Na głowę wynoszą wydatki publiczne 33 korony, czyli 13 rubli rocznie. Na oświatę publiczną wynoszą ogólne wydatki publiczne w G-i 20 milionów koron, t. j. niespełna trzy korony na głowę. Pewnem uzupełnieniem tych wydatków są liczne fundacye stypę n-dyjne. Jest ich obecnie w G-i 422, a lubo przeważnie mają one skromne fundusze i dochody, mimo to w summie są wielką pomocą dla uczącej się młodzieży, zwłaszcza, że jest kilkanaście fundacyj krociowych, mianowicie: funda-cya Samuela Głowińskiego z funduszem 1 200 000 koron, Towarnickiego — 600 000 koron oprócz realności, Czarkowskiej — 540 000 koron, Barczewskiego — 510 000 koron, Siemińskiego — 409 000 koron, Żurakowskiego—280 000 koron, Petryczyna—260 000 koron, Laskowskich i Czajkowskiego (familijne) kowska zakordonowa—185 000 koron, Szumlań-skiego i Monieckiego — po 170 000 koron, Dy-dyńskiego—151 400 koron oprócz dóbr, Edwarda Czabana—130 000 koron, Zawadzkiego, Zebrowskiego, Niezabitowskiej, Lewandowskich, Więcławskiego, Pukalskiego, cesarza Franciszka Józefa — nad 100 000 koron i t. d.— Na cele sanitarne w G-i wydaje państwo wraz z ciałami autonomicznemi zaledwie 4 550 000 koron. Ważną pozycyę stanowią wydatki na oprocentowanie i umorzenie długów ciał samorządnych. Kraj ma 56 milionów koron własnego długu, a łącznie z długiem funduszu propinacyjnego (90 milionów) — 146 milionów koron. Ogólny wydatek na długi wszystkich ciał samorządnych wraz z funduszem propinacyjnyin wynosi rocznie 16 milionów koron. Ciężar ten jest wprawdzie dotkliwym, ale wynikł z konieczności rozwoju politycznego i ekonomicznego kraju; długi krajowe bowiem powstały z wykupna powinności poddańczych i monopolów propinacyj-nych za pomocą emmissyi obligacyj indemniza-cyjnych i propinacyjnych, pożyczki zaś powiatów i gmin zostały użyte przeważnie na cele inwestycyjne, mianowicie na drogi, budynki i przedsiębiorstwa miejskie. W urządzaniu dochodów publicznych wadliwym jest szczególnie system dodatków autonomicznych do podatków bezpośrednich, który jest tem nie-sprawiedliwszym, im nieracyonalniej są podatki państwowe rozłożone. W r. 1897 podatki bezpośrednie państwowe przyniosły w G-i 26 725 000 koron, dodatki autonomiczne zaś do tych podatków wyniosły 27 122 000 koron, a zatem więcej niż 100% podatków państwowych w całym kraju; były zaś gminy pobierające do 500% dodatków do podatków państwowych. Pewne światło na stosunki ekonomiczne kraju rzucają wyniki podatku osobisto-dochodowego, istniejącego w Austryi od 1 stycznia r. 1898. Podatek ten płacą tylko osoby mające rocznie nad 600 złr. czyli 1 200 koron czystego dochodu. W r. 1898 wymierzono ten podatek w G-i tylko 55 824 osobom, mającym razem 180 milionów koron czystego dochodu. Razem z rodzinami przedstawiają one zaledwie 160 000 osób, czyli 2.2% całej ludności kraju. Reszta ludności więc żyje z dochodów niższych niż 1 200 koron czyli 470 rubli.

III. Statystyka ludności w G a / i cy i. 1) Liczba ludności. Ludność G-i w czasie przyłączenia jej do Austryi oceniają na 2 628.483 głów, czyli 32-ch mieszkańców na jednym kilometrze kwadr, obszaru. W r. 1857 liczono w G-i 4 597 470 dusz czyli 59 na jednym kilom, kwadr., w r. 1869 już 5 444 689 dusz, z końcem r. 1880 zaś 5 958 907, czyli 76 na jednym kilom, kwadr., nakoniec przy ostatnim spisie ludności z końcem r. 1890 liczono 6 607 816 głów, czyli 84. na kilom, kwadr. Z końcem r. 1900 odbędzie się nowy spis ludności. Na podstawie naturalnego przyrostu ludności, t. j. prze-wyżki urodzonych nad liczbę zmarłych, ocenić można liczbę ludności G-i z końcem r. 1898 na 7 321 096 głów i przypuścić, że z końcem r. 1900 ludność ta wzrośnie do liczby 7 500 000 głów, a potrącając około 100 000 w dziesięcioletnim okresie czasu 1891 — 1900 na emigracyę, wynosiłaby ludność G-i z końcem r. 1900 ogółem 7 400 000 głów, t. j. 93-ch mieszkańców na kilometrze kwadr, (obszar G-i wynosi 78 496 kilometr, kwadr.). W czasie od r. 1891 do 1898 wynosiła średnia roczna prze-wyżka urodzonych nad zmarłymi w G-i 89 160 głów. Pod względem płci przeważa w G-i liczba kobiet. Z końcem r. 1890 było 3 3473 83 kobiet, a 3 260 433 mężczyzn, t. j. na 1000 mężczyzn było 1 027 kobiet. Między mężczyznami było 53 401 wojskowych. W małżeństwie żyło 33% ludności. Pod względem wieku było w czasie ostatniego spisu ludności w wieku do lat 14-tu razem 2 494 982, w wieku od 15— 60 lat 3 836 030, ponad 60 lat zaś 276 804 mieszkańców. Dzieci w wieku szkolnym od 6— 13 lat było 1 351 650, pełnoletnich wyżej 24-ch lat było 2 968 345. Najgęstszą jest ludność w powiatach G-i Zachodniej (Wieliczka, Biała, Kraków, Wadowice, Tarnów, Bochnia, Rzeszów, Brzozów, Brzesko, Chrzanów, Krosno, Łańcut), oraz w kilku powiatach G-i południowo-wscho-wschodniej (Zaleszczyki, Borszczów, Tłumacz, Kołomyja, Husiatyn). Z miast galicyjskich najwięcej miały mieszkańców z końcem r. 1897: miasto Lwów 139 100, Kraków 81 100, Przemyśl 40 350, Kołomyja 37 000, Tarnów 29 100, Tarnopol 28 000, Stanisławów 24 000 mieszkańców.—2) Narodowości i wyznania. Przy spisie ludności w Austryi nie bada się wprost narodowości mieszkańców ani języka macierzystego, lecz tylko język towarzyski. Z tego powodu osoby przyznające się do pewnego języka towarzyskiego są zaliczone do odpowiedniej narodowości. Przy ostatnim spisie ludności wynosiła liczba mieszkańców mówiących po polsku w G-i 3 509 183, czyli 53.3°/n całej ludności, po rusku mówiło 2 835 674 mieszkańców, czyli 43.1% ludności, po niemiecku 227 600, czyli 3.46% ludności. Jeżeli przyjmiemy, że stosunek procentowy ludności pozostał nadal taki sam, w takim razie z końcem r. 1900 na ogół 7 400 000 mieszkańców G-i byłoby Polaków 3 944 000, Rusinów 3 189 000, Niemców 256 000. Mimo bez względnej większości Polaków są stosunki narodowościowe w G-i bardzo powikłane z dwóch przyczyn: najpierw dlatego, że Żydzi galicyjscy, liczący 800 000 głów, przyznają się w pewnej części dowolnie do jednej z powyższych narodowości, przeważnie polskiej, następnie niemieckiej i ruskiej; powtóre zaś dlatego, że tylko w Zachodniej G-i na obszarze, wynoszącym za-ledwo 30°/₀ obszaru całego kraju, żyją Polacy w zbitej masie, mając tam nad 90% a w 20-tu powiatach nad 98°/₀ ludności, w środkowej zaś i wschodniej G-i żyją obie narodowości razem obok siebie w ten sposób, że w miastach mają zwykle znaczną większość Polacy, w gminach wiejskich zaś Rusini. Na 80 okręgów politycznych w G-i mają Polacy nad 80% ludności w 31 okręgach, t. j. w dwóch miastach, mających samorząd polityczny: we Lwowie i Krakowie, oraz w 29-u powiatach politycznych. Rusini nie mają 90% ludności w żadnym powiecie, a nad 80% ludności mają tylko w 7-u powiatach południowo-wschodnich. W G-i Wschodniej prawie równoważy się ludność polska z ruską w siedmiu powiatach: Skałackim, Sanockim, Przemyskim, Tarnopolskim, Cieszanowskim, Trem-bowelskim i w Lwowskim. Rusini mają stanowczą przewagę w powiatach górskich i podgórskich, nad Dniestrem położonych, tudzież w powiecie Żółkiewskim, Jaworowskim, Prze-myślańskim i Rawskim. To rozsiedlenie się obu narodowości obok siebie utrudnia rozwiązanie sprawy językowej w administracyi publicznej G-i w wyższym stopniu, niż w innych krajach au-stryackich, gdzie Niemcy i Słowianie mają odrębne siedziby terrytoryalne. O rozpowszechnieniu się języka ruskiego w najnowszych czasach świadczy statystyka narodowości wedle wieku: podług tej statystyki stosunek procentowy ludności ruskiej w niższych klasach wieku jest znacznie silniejszy, bo wynosi około 44°/₀ ludności, w wyższych zaś klasach wieku jest o wiele słabszy (powyżej 70 lat wynosi tylko 31 °/„). W dziesięcioleciu od r. 1880 — 1890 ubyło ludności polskiej w ośmiu powiatach G-i Wschodniej, w niektórych nawet znacznie, np.:

„    w /0, chodniej, gdzie w 14 powiatach jest niżej 7% Ży-

w Śniatyńskim o 33°/₀, w Borszczowskim o 29°/ w Kałuskim o 23°/₀. znacznie tylko w czterech powiatach G-i Wschodniej. Ubytek ludności polskiej w niektórych powiatach jest głównie wynikiem braku kościołów i pewnej niedbałości duchowieństwa łacińskiego, a wielkiej gorliwości w jednaniu sobie wyznawców z pośród ludu polskiego ze strony duchowieństwa ruskiego. W całej G-i jest na 15 793 miejscowości i 6 240 gmin tylko 876 parańj rzymsko-katolickich i 1 748 kapłanów łacińskich razem z ormiańskimi. Natomiast w dye-cezyach ruskich jest 1 893 parafij i 2 623 kapłanów grecko-katolickich. Ludność przyznająca się do narodowości polskiej w G-i Wschodniej przedstawia trzecią część ludności tej części kraju, góruje jednak cywilizacyą i siłą ekonomiczną, trzymając przeważnie w swoich rękach przemysł, handel, większą posiadłość ziemską i mając znaczną przewagę liczebną w szkołach średnich i wyższych, niemniej w szkołach zawodowych, w prasie, stowarzyszeniach i w ca-łem życiu umysłowem kraju.—Wedle wyznania religijnego pierwsze miejsce zajmuje w G-i ludność wyznania rzymsko-katolickiego; wyznanie to liczyło w kraju z końcem r. 1890 niespełna 3 miliony dusz (2 997 430), czyli 45.4°/₀ całej ludności. Drugie miejsce zajmuje wyznanie greckokatolickie, liczące 2 790 449 dusz, czyli 42.3°/₀ całej ludności. Trzecie miejsce—wyznanie mojżeszowe, liczące 772 213 dusz, czyli 11.7 °/₀ ludności kraju. Protestantów było w G-i 43 279, nieuni-tów 1 429, innych wyznań, głównie ormiańskiego, 3 001.

ludność G-i wyniesie 7 400 000 głów i że stosunek procentowy wyznań pozostanie taki sam, liczyłoby obecnie wyznanie rzymsko - katolickie 3 360 000, wyznanie grecko-katolickie 3 130 000, mojżeszowe zaś 866 000 dusz. Wyznanie rzymsko-katolickie ma, podobnie jak narodowość polska, stanowczą przewagę w Zachodniej G-i, gdzie w 25-u powiatach ma nad 85°/₀ ludności, w mieście Krakowie zaś i pięciu innych powiatach nad 70% ludności. W mieście Lwowie ma wyznanie rzymsko-katolickie absolutną większość (52.6%), w 16-tu powiatach G-i Wschodniej liczy od 25%—46% ludności, w dalszych 16-tu powiatach od 15%—25% ludności, nako-niec w 16-tu powiatach niżej 15% ludności. Wyznanie grecko-katolickie ma stanowczą przewagę w 36-u powiatach środkowej i wschodniej G-i, w których liczy od 60% do 86% ludności, nadto ma większość absolutną w sześciu dalszych powiatach. W mieście Lwowie i w ośmiu dalszych powiatach ma to wyznanie nad 15%, w innych powiatach niżej 10% ludności.—Żydzi najgęściej osiedli w mieście Lwowie i Krakowie, gdzie liczą po 28% ogólnej liczby mieszkańców. Nadto w 9-u powiatach wschodnich mają od 15% do 20% ludności. Wogółe w G-i Wschodniej są Żydzi gęściej osiedleni, niż w Za-

Przyjmując, że z końcem r, 1900

Ludność ruska ubyła nie- dów, najmniej w powiatach: Myślenieckim i Żywieckim (niżej 2%).— 3) Podział ludności według zawodów. Według spisu ludności z końca grudnia r. 1890 pracowało w G-i w pewnych zawodach 3 809 307 osób, służbę domową pełniło 115 746 osób, członków rodzin zaś, niemających własnego zawodu, t. j. przeważnie dzieci i dorastającej młodzieży, było 2 682 763. Liczby te zgadzają się też z wynikami statystyki ludności pod względem wieku, albowiem dzieci do lat 14-tu, niezdolnych jeszcze do zarobkowania, było w G-i 2 494 982, starców zaś w wieku nad 70 lat 66 014, a w wieku nad 60 lat 276 804. Wobec tego, że G. jest krajem przeważnie rolniczym, zawód rolniczy (wraz z leśnictwem, chowem bydła i rybołówstwem) ma najliczniejszych przedstawicieli. W szczególności oddaje się rolnictwu 3 195 144 osoby, czyli 83.88%, tak, iż na inne zawody pozostaje zaledwie 16.12% ludności pracującej. W górnictwie i hutnictwie pracowało 11871 osób, w przemyśle 226 662 osoby. Górnictwo i przemysł razem zajmują 238 533 osoby, czyli 6.26% ludności pracującej. W zawodach handlowych i kommunikacyjnych było zajętych 189 983 osób, czyli 4.99% ludności pracującej. Wojsko czynne w G-i liczyło 53 402 osoby, w służbie publicznej zajętych było 48 797, w innych zawodach wyzwolonych 5 220, z emerytury, renty i wsparć żyło 36 275, w zakładach i szpitalach było 29 065, nakoniec nie wymieniło zawodu 12 888 osób. W zawodzie wojskowym i w zawodach wyzwolonych wraz z osobami bez określonego zajęcia było 185 647 osób, czyli 4.87% ludności pracującej. Nieco inaczej przedstawi się stosunek procentowy zawodów, jeżeli uwzględnimy całą ludność obecną w kraju, a żyjącą z dochodów pewnych zawodów. W rolnictwie bowiem mniej jest stosunkowo członków rodzin nie pracujących, niż w innych zawodach i z tego powodu jest wyższy procent pracujących. W szczególności żyło z rolnictwa ogółem 77.38% całej ludności kraju, z górnictwa i przemysłu 9.26°/n, z handlu i kom-munikacyi 7.94%) z zawodów wyzwolonych i innych 5.42°/^ ludności. Objaw ten można tern wytłómaczyć, że w rolnictwie nawet dzieci mogą znaleźć odpowiednie dla siebie zajęcie i pomagać rodzicom w pracy zawodowej. Z pośród ludności żyjącej z rolnictwa (5 113 370) pracuje w tym zawodzie 62.5%, z ludności żyjącej z górnictwa i przemysłu (611 738) pracuje w tych zawodach tylko 39%, z ludności żyjącej w handlu i kommunikacyi (524 697) pracuje w tych zawodach tylko 36%, nakoniec z ludności żyjącej ze służby publicznej i zawodów wyzwolonych (162 807), nie wliczając wojska czynnego, pracuje zawodowo zaledwie 33%. Samoistnych pracowników ohojej płci we wszystkich zawodach ma G. 1 087 536 czyli 28.6% ludności pracującej, urzędników publicznych

i prywatnych wraz z nauczycielami jest 50 709, robotnikowi zarobników 2 617 460. Kobiet pracujących samoistnie wykazała statystyka 154 1 59, zawiśle zaś 1 591 370, oprócz domowej służby kobiecej w liczbie 102 418. Kobiet robotnic było w rolnictwie więcej niż mężczyzn, mianowicie 1 408 602 na 735 864 robotników; w innych zawodach przeważają robotnicy i zarobnicy męscy. Stałe posady zawisłe miało 5 223 kobiet, w tej liczbie w służbie publicznej 3 769 (głównie jako nauczycielki), zatem około 10°/₀ ogólnej liczby posad urzędowych i nauczycielskich w G-i.

względem śmiertelności. Ubóstwo i brak opieki sprawiają, że w G-i umiera w miastach więcej niż y₃ dzieci w pierwszym roku życia, a połowa dzieci w pierwszych pięciu latach. Taki stan ludności jest także pod względem ekonomicznym niepomyślny, ponieważ najniższe klasy wieku, dzięki znacznej płodności, są silnie obsadzone i muszą być przez społeczeństwo utrzymywane, chociaż w większej części marnieją i giną bez korzyści dla produkcyi społecznej. Statystykę chorób prowadzą tylko szpitale co do swoich chorych, krajowa rada zdrowia zaś co do przyczyn śmierci. W r. 1898 na 60 U00 osób leczonych w cywilnych szpitalach galicyjskich chorowało 9 241 na słabości weneryczne i syfilityczne, 2 332 na choroby organów płciowych, 2 827 na tuberkuły, 3 298 na zapalenie organów oddechowych, 1436 na katar brzuszny, 1484 na reumatyzm, 1044 na tyfus. W r. 1896 było w G-i obłąkanych 3 379 (większość mężczyzn), kretynów 3 780 (większość mężczyzn), głuchoniemych 10 603, ociemniałych 4 840. Według zestawień krajowej rady zdrowia umarło w dziesięcioleciu 1881 —1890 stosunkowo najwięcej, bo 18% wszystkich zmarłych, z braku sił żywotnych; 11% na choroby zapalne naczyń oddechowych, 10%, na suchoty płuc, 7°/₀ na uwiąd starczy, 7% na dyfteryę, 6.5°/₀ na koklusz, 4% na tyfus, 1% ginęło śmiercią gwałtowną. Liczba lekarzy w G-i podniosła się w czasie od r. 1859 do r. 1896. W r. 1896 było w kraju 1 221 lekarzy, jeden lekarz więc przypadał na 6 375 mieszkańców i na 64 km. kw.; z tej liczby przebywa 40% w miastach stołecznych i pięciu prowincyonalnych z ludnością liczniejszą niż 20 000 mieszkańców; reszta zaś, 60°/₀, w gminach mniejszych. Rozwój działalności państwa i kraju na polu sanitarnem, ustawodawstwo społeczne o kasach dla chorych robotników, rozgałęzienie kolei żelaznych, wzrost przemysłu, w ogóle nowoczesny postęp zwiększa potrzebę stałych lekarzy, zapewniając im wprawdzie skromne, ale stałe utrzymanie. W Austryi, według ustawy państwowej z 5 stycznia r. 1896, każda polityczna władza państwowa (starostwo) powinna mieć przynajmniej jednego stałego urzędnika sanitarnego, nadto zaś, wedle ustawy krajowej galicyjskiej z 2 lutego 1891, powinny reprezentacye powiatowe przy pomocy kraju organizować w powiecie okręgi sanitarne dla gmin mniejszych, które nie mogą samoistnie utrzymać wTasnego lekarza. Obecnie 6G°/₀ lekarzy w G-i ma stałe posady rządowe, krajowe, powiatowe, gminne i inne, a tylko 40°/₀ lekarzy praktykuje bez posady. Dla podniesienia godności i wpływu zawodu lekarskiego stworzyła ustawa państwowa z 22 grudnia 1891 o izbach lekar-

W tych liczbach przedstawia się zarazem faktyczny stan ekonomicznej emancypacyi kobiet w kraju z tą uwagą, że w szkołach ludowych przeważa liczba nauczycielek. Ludność G-i, żyjąc przeważnie z rolnictwa, mieszka w znacznej i większości na wsi. We wszystkich 93 miastach G-i było w r. 1890 razem z wojskiem 848 741 mieszkańców, czyli 12.8%, ludności, równocześnie zaś w przemysłowych Czechach było w miastach 1 792 703 mieszkańców, czyli 31%, ludności.— 4) Stosunki zdrowotne w G-i są mniej pomyślne, niż w innych krajach austryackich, częścią z powodu ubóstwa i małej oświaty większej części ludności, częścią zaś z powodu niedostatecznego uposażenia w siły lekarskie i w zakłady dla chorych G. ma w Austryi największą płodność, ale też największą śmiertelność. W dziesięcioleciu 1881 —1890 rodziło się corocznie na 1 000 mieszkańców średnio 44 dzieci, umierało zaś średnio około 33 osób: przyrost roczny ludności wynosił więc 1.1%.

W czasie od r. 1891—1898 wynosił przyrost roczny ludności nieco więcej, mianowicie 89160 osób, czyli 1.3%, ludności. Pod względem naturalnego przyrostu ludności najmniej pomyślne stosunki panują w większych miastach, gdzie ludność objawia mniejszą płodność, a śmiertelność jest nieraz znaczną. W dziesięcioleciu r. 1881 —1890 miasto Kraków zamiast przyrostu miało ubytek w naturalnym ruchu ludności (0.17%), wzrosło więc tylko dzięki przypływowi ludności z zewnątrz; w tym samym okresie miasto Lwów miało przyrost naturalny ludności

1.91%, gdy przeważna większość powiatów miała przyrost 1.1%—1.7%. Na wyższe liczby śmiertelności w większych miastach wpływa jednak ta okoliczność, że do szpitali miejskich garnie się także ludność z zewnątrz miasta i przyczynia się do zwiększenia wypadków śmierci. Tak np. we Lwowie w r. 1898 na 1 000 mieszkańców było żywo urodzonych 26.6, zmarło zaś 27, z czego trzecia część w szpitalach publicznych. W Krakowie w r. 1898 na 1 000 mieszkańców było żywo urodzonych 37.6, zmarło zaś tylko 19.7, z czego połowa w szpitalach.

W r. 1898 miały oprócz Lwowa naturalny uby- skich reprezentacyę lekarzy dla ochrony intere-tek ludności miasta Brody i Stryj; w wykazach sów zawodowych i popierania urządzeń sanitar-urzędowych z r. 1898 umieszczone są te mia- { nych. W G-i stworzono dwie izby lekarskie: sta na ostatniem miejscu w całej Austryi pod I we Lwowie dla wschodniej, i w Krakowie dla

zachodniej części kraju, obradujące w niektórych sprawach wspólnie. Obydwa fakultety medyczne krajowe, we Lwowie i w Krakowie, oddają wielkie usługi krajowi, nietylko przez pielęgnowanie nauk lekarskich i kształcenie lekarzy, ale także bezpośrednio przez leczenie chorych w klinikach. Liczba szpitali w G-i wzrasta, ale ani pod względem ilości, ani pod względem urządzeń nie odpowiada rozległym potrzebom. W r. 1848 było w G-i z Bukowiną 28 szpitali, w r. 1896 zaś w samej G-i 76 szpitali, w tej liczbie 26 publicznych, a 50 prywatnych. Wszystkie szpitale galicyjskie miały w r. 1896 łóżek 4 822, t. j. na 100 000 mieszkańców przypadało 74 łóżek w szpitalach; leczono w nich razem 64 000 chorych, każdego średnio przez 22 dni, a wydatek ogólny wynosił 1 367 000 koron. Inne kraje austryackie są w szpitale lepiej uposażone; np. Czechy, z mniejszą ludnością, miały w r. 1896 szpitali 158, łóżek w nich 9 000, a ogólny wydatek wynosił 3 300 000 koron. Również w inne zakłady lecznicze jest G. niedostatecznie zaopatrzoną. Dla obłąkanych istniały w r. 1896 w G-i tylko 2 zakłady publiczne i 2 nieznaczne prywatne. Z końcem r. 1896 pozostawało w zakładach 781 obłąkanych, w domach zaopatrzenia 138, prywatnie zaś musiano pielęgnować 3 379 osób. Dla ociemniałych był jeden zakład publiczny wychowawczy; w nim kształcono 38 kalek, w domach zaopatrzenia utrzymywano 80 kalek, prywatnie zaś 4 812. Dla położnic miała G. w r. 1896-ym dwa publiczne zakłady o 104 łóżkach, pielęgnujące 2 180 kobiet. Domów zaopatrzenia było w r. 1896 w G-i 56, utrzymujących 2 456 osób, kosztem 368 000 koron. Domów dla sierot było 34, utrzymujących 2 168 sierot; zakładów dla ubogich 201, utrzymujących 10 563 ubogich, kosztem 167 666 koron. G. obfituje w liczne zdrojowiska i miejscowości klimatyczne; w 13 zdrojowiskach galicyjskich przebywa rocznie około 25 000 gości. Najwięcej gości miewa Zakopane, następnie Krynica, Szczawnica, Iwonicz, Lubień, Rymanów, Rabka, Tru-skawiec.—Akuszerek było w G-i w r. 1859 tylko 539, w r. 1894 zaś 1 590, tj. jedna akuszerka na 4122 mieszkańców, oprócz akuszerek praktycznych miejskich, niemających świadectwa z egzaminu i upoważnienia do wykonywania praktyki. Apteki w G-i są przedsiębiorstwem prywatnem, koncessyonowanem przez państwo. W r. 1848 były w G-i wraz z Bukowiną 122 apteki, t. j. jedna na 41 791 mieszkańców, w r. 1894 było w samej G-i 255 aptek, t. j. jedna na 26 952 mieszkańców; zawsze więc jeszcze liczba aptek jest niedostateczną. Dla robotników w Austryi i G-i są wielkiem dobrodziejstwem kasy chorych, do których wszyscy robotnicy pracujący w górnictwie i w przemyśle muszą należeć. W r. 1896 było w G-i 137 kas chorych dla robotników przemysłowych, mających 94005 członków, i 12 kas chorych dla górników w liczbie

5    333. Członkowie kas chorych mają zapewnione bezpłatnie leczenie i leki, obok utrzymania w czasie choroby, dzięki czemu opieka lekarska sięgać może i do tych warstw, które z niej dotąd najmniej korzystały. Bardzo pożądanej instytucyi lekarzy szkolnych nie wprowadzano dotychczas w G-i.—5) Oświata w G-i. Lud galicyjski dopiero w okresie konstytucyjnym i autonomicznym podniósł się w oświacie głównie pod wpływem dwóch czynników: przymusu szkolnego i życia samorządnego. Miarą minimalnej oświaty jest znajomość czytania i pisania; pod tym względem należy G. do krajów austryackich najbardziej zacofanych, lubo postęp z każdym rokiem jest widoczny. W czasie ostatniego spisu ludności z r. 1890 na 100 osób powyżej

6    lat wieku nie umiało ani czytać ani pisać 64.87 wśród mężczyzn, a 71.60 wśród kobiet. Z ogółu ludności dorosłej powyżej 20 lat wieku, umiało czytać i pisać 24.44°/₀ mężczyzn, a tylko 13.37°/₀ kobiet. T^lko czytać umiało między dorosłymi 8.5°/₀ mężczyzn, a 12°/₀ kobiet. W tyle za G-ą była tylko Dalmacya i Bukowina. Najmniej analfabetów miała G. w wieku od 9 do 20 lat, mianowicie 60°/₀, co świadczy o tem, że nowe pokolenie korzystało w wyższym stopniu ze szkół ludowych. Najgorsze stosunki pod względem elementarnej oświaty panują w powiatach górskich G-i wschodniej; najlepsze zaś w mieście Krakowie, następnie w mieście Lwowie i w powiatach G-i zachodniej. W powiecie Turczańskim było 96%, analfabetów, a cała G. wschodnia miała średnio około 80% analfabetów. W mieście Krakowie nie umiało czytać ani pisać 25.8% mężczyzn i 33% kobiet; w mieście Lwowie 34% mężczyzn i 40°/0 kobiet; w powiecie Bialskim 40% mężczyzn i 42%, kobiet, w zachodniej G i w ogóle średnio około 60% mężczyzn, a 65% kobiet. Postęp wykształcenia elementarnego w G-i po r. 1890 jest niewątpliwym, a wykaże go dokładnie nowy spis ludności z końcem r. 1900. Wprawdzie dotychczas wiele gmin w G-i nie mają szkół lub nauczycieli, jednakowoż już w roku szkolnym 1898/9 uczęszczało na naukę codzienną obowiązkową 660 649 dzieci, t. j. około 66%, dzieci w wieku od 6—12 lat. W r. 1890 bowiem ogólna liczba dzieci w wieku od 6—12 lat w G-i wynosiła 919 236, w r. 1898/9 więc możemy ją przyjąć w okrągłej cyfrze jednego miliona dzieci. Obowiązek uczęszczania do szkoły ludowej trwa w G-i lat sześć, a w miastach większych lat siedem. Szkoły ludowe dzielą się obecnie na dwa typy: wiejski, zastosowany do potrzeb ludności rolniczej wiejskiej, i miejski dla miast. W miastach większych jest obecnie w toku przekształcenie szkół ludowych na siedmioklasowe szkoły wydziałowe, przygotowujące uczniów w trzech ostatnich latach do zawodów praktycznych. W roku szkolnym 1898/9 udzielano w G-i nauki elementar-nej razem w 4 117 szkołach ludowych, mianowicie w 3 883 szkołach publicznych, a 234 prywatnych. Ogółem jeszcze około 1 100 gmin w kraju nie ma dotychczas ani własnej szkoły, ani nie należy do związku szkolnego z innemi gminami. Liczba szkół publicznych zorganizowanych wynosiła 4 255, ale 372 szkoły były nieczynne, częścią dla braku budynków szkolnych, częścią zaś dla braku nauczycieli. Ze względu na język wykładowy zorganizowała rada szkolna krajowa do r. 1898/9 razem 2 084 szkoły z językiem polskim, 2 144 z językiem ruskim, a 27 z językiem niemieckim; czynnych było 1 963 z językiem polskim, 1 894 z językiem ruskim i 26 z językiem niemieckim. Szkoły prywatne (przeważnie wyznaniowe lub klasztorne), miały język wykładowy polski (130 szkół) i niemiecki (97 szkół); język ruski miały tylko cztery, polsko-niemiecki zaś trzy szkoły prywatne. W publicznych szkołach ludowych pracowało w r. 1898/9 razem 4 037 nauczycieli i 3 663 nauczycielki. W szkołach zorganizowanych, dla braku sił kwalifikowanych, nie było obsadzonych 2 003 stałych i 384 tymczasowych posad nauczycielskich. Ogólny wydatek na szkoły ludowe w G-i wynosił w roku 1898-ym koron ll 505 690; z czego fundusz szkolny krajowy pokrył 7 502 728 koron, resztę zaś fundusze szkolne miejscowe. Z powodu braku sił nauczycielskich wzrasta liczba se-minaryów nauczycielskich. Obecnie ma G. 10 publicznych seminaryów męskich i trzy semina-rya żeńskie obok kilku prywatnych zakładów. W r. 1899 wpisało się do seminaryów 1878 mężczyzn i 691 kobiet, złożyło zaś egzamin dojrzałości w seminaryach 346 mężczyzn i 344 kobiet. Celem zachęcenia do obierania nawodu nauczycielskiego udziela się z funduszów publicznych corocznie znaczną ilość stypendyów kandydatom tego zawodu. W r. 1898/9 pobierało 1422 stypendystów łączną kwotę 226 060 koron z funduszu krajowego i rządowego, oraz 356 stypendystek 34 000 koron z funduszu krajowego. Usiłowania te, tudzież polepszenie płac nauczycielom, uzasadniają nadzieję, że będzie można wkrótce uposażyć w szkoły znaczną część gmin, dotychczas ich pozbawionych.—Szkoły śre-d n i e w G-i, mianowicie gimnazya (ośmio-kla-sowe) i szkoły realne (siedmioklasowe) przysposabiają młodzież do nauk wyższych uniwersyteckich i technicznych. Niestety, częścią dla braku odpowiednich szkół zawodowych, częścią zaś dla braku widoków zapewnienia sobie bytu na innej drodze, garną się w G-i do szkół średnich także tacy uczniowie, którzy nie mają ani środków, ani zamiaru poświęcenia się w przyszłości naukom wyższym; z tego powodu zaledwie czwarta część młodzieży, wstępującej do szkoły średniej, kończy ją i wychodzi z egzaminem dojrzałości. Obecnie ma G. 30 publicznych gimnazyów, z tych cztery (we Lwowie, Kołomyi,

Przemyślu i Tarnopolu) z językiem wykładowym ruskim, a dwa (we Lwowie i Brodach) z językiem niemieckim, oraz sześć szkół realnych i jedno prywatne gimnazyum 00. Jezuitów w Bą-kowicach pod Chyrowem z prawem publiczności. Wkrótce będą utworzone nowe dwie szkoły realne we Lwowie i w Krakowie i nowe gimnazya w tych miastach wskutek przepełnienia dzisiejszych zakładów. Liczba uczniów szkół średnich w roku 1899/900 wynosi 20 263, mianowicie 17 505 w gimnazyach, a 2 758 w szkołach realnych. Dla młodzieży żeńskiej niema w G-i dotychczas gimnazyów publicznych, są tylko zakłady prywatne we Lwowie i w Krakowie z planem zbliżonym do planu naukowego gimnazyal-nego. Wszystkie szkoły średnie w G-i miały w r. 1899 nauczycieli 824. Egzamina dojrzałości zdało w r. 1898/9 razem 1 022 uczniów szkół średnich, w tej liczbie 874 gimnazyalnych, a 148 uczniów szkół realnych. Wydatki państwowe na gimnazya i szkoły realne wynoszą w r. 1900 3 683 000 koron, opłata szkolna zaś przyniosła w r. 1899 rządowi 437 000 koron. Razem 444 uczniów szkół średnich pobierało stypendya z rozmaitych funduszów w łącznej kwocie 127 000 koron, nadto 65°/₀ uczniów było zwolnionych od opłaty czesnego.—Z pośród szkół zawodowych istnieją w G-i dwie wyższe szkoły rolnicze (studyum rolnicze przy uniwersytecie Jagiellońskim i akademia rolnicza w Dublanach), średnia szkoła rolnicza w Czernichowie, sześć niższych szkół rolniczych, średnia szkoła gospodarstwa lasowego we Lwowie i niższa szkoła lasowa w Bolechowie, szkoła gorzelnicza w Dublanach, szkoła ogrodnicza w Tarnowie i zakład sadowniczy w Zaleszczykach. Szkoły te są utrzymywane przez kraj, z wyjątkiem rządowego studyum rolniczego w Krakowie i niższej szkoły lasowej w Bolechowie. Wiedzę rolniczą wśród włościan szerzy nadto kraj przez wędrownych nauczycieli, a towarzystwo kółek rolniczych i oba towarzystwa gospodarcze w G-i przez lustratorów, wykłady, wystawy i próby doświadczalne. Dla podniesienia wiedzy przemysłowej i handlowej istnieją we Lwowie i Krakowie dwie ogólne szkoły przemysłowe, mające po 500 uczniów, utrzymywane przez rząd kosztem 240 000 koron rocznie, następnie dwie szkoły przemysłowe rządowe przemysłu drzewnego (w Zakopanem i w Kołomyi), rządowa szkoła ślusarska w Świątnikach, szkoła kowalska w Sułkowicach i państwowa szkoła handlowa wyższa we Lwowie, założona w r. 1899. Obok tych szkół rządowych utrzymuje kraj 13 szkół i warstatów wzorowych dla wyrobów z drzewa i łoziny, dwie szkoły garncarskie, trzy warstaty naukowe szewckie, siedem warstatów naukowych tkackich, trzy szkoły koronek i haftów, i kurs dla podmajstrzych murarskich. Nakoniec dla uzupełnienia wiedzy młodzieży rękodzielniczej istnieje

Szkoła politechniczna we

88, w r. 1898 zaś ; 21, w r. 1880, w r.

; pism rusiń-90 tylko 19,

1898 zaś 24; hebrajskich było 11 w r. 1881, 16 w r. 1898; niemieckich było w r. 1898 4, i w kilku językach 4, 2 nieokreślone. Codziennych pism było 6 w r. 1881, 10 w r. 1890, 14 w r. 1898. Dwa razy tygodniowo wychodziły w r. 1898 dwa pisma, raz w tygodniu 27 pism; trzy razy w miesiącu 6 pism, dwa razy w miesiącu 81 pism, raz w miesiącu 70 pism, kwartalnie; 2 nieokreślone. Od 1 stycznia r. 1900 zniesiono w Au-stryi stempel od dzienników i kalendarzy, co niezawodnie wpłynie na znaczne ożywienie wydawnictw peryodycznych, zwłaszcza codziennych. Poczty galicyjskie przewiozły w r. 1897 razem 15 911 400 sztuk gazet, t. j. 2.4 sztuk na jednego mieszkańca. Oprócz tego jednak uwzględnić należy przesyłkę dla abonamentów miejscowych, która się odbywa bez pośrednictwa poczty. — 6) Gospodarstwo społeczne. Ogólny obraz gospodarstwa społecznego G-i d^je już podział ludności wedle zawodów, z którego się okazuje że B4°/₀ pracującej ludności oddaje się rolnictwu, a tylko 16°/₀ innym zawodom. Gospodarstwo G-i jest więc nierozwiniętem, znaczna część ludności nie umie lub nie może znaleźć zarobku w zajęciach przemysłowych i wyzwolonych, w całein społeczeństwie przeważa warstwa rolników, górująca liczbą i produkcyą nad wszystkiemi inueini warstwami. Wskutek braku silnej warstwy średniej także miasta ga-

00 03

w kraju 50 szkół przemysłowych uzupełniających, w których około 5 000 uczniów korzysta z nauki zawodowej, i corocznie powstaje kilka nowych takich szkół w miastach i miasteczkach. W Krakowie istnieje prywatna szkoła handlowa, która, na życzenie reprezentacyi kraju, ma być zamieniona na publiczną szkołę rządową na wzór szkoły handlowej we Lwowie; nadto Towarzystwo kółek rolniczych utrzymuje w Czernichowie kurs handlowy dla kształcenia sklepikarzy wiejskich. Wydatki państwa na szkoły przemysłowe i handlowe w G-i w r. 1900 wynoszą niespełna 600 000 koron, wydatki kraju zaś 306 000 koron.—Z wyższych zakładów specyalnych istnieje w Krakowie szkoła sztuk pięknych, we Lwowie zaś Akademia wetery-naryi. Dla kształcenia wojskowych istnieją we Lwowie i w Łobzowie koło Krakowa szkoły kadetów. G. ma dwa uniwersytety: Jagielloński w Krakowie i cesarza Franciszka I we Lwowie. Uniwersytet lwowski ma w r. 1899 przeszło 2 000, uniwersytet krakowski zaś niespełna 1 300 słuchaczów. Najwięcej uczniów uczęszcza na wydział prawny, najmniej, w ostatnich latach, na wydział medyczny. Około 600 młodzieży z G-i uczęszcza na inne uniwersytety austryackie, głównie w Wiedniu i Czerniowcach. Koszta utrzymania obu uniwersytetów galicyjskich wraz z wydatkami nadzwyczajnemi wynoszą w r. 1900 koron 2 400 000.

Lwowie wzrosła w ostatnich latach zuacznie w liczbę słuchaczów; w r. 1900 ma przeszło 600 słuchaczów, w r. 1893/4 zaś miała ich tylko 224. Koszta utrzymania tej szkoły w r. 1900 wynoszą 360 000 koron. Akademia umiejętności w Krakowie jest najwyższem towarzystwem nauko wem dla popierania umiejętności. Oprócz własnych dochodów pobiera stałe subwencye cd rządu i kraju. Oprócz szkół publicznych szerzą oświatę w kraju szkoły i zakłady prywatne dla celów naukowych, niemniej towarzystwa oświaty ludowej lub zawodowe. W r. 1897 było w G-i 16 szkół dla wykształcenia muzycznego i dramatycznego, 10 szkół robót kobiecych, i 2 21 innych specyalnych zakładów naukowych i wychowawczych. Towarzystw oświaty było 165, towarzystw muzycznych 41, towarzystw sztuk pięknych 3, czytelni 809. Wśród towarzystw popierających oświatę ludową powstały w najnowszych czasach także stowarzyszenia założone na wzór zachodnich uniwersytetów ludowych. Najpoważniejszem takiem towarzystwem jest towarzystwo powszechnych wykładów uniwersyteckich, założone w r. 1899 przez senat akademicki uniwersytetu lwowskiego. ' W roku 1899/900 mieli członkowie towarzystwa we Lwowie i w kilku miastach prowincyonalnych 45 systematycznych sześciogodzinnych wykładów z rozmaity cli gałęzi wiedzy ludzkiej, oprócz krótkich wykładów jednorazowych. Specyalne zadanie zakładania i popierania szkół ludowych

F.no. Powsz. Ilustr. Zosiz. 185. T. XXIV

polskich na kresach ma towarzystwo szkoły ludowej w Krakowie, mające swoje oddziały niemal we wszystkich miastach większych w G-i. Najznaczniejsze biblioteki publiczne i zbiory naukowe istnieją przy obydwu uniwersytetach w Krakowie i Lwowie. Bardzo obfitą w dzieła i dokumenty, odnoszące się do historyi i literatury polskiej, jest biblioteka zakładu narodowego imienia Ossolińskich we Lwowie. Z muzeów publicznych największemi są: muzeum ks. Czartoryskich w Krakowie i muzeum przyrodnicze imienia lir. Dzieduszyckich we Lwowie.—Prasa peryodyczna w G-i dźwiga się z dawnego zastoju dość szybko w okresie konstytucyjnym. W r. 1881 było w G-i pism peryodycznych 107, w r. 1890 już 127, w r. 1898 zaś 203. Niestety, dziennikarstwo polityczne rośnie o wiele szyb-cej, aniżeli pisma poświęcone nauce i potrzebom poszczególnych zawodów. Z końcem roku 1898 wychodziło w G-i 203 pism peryodycznych z tych 69 politycznych, 24 belletrystycznych i humorystycznych, 16 ekonomicznych, 14 pedagogicznych i dla młodzieży, 14 kościelnych, 13 techniczno przemysłowych, 9 rolniczych, 9 poświęconych muzyce, sztuce, modzie, 9 medycznych i przyrodniczych, 8 prawnych i administracyjnych, 8 urzędowych i kupieckich, 7 geograficznych, historycznych i statystycznych, 3 niepolityczne pisma lokalne. Według języka było w r. 1881 pism polskich 74, w r. 1890 skich w r.

68

na

licyjskie nie mają nowożytnej cechy miast przemysłowych, jako siedzib wielkiego przemysłu i ruchu przedsiębiorczego, lecz noszą na sobie przeważnie charakter urzędniczy i kupiecki. Usiłowania kraju i ludzi dobrej woli stworzenia w G-i przemysłu i dania ludności nowych źródeł zarobku oraz zużytkowania odłogiem leżących ludzkich sił wytwórczych mogą się pochlubić już wielu pomyślnemi wynikami, nie zdołały jednak dotychczas przeobrazić ogólnej cechy gospodarstwa krajowego.—W łasność nieruchoma w Galicy i. Własność ziemska w całym kraju obejmuje przestrzeń 7 850 000 hektarów, z czego przypada na ziemię uprawną, opodatkowaną podatkiem gruntowym, 7 575000 hektarów, reszta zaś na ziemię nieproduktywną, na place budowlane, podwórza i inne przestrzenie wolne od podatku. Cała uprawna przestrzeń podzielona jest w katastrze gruntowym na 17 746 000 parceli, które w r. 1898 były w posiadaniu

1    811 787 osób. Liczby te świadczą o wielkiem rozdrobnieniu ziemi w G-i. W stosunku do ludności całej Austryi wynosi ludność G-i 27% w stosunku zaś do liczby posiadłości gruntowych w Austryi (4 768 000) wynosi ilość posiadaczów gruntowych w G-i 38%. Na jednego posiadacza przypada więc w G-i razem z obszarami dworskiemi i posiadłościami publicznemi zaledwie 4.1 ha. ziemi uprawnej, co dowodzi, że nawet równy rozdział własności ziemskiej nie mógłby uleczyć gospodarstwa kraju, jeżeli rozwój przemysłu nie zapewni zarobku znacznej części ludności. Według rodzajów uprawy przypada w G-i

rolę 3 803 000 ha., tj. 48.5°/₀, na lasy

2    021 000 ha. czyli 25.7%, na łąki 876 000 ha., ogrody 110 000 ha., pastwiska 743 000 ha., stawy i moczary 21000 ha. ziemi uprawnej. Od ostatniego pomiaru z r. 1850 powiększył się obszar ról, łąk i ogrodów o 6%, zmniejszył się zaś obszar lasów, pastwisk, stawów i bagien. Własność większa, t. zw. tabularna, będąca w ręku ciał publicznych, kościoła i właścicieli obszarów dworskich, obejmuje w G-i 39%, własność włościańska zaś 61°/₀ całej posiadłości gruntowej. Stosunek ten jest dla własności włościańskiej tern korzystniejszy, że tylko lasy są w przeważnej części (83%) w rękach właścicieli większych, role zaś, łąki, ogrody i pastwiska, zajmujące przestrzeń 5 533 000 ha., należą w obszarze 4 233 000 ha., a więo 77% całej przestrzeni, do włościan, a tylko w obszarze 1 300 000 ha. czyli 23% do własności większej. W obrębie własności tabularnej zajmuje własność publiczna państwa, funduszu religijnego, kościoła, gmin i fundacyi 506 000 hektarów, a mianowicie: ma państwo 303 000 ha., fundusz religijny 12 500 ha., kościół (biskupstwa, kapituły, probostwa i klasztory obu obrządków) 126000 ha., gminy 17 500, fundacye 47 000 hektarów. Nadto w posiadaniu fideikommissów jest 40 000 lia., na prywatnych właścicieli tabularnych więc przypada obszar 2 540 000 hektarów. Wśród majątków prywatnych przeważają posiadłości większe nad 1000 morgów, czyli 575 ha., obejmujące 80°/₀ całej prywatnej własności tabularnej. Na posiadłości średnie, od 50 do 500 morgów, przypada 19% tej własności, reszta zaś na posiadłości drobne. Posiadaczów majątków wielkich nad 1 000 morgów jest 1 057, majątków średnich zaś od 50 do 500 morgów jest w obrębie własności tabularnej 2 067. W posiadaniu Żydów jest w G-i około 650 majątków o przestrzeni 350 000 hektarów. — Domów mieszkalnych było w końcu r. 1890 w G-i z górą milion, na jeden dom wypadało 6.33 mieszkańców. Niestety, chaty włościańskie w G-i, przeważnie z drzewa i gliny, pokryte słomą, nie mogą mierzyć się pod względem wartości, trwałości i wygody z domami włościan w krajach zachodnich.— Posiadłość gruntowa w G-i jest obciążona w r. 1900 długami hypotecznemi w wysokości około 800 milionów koron, czyli średnio 105.6 koron na każdy hektar ogółu uprawnej przestrzeni kraju. Z tej summy wypada około 560 milionów koron na długi hypoteczne własności tabularnej, t. j. około 217 koron na każdy hektar prywatnej własności tabularnej, a 240 milionów koron na obciążenie hypoteczne własności włościańskiej, t. j. 50 koron na hektar ogółu posiadłości włościańskich. Wykazy urzędowe sięgają po koniec r. 1897 i podają obciążenie hypoteczne własności tabularnej w summie 308 500 000 koron, własności włościańskiej w summie 184 500 000 koron, posiadłości miejskich zaś w summie 264 milionów koron. W każdym razie własność tabularna jest znacznie silniej obciążona, niż włościańska, jest nawet przeciążona nad swoją siłę ekonomiczną. Szczególnie własność średnia tabularna jest tak osłabioną, że stale rozkłada się i podlega parcelacyi. Ruch parcelacyjny rozrósł się w ostatnich latach i zwrócił głównie na folwarki średnie, rugując powoli do miast średnich posiadaczy ziemskich. — Rolnictwo w G-i nie wzniosło się dotychczas na wyżynę, osiągniętą przez sąsiednie kraje zachodnie, mimo naturalnej żyzności ziemi, zwłaszcza we wschodniej części kraju. Przyczyną powolnego postępu są częścią czynniki naturalne, mianowicie położenie geograficzne G-i i surowy a zmienny klimat, częścią długoletnie zaniedbanie kraju, brak przemysłu i nizki stan wiedzy zawodowej u włościan, częścią nako-niec brak kapitałów obrotowych i kredytu wytwórczego u zadłużonych posiadaczy dóbr ziemskich, a nadmierne rozdrobnienie gruntów u włościan. W większej posiadłości ziemskiej wprowadzono niemal powszechnie gospodarstwo płodo-zmienne, włościanie jednak pozostali w znacznej części przy dawnym systemie gospodarowania; ziemia przeznaczona na ugór wynosi jeszcze około 17% roli (w r. 1897 wynosiła 672 000 ha.). Więksi posiadacze uprawiają głównie psze-

w r. 1850 na 21 095 w r. 1890.

nicę na zbyt, a ziemniaki do gorzelni, włościanie zaś przeważnie żyto, owies i rośliny okopowe. W dziesięcioleciu od r. 1874 — 1883 uprawiano w G-i pszenicę na obszarze 8.8% ról, w dziesięcioleciu 1884—1893 już na obszarze 11.4% wszystkiej roli, w latach 1897 i 1898 zaś obsiano pszenicą niespełna 13% roli. W r. 1898 wynosił na hektarze zbiór pszenicy 10.8 metr. centnarów, żyta 9 metr. c., jęczmienia 8.4 m. centn., owsa 7.7 m. c. średnio w całym kraju. Ziemniaków zebrano 50 milionów m. centn., średnio 120 m. centn. z hektara, buraków cukrowych 612 000 m. c., po 210 m. c. z hektara. W dziesięcioleciu 1888 —1897 zebrano średnio w całej G-i z hektara metrycznych centnarów: pszenicy 8.3, żyta 7.2, jęczmienia 7.2, owsa 5.7, kukurydzy 10.1, ziemniaków 94.5, buraków cukrowych 205. Ogólny zbiór pszenicy w r. 1898 wynosił w G-i 4 313 000 c. metr. wartości 72 miliony koron, zbiór żyta 4 864 000 c. m., wartości 68 milionów koron, zbiór jęczmienia 2 721 550 c. metr., wartości 33 miliony koron, zbiór owsa 5 251 000 c. m., wartości 64 miliony koron. Ogólna wartość zbiorów tych czterech najważniejszych gatunków zboża wynosiła w r. 1891 koron 210 milionów, w r. 1895 koron 183 miliony, w r. 1897 tylko 168 milionów, w r. 1898 zaś 238 milionów koron.—Rolnictwo włościan w porównaniu z gospodarstwem obszarów dworskich stoi o wiele niżej pod względem uprawy i wytwórczości; dlatego jednem z najważniejszych zadań polityki agrarnej w G-i musi być podniesienie gospodarstw włościańskich za pomocą kommassacyi i melioracyi, szkół, wykładów, wystaw i pól doświadczalnych. Zadanie to jest tern ważniejsze, że z rozwojem par-celacyi majątków średnich nietylko kraj traci warstwę średnią zawodowych rolników, ale nadto uszczupla się na przyszłość produkcya rolnicza. — Wyniki spisu bydła z końcem r. 1890 były dla G-i nadspodziewanie korzystne w porównaniu z innemi krajami austryackiemi. Ilość koni wynosiła 765 570 sztuk, na jeden kilometr powierzchni rolnej 14 sztuk. Posiadaczy koni było 341 584, średnio więc na jednego posiadacza wypadało 2.24 koni. Stosunkowo znaczna liczba koni jest następstwem licznych gospodarstw włościańskich, oraz zwyczaju włościan zarabiania końmi w porze wolnej od robót rolniczych. Dlatego już w r. 1857 było w G-i 612 222 koni, w r. 1880 zaś 735 262 koni. Bydła rogatego wykazał spis z r. 1890 razem 2 448 006 sztuk, a wystawa z r. 1894 zaświadczyła, że także i jakość bydła znacznie się podniosła, dzięki staraniom towarzystw gospodarczych w obu częściach kraju. Natomiast chów owiec, kóz i świń pozostawia, tak pod względem ilościowym, jak i jakościowym, wiele do życzenia. Wskutek zmniejszenia pastwisk spadła liczba owiec w G-i z 955 908 sztuk w r. 1850, na 630 994 sztuk w r. 1890, ilość kóz z 221 000

było

w r. 1850 w G-i 675 000, w r. 1869 734 572, w r. 1890 zaś 784 500, a zatem przyrost jest bardzo nieznaczny, chociaż chów świń jest je-dnem z najzyskowniejszych zajęć włościanina.— Ważną gałąź gospodarstwa krajowego stanowi leśnictwo w G-i, dostarczające około 40% drzewa materyałowego, a 60u/₀ drzewa opałowego na potrzeby kraju i na wywóz za granicę. Stan lasów w G-i, zajmujących przestrzeń przeszło dwóch milionów hektarów, niestety, w ostatnich dziesiątkach lat podupadł znacznie z powodu licznych spekulacyjnych dewastacyj. Dopiero w najnowszym czasie zaczęły władze polityczne ściślej czuwać nad ochroną lasów. Według wykazów katastralnych ogólny obszar lasów w G-i wynosił w r. 1890 2 020 000 hektarów, w r. 1895 zaś tylko 1 954 068 h.; z tego obszaru należało do rządu i funduszu religijnego 288 654 ha., czyli 14.8%, do gmin 97 789 ha. czyli 5%, do fideikommissów, kościoła i korporacyi 92 064 ha. czyli 4.8°/₀, do prywatnych właścicieli 1 475 561 czyli 75.6% obszaru. Las wysokopienny zajmował 1 571 474

h. czyli 80.42%, w tern las liściasty 478 990 h. czyli 24.51%, las szpilkowy 1 092 484 li. czyli 55.91%. las nizkopienny zaś 382 594 h. czyli 19.58% obszaru leśnego. Gospodarstwo leśne było w r. 1895 systematycznie urządzone na obszarze 1 029 996 h. czyli 52.71°/₀, doraźnem zaś było na obszarze 924 072 h. czyli 47.29% obszaru leśnego. Średni, roczny przyrost z hektara wynosił 3.60 metrów kubicznych, ogółem 7 046 468 metrów kub., z czego wypada na drzewo użytkowe 42%, na opałowe zaś 58%. Najuboższe w lasy jest w G-i Podole i Pokucie, mające tylko 10% przestrzeni zalesionej, najobfitsze zaś lasy mają Wschodnie Karpaty lesiste (powiaty: Dolina, Nadworna, Kossów, Bo-liorodczany, Stryj). Najsłabszy przyrost drzewa mają lasy w nizinie Wisły i Sanu. Najważniej-szem zadaniem poPtyki ekonomicznej na polu gospodarstwa leśnego w G i jest powstrzymanie dalszej dewastacyi i karczowania lasów i zalesienie gruntów, wymagających tego, szczególnie łysin górskich. W tym celu pożądaną jest też reforma ustawy leśnej w duchu silniejszego wpływu administracyi publicznej na ochronę lasów.— Polowanie w G-i jest przeważnie doraźnem zajęciem i rozrywką, nie przedstawia systematycznej gałęzi zarobkowania; z tego powodu stoi pod względem wyników znacznie niżej niż w sąsiednich Morawach, Szląsku i Czechach. W r. 1896 ubito w G-i zajęcy 55 900, sarn 6 600, dzików 1 231; z ptactwa najwięcej przepiórek (26 700), dzikich kaczek (12 591), kuropatw (13700), bażantów 3 700, bekasów i słomek 14405. Wyżej niż w innych krajach w Austryi stoi w G-i polowanie na niedźwiedzie, wilki, dziki i orły.— Górnictwo jest wedle prawa austryackiego i o tyle oddzielone od własności sruutowej, że

wydobywanie kruszców, siarki, ałunu, witryolu, go w okręgach Jasielskim i Stanisławowskim wy-soli kuchennej, wód cementowych, grafitu, ży- | dobyto 792 596 centn. m., wartości 711000 ko-wic ziemnych i węgli kamiennych i brunatnych należy do osób, które otrzymały to prawo w myśl ustawy od władzy górniczej. W G-i najważniejszemu produktami górniczemi są: sól i nafta, wyjęte z pod ogólnych przepisów ustawy górniczej, ponieważ sól jest monopolem państwowym, nafta zaś i wosk ziemny w G-i na mocy osobnej ustawy z r. 1884 należą do właściciela ziemi i tylko za jego zezwoleniem wolno je wydobywać.—G. ma wielkie historyczne pokłady soli kuchennej w Wieliczce i w Bochni, które w r. 1898 dostarczyły razem 866 443 c. metr. soli kamiennej i przemysłowej, wartości (monopolicznej) 8 543 000 korom Oprócz tego w G-i Wschodniej na podgórzu karpackiem jest wiele źródeł solnych, w których rząd wytwarza sól przemysłową i warzonkę. Ogółem w całej G-i pracowało w r. 1898 robotników 2 004, pro-dukcya zaś dostarczyła 415 908 c. m. soli kamiennej, 499 633 c. m. warzonki i 457 783 c. m. soli przemysłowej; wartość (monopoliczna) tej produkcyi wynosiła 17 544 976 koron. Nadto w salinach w Kałuszu wydobyto 80 000 c. m. kainitu, wartości 60 600 koron. Monopol soli szkodzi rozwojowi produkcyi soli i chowu bydła w G i, albowiem uietylko podraża niesłychanie ten produkt, ale nadto nie pozwala zużytkować mnóstwa źródeł solnych na korzyść gospodarstwa krajowego.—Produkcya nafty wzrosła znacznie w ostatnich latach, chwilowo jednak znajduje się w pewnym zastoju z powodu silnej kon-kurencyi obcej i nacisku wywieranego na producentów przez rafinerye. W r. 1897 zajętych było 11 944 robotników, którzy wydobyli 2 752 039 centnarów metrycz. nafty, wartości 11 753 384 koron i 68 815 centn. m. wosku ziemnego, wartości 3 750 632 koron. Produkcya wosku ziemnego w Borysławiu, mimo naturalnego monopolu tej miejscowości, podupada, wskutek niera-cyonalnej gospodarki i przymusowych cen, narzucanych producentom przez kartele spekulacyjne. Natomiast górnictwo naftowe stało się zarazem podstawą dla przemysłu, przerabiającego surową naftę i odpadki naftowe, oraz dostarczającego kopalniom nafty niezbędnych narzędzi i machin.—Obok soli i nafty tylko produkcya węgla kamiennego i brunatnego w G-i ma dla gospodarstwa kraju doniosłe znaczenie.

ron, średnio po 90 halerzy za centnar metryczny. Robotników w tych kopalniach było zajętych 919. Wydobywanie rudy ołowianej w G-i w r. 1898 wynosiło 24 339 centn m. wartości 318 000 koron i zajęło 415 robotników, wydobywanie rudy cynkowej wynosiło 118 000 centn. m. wartości 54 000 koron i zajęło 323 robotników, nakoniec wydobywanie rudy żelaznej spadło do 44-ch centn. im, jako produktu ubocznego przy wydobywaniu cynku, i miało wartość 26 koron. W kopalniach soli, nafty i minerałów, objętych prawem górniczem („zastrzeżonych”), wartość produkcyi rocznej wynosiła łącznie przeszło 37 milionów koron, a liczba zajętych robotników 18 483. Oprócz tego wartość produkcyi hutniczej w G-i w hutach żelaza lanego, ołowiu

1    cynku w r. 1898 wynosiła 2 114 000 koron. Przemysł w G-i najwięcej jest rozwinięty jako uboczna gałąź produkcyi rolniczej, mianowicie przemysł gorzelni czy, piwowarski i młynarski.—Przemysł gorzelniczy ma znane doniosłe znaczenie dla chowu bydła i zasilenia sił ziemi i z tego stanowiska oddawna w G-i jest traktowany. Z powodu znacznych kosztów zarządu małych gorzelni i trudnej konkurencyi z większemi przedsiębiorstwami zmniejszyła się w G-i znacznie liczba małych gorzelni, natomiast powstały nowe większe gorzelnie. W r. 1836 było w G-i około 4 000, w roku 1841 tylko

2    000, w r. 1858 tylko 623 gorzelni czynnych. Na rozwój gorzelni wpływa stanowczo też system opodatkowania spirytusu. Wedle obowiązującej obecnie ustawy z r. 1888 podatek kon-sumcyjny od spirytusu opłacają gorzelnie na podstawie rzeczywistej ilości i stopni alkoholu, stwierdzonych aparaietn mierniczym. Wysokość podatku jest inną dla spirytusu wyrobionego w granicach kontyngensu, przyznanego każdej gorzelni (35 złr. od hektolitra i 100 stopni), inną zaś dla spirytusu wyrobionego ponad kontyn-gens (45 złr.) i dlatego gorzelnie rolnicze w ramach kontyngensu mogą zwycięsko konkurować z większemi fabrycznemi przedsiębiorstwami, zwłaszcza, że mają zapewnioną pewną bonifi-kacyę od wyrobionej wódki. Stąd ożywił się ruch w zakładaniu gorzelni, oraz powstały usilne starania o zapewnienie jaknajwiększej części kontyngensu gorzelniom rolniczym. Kontyn-gens gorzelni w G-i wynosi obecnie 400 000 hektolitrów, t. j. 40°/₀ kontyngensu austryackie-go. W r. 1889/90 w czasie wydania nowej ustawy było w ruchu 572 gorzelni, w r. 1898/9 zaś 654 gorzelni rolniczych i dwie gorzelnie fabryczne. Gorzelnie galicyjskie wyrabiają rocznie 500 000 hektolitrów spirytusu i wywożą część tej produkcyi do innych krajów. Rafine-ryi spirytusu w r. 1890 miała G. 24.—Przemysł piwowarski ma w G-i żyzny grunt do rozwoju, ponieważ tak jęczmień, jak chmiel udaje

Największemi producentami węgla kamiennego są: gwarectwo w Jaworznie, którego produkcya w r. 1898 wynosiła 5 372 735 c. m., i Andrzej hr. Potocki, którego kopalnia w Sierszy dostarczyła 2 324 162 c. metr.; ogółem było 12 przedsiębiorstw węgla kamiennego w rewirze krakowskim, zatrudniających 2 878 robotników, z ogólną produkcyą 7 941 321 centn. m. wartości 2 936 772 koron. Średnia cena centnara au-stryackiego węgla kamiennego w miejscach produkcyi wynosiła 37 halerzy. Węgla brunatne-

się znakomicie. Niestety, wielkich browarów ; skie, oraz spółki mleczarskie włościan, popiera-o światowej sławie niema dotychczas w G - i oprócz jednego browaru Okocimskiego. Jak w innych gałęziach przemysłu rolniczego, tak i w piwo warstwie panuje dążenie do zakładania większych przedsiębiorstw, a zwijania małych. W r. 1850 było w G-i 350 browarów, z produkcyą 411 000 hektolitrów, w r. 1896/7 zaś było 133 browarów z produkcyą 1 078 859 hektolitrów piwa. Większych browarów, wyrabiających nad 10 000 hektolitrów, jest w G-i 24.

ne przez kraj i towarzystwo kółek rolniczych. Dla braku organizacyi jednak nie zdołały one dotychczas opanować szerszych pól zbytu za granicą, lubo produkcyą masła wykazuje znaczny postęp pod względem ilości i jakości.—Żałować należy, że w ostatnich dziesiątkach lat upadła w G-i produkcyą miodu i wosku, niegdyś pierwsza w Austryi, i mimo usiłowań krajowego towarzystwa pszczelniczego dźwignąć się nie może. W r. 1890 było w G-i 251 047 uli pszczelnych, produkcyą miodu jednak wynosiła w r. 1893 zaledwie 1 568 centn. m., gdy równocześnie w Czechach wyrobiono 10 986 centn. m., w Niższej Austryi i na Morawach ponad 5 000 centn. m. Główną przyczyną upadku tej produkcyi są stosunki klimatyczne G-i, które znacznie się pogorszyły wskutek rozległych spustoszeń lasów.— Przemysł leśny, polegający głównie na przeróbce ściętego drzewa na ma-teryał budowlany, przedstawiają w G-i tartaki wodne i parowe. W r. 1890 było większych (fabrycznych) tartaków w kraju 107; miały one 88 machin parowych o sile 2 823 koni, i zatrudniały 3 478 robotników i urzędników.—Przemysł naftowy jest znacznie mniej rozwinięty niż górnictwo naftowe. W r. 1890 miała G. 40 rafineryj nafty z 33-ma machinami parowemi o sile 355 koni. Zatrudniały one 1082 robotników i urzędników, i dostarczyły 494 000 centn. m. destylowanej nafty, 18 105 centn. m. benzyny, 11 371 c. m. parafiny i cerezyny, 70 000 c. m. smarowideł i tłuszczów i 37 000 c. m. innych produktów. Od r. 1890 wzrosła w G-i znacznie produkcyą nafty surowej, oraz produkcyą rafineryi, zawsze jednak przeważna ilość produkcyi krajowej dostaje się do rafineryi w sąsiednich zachodnich krajach austryackich. — Produkcyą wapna, gipsu, cegły i kamienia ma w G-i tylko lokalny charakter; zależy bowiem od miejscowego ruchu budowlanego w miastach lub od budowy kolei żelaznych. W r. 1890 było w G-i sześć fabrycznych przedsiębiorstw wapna, zatrudniających 200 robotników, i dwie fabryki cementu, zatrudniające 206 robotników z produkcyą 177 400 cetn. m. cementu. Cegielni fabrycznych było w r. 1890 w G-i 22, zatrudniających 872 robotników, z produkcyą 30 milionów cegieł i 1 039 000 rurek 'drenowych. Przeważała jednak znacznie produkcyą zwyczajnych cegielni, nie maszynowych, i w okręgu jednej izby handlowej lwowskiej było 240 takich cegielni, zatrudniających 1 670 robotników, z produkcyą 53 milionów cegieł i 300 000 sztuk dachówek. Obok wymienionych już gałęzi przemysłu roluiczego, leśnego, naftowego i budowlanego ma w ogóle przemysł ga-licyj ski charakter rękodzielniczy, i tylko tu

Cukrownictwo w G-i, powstrzymane w rozwoju w pierwszej połowie naszego stulecia przez zawistną politykę rządów centralistycznych, nie może się obecnie podźwignąć, mimo pomyślniejszych stosunków politycznych. Między rokiem 1823 a 1845 powstało tu 18 cukrowni, ale nie mogły się utrzymać. Dwie dawniejsze fabryki cukru w Sędziszowie i w Tłumaczu nie mają dotychczas ustalonego rozwoju; dopiero fabryka akcyjna w Przeworsku, założona po wystawie krajowej z r. 1894, ma piękną przyszłość.

W r. 1896/7 przerobiły trzy fabryki cukru w G-i 744 476 centn. metr. buraków, zajmowały 1 240 robotników i wyrobiły 86 000 centn. m. cukru.—

Młynarstwo w G-i przechodzi do wielkiej produkcyi, ma jednak trudną walkę konkurencyjną z olbrzymiemi młynami węgierskiemi, po-pieranemi wszelkiemi sposobami przez rząd węgierski. W r. 1862 było w G-i młynarzy 3 186, w r. 1885 zmniejszyła się ich liczba do 2 746, w r. 1890 podniosła się do 3 206. Większych młynów, uważanych według austryackiej ustawy przemysłowej z d. 15 marca 1883 za fabryczne, zajmujących, obok machin, więcej niż 20-tu robotników, było w r. 1890 w całej G-i 118 z 42-ma machinami parowemi, z siłą 2 158 koni; zajmowały one 2 216 robotników i wyrobiły 1 156 535 centn. metr. mąki, 301010 centn. m. grysu, 414 000 c. m. odpadków. Oprócz tych młynów fabrycznych istniało jeszcze przeszło 3 000 młynów wodnych i około 80 wiatraków i pływaków. W okręgu izby handlowej lwowskiej było w r. 1890 w ruchu 1 335 zwykłych młynów wodnych o sile 7 357 koni; młyny te zajmowały 1 602 robotników i wyrobiły 1 397 575 centn. m. mąki. Wiatraków było w okręgu izby lwowskiej tylko trzy z produkcyą 90 centn. m. mąki. Z dwóch innych okręgów izby krakowskiej i brodzkiej, nie podaje statystyka mini-steryum handlu („Nachrichten”, tom 54) dat szczegółowych. W r. 1884/5 było w całej G-i ogółem 3 500 młynów; zajmowały one 6 538 robotników i urzędników, i wyrobiły 3 356 434 centn. m. różnych gatunków miewa, wartości 61 600 000 koron. Liczby te nie zawierają przeróbki wszystkiego zboża w G-i, gdyż w r. 1898 wynosił ogólny zbiór samej pszenicy 4 313 000 centn. metr., nadto zbiór żyta i jęczmienia i owdzie zaznaczyć można więcej lub mniej 7 500 000 centn. metr.—W nowszych czasach mno- pocieszające początki wielkiego przemysłu. Wiel-żą się w kraju mleczarnie i serownie dwór- ki przemysł tkacki istnieje w mieście Białej

na pograniczu Szląska, jest atoli w rękach niemieckich i w stosunku do G-i przedstawia się jako obcy. Poza Białą dotychczasowe usiłowania stworzenia przemysłu wielkiego nie dopisały; wielkie nadzieje przywiązywane do fabryki w Żywcu, żałożonej przez niestrudzonego przemy-. słowca z królestwa, Kossuta, zawiodły jednak z powodu niedostatecznego kapitału założyciela, obecnie tworzy się nowe podobne przedsiębiorstwo w Łańcucie. Zresztą przemysł tkacki w G-i jest domowym, bądź jako uboczna produkcya włościan, bądź jako samoistna produkcya w kilku okolicach kraju. W r. 1862 było w G-i jeszcze 890 zawodowych tkaczy, w r. 1885 już tylko 499, w r. 1890 zaś 334. Celem poparcia tego przemysłu domowego utrzymuje kraj szkołę tkacką w Krośnie, szkołę sukienniczą w Rak-szanie i 7 naukowych warsztatów tkackich. W r. 1898 było w G-i 7 stowarzyszeń wytwórczych tkackich, mianowicie w Krośnie, Korczynie, Glinianach, Komornie, Kossowie, Rychwał-dzie i Wilamowicach. Razem miały wszystkie te stowarzyszenia 412 członków i 121 000 koron kapitału własnego w udziałach członków. Wyrobem powrozów zajmowało się w r. 1862 tylko 134, w r. 1890 zaś 173 osoby. Towarzystwo powroźnicze w Radymnie ma 51 członków i 6 500 koron kapitału w udziałach. Przemysł fabryczny żelazny w G-i ma już piękne początki w fabrykach narzędzi i machin rolniczych, wiertniczych naftowych i w warsztatach kolejowych. Największa jest fabryka akcyjna narzędzi i wagonów w Sanoku, dająca zatrudnienie prawie tysiącu robotników i dostarczająca wagonów kolejom galicyjskim i austryackim w konkurencyi z wielkiemi fabrykami innych krajów. Fabryka ta wyrabia także sikawki dla straży ogniowej. Także fabryka machin Zieleniewskich, koło Krakowa, i Bretta w Ottynii zatrudniają po kilkuset robotników. W rękodzielnictwie kruszczowem pracowało w G-i w r. 1890 samoistnych kowali 2 429, nożowników 43, ślusarzy 367, blacharzy 545, jubilerów 204. Jako przemysł domowy jest od dawnych czasów uprawiane kowalstwo w Sułkowicach, a ślusarstwo w Świątnikach. Dla podniesienia tego przemysłu utrzymuje rząd w tych miejscowościach szkołę kowalstwa i szkołę ślusarstwa; w Sułkowicach istnieje stowarzyszenie wytwórcze kowali, mające 194 członków i 3 900 koron kapitału w udziałach. Przemysł papierowy przedstawiają w G-i znaczne fabryki w Czerlanach, w Białej, w Sassowie i 8 innych przedsiębiorstw fabrycznych. W r. 1890 miały wszystkie fabryki papieru 16 machin parowych ó sile 1 308 koni; zatrudniały 939 robotników i urzędników i wyrobiły 55 000 centnarów m. papieru, w tern 10 000 c. m. cygaretowego. Dla wyrobu tutek istnieje w kraju kilka większych, fabrycznych przedsiębiorstw.—W zakresie przemysłu skórzanego miała G. w r. 1890 dziewięć większych garbarni, zatrudniających 131 robotników; zresztą przemysł ten jest w rękach rękodzielników. Wyrobem skór, futer, szczeciny i włosieni zajmowało się w r. 1885 razem 732, w r. 1890 tylko 642 samoistnych rękodzielników. Jako przemysł domowy kwitnie kuśnierstwo, szczególnie w Tyśmienicy i Starym Sączu. Towarzystwo kuśnierzy w Tyśmienicy ma 33 członków i 6 000 koron własnego kapitału. Fabryk produktów chemicznych było w r. 1890 w G-i 5, zatrudniających 659 robotników z produkcyą 64 475 c. m. sody. Zapałki wyrabiano w sześciu fabrykach, zatrudniających 337 robotników; olej w trzech fabrykach, zatrudniających 78 robotników; gaz świetlny w czterech gazowniach, które wyrobiły 3 133 425 c. m. gazu świetlnego, 62 000 c. m. koksu i 14 000 c. m. wody ammoniakowej; sztuczne nawozy w siedmiu fabrykach, zatrudniających 240 robotników. W przemyśle budowlanym były tylko dwa fabryczne przedsiębiorstwa stolarskie. Fabryk szkła było 7, zatrudniających 247 robotników z ogólną produkcyą 975 350 c. m. różnych gatunków szkła. W dziale wyrobu gotowej bielizny, obuwia, ubiorów, guzików, nie ma G. ani jednego przedsiębiorstwa fabrycznego. Przemysł domowy w G-i nie tylko daje zarobek niezamożnej ludności, ale nadto wychowuje siły wytwórcze dla większej produkcyi przemysłowej w przyszłości. Doświadczenie bowiem uczy, że z or-ganizacyi drobnych przemysłowców wryrość może wielkie przedsiębiorstwo przemysłowe, skoro zbierze się potrzebny kapitał i ustali się odbyt produktów. Celem ułatwienia odbytu dla produktów przemysłu domowego oraz nadania odpowiedniego kierunku produkcyi przemysłowej, powstało w r. 1898 we Lwowie towarzystwo, „krajowy związek przemysłowy”, utrzymujące we Lwowie, Krakowie, Przemyślu, Tarnopolu i Nowym Sączu bazary wyrobów krajowego przemysłu. W r. 1899 sprzedano w bazarach tego towarzystwa wyrobów krajowych za 300 000 koron, a nadto w drodze dostaw dla władz i zakładów publicznych za 200 000 koron. — Handel i ceny. Dla braku dokładnej statystyki niepodobna zestawić liczb z ruchu towarów, które na targach galicyjskich znajdują odbyt, lub też są wysyłane do innych krajów auscryackicli i za granicę państwa, bądź też z owych krajów dochodzą do Galicyi. Liczby wywozu i dowozu G-i mieszczą się w ogólnych summach bilansu handlowego monarchii austryacko - węgierskiej, liczby zaś obrotu krajowego mogą być tylko wyrywkowo zestawiane na podstawie wykazów targowych, liczb przewozu towarów kolejami że-laznemi, żeglugą wodną lub pocztami w G-i. W „wiadomościach statystycznych” krajowego biura statystycznego próbował prof. Piłat na podstawie statystyki pruskiej zestawić przywóz i wywóz G-i i Bukowiny w stosunku do Niemiec, prof. Pawlik zaś—ruch towarów na podstawie wykazów poczty w G-i. Z tej statystyki okazuje się, że w wywozie G-i wraz z Bukowiną kolejami żelaznemi do Niemiec pierwsze miejsce zajmują płody gospodarstwa i przemysłu leśnego, drugie miejsce płody rolnicze i zwierzęta domowe. W r. L890 wywieziono z G-i i Bukowiny kolejami żelaznemi do Niemiec 381 032 ton towarów, w tem 182 402 tonny produktów drzewnych, 92 446 ton płodów rolniczych, 21 895 ton mąki, 12 562 rudy żelaznej, 11 328 ton środków nawozowych, nadto 91 637 sztuk drobiu, 3 895 koni, 904 sztuk nierogacizny. Do G-i przywieziono kolejami żelaznemi w r. 1890 ton 284197, w tem najwięcej węgla brunatnego (232 000 ton), kruszczów i machin. W handlu krajowym ważny jest handel bydłem, podawany w wykazach urzędowych starostw. Owoż w r. 1895 doprowadzono do 303 miejscowości kraju, w których odbywały się targi i jarmarki, 1 782 846 sztuk bydła rogatego, t. j. 73°/₀ całej ilości bydła rogatego, wykazanego spisem z r. 1890. Ten ożywiony handel wyjaśnić można tem, że jedna i ta sama sztuka pojawia się kilka razy na targach, a może także liczby spisu bydła są za nizkie. Owiec spędzono na targi 178 620 sztuk, t. j. niespełna 30°/₀ całej ilości owiec w kraju. Trzody chlewnej spędzono 1 860 449 sztuk na targi, t. j. o 1 075 000 sztuk więcej, niż wykazał spis z r. 1890, co świadczy o wzroście chowu nierogacizny od czasu ostatniego spisu, oraz o niezwykle żywym obrocie. W rzeźniach galicyjskich zabito w r. 1895 bydła rogatego wraz z jałowizną 567 215 sztuk, owiec i kóz 138 648 sztuk, trzody chlewnej 203 541 sztuk; wywozi się zaś z kraju rocznie około 110 000 sztuk wołów obok zmiennej ilości sztuk poślednich, około miliona sztuk nierogacizny i około 5 000 sztuk owiec, nadto transporta drobiu i mięsa rzeźnego kolejami oraz pocztą. Ważnym produktem wywozowym G-i, obok drzewa, bydła, zboża, drobiu i mięsa, są jaja, masło, skóry, pierze, szczecina, nafta, spirytus, sól. Natomiast dowozi kraj z zagranicy rozmaite towary bławatne i skórzane, towary kolonialne, cukier, wino, piwo, śledzie, mydło i świece, żelazo i wyroby żelazne, machiny, wyroby galanteryjne, zabawki, książki, wody mineralne, owoce, wyroby z porcelany i szkła, nawozy sztuczne, węgle. Ze względu na to, że G. jest krajem zadłużonym za granicą, albowiem wiele obligacyj krajowych, listów zastawnych i pożyczek ulokowano za granicą, powinien być bilans handlowy G-i stale czynnym, dla utrzymania równowagi w bilansie płatniczym kraju. Ceny środków żywności i płodów rolniczych i leśnych są w ogóle w G-i niższe, niż w krajach zachodnich, jako w kraju wywozowym. Niekiedy jednak są ceny zboża na targach galicyjskich wyższe, niż w Wiedniu, co świadczy o tem, że kraj nie zawsze zboże wywozi, lecz niekiedy, przeciwnie, dowozi je z zagranicy. W r.

J 898 płacono za centnar metryczny pszenicy średnio we Lwowie 9 zł. 29 kr. (18 koron 58 k.), w Krakowie 10 zł. 49 kr., za żyto we Lwowie 7 zł. 45 kr,, w Krakowie 8 zł. 59 kr., za jęczmień we Lwowie 5 zł. 66 kr., w Krakowie 7 zł. 11 kr., za owies we Lwowie 7 zł. 26 kr., w Krakowie 7 zł. 74 kr.; za drzewo twarde we Lwowie 3 zł. 61 kr. za metr kubiczny, za miękkie 2 zł. 60 kr.; ziemniaki we Lwowie 1 zł. 77 kr. za hektolitr, siano 2 zł. 5 kr. za centnar metr., słoma 1 zł. r. 62 kr., za kilogram mięsa 60 kr. Płaca dzienna zwyczajnego robotnika we Lwowie wynosiła średnio 86 kr. Celem zapewnienia włościanom korzyści z handlu, ułatwienia im zbytu własnych produktów, oraz ochrony od wyzysku, zakładają kółka rolnicze sklepy wiejskie, których jest w kraju około tysiąca. Niektóre sklepiki rozwijają się bardzo pomyślnie i dają członkom nawet znaczne dywidendy od udziałów. — Położenie ekonomiczne kupców w G-i jest wogóle niepomyślne, tak z powodu słabej siły konsumcyjnej ludności, jak wielkiej konkurencyi. Zawód kupiecki w kraju bowiem jest stosunkowo zbyt liczny wobec słabego rozwoju podziału pracy w społeczeństwie, a zwłaszcza przemysłu. Niestety, ludność żydowska, wskutek wiekowego wychowania w handlu, oddaje się stale temu zajęciu, mimo niekorzystnych warunków, a w ten sposób kwestya żydowska w G-i jest nie tyle wyznaniową i rasową, co ekonomiczną i społeczną. Tylko rzeczywisty rozwój ekonomiczny kraju, a mianowicie wzrost wytwórczości wszystkich zawodów i rozwój przemysłu, może być skutecznym środkiem dla złagodzenia tej ważnej kwestyi ekonomiczno - socyalnej. — Kommunikacye w G-i pozostawiają jeszcze wiele do życzenia. Z końcem r. 1897 miała G. 13 760 kilometrów dróg, t. j. 17.5 kilom, na 100 kwadr, kilom, powierzchni kraju, gdy równocześnie Czechy miały 54 kilom., Szląsk 72 kilom, na 100 kwadr, kilom, powierzchni. Nadto stan dróg gminnych, zwłaszcza w G-i Wschodniej, jest często bardzo niedostateczny, a tylko połowa dróg przypada na dobre bite drogi rządowe, krajowe i powiatowe. G. obfituje w rzeki, a tem samem w naturalne drogi wodne, których ma 2 103 kim., z czego 815 kilometrów jest dostępnych dla statków, reszta zaś dla tratew. Niestety, żegluga na rzekach jest bardzo nierozwiniętą; Wisłą i jej dopływami spławiono w r. 1897 razem 2 572 819 centn. m., głównie drzewa i węgla, Dniestrem zaś spławiono około 800 000 cetnarów metrycznych. Kanały w G-i są dotychczas nieznaczne; dopiero w projekcie jest zbudowanie całej sieci kanałów publicznych, celem połączenia Wisły z Dunajem z jednej, a z Dniestrem z drugiej strony. Sieć kolei żelaznych w G-i jest stosunkowo dobrze rozgałęziona, zwłaszcza od kilku lat, w których wybudowano szereg kolei lokalnych na Podolu i Pokuciu. Koleje w G-i są z małym wyjątkiem państwowe; ogólna długość linij kolejowych w kraju wynosi w r. 1900 kilometrów 3 500, z tego na państwowe koleje przypada 2 801.5 kim., na krajowe zaś i prywatne w zarządzie państwa 698.5 kim. W obrębie dyrekcyi pocztowej w G-i było z końcem r. 1897 zakładów pocztowych 817, t. j. jedna poczta przypadała na 96 kim. kwadr i na 8 087 mieszkańców. W porównaniu z innemi krajami Austryi G. jest najmniej uposażoną w poczty, wskutek czego okazuje się potrzeba ciągłego uzupełniania sieci pocztowej kraju. W r. 1897 przewiozły poczty galic. 136 758 570 listów i kart korrespondencyjnych, 11 897 540 druków i próbek, 15 911 400 gazet, 3 009 450 pakietów zwyczajnych, 2 922 890 przesyłek wartości 1 384 milionów koron, wpłacono przekazów na kwotę 150 milionów koron, i wypłacono 139 milionów koron. Telegramów wysłano w G-i 1 209 759, doręczono zaś w tym kraju 1 361 884.— Źródłem kredytu bankowego w G-i są banki depozytowe i banki ziemskie (Towarzystwo Kredy-towie Ziemskie, bank krajowy, bank hipoteczny z filią w Tarnopolu, bank dla handlu i przemysłu w Krakowie z filią we Lwowie), następnie 10 fllij banku austryacko - węgierskiego, cztery filie innych obcych banków — nadto kasy oszczędności, stowarzyszenie zaliczkowe, gminne kasy pożyczkowe, kasy pożyczkowe systemu Raiffei-sena i kasy sierocińskie. Wśród banków ziemskich najdawniejszym i najpoważniejszym zakładem jest Towarzystwo kred. ziemskie we Lwowie, które z końcem r. 1899 miało w obiegu 4°/₀ listy zastawne na summę 220 milionów koron. Bank krajowy we Lwowie udziela pożyczek hipotecznych nietylko właścicielom dóbr ziemskich, ale także właścicielom realności miejskich i włościanom. Z końcem r. 1898 miał ten bank w obiegu listy zastawne w summie 86 milionów koron, oprócz tego obligacye kom-munalne w summie 8 408 000 koron. Bank krajowy jest zarazem bankiem depozytowym, oraz winien popierać rozwój gospodarstwa krajowego, mianowicie budowę kolei lokalnych, przemysł, melioracye rolne, parcelacye, spółki wodne itp. Bank krajowy założył kraj z inicyatywy ówczesnego marszałka Zyblikiewicza w r. 18§2 i dostarczył mu milion złr. kapitału zakładowego. Z końcem r. 1898 wzrósł kapitał zakładowy z rezerwami do summy niespełna 3 miliony złr. Bank akcyjny hypoteczny ma obecnie w obiegu listy hypoteczne na summę 125 milionów koron, tak, iż wymienione tu banki mają razem przeszło 430 milionów koron wydanych listów zastawnych, zabezpieczonych na hipotekach galicyjskich. — Kas oszczędności było w G-i z końcem r. 1897 razem 35 z kapitałem wkładkowym w summie 169 milionów koron. Jedna kasa oszczędności przypadała na 2 242 kim. kwadr, i na 206 043 mieszkańców. Na jedną książeczkę przypadało średnio 825 koron, na głowę ludności zaś 23 korony wkładek. Gminne kasy pożyczkowe miały z końcem r. 1897 kapitału 13 milionów koron, kasy pożyczkowe powiatowe zaś 1 633 000 koron. Kasy sierociń-skie, zawiadywane przez sądy, miały w r. 1897 razem 2 960 000 koron ulokowanych. Kasy pożyczkowe systemu Raiffeisena w G-i, w liczbie około 25, powstały z inicyatywy kółek rolniczych; mnożą się one szybko dopiero od roku 1899 dzięki uchwale sejmu, przeznaczającej kwotę miliona złr. na stopniowe zakładanie i popieranie kas tego systemu. Wydział krajowy objął patronat nad temi kasami i liczy na to, że rocznie powstawać będzie około 50 kas raiffeisenow-skich.—Stowarzyszenia kredytowe czyli z a-liczkowe w G-i rozwinęły się najpomyślniej z pośród stowarzyszeń zarobkowych i gospodarczych, opartych na ustawie z 9 kwietnia r. 1873. Z końcem r. 1898 było w G-i 581 stowarzyszeń kredytowych, z tych, niestety, 353 czyli 60°/n żydowskich, a przeważnie lichwiarskich. Członków miały stowarzyszenia kredytowe 346879, własnego kapitału 25 milionów koron, wkładek oszczędności 64 miliony koron, innych pożyczek 24 miliony koron, a udzieliły pożyczek w summie 106 milionów koron. Ogólny kapitał, jakim rozporządzają kasy oszczędności i pożyczkowe, kasy sierocińskie i stowarzyszenia kredytowe w kraju, wynosi więc, uwzględniając zwyczajny przyrost w czasie od r. 1898 do r. 1900, obecnie około 350 milionów koron. Pocztowa kasa oszczędności lokuje swoje kapitały w papierach wartościowych, dlatego w pow^ższem zestawieniu została pominiętą. Ale już podane liczby dowodzą, że pożądaną byłaby wyższa, związkowa organizacya istniejących kas oszczędności i stowarzyszeń, któraby lokacyę owych kapitałów ujęła w pewien system i zbywające kapitały jednych zakładów przelewała w drodze kredytu do kas zakładów innych. Obok stowarzyszeń kredytowych istniało w G-i z końcem r. 1898 innych stowarzyszeń ekonomicznych (konkurencyjnych, wytwórczych, handlowych) tylko 74. Znaczua część stowarzyszeń kredytowych i innych należy do „związku stowarzyszeń zarobkowych i gospodarczych” we Lwowie, poddaje się lustracyom ze strony organów związku i korzysta za jego pośrednictwem z kredytu stołecznych banków. Obecnie należy do związku 170 stowarzyszeń, z tych dwa szląskie.— W dziale u -bezpieczeń istnieją w Galicyi dwa zakłady krajowe, mianowicie znane towarzystwo wzajemnych ubezpieczeń w Krakowie i towarzystwo ubezpieczeń „Dniestr” we Lwowie (ruskie), założone w r. 1891. Towarzystwo ubezpieczeń w Krakowie istnieje od r. 1861 i ubezpiecza budynki i ruchomości od ognia, ziemiopłody od gradobicia, oraz życie człowieka w rozmaitych kombinacyach. Towarzystwo oparte jest na wzajemności; na wypadek strat jednak zgromadziło fundusz rezerwowy, wynoszący w dziale o-

gniowym niespełna 4 miliony złr., w dziale życiowym zaś obok rezerw premii w summie 9 milionów złr. na specyalną rezerwę w kwocie 700 000 złr. Najwięcej rozwiniętym jest dział ogniowy, w którym summa ubezpieczona wynosi 600 milionów złr., a wynagrodzenia wypłacone przez towarzystwo do r. 1899 wynosiły łącznie wczasie 88-letniego istnienia przeszło 57 mil. złr.

a tylko 1 324 osoby miało dochody wyższe na 6 000 złr. Milionerów, mających dochód wyższ nad 100 000 złr., miała G. dziesięciu. Summa wszystkich czystych dochodów nad 600 złr. w G-i wynosiła 112 milionów złr., a po strąceniu podatków i t. p.—tylko 90 milionów złr., z tej summy przypadało najwięcej na dochód z płac, bo 30 milionów złr., następnie na dochód z przedsiębiorstw i samoistnych zajęć 27.6 milionów, z gruntów 17.5 milionów, z domów 11.7 milionów, z kapitałów 10.5 miliunów. Wprawdzie nie ulega wątpliwości, iż statystyka ta wobec niechęci powszechnej płacenia podatków i dobrowolnego zeznawania rzeczysvistych dochodów wyższych, nie jest dokładną i przedstawia zbyt smutny obraz ekonomicznych stosunków kraju. -Jednakowoż nawet w razie podwojenia owych sum dochodów obraz ten pozostałby niepomyślnym i dowodziłby niezbicie, że pierwszym warunkiem dźwignięcia ekonomicznego kraju jest wzrost produkcyi i dochodu społecznego, wychowanie i zużytkowanie leżących odłogiem sił wytwórczych, tak w dotychczasowych gałęziach pracy społecznej, jak i w gałęziach nowych, dla których kraj ma dostateczny zasób sił naturalnych

Dr St. G.

Towarzystwo ubezpieczeń „Dniestr” jest także wzajemnem, ubezpiecza tylko od szkód ogniowych. W r. 1898 ubezpieczeń miało na summę >4 milionów złr., a od początku istnienia wypłaciło wynadrodzeń w summie 197 000 złr. Oprócz dwu krajowych zakładów działają w G-i także inne zakłady austryackie i zagraniczne. W o-góle jednak idea ubezpieczeń nie zapuściła, w społeczeństwie galicyjskiem, zwłaszcza u wło-ściaństwa, szerszych korzeni, wskutek czego uza-sadnionem jest dążenie sejmu do wprowadzenia przymusowego ubezpieczania się od ognia.

Szkody, zrządzone przez pożary w budynkach i ruchomościach, wynosiły w G-i w r. 1896 summę 7 020 000 koron, szkody zrządzone przez grad —

Dzieje. 1 ) Nazwa kraju i dzieje jego przed zajęciem przez Austryę. — Wskutek pierwszego podziału Polski Dom Habsburski zajął w r. 1772 część Małopolski (t. j. część województw Krakowskiego i Sandomierskiego, prawie całe województwo Ruskie, część województwa Bełzkiego i ziemi Podolskiej) i przyłączył ją do krajów dziedzicznych austryackich. Nowej prowincyi nadano nazwę królestwa Galicy i i Lodom er y i (régna Galiciae et Lodomeriae). Dla uzasadnienia praw swoich do zabranych ziem wydano w r. 1772 po łacinie, po niemiecku, francusku i po polsku broszurę p. t. „Wywód poprzedzający prawa korony Węgierskiej do Rusi Czerwonej i do Podola tak, jako korony czeskiej do Księstw Oświęcimskiego i Zatorskiego”. Pisano w niej, że „wedle świadectwa historyków XI i XII wieku, najgodniejszych wiary, tak polskich, jako i węgierskich, tudzież wielu dokumentów autentycznych, królowie węgierscy byli possessorami naówczas, i nawet dawniej jeszcze, swoich praw najsprawiedliwszych do królestwa małej Rusi albo Rusi Czerwonej, a tern samem między innemi części tego królestwa, które zawiera w sobie dwie znakomite prowin-cye Halicz i Włodzimierz”. Na tej podstawie mówiono o rewindykacyi kraju, a nazwa Galicyi i Lodomeryi pojawiła się już w roku podziałowym w pismach urzędowych. Feliks Łojko ogłosił wprawdzie w r. 1773: „Odpowiedź na wykład praw korony węgierskiej do Rusi

5    milionów koron. Nowsze ustawodawstwo społeczne wprowadziło nową formę ubezpieczeń, mianowicie przymusowe ubezpieczenie robotników i społecznych, przemysłowych i innych zawodów oprócz rolniczego, od wypadków, oraz w razie choroby; dla G-i i Bukowiny istnieje centralny zakład ubezpieczenia od wypadków we Lwowie, w którym w r. 1896 ubezpieczono 97 836 robotników i robotnic z G-i, przedstawiających summę płac 10 758000 zlr. Nadto istniało w r. 1896 razem w G-i 137 kas chorych, w których było ubezpieczonych 94005 robotników. I)la robotników w górnictwie istnieją osobne kasy „brackie”, składające się z kas prowizyjnych i z kas chorych. W 11 kasach prowizyjnych w G-i w r. 1897 ubezpieczono

6    732 członków, a w 12 kasach chorych 6 159 członków.—Przedstawiony obraz statystyczny gospodarstwa G-i uzupełnić możemy statystyką dochodów, dostarczoną przez najnowszy podatek osobisto-dochodowy, od 1 stycznia r.

1898. Podatek ten wymierzają kommissye szacunkowe na wszystkich mieszkańców, których czysty dochód roczny przewyższa kwotę 600 złr. czyli 1 200 koron. W ten sposob pozwala nam statystyka nowego podatku ocenić stosunek warstw zamożniejszych i wglądnąó bliżej w rozdział społecznego dochodu kraju. Niestety, wyniki pierwszego wymiaru podatku osobisto - dochodowego za rok 1898 są dla kraju bardzo niepomyślne i stwierdzają znany fakt niezamożności G-i. Oto w całym kraju zaledwie 55 824 osoby powołano do płacenia nowego podatku, tak, iż reszta sie-dmiomilionowej ludności żyje z dochodów czystych, nie dochodzących 600 złr. rocznie. Z pośród opodatkowanych 44 636 osób miało docho- Czerwonej, a czeskiej do Ks. Oświęcimskiego dy nizkie, nad 600 złr. do 1 800 złr., 7 717 o- i Zatorskiego”, ale ta nie odmieniła stanu rze-sób dochody średnie, nad 1 800 do 3 600 złr., czy.—Ziemie czerwono-ruskie (t. zw. grody czer-2054 osoby dochody nad 3 600 złr. do 6000 zlr., wieńskie) były wieku X i XI spornem terryto-

69

Enrv l»ow. Iln»fr. Zosz 185 T XÏIY

i przyłączyła do była Ruś Czer-

ryum między Polską i Rusią. Plemiona Rady-miczów i Wiatyczów, pokrewne plemionom le-chickim (według Nestora), zamieszkiwały tę krainę. Granica między Rusią i Polską nie była w owych czasacli jeszcze ściśle określona, podobnie jak różnica plemion lecliickich i ruskich nad Bugiem, Sanem i Dniestrem. Wielki książę kijowski, Włodzimierz święty, zajął w r. 981 grody czerwieńskie, Bolesław Chrobry odebrał je, Mieszko II ponownie utracił, Bolesław zaś Śmiały tylko chwilowo odzyskał. Po podziale państwa Ruskiego między synów Jarosława I r. 1054 powTstało tutaj kilka udzielnych księstw ruskich, jak Trembowelskie, Przemyskie, Halickie, Włodzimierskie, które połączył w r. 1199 Roman, książę włodzimiersko - halicki. Polska i Węgry starały się w owej epoce o ugruntowanie swego wpływu na Rusi halickiej przez małżeństwa z Romanowiczami i przez mieszanie się do wewnętrznych rozterek (oh. Ruś). Już Bela III, król węgierski posadził syna swego Andrzeja na tronie halickim (1188), ale Polacy wyparli go. Andrzejowi II udało się zaślubić syna Kolomana z Salomeą, córką Leszka Białego (r. 1214), i uzyskać dla niego „stół halicki”, a chociaż rządy Kolomana na Rusi były krótkie, koronował się on i przybrał tytuł „króla Halicza i Włodzimierza” (rex Galiciae et Lodomeriae), którego królowie węgierscy odtąd stale używali, pomimo że niebawem—po równie krótkich rządach brata Kolomana, Andrzeja (1227—1229) — syn Romana, I) ani ło (1236—1264), połączył pod swojem berłem kraje Rusi Czerwonej i otrzymał koronę z Rzymu. Z wygaśnięciem Roma-nowiczów Ruś Czerwona przeszła, za zgodą Ludwika, króla węgierskiego, pod panowanie królów polskich, którzy, od Kazimierza W. począwszy, tytułowali się: „domini et haeredes Russiae”. Wprawdzie po śmierci Ludwika, króla węgierskiego i polskiego, Ruś należała przez kilka lat (1382—1387) do Węgier (rządy Władysława Opolczyka), ale Jadwiga, królowa polska, odebrała ją w r.

Polski. Odtąd aż do r. wona częścią państwa Polskiego. Po zwycięstwie Zamoyskiego nad arcyksięciem Maksymilianem zrzekł się Dom Habsburski traktatem Bę-dzińsko-Bytomskim (1589 r.) wszelkich preten-syj do ziem polskich. Mimo to królowie węgierscy tytułowali się nadal królami Halicza i Włodzimierza. Posłużyło to, jak widzieliśmy, do „uzasadnienia praw” do części Małopolski (w r. 1772), chociaż przyłączano ją do krajów dziedzicznych austryackich. Zajęcie księstw Zatorskiego i Oświęcimskiego popierano zrzeczeniem się Szląska przez Kazimierza W. (1335—1339), aktem wcielenia tych księstw do Czech przez Karola IV (r.    1335) i t. p. —

2) Zajęcie i organizacya Gaticyi. Zanim akt podziałowy z r. 1772 doszedł do skutku, dwór au-stryacki, dowiedziawszy się o rokowaniach pru-

sko-rossyjskich, rozciągnął w r. 1769 kordon wojskowy wzdłuż Karpat od Cieszyna po Siedmiogród, wskutek czego odciął od Polski ziemię Spiską (zastawioną r. 1412 przez Zygmunta, króla węgierskiego; oh. Spiż). W r. 1770 wojska austryackie posunęły się w głąb Sądeczyzny, którą „reinkorporowano” do Węgier, a radzca nadworny króla węg. Józef Török de Szendro. został zamianowany jako „administrator provinciae reincorporatae”, który-to tytuł zmieniono wskutek reinonstracyj rządu polskiego na „administrator dystryktów terrytoryów zajętych”. W miarę postępu układów w Petersburgu wojska austryackie zakreślały coraz-to szersze granice; naczelne dowództwo dzierżył Andrzej Hadik, dwa inne korpusy prowadzili hr. Esterhazy i D'Alton, który obsadził z początkiem czerwca 1772 Wieliczkę, Lanckoronę i Tyniec, kiedy oddział Esterhazego stanął w Stryju (Ignotus „Zajęcie G-i”, „Ateneum” 1888). Austrya przystąpiła d. 2 sierpnia 1772 r. do traktatu podziałowego, wedle którego granice nowej prowineyi oznaczono linią od Szląska wzdłuż Wisły po uście Sanu, stąd linią prostą przez Frampol i Zamość do Bugu, korytem tej rzeki aż do granic ziemi Ruskiej, potem linią po Zbaraż, stąd biegiem rzeki Podhor-ce (Podborze), która nie istniała (wskutek czego przyjęto później Zbrucz za granicę), do Dniestru (Beer A. „Erste Theilung Polens”, t. III, dodatki, str. 49 — 50). Traktat demar-kacyjny z r. 1776 tak samo określił granice G-i, do której zatem (aż do r. 1809) wchodził także Zamość. Kraj, który przeszedł pod panowanie austryackie, należał do najpiękniejszych i najbogatszych w Polsce; ziemie ruskie „płynęły mlekiem i miodem”, drogi ich były traktami, którędy po całej Europie rozchodził się handel lewancki, rodziło się w nich nietylko zboże, ale także roiło się od mężów niepospolitych, którzy i w boju, i w radzie, i w piśmie zajaśnieli; wschodnie i zachodnie województwa obfitowały nadto w sól, najpewniejsze źródło dochodów skarbowych. Ale zniszczenie przez wojska konfederackie i królewskie w ostatnich latach (1768 —1772), pomór i głód, obok powszechnej demoralizacyi, zadały ziemiom tym straszliwe klęski. Stan też kraju, wedle zebranych przez rząd wiadomości, przedstawiał się bardzo smutno: ilość mieszkańców szacowano na 2 miliony; prócz 8—10 większych, ale bardzo ubogich, miast, były same tylko wioski, lub nędzne miasteczka. Wedle ostatniej lustracyi z r. 1765 liczono 140 000 Żydów, Karaitów 150 dusz. Produkcya kraju, który uietylko mógł dawniej wyżywić swoją ludność, ale nawet wywozić swoje płody za granicę, spadła wskutek wojen, zaniedbanej kultury i braku oświaty. Z zakładów fabrycznych istniała w Przeworsku fabryka płócien stołowych i barclietu, w Busku wielka garbarnia; w Przemyskiem wyrabiano grube płótno, które wysyłano do Węgier i do Gdańska;

w Zaleszczykach sukiennicy przerabiali wełnę, sprowadzaną z Macedonii i z Lubelskiego, a w Jarosławiu wyrabiano świece woskowe. W starostwie Nowotarskiem przetapiano rudę żelazną; gorsze żelazo pochodziło z rudy, dobywanej około Ży-daczowa, Lubaczowa i Sasowa. Jedyna huta szklana istniała w Lubaczowie, w Bełzkiem. Prócz znacznej produkcyi soli kamiennej w Wieliczce i Bochni (obliczonej na 600 000 centn. wiedeńskich rocznie) i soli warzonki (w około 100 wa rzelniach l'/₂ miliona beczek, prócz topek na użytek kraju), nie wyzyskano skarbów kopalnych. Taką relacyę złożył o G-i Jan Antoni hr. Pergen, pierwszy gubernator kraju (Por. L. Finkel „Memoryał hr. Pergena” w „Kwartał, hist.” 1900, t. I), który jako kommissarz pełnomocny, „cum plena facilitate” wysłany został we wrześniu r. 1772 do Lwowa. Ustrój innych prowincyj austryackich miał być jaknajrychlej zaprowadzony w G-i. W tym celu zniesiono dawny podział na województwa i ziemie, a podzielono kraj na 6 cyrkułów, którym podlegało 19 dystryktów (w r. 1782 przemieniono je na 18 cyrkularnych urzędów). Księstwa Oświęcimskie i Zatorskie tworzyły osobne jednostki administracyjne. Na czele rządu krajowego stał gubernator, któremu podlegali starostowie cyrkularni (Kreishauptmann); ci wykonywali administracyę, a nadto byli w drugiej instancyi appellacyjną władzą między dominiami i podwładnemi włościanami. Pergen rozpoczął swoje rządy od wydania wielkiej liczby, szybko po sobie następujących, edyktów i rozkazów (Por. „Edicta et Mandata in regnis Ga-liciae et Lodomeriae, Leopoli, Piller” 1772— 1818): 20 paźdz. zaprowadził nadzwyczajne sądy prowizoryczne, 16 list. wydał zakaz emigra-cyi, 18 list. nakaz uprawy pól, 1 grudnia ogłosił nowe miary i wagi, 6 grudnia zarządził kon-skrypcyę Żydów, 23 gr. opisanie gruntów, serwitutów i produkcyi, 4 stycznia 1773 ustanowił sąd apellacyjny, najwyższy w guberniom lwow-skiein, 29 stycznia zorganizował pocztę itd. Sądownictwo patrymonialne i miejskie, a początkowo także grodzkie i ziemskie, pozostawiono w dawnym stanie; obowiązywało w nich prawo polskie. Appellacya w sprawach szlacheckich należała przed utworzony we Lwowie i złączony z Guberniom sąd appellacyjny. Od r. 1784 miejsce dawnego sądu ziemskiego zajął trybunał szlachecki w Lwowie. Od r. 1776 istniał osobny sąd handlowy i wekslowy. W r. 1775 nadano G-i organizacyę stanową na wzór takiejże organizacyi innych krajów dziedzicznych austryackich. Rozróżniła ona wśród szlachty polskiej stan magnatów, do którego należeli ci, którzy otrzymali tytuł książęcy, hrabiowski, lub baronowski (zazwyczaj połączony z urzędem dworskim), a nadto arcybiskupi, biskupi i infułaci, od stanu rycerskiego, złożonego ze szlachty, płacącej najmniej 75 złr. podatku rocznego, i kanoników kapitulnych. Stan miejski miał na sejmach stanowych tylko dwóch przedstawicieli, ze Lwowa. Sejmy te, zwane postulatowemi (rząd stawiał do nich postulaty w sprawach poboru rekruta i podatku), otrzymały zakres działania taki sam, jak w innych krajacli austryackich (wolno im było radzić nad tèm, w jaki sposób, quo modo, mają być spełnione postulaty rządowe, ale nie wolno było zastanawiać się, czy (cur) mają być spełnione); organem icli wykonawczym było kol-legium (wydział), z sześciu deputatów złożone, któremu przewodniczył gubernator. Utworzoną w r. 1773 kancelaryę nadworną da spraw galicyjskich w Wiedniu wcielono w r. 1776 do wspólnej kancelaryi czesko - austryackiej, czem zadecydowano ostatecznie, że G. nie ma wejść w obręb krajów korony węgierskiej.— 3) Epoka /. Okres / (1772 — 1815). Historyę G-i można podzielić na dwie główne epoki, pospolicie nazywane: niemiecką i polską. Pierwsza od r. 1772 do 1867 obejmuje czasy rządów niemieckiej (lub niemiecko-czeskiej) biurokracyi; odznacza ją tendencya gerinanizatorska i ucisk, zarówno narodowy, jak ekonomiczny; druga zaczyna się od konstytucyi r. 1867-go, od nowej or-ganizacyi kraju, wskutek której urzędy dostają się krajowcom i języki krajowe dochodzą w szkole i urzędach do uznania praw swoich, a praca samodzielna rozwija się na wszystkich polach życia społecznego. Ale w obrębie tych dwóch głównych epok można rozróżnić pewne okresy, na których charakterystyczne znamiona wpływały bądź stosunki ogólno-państwowe (au-stryackie), bądź też odmienna, przychylniejsza lub mniej przychylna, postawa rządu centralnego wobec G-i. Rozróżniamy pięć takich okresów: I okres (1772—1815) jest czasem, w którym ustala się terrytoryum G-i. Granice jej ulegały w r. 1795, 1809 i 1815 znacznym zmianom. Dopiero od kongresu wiedeńskiego zaczęto uważać w Wiedniu G-ę za stały nabytek, który poprzednio, podczas wojen rewolucyjnych i napoleońskich, miał być kilkakrotnie przedmiotem zamiany dyplomatycznej. Utworzenie Królestwa Polskiego (kongresowego) wpłynęło też niemało na stanowisko rządu centralnego wobec G-i i na zmianę ekonomicznej polityki G-i, która pierwotnie, wedle zamiarów cesarza Józefa II, miała stać się krajem pośredniczącym (tranzytowym) między Polską i krajami austryackiemi; później zaś upatrywano w niej tylko kraj rolniczy, dostawcę materyałów surowych dla przemysłowych i handlowych prowincyj zachodnich. W lipcu i sierpniu r. 1773 ces. Józef odbył pierwszą podróż do G-i, chcąc osobiście przekonać się o jej stanie, a zarazem ukończyć sprawę uregulowania granic z kommissarzami, wydelegowanymi przez Sejm Warszawski 1773. Następstwem tej podróży cesarskiej było odwołanie z gubernatorstwa lir. Pergena, który odebrał jeszcze tylko od mieszkańców G-i przysięgę hołdowniczą d. 29 grudnia 1773 r., dalej utworzenie nadwornej

ancelaryi galicyjskiej, organizacyę stanową i traktat handlowy z Rzecząpospolitą Polską w r. 1775. W Jarosławiu utworzono kommissyę ekonomiczną, która miała pośredniczyć w handlu płótnem i skórami. W r. 1778 ogłoszono „Generalny porządek dla cechów rzemieślniczych”, aby ściągnąć do G-i rzemieślników z innych krajów, a w r. 1779 Brody zostały wolnem miastem handlowem, aby mogły prowadzić wielki handel ze Wschodem. Unormowanie stosunków handlowych i wekslowych i organizacya Żydów (w r. 1 776), poddanych dyrekcyi generalnej i kabałom, okazywały tendencyę cesarza Józefa Ii-go (Arneth Al. „Maria Theresias Letzte Regierungszeit” t. IV, str. 76—99). — Po krótkich rządach generała Andrzeja Ha-dika (1774) przybył do Lwowa Henryk lir.

we Lwowie uniwersytet o czterech wydziałach. Już w r. 1773 Marya Teresa utworzyła we Lwowie kollegiuin medyczne dla wykształcenia chirurgów i cyrulików. Po zniesieniu akademii jezuickiej, erygowanej przez Jana Kazimierza w r. 1661, odnowionej przez Augusta III w r. 1758 i zatwierdzonej przez papieża Klemensa XIII w r. 1759, powstały we Lwowie, z itiicya-tywy rządu, osobne studya filozoficzne i prawnicze, połączone w r. 1 776 ze szlacheckim konwiktem 00. Pijarów, fundacyi ks. Samuela Głowińskiego, a także studyum teologiczne. Nadto zakładał rząd t. zw. klasy łacińskie we Lwowie, w Zamościu, gdzie dawna akademia chyliła się do upadku, w Stanisławowie, Przemyślu i Tarnowie, i szkoły normalne czyli wzorowe w miastach obwodowych. Z połączenia studyów lwowskich utworzono uniwersytet t. zw. Józefiński, który istniał do r. 18u5 (Por. Pinkel L. „Historya uniw. lwowskiego do r. 1869”, Lwów 1894). Ze śmiercią Maryi Teresy (1780) Józef II wstąpił na drogę reform, które miały rychło przeobrazić całe państwo w myśl jego daleko sięgających ideałów. G., jako kraj zajęty „iure post-liminii” (jak mówiono), nadawała się najłatwiej do robienia doświadczeń, „nie obowiązywały bowiem tutaj żadne przywileje, poręczone przez monarchów.” Dlatego pewną część ustaw, zwłaszcza sądowych, naprzód zaprowadzono na próbę w G-i, poczem dopiero rozciągano je na inne prowin-cye monarchii. Z zasadniczych reform cesarza Józefa II: patent tolerancyjny z r. 1781 pozwalał protestantom, reformowanym i nieunitom budować świątynie, utrzymywać duchownych i szkoły wszędzie tam, gdzie się zbierze 100 ich rodzin, nabywać wszędzie domy i ziemię, osiadać w miastach, trudnić się rzemiosłami i handlem, dostępować stopni akademickich i ubiegać się o posady rządowe. Do Żydów nie odnosił się patent tolerancyjny, ale inne ustawy dozwalały im zajmować się rzemiosłami, budować fabryki, dzierżawić dobra ziemskie i posyłać dzieci do szkól chrześeiańskich, gdzie żydowskich nie by-

chłopskie, młyny, dziesięciny i myta lub trudnić się wyszynkiem. We Lwowie urzędował od r. 1789 kabał żydowski (nad 142-ma gminami wyznaniowemu); w każdym cyrkule ustanowiono rat-bina. Nadto kazano Żydom w r. 1788 przyją nazwiska, których za Rzeczypospolitej nie pe siadali, a podyktowano im nazwiska niemieckie. Obok kwestyi żydowskiej, kwestya poddaństwa i stosunku pańszczyźnianego była dla G-i pierwszorzędnej wagi. W G-i poddaństwo niewolnicze (Leibeingenschaft) zostało zniesione patentem z d. 5 kwietnia 1782, zachowany zaś, jak w innych krajach austryackich, stosunek poddańczy (LTi-terthänigkeit); chłopi mogli opuszczać grunt po

Auersperg (1774—1780), dotychczasowy prezydent intendentury handlowej w Tryeście, człowiek porywczy, bezwzględny, wskutek tego nie-lubiony. Był on naprzód kommissarzem pełnomocnym (ponieważ Marya Teresa przyobiecała gubernatorstwo Karolowi Saskiemu, byłemu księciu Kurlandzkiemu), od r. 1775 gubernatorem G-i. Na posady urzędników galicyjskich wysyłano liczne zastępy Niemców, którzy nie znali kraju, ani jego mieszkańców, lecz uważali go jedynie za stopień do dalszej karyery. Auersperg przedstawił wprawdzie plan ustalenia systemu rządowego w G-i (G. miała wedle tego planu oddawać do skarbu państwa 1 800 000 złr., resztę zaś z 4-ch milionów dochodów obracać wyłącznie na swoje potrzeby), ale plan jego nie zyskał approbaty. Wprowadzono w r. 1777 loteryę (Lotto di Genova), wydzierżawioną Włochowi Barattemu, w r. 1778 nową ustawę celną; w latach 1778 — 1780 ogłoszono tytoń monopolem rządowym, jak w innych krajach au-stryackich. Podczas drugiej podróży, w maju r. 1780, cesarz Józef odbierał liczne skargi mieszkańców; nawet Seweryn hr. Potocki, zwo lennik nowego stanu rzeczy, wskazywał wyludnienie kraju przez wyehodztwo mieszkańców (14 000 miało uciec na Wołoszczyznę) mimo ciągle ponawianych zakazów emigracyi. Niezado- ło. W G-i zakazano im dzierżawić grunty wolenie było powszechne (Łoziński Wł. „Gali-ciana”, Lwów 1872). Już przed przyjazdem cesarza Auersperg ustąpił, a gubernatorem został Józef hr. Brigido (1780 — 1794), były zawiadowca Bonatu, zajęty przez czas jakiś w nadwornej kancellaryi galicyjskiej (pod kanclerzem lir. Wrbną), człowiek oględny i spokojny, który umiał sobie zjednać, pierwszy z cesarskich namiestników, poważanie i przychylność mieszkańców. Rozejrzał się on grunto wniej i lepiej w stosunkach G-i, niż jego poprzednicy, i sądził, że „nie należy obcym żywiołem zalewać kraju, w którym, naprzykład, sędziowskie posady można spokojnie złożyć w ręce szlachty.” Ażeby przygotować krajów- złożeniu opłaty i daniu zastępcy, uczyć się rze-ców do służby państwowej, założono w r, 1784 miósł i żenić się według własnej woli, ale pod-

legali juryzdykcyi dominium (pana) i obowiązani [ mieszkańców nieńawistną; składali się na nią byli do robocizny i świadczeń, w „Uniwersale powinności roboczy cli” określono wedle wzoru, obowiązującego od r. 1775 w krajach austryackich, robociznę (najwięcej 3 dni tygodniowo, po 8 godzin w zimie, a 12 w le-cie. Ściąganie podatków i rekruta na wsi, jako też policya i sądownictwo należały do dominium), ale obok niego istniała starszyzna wiejska, złożona z wójta i przysiężnych (obiór ich określał patent z r. 1784). Liczne inne przepisy miały przynieść ulgę poddanym pańskim.

W r. 1786

ludzie chciwi karyery i grosza, wychowani wśród innych stosunków, zarozumiali i mocno przekonani, że przyszli cywilizować kraj barbarzyński (Por. Kratter „Briefe”, Lipsk 1786). Z tych powodów powstało też wielkie niezadowolenie, które znalazło wyraz swój w „Skardze anonyma z cyrkułu Zamoyskiego” wystosowanej do Józefa II w r. 1789 a przesłanej z Wiednia do opinii hrabiemu Brigido (Łoziński Wł. „Galiciana” j. w.). Relacya gubernatora hr. Brigido potwierdziła w znacznej części skargi mieszkańców G-i; ostrzegał on przed niebezpieczeństwem, które dla państwa z tego rozjątrzenia może wyniknąć. Sejm, który właśnie obradował w Warszawie, oddziaływał także na G-ę: układy z Prusami i nadzieja wojny prusko-austryaekiej wzniecały nadzieje polepszenia losu, a „komitet tajny dla spraw galicyjskich”’ w Warszawie podtrzymywał te aspiracye. Delegaci szlachty galicyjskiej byli w jesieni r. 1789 w Warszawie; komitet przygotowywał w Chełmskiem konfederacyę, która miała wkroczyć do G-i. Znosił się z nim tajny komitet, zawiązany we Lwowie przez Kazimierza Rzewuskiego, poddanego obu rządów a wysłańca komitetu warszawskiego. Śmierć Józefa Ii-go, a wstąpienie na tron Leopolda II (1790—1792).. nie przerwały prac konspiracyjnych. Deputaci galicyjscy, wysłani do Wiednia dla powitania monarchy (St. ks. Jabłonowski, Mik. Potocki, J. Ossoliński i J. Batowski), przedłożyli zażalenia kraju na piśmie w adresie

W r. 1782 Józef II zniósł wielką liczbę klasztorów, oddanych tylko życiu pobożnemu w calem państwie, a z zabranych im dóbr utworzył t. zw. fundusz religijny. W G-i zamknięto wówczas 54 klasztory (4 Augustyańskie,

11 Bazyliańskich, 2 Benedyktyńskie, 3 Bernardyńskie, 10 Dominikańskich, 2 Franciszkańskie,

3 Kapucyńskie, 6 Karmelickich, 2 Paulińskie,

3 Pijarskie, 2 Reformatów i 6 innych). Zabrano też z kościołów wiele sreber i kosztowności.

Z innych zarządzeń, tyczących się G-i, należy wymienić: w r. 1780 wprowadzenie powszechnych ksiąg krajowych, czyli tabuli, i łaski, przyrzeczone neofitom; w r. 1781 ordynacyę sądową i łaski przyrzeczone cudzoziemskim rękodzielnikom, osiadającym w G-i (toż samo w r.

iż cokolwiek da się pogodzić z dobrem monarchii, przyzna G-i; ale komitet warszawski nakazywał im stawiać wygórowane żądania, aby nie dać się uprzedzić ustępstwom Leopolda. Rzewuski zawiązał d. 23 kwietnia 1790 związek we Lwowie; akt jego podpisało 5 000 szlachty; zrobił się ruch w kraju; szlachta odbywała narady, rozprawiała jawnie o krzywdach. Leopold, który zniósł uniwersał urbaryalny z r. 1789, czem zjednał sobie szlachtę, zakazał „schadzek, zwanych commité” (Edicta et Mandata Nr 38 z d. 3 czerwca). Deputacya ułożyła tymczasem w Wiedniu żądania G-i w 52-ch punktach, które miały utworzyć rodzaj „Magna Charta Leopoldina” (wydrukowane są w dziełku E. Kortiima „Magna Charta von Galicien” Jassy 1790). Leopold godził się na pewne ustępstwa, chciał krajowi „nadać statut trwały”, ale nie w takiej mierze jak to podyktowano deputacyi galicyjskiej z Warszawy. Akt odesłano do oceny gubernatorowi do Lwowa, w Wiedniu przerabiała go deputacya, zanim jednak referaty były gotowe, rzeczy wzięły inny obrót i Austrya pogodziła się z Prusami w Reichenbach (w lipcu 1790); niebezpieczeństwo wojny minęło, a rząd zmienił ton swojej mowy. Kon-stytucya 3-go maja zmuszała do tego, żeby w konsty-tucyi G-i pomyśleć także o mieszczanach i chłopach; przerobiony przez deputacyę memoryał wysłano

1782); w r. 1782 ustawę leśną; w r. 1783 uniwersał, tyczący się przyjęcia cudzoziemskich (niemieckich) rolników, nowy przewód sądowy i darowanie Stanom, zwołanym po raz pierwszy 1782 r., placu we Lwowie „pod teatr, redutową cesarzowi, który przyjął je łaskawie i przyrzekł salę i austeryę”; w r. 1784 egzaminu dla nauczycieli szkół normalnych, wymiar gruntów przez geometrów, uregulowanie kompetencyi sądów w sprawach spornych, uregulowanie taksy nale-żytości kościelnych (uzupełń. 1785), nagrody dla pilnych rolników, nadanie pewnych ulg podatkowych za polepszenie budowli po wsiach, nową ustawę celną; w r. 1785 wprowadzenie języka niemieckiego w sądach galicyjskich w ciągu trzech lat (czego nie dokonano w sądach szlacheckich); w r. 1786 przepisy ogniowe, traktat handlowy z Rossyą; w r. 1787 sądy kryminalne (18) w G-i; w r. 1788 podatek wojenny, który odtąd stale się powtarza, i ułatwienie przewozu żywności dla wojska, przepisy bezpieczeństwa publicznego we Lwowie, cechowanie złota i srebra; w r. 1789 wymiar podatku gruntowego, czyli t. zw. uniwersał urbaryalny, cofnięty w roku następnym, prawa i wolności Żydom, sprzedaż dóbr kameralnych, stemplowanie gazet; w r. 1790 cenzurę wszystkich rękopisów oddawanych do druku i t. p. Prawdziwa zatem powódź nowych praw zalała kraj. Reformy Józefa II (mówi trafnie W. Kalinka) wywołały głębokie i powszechne wzburzenie w krajach dziedzicznych monarchii, o wiele przykrzejszemi zaś musiały być w kraju świeżo przyłączonym.

Biurokraeya, która je wykonywała, była dla

za-

znowu do zaopiniowania hr. Brigido, ale zanim opinia żądana nadeszła do Wiednia, Leopold żyć przestał. Następca jego, Franciszek II (I) [1792 — 1835), nie sprzyjał zmianom w ogólności, najmniej zaś był skłonnym czynić je w G-i. Z początkiem r. 1793 oddalono w przyzwoity sposób deputatów galicyjskich z Wiednia (W. Kalinka „Sejm czteroletni” II §§ 123—124; St. Starzyński „Projekt galicyjskiej konstytucyi 1790/91” Lwów 1893). Za Leopolda rozpoczęła się t. zw. restauracya państwa przez usuwanie zmian Józefińskich; od Franciszka datuje się zwrot stanowczy przeciwko „duchowi oświecenia”, który uznano za jedną z przyczyn rewolucyi francuskiej. W tych samych formach centralistycznej i biurokratycznej hierarchii rozwijano zasady odmienne, wprost Józefińskim przeciwległe; powstrzymano „niebezpieczne nowatorstwo”, ale wprowadzono równocześnie zastój, który przyniósł gorzkie owoce. Ciągłe wojny (1792—1815) domagały się wielkiego wysiłku finansowego, któremu skarb państwa sprostać nie mógł (ob. Au-strya, dzieje). Nadzwyczajny podatek wojenny stał się odtąd regułą, wezwania do ofiar lub pożyczek na rzecz potrzeb wojennych powtarza- ! ją się również z roku na rok. Z ważniejszych zarządzeń administracyjnych po śmierci Józefa należy podnieść w r. 1790: oddzielenie od G-i Bukowiny, złączonej z nią w r. 1786; w r. 1791: zniesienie szlacheckiej gwardyi galicyjskiej, ustanowionej w r. 1782, a przeznaczenie 40 miejsc dla młodzieży galicyjskiej w Wiener-Neustadt (w 1801 r. 9 miejsc dla szlachty w Terezyanum Wiedeńskiem), określenie wyboru urzędników miejskich; w r. 1792: zaostrzenie cenzury, re-gulacya ksiąg gruntowych miasta Lwowa, patent młynarski. Dnia 6 września 1792 ukazał się we Lwowie „Dziennik patryotycznych polityków”, pismo czasowe, „redagowane przez grono ziomków”, które z przerwą, roczną (czerwiec 1793—kwiecień 1794) wychodziło do r. 1798 (Por. Dzieduszycki M. „Przeszłowieczny Dziennik lwowski” w „Przewodu, nauk i lit.” 1875 r.). Dziennik ten zamieścił wiersz „Do Kościuszki”, który bawił w r. 1792 przez jakiś czas we Lwowie i był przedmiotem powszechnych owacyj. Rząd austryacki patrzył na to dosyć pobłażliwie po drugim podziale Polski, w którym nie brał udziału; minister Franciszek Thu-gut zachowywał się nawet wobec wojny w Polsce r. 1794-go długo neutralnie i wyczekująco. Józef Drzewiecki, który otrzymał od Kościuszki patent na pułkownika, przybył do Lwowa, aby z pomocą obywateli galicyjskich tworzyć korpus ochotników. Waleryan Dzieduszycki, Józef Dzierzkowski, zawołany prawnik i adwokat lwowski, Klemens Leszczyński, Franciszek Węgleński, adwokat lwowski, późniejszy minister Król. Polskiego, i inni, dopomagali Drzewieckiemu. Chociaż rząd austryacki wydał zakaz. „aby galicyjscy poddani przy powstałem

w Polsce zamieszaniu spokojnie się trzymali” (d. 14 lutego 1793 i 9 kwietnia 1794 r.), stępca gubernatora, Zygmunt lir. Gallenberg, a nawet generał austryacki, Józef hr. Harnoncourt, nie stawiali przeszkód działaniu „patryo-tycznych polityków”. Dopiero po klęsce Kościuszki pod Szczekocinami zmienia się postawa Austryi. Po wypowiedzeniu wojny 30 czerwca następuje zakaz wywozu zboża, żywności (25 lipca); wojska austryackie wchodzą w Sandomierskie; gubernator Józef hr. Brigido ustępuje we wrześniu 1794, a miejsce jego, po zastępstwie przez Gallenberga i krótkich rządach Józefa Mai-lath-Szekelego (w r. 1795), zajmują po kolei: Jan hr. G a is ruck (1795 — 1801), Józef Kermenyj (1801 — 1806), Krystyan hr. Wurms er 1806 — 1810 (w r. 1809 chwilowo arcyksiążę Franciszek), ludzie, o których działalności niewiele dobrego można powiedzieć. Tymczasem trzeci podział Polski (3 stycznia 1795) przysporzył Austryi znaczny kawał kraju (50 000 km. Q ) między Bugiem, Wisłą i Pilicą, t. j. resztę województwa Krakowskiego i Sandomierskiego i Lubelskie, ziemię Chełmską i część Litwy, Mazowsza i Podlasia. Zorganizowany naprzód pod nazwą Nowej albo Zachodniej Galicy i jako osobny kraj koronny (gubernatorem zamianow. Margelik), został w r. 1803 połączony z G-ą i Lodomeryą. Dzielił się na 6 cyrkularnych obwodów: t. j. Krakowski, Kielecki, Sandomierski, Bialski, Koniecki, Lubelski, a te na 10 dyrektoryatów. — (O stanie ekonomicznym G-i w owej epoce można znaleźć dane w dziełach: Ignaz de Luca „Geograph. Handbuch von dem oesterr. Staate” t. V, cz. I (Galizien); Dem j an J. A. „Versuch über die Staatskräfte der oesterr. Monarchie 1797 J.”, a nadto w opisach kraju przez Balt. Hacqueta, Józefa Rohrera i Samuela Bredelskiego. — Por. St. Schnür-Pepłowski „Galiciana 1778 — 1812” Lwów 1896). Wschodnia G. liczyła 3 611 132 mieszkańców, Zachodnia 1 288 198. W r. 1797 ustanowiono znowu nadworną kan-cellaryę galicyjską w Wiedniu do spraw obu Galicyj. Kanclerzem jej byl Józef Mailatli, wicekanclerzem Józef hr. Woyna Rząd starał się przez ogłaszanie „nauki o chowie owiec, bydła i koni”, „wywody o rozkrzewieniu drzew śliwowych” lub „o uprawie lnu” i t. p. podnieść wytwórczość kraju, ale ustawiczne wojny i ciężary publiczne spowodowały skutek wprost przeciwny. Dobra kameralne, dawne królewszczyz-ny, poszły w znacznej części na licytacyę, ban-kocetle traciły na wartości; kontrybucye wojenne po klęskach r. 1805 i 1809 doprowadziły w roku 1811 pańswo do częściowego bankructwa. Częste choroby (żółta febra) grasowały wśród ludności w latach 1797—1804. — O reformach na szerszą miarę nie można było myśleć w tym czasie: wprowadzono jedynie powszechny przewód sądowy dla G-i zachodniej (1796 r., w G-i wschodniej 1807), część kodeksu praw cywilnych (1798), nowy kodeks karny (1803), (poprzedni zaprowadzony w G-i zachodniej 1796 i wschodniej 1 797) i t. zw. polityczną organizacyę szkolną (Politische Schulverfassung z r. 1805), odpowiednio do zmiany systemu zredagowane; prócz tego wyszły liczne patenty podatkowe i wojskowe (w r. 1802 zniesiono dożywotnią służbę wojskową, a ustanowiono 14-letnią kapitulacyę). Dopiero w r. 1811 ukazała się „Powszechna księga ustaw cywilnych”, owoc długoletnich prac i narad kommis-syi prawodawczej. G. była narażoną w tym czasie na kilkakrotne przemarsze wojsk: w r. 1802 wsypano do biblioteki uniwersyteckiej we Lwowie, jak do spichrza, 3 000 ćwierci żyta, przygotowanego dla wojska; w r. 1805 armia rossyjska przechodziła przez kraj. Obchodzono wprawdzie uroczyście we Lwowie przyjęcie przez Franciszka II tytułu cesarza austryackiego w r. 1804, dawano składki na wojnę roku następnego; ale kiedy w r. 1809, podczas wojny au-stryacko-fraucuskiej, wojska księstwa Warszawskiego wkroczyły do G-i, zapaliło się powstanie prawie na wszystkich punktach (wojska te zajęły 10 maja Lublin, 19 na 20 maja Zamość, 24 Jarosław, 26 maja Lwów, który oddano d. 19 czerwca gen. austryackiemu Egermannowi, a ten znowu 28 czerwca sprzymierzonemu z Napoleonem wmjsku rossyjskiemu. Odtąd aż do 14 grudnia rządził we Lwowie gen. rossyj. Mel-ler-Zakomelski; ks. Józef Poniatowski stanął 15 lipca w Krakowie. (Por. „Rys kampanii z roku 1809” Poznań 1869, i Finkei L. „Zapomniani” (Ognisko domowe) Lwów 1885). Wskutek tej wojny i pokoju wiedeńskiego (zawartego między Austryą i Francyą w Schönbrunn d. 14 października 1809), Zachodnia G. (Kraków, Kielce, Sandomierz, Zamość, Lublin) przyłączoną została do księstwa Warszawskiego; cyrkuł Tarnopolski i części cyrkułów Zloczowskiego, Brze-żańskiego i Zaleszczyckiego przeszły w ręce Rossyi. Tak uszczuplony kraj, wycieńczony ma-teryalnie i przybity moralnie wskutek zawodnych nadziei, nie mógł rozwijać się pomyślnie. W czasie 14-letniej przynależności Zachodniej G-i do Austryi przeniesiono do niej niektóre in-stytucye krajowe, i od nich teraz G. była odciętą. Uniwersytet lwowski już w r. 1805-ym zwinięto; profesorowie przeniesieni do Krakowa, zbiory naukowe połączone z krakowskiemi; we Lwowie pozostało tylko liceum, które miało wprawdzie, na wzór akademij, cztery study a: filozoficzne, teologiczne, prawnicze i chirurgiczne, ale liczyło katedr o wiele mniej, cel jego był ściśle praktyczny i nie posiadało prawa promo-wowania doktorów. Szczupłe finanse państwowe podupadły jeszcze bardziej przez utratę wielu terrytoryów, odcięcie od morza i przekazanie połowy dochodów z kopalni wielickich Księciu Warszawskiemu. Sąsiedztwo księstwa zwracało uwagę rządu na niebezpieczeństwo utraty także reszty G-i i zmuszało go do pilniejszej opieki nad zaniedbanym krajem. W r. 1810 został gubernatorem G-i Piotr hr. von Go ess, który różnił się korzystnie od swoich najbliższych poprzedników. Piastowa! on przedtem urząd naczelnika w Dalmacyi, Karyntyi, Styryi i w Trye-ście, a wszędzie odznaczył się umiarkowaniem i zapobiegliwością. Objąwszy rządy w G-i i rozejrzawszy się w kraju, przedstawił szereg wniosków, które miały go dźwignąć z niedoli. Prócz poprawy wychowania publicznego i reaktywowania uniwersytetu lwowskiego, dla zapobieżenia brakowi księży, urzędników i lekarzy (jeden lekarz przypadał na 27 miRU]), Goess kładł nacisk na poparcie rolnictwa, które jedynie zdolne jest podnieść dobrobyt kraju. Wpłynął on na zmianę poglądów u władz centralnych, które uważały dotychczas jeszcze (mimo rozbiorów Polski, powstania księstwa i t. d.), że wr G-i należy prze-dewszystkiem rozwinąć przemysł i handel i popierać ludność miejską kolonistami niemieckie-mi silnie przetkaną, w której spodziewano się znaleźć podporę i przywiązanie. Dopiero w r.

1810    (d. 19 lipcal wyszło postanowienie Franciszka II, które poczynało się od następujących słów: „Ponieważ G. ma główne źródło swego dobrobytu w rolnictwie”... zarówno Liceum we Lwowie jak gymnazya w Stanisławowie, Przemyślu, Tarnowie, Rzeszowie, Brzeżanach i Samborze dostaną nauczycieli umiejętności rolniczej. W tym celu miało się co rok 6 stypendystów kształcić w szkole rolniczej w Wiedniu pod dozorem Józefa Maks. hr. Ossolińskiego. W r.

1811    ogłosiło gubernium lwowskie pytanie konkursowe: „O środkach podniesienia gospodarstwa w G-i”. Sędziowie konkursowi (Stanisław hr. Borkowski, Zabielski i inni) myśleli o założeniu towarzystwa rolniczego. Goess zwiedził podgórskie cyrkuły, chcąc się naocznie o stanie kraju przekonać. Założona w r. 1811 urzędowa „Gazeta Lwowska” (która w języku polskim odtąd stale wychodzi), zamieściła szereg artykułów, odnoszących się do rolnictwa i stosunków pańszczyźnianych. Podawano w niej także opisy powiatów, wiadomości statystyczne itp. W tym roku Jan z Dobry Dobrzański rozpoczął wykłady prawa polskiego w Liceum lwowskiem. Ale tak poczęte reformy przerwała wojna z r. 1812, podczas której przeszedł 30 000 korpus ks. Schwarzenberga przez G-ę na Podole i Wołyń i po zwycięstwie pod Izabelinem cofał się tą samą drogą; przerwały nowe zapasy lat 1813 i 1814, które wymagały ze strony Austryi wielkich wysiłków. Wśród wojen Napoleońskich myśl zamiany G-i za jakiś kraj niemiecki (np. Bawaryę) kilkakrotnie jeszcze przewija się w aktach dyplomatycznych (por. Radetzkiego „Politisch-militärische Betrachtungen” z marca 1810 w A. Beera „D. orientalische Politik Oesterręichs” 1883, str. 220—228). Dopiero

kongres wiedeński przywrócenie prawie całego liceum teol. i filoz. w Przemyślu i dwie szkoły terrytoryum oderwanego od G-i Wschodniej czyli i realne (we Lwowie i Brodach); pomnożono licz-Starej (zajętej w r. 177*2, prócz Zamościa) przez bę gimnazyów do 11, szkól normalnych do 32, oddanie cyrkułu Tarnopolskiego i przyległych do żeńskich do 15, trywialnych do 302. To był niego części (traktatem z Rossyą d. 3 maja 1815 cały etat szkolny G-i w owej epoce. Patent zawartym), ułożenie się wzburzonych fal czasu stanowy utrzymywał w mocy ordynacyę sej-a nastanie epoki pokojowej—pozwoliły zająć się mową cesarza Józefa II z r 1775 i 1782 (od także stosunkami galicyjskiemi. Gubernator hr. r. 1782 do 1789 zwoływano corocznie Stany, od Goess nie doczekał już tych chwil, ponieważ r. 1790 do 1817 nie było Sejmu Stanowego), w kwietniu 1815 powołany został na szerszą wyłączał tylko jako osobny Stan duchowieństwo, widownię (w „Gazecie Lwowskiej” żegnał „Sza- wskutek czego Sejm składał się z czterech nownych obywateli G-i”). Zamianowany guber- stanów: duchowieństwa, panów, rycerstwa i dwu natorem (1815 r.) Ferdynand ks. Wirtem- deputatów miasta Lwowa. Rektor Uniwersytetu berski wcale do Lwowa nie przybył. Zastę- lwowskiego zasiadał od r. 1821 w Sejmie. Człon-pował go Franciszek baron Hauer (1815— kowie Sejmu otrzymali prawo noszenia uniformu 1822), który niebawem objął sam gubernator- o barwach herbu krajowego: zastrzeżono, że Sejm stwo.- Okres // (1815 —1848), okres długotrwa- winien być zwoływanym corocznie, ale z istotnej lego pokoju, nie przedstawia się zupełnie jedno- władzy przyznano mu bardzo mało, określając licie, zarówno w historyi monarchii austryackiej, jak w dziejach G-i. Jest to czas t. zw. reak-cyi, czas rządów kanclerza Klemensa Metterni-cha, i niema zmiany systemu rządowego w całym jego przebiegu. Ale jak znaczenie monarchii, jej stanowisko w Europie wzrosło bezpośrednio po kongresie wiedeńskim i wzrastało ciągle w pierwszym dziesiątku lat (1815 —1825) a później (od związku mocarstw w sprawie greckiej, wstąpienia na tron Mikołaja I i wypadków 1830 r.) statecznie zmniejszało się, tak samo w polityce wewnętrznej i w rozwoju prowincyj austryaekich zauważyć można bardzo ważne zmiany między pierwszem a drugiem piętnastoleciem systemu Metternichowskiego. Na stosunek rządu centralnego do Galicyi wpływał niemało stan rzeczy w Królestwie Polskiem: nadana przez cesarza Aleksandra I konstytucja (27 listop. 1815 r.), wielki rozwój ekonomiczny Królestwa nakazywały baczniejszą pieczę o sprawy galicyjskie i zadośćuczynienie przynajmniej niektórym życzeniom mieszkańców. Nie zmieniając zresztą zasadniczych kierunków systemu, który polegał w G-i na rządach biurokratycznych, na popieraniu poddanych dominiów pańskich i na germanizacyi przez szkoły i urzędy, postanowiono przecież zwrócić na kraj baczniejszą uwagę. Po ogłoszonej r. 1816 powszechnej amnestyi i przeznaczeniu 30 miejsc funduszowych dla edukowania szlacheckiej młodzieży galicyjskiej, 10 w Terezyanum a 20 w akademii inżynierskiej w Wiedniu, nastąpiło w r. 1817 odnowienie Stanów galicyjskich i powtórna fun-dacya Uniwersytetu. W lipcu t. r. przybył Franciszek I z żoną do G-i; d. 7 sierpnia podpisał akt założenia Uniwersytetu, który otrzymał trzy fakultety: teologiczny, prawniczy i filozoficzny, połączone ze studyum chirurgiczno-me-dycznem, które miało być w przyszłości pod-niesionem do godności fakultetu; nadto katedrę nauki rolniczo - gospodarskiej i katedrę języka i literatury polskiej, obsadzoną dopiero w r.

attrybucye jego wedle patentu z r. 1775. Pierwszy Sejm Stanowy zebrał się w październiku r. 1817 i odtąd corocznie w tym miesiącu (od r. 1837 we wrześniu) obradował we Lwowie przez kilka dni (por. „Czynności Sejmu królestw G. i Lod.” wyd. po polsku i niem. 1820 —1845; pierwszy zeszyt ma tytuł: „Dzieła Sejmu itd.”). Ostatni taki Sejm postulatowy odbył się w r. 1845. Prezesem Stanów był z urzędu gubernator; przewodniczył Sejmowi on sam lub zastępca jego „Naczelnik”, od r. 1830 najwyższym marszałkiem zwany (był nim Jan K. hr. Stadnicki); nadto cesarz mianował dwóch cesarsko-królewskich kommissarzy do przedstawiania postulatów rządu. Sejm wybierał kollegium z 6 deputatów t. zw. Wybór (Wydział) stanowy, który przez cały rok urzędował, miał swoje biuro i urzędników, a zajmował się sprawami przekazanemi przez Sejm. Sprawy te, z których corocznie składał rachunek Stanom, dzieliły się na cztery wydziały, t. j. oświecenia publicznego i nauk, spraw urzędowych (t. j. załatwianie poleceń Sejmu), dochodów publicznych (zarząd funduszu t. zw. dom es tykał ne go), wydział przełożony nad utrzymaniem metryk stanowych (sprawy indygienatu i propozycye na miejsca funduszowe w instytutach). Po przyjęciu postulatów rządowych i wysłuchaniu sprawozdania Sejm w adresie do tronu wyrażał swe prośby zw. remonstracyami, na które Wybór Stanowy otrzymywał odpowiedź w kilka lub kilkanaście miesięcy. Do wydziału oświecenia należała przedewszystkiem opieka nad Zakładem narodowym im. Ossolińskich, na którego fundacyę i uposażenie przez Józefa Maksymiliana hr. Ossolińskiego cesarz zezwolił d. 4 czerwca 1817. Stany wybiły medal na cześć fundatora w r. 1824. Ponieważ zbiory Ossolińskiego znajdowały się w Wiedniu, zajęto się, po śmierci jego (f 1826), sprowadzeniem ich do kraju i adapta-cyą budynku (plany sporządził Józef Bem.). Połączono je z Zakładem Muzeum Lubomirskich, wezwano cały kraj do składek i oddawania

1825. W związku z Uniwersytetem powitało

ności polityczne i sądowe w nim były załatwiane”). W r. 1821 rodzina Treterów ofiaruje swoje zbiory Uniwersytetowi; profesor Hüttner wydaje po polsku i po niemiecku „Pielgrzyma lwowskiego”. Kilku uczniów zawołało na wałach: „vivant carbonari!” co stało się powodem dochodzeń policyjnych. W r. 1822 gubernator Fr. Hauer umiera we Lwowie; działalność jego znajduje powszechne uznanie, obywatelstwo funduje sty-pendyum jego imienia. Następca jego: Ludwik hr. Ta affe (1823—1826) jest mniej ceniony. Na sejmie pojawiają się skargi, że pokątni pisarze szerzą niezadowolenie wśród ludu, który emigruje na Wołoszczyznę. Pierwsza prośba wniesiona do tronu o instytut kredytowy, któryby zaradził „jawnemu upadkowi”. W r. 1823 przybywa do Lwowa w lipcu arcyksiążę Franciszek Karol (ojciec Franciszka Józefa), we wrześniu cesarz, w przejeździe na zjazd z Aleksandrem I do Czerniowiec. Kanclerz Metternich zachorował we Lwowie i tu dłuższy czas pozostał. Pisał wtedy do żony: „Les pauvres gens ici sont dans les meilleurs dispositions; ils sont d’un autre côté si positivement malheureux, qu’il serait difficile de savoir comment s’y prendre pour leur éviter la ruine. Ce pays est excessivement productif; mais il manque de tous les moyens d’exportation”... („Nachgelassene Papiere” IL 2. str. 15). Świadectwo kanclerza o biedzie i niedoli kraju jest wymownem. Podaje on nadto, że brak wywozu spowodował tak znaczny spadek cen, iż funt mięsa kosztuje w kraju 1 kr., we Lwowie 3 kr. Stany też zanosiły nowe skargi, że z funduszów swoich nie mogły założyć szkoły weterynarskiej, a nawet na teatr brakło w tym roku pieniędzy. Rząd t. j. na summę 2 877 573, i tak chciał zmienić ordynacyę starą, aby posiedzenia dotrwał do r. 1848. Sejm galicyjski przyjmo- odbywały się tylko co 3 lata, ale Sejm odpo-wał także postulaty dla Bukowiny, złączonej wiedział na zapytanie gubernatora, że Stany, administracyjnie z G-ą od r. 1816 do r. 1849. „z poszanowania, jakie mają dla przywileju Przy urzędowej „Gazecie Lwowskiej” zaczyna- N. Pana”, nie mogą się na to zgodzić. W roku ją wychodzić „Rozmaitości literackie i naukowe” 1824 domagają się ułatwień dla handlu zbożem (1817—1848); młodzież uniwersytecka zawiązu- i drzewem Wisłą do Gdańska przez układ z Pruje tajne Towarzystwo literackie akademickie, sami, utworzenia szkoły leśnej, nauki o hodo-którego duszą jest Walenty Chłędowski (proto- wli bydła i instytutu kredytowego; w r. 1825 kóły obrad w rękop. Bibl. Ossolińskich Nr 2955). j ponawiają te prośby, dodając do nich opis smu-Przebieg najważniejszych zdarzeń w tym okre- tnego stanu kraju z powodu braku wszelkiego sie jest następujący: w r. 1818 udają się de- handlu zewnętrznego i kapitału na podniesienie putaci stanów do Wiednia, aby złożyć życzenia rolnictwa. Cesarz pozwolił na utworzenie insty-weselne cesarstwu i dar w postaci ozdobnej szka- tutu kredytowego, ale nie było dla niego fun-tuły. Sejm wyraża podziękowanie za pomnożę- duszu zarodowego. Mimo zanoszonych o język nie zakładów naukowych. W r. 1820 przyby- polski przedstawień wprowadzono w r. 1825 na wa do nich gimnazyum Tarnopolskie, oddane wydziale filozoficznym wykłady w języku niemie-00. Jezuitom (Mącisz ewski M. „Hist. gimn. ckim (na innych wydziałach uczono po łacinie). Tarnop.” Tarn. 1896). Sejm zwraca w t. r, uwa- Wprawdzie równocześnie zamianowano profesora gę „na postępujący w sposobie najtrwożliwszym języka i literatury polskiej; w r. 1827 ogłosiło gu-upadek królestwa”, którego przyczynę upatruje bernium postanowienie, że wszyscy urzędnicy w po-w zdwojonym r. 1816 podatku. („Nie wydoła- litycznej służbie w G-i muszą znać choćby jemy!” wołają stany, przy ciągiem spadaniu cen den język słowiański (od r. 1828 urzędnicy zda-zboża: 1816 pszenica 20 złr., teraz 8 złr.). Pro- wali egzamin z języka polskiego), ale prośbie szą o poszanowanie języka polskiego („aby czyn- Stanów o rozszerzenie nauki języka polskiego

pamiątek do zakładu i pomnożono dochody przez wyjednanie dla zakładu drukarni. Uroczyste otwarcie biblioteki i zbiorów dla publiczności nastąpiło dopiero d. 12 paźdz. 1841 r. Wszystkie sprawy wlokły się również długo po owe czasy. Fundusz domestykalny, którym rozporządzano, bardzo szczupły, 20—45 000 złr., składał się z opłat, rozkładanych według podatku dominikal-nego (gruntowego, bez różnicy posiadaczy); z niego opłacano deputatów i kancellaryę, dawano na teatr polski 2 000 złr., opłacano koszta podróży okulisty dla leczenia chorych na oczy, utrzymywano zakupiony w r. 1824 folwark Friederiken-hof (Fryderyków pod Lwowem), w którym prof, rolnictwa w Uniwersytecie prowadził wzorowe gospodarstwo, łożono na ogród botaniczny we Lwowie, zrestaurowano w r. 1824—1826 wspaniałe obrazy w kościele Żółkiewskim, udzielano nawet drobnych subwencyj na cele literackie, o ile na to wszystko uzyskano zezwolenie z Wiednia. Zakres działalności sejmu powiększał się wprawdzie z roku na rok, ale bardzo powoli w stosunku do potrzeb kraju. Remonstrancye, które Sejm czynił do tronu, tyczyły się głównie podatków; łączyły się z niemi prośby o uwzględnienie języka polskiego w szkołach i urzędach, o poparcie dążeń do polepszenia bytu ekonomicznego przez zaprowadzenie szkół fachowych, założenie insty-tucyj kredytowych it. p. Kraje austryackie opłacały, wedle „prowizorycznej” ustawy z r. 1821 i licznych ustaw poprzednio wydanych, 52 różnego rodzaju podatki (wyliczone w prośbie Sejmu z r. 1822); nakładany na Galicyę corocznie podatek gruntowy, który stany przyjmowały i rozkładały, wynosił od 1816 do r. 1835 3 836 764 złr. Wskutek przedstawień zniżony został w roku 1836 o

/ 3’

70

Encykl Powie. Iluitr. Zeir. 185. T. XXIV.

w szkołach średnich nie uczyniono zadość, również jak i kilkakrotnie ponawianym petycyom o fakultet medyczny. Nowy gubernator, ks. August Longin Lobkowicz (1826—1832), były wice-prezydent gubernium lwowskiego, już przez Stany indygienatem odznaczony, powitany był z wielką przychylnością i nie zawiódł nadziei, w nim pokładanych (Sejm pisał: „Nigdy wybór i wola N. Pana nie mogła zgodniej zejść się z powszechnern całego kraju życzeniem”). Ale to stanu rzeczy nie odmieniło. „Rok 1828 przekonał nas smutnem doświadczeniem—pisały Stany do tronu—że stosunki handlowe w całej Europie (wskutek wojny rossyjsko-tureckiej i zamknięcia portów Morza Czarnego) tak odmienny wzięły kierunek, iż nam żadna nie pozostała nadzieja, aby kiedykolwiek płody ziemi naszej weszły w powszechny handel i podniosły się do wartości, koszta rolnicze nagrodzić mogącej”.

wiła się wśród wojsk walczących, spowodowały w Wiedniu zupełną zmianę. We wrześniu 1831 Ramorino przeszedł granicę galicyjską pod Pniewem, ale doznał nieprzyjaznego przyjęcia, chociaż i teraz nie przestrzegano ściśle internowania oficerów i żołnierzy, a cesarz wydał okólnik d. 9 paźdz., że wolno do 18 listopada bezkarnie powracać „poddanym galicyjskim, którzy swój pobyt w Królestwie Polskiem bez pozwolenia przedłużyli” („Gaz. Lwowska” 1831 r., «N» 124). W maju r. 1831 cholera zaczęła szerzyć się w G-i, a trwała do paźdz. t. r. Zabrała ona, wedle wykazów urzędowych, 9 7 654 ludzi („Gaz. Lwowska” z 19 listopada 1831). W r. 1831 i 1832 Stauy nie zebrały się na posiedzenia; w r. 1832 gubernator Lobkowicz został odwołany. W miejsce jego przybył wprawdzie arcyksiążę Ferdynand d’Este (d. 20 listopada 1832 do 1846 r.), ale kierownictwo biura prezydyalnego przeszło w ręce Franciszka barona Kriega von Hoehfelden, który odtąd do r. 1847 rządził G-ą. Nastały czasy bardzo smutne. W historyi monarchii i historyi G-i jest to epoka ciemna i głucha: zastój i martwota u góry, brak jakoby życia i nadziei u dołu. Zycie było wprawdzie ruchliwe i gorące, ale uciekło w kryjówki spisków, w których zmarniało tyle żywotnych sił społecznych. Pierwsze zawiązki tych kouspiracyj łączą się z wyprawą Józefa Zaliwskiego, który w r. 1833 przybył do Lwowa (por. Karol Borkowski „Pamiętniki ki historyczne” Lipsk 1862; Berg N. W. „Pamięt-' niki 1831—1862” Kraków 1880; historyę spisków w G-i opracował w obszernym rękopisie Henryk Bogdański. Znajduje się on w bibl. Ossolińskich we Lwowie pod J\» 3 486. Dokładny wyciąg podał K. Widmann w dziele „Franciszek Smolka” Lwów 1886, a także St. Schnür-Pepłowski „Z przeszłości Galicyi” Lwów 1894, t. II). Nastąpiły rewizye i aresztowania; śledztwo ciągnęło się przez trzy lata. Sejm galicyjski, który w r. 1833 ponowił swe prośby o zaprowadzenie nauki języka polskiego w gimna-zyach (w sądach szlacheckich zatrzymano wskutek przedstawień Stanów z 10 sierpnia 1830 r. język łaciński), o wydział lekarski, którego brak dał się tak jaskrawo uczuć podczas cholery, o szkoły techniczne i instytucye kredytowe, błagał w r. 1834 i 1835 o przyśpieszenie śledztwa i łaskę dla uwięzionych („Niewinnym cześć i wolność, obłąkanym i mniej winnym okaż łaskę”). Wielkie przeobrażenie ekonomiczne, dokonywaj ące się w tych latach w Europie, wyzywało do wytężonej pracy, do zakładania insty-tucyj bankowych i budowania dróg żelaznych; ale ruch ten udzielał się tylko bardzo słabo monarchii, pilnie strzeżonej przez policyjny syste-mat rządu, wstrzymanej od kilku lat w rozwoju wewnętrznym. W G-i było pod tym względem gorzej, niż w innych krajach austryackich:

„Rok 1830 ziścił dawną Stanów obawę. Już w przeszłym roku dotknął kraj pomór bydła, a zboże mało wydawało ziarna; w tym zaś roku panujące od wiosny choroby odjęły wiele rąk pracy i zarobkowi: oziminy, a szczególnie żyto, główna ludu naszego żywność, chybiły zupełnie, jarzyny mało się udały, a w wielu okolicach jeszcze nadzwyczajna ilość myszy niszczy zasiewy oziminy i na rok przyszły nadziei rolnika pozbawia”. Z ekonomicznym upadkiem łączyły się inne dolegliwości. W szkołach publicznych wolno było przyjmować do jednej klasy najwięcej 80 uczniów, a szkół tych było za mało, nauka zaś prywatna przez bardzo ścisły nadzór (zaostrzony okólnikiem z r. 1827; por. „Gazeta Lwowska” 1827 Nr. 86) utrudniona. Petycyę Stanów w tej sprawie załatwiono odmownie ze względów pedagogicznych. Lata następne (1830 —

1831) przyniosły nowe zawikłania i klęski. Wojna w blizkiem sąsiedztwie nie mogła pozostać bez wpływu na stosunki w G-i: znaczny zastęp młodzieży pośpieszył zaoiągnąć się w szeregi walczących; we Lwowie zawiązał się komitet, na którego czele stali: Izydor Pietruski, Roman Bielski, Józef Broniewski. Rząd austryacki zakazał wprawdzie już 26 grudnia 1830 r. wywozu broni i ammunicyi, 19 stycz. 1831—wywozu koni i zboża, wzywał też obywateli (4 stycznia) do powrotu bezzwłocznego pod karą sekwestracyi majątków, ale patrzył początkowo na działanie komitetu dosyć przychylnie, pozwolił nawet na przybycie wysłanników Rządu (Jelskiego i Bojanowieza) do Paysdorf w Morawii, gdzie mieli naradę z generałem Clam-Martinitzem („Metternichs Nachgelassene Papiere” t. V, 76—77, 114, 201; Ba-rzykowskit.il, 218—231, III 197—205); gubernator G-i, ks. Lobkowicz, podejmował się pośrednictwa w Wiedniu. Ale ruchy rewolucyjne we Włoszech, przejście galicyjskiej granicy przez korpus Dwernickiego (d. 27 kwietnia około karczmy Lulinieckiej pod wsią Klebanówka), wreszcie wypadki na polu bitew i cholera, która poją- oplotła ją sieć tajnych kouspiracyj, podsycanych

/

v

K

<0

1

^ i

O

-J

oc

i

*

O

/

f

m

£■

ill

«

»

. ;■■

r ™

i

•1

'

r.v.p’-

m

I

1

,

'4

Sémb' -jarii

6 -

■

s

vH;;

|.||

■

i.

r

M

m

r.

I

' 1

Si

4i

wl

.

£

233S

m

«

■

*V

«

-

WfiSjĘ

§

üü

ÉÉ

:i/\,

Éïi

;

M

■

-1 .

Igisp

mH

ÉM

m

13

HÊ

«9

r ■

ilf

■v,v

;

mm

f,y

i'ijif'.ig

?äu'£

I !

ii

.

m

«

i

m

.

■■:&'<

r

ßjiä^

liii

m

’ •

'

W ■

I

m m:

:

■-

m

Fig. 96. Wieśniacy z powiatu Zbaraskiego.

m

' ' ' "■

IWi

i.;

■ -V

i

k;

kfe

§

-

*2

••

M.kJI

m

f 1; j

K/Mf

m

! v

■

3

i

§s?P*j

■.

I

2 '$ĘmM

. -j

f

i->

tm.

w

ii

SJ

i

/

-

.

w.

m

mi

- *

b|l

/* j

Z'

»

Im

•3^-*SpSS‘. /’

kl

fj

Fig. 97. Podhalanie.

’i

i •-

■'

Li

•v.

ï.à

' ^T- ;

■y

mJEP

‘SV ,:.

Hÿl

R*!

- .|||a

If"-,

mmâ\

yi

pœ FS

■■Kg

■h

Rfy*

mSk

Vl^VSu

.a

fi*

aàvvi.ig

S«F- StTs!

âcrE:

I ••

...

■■■

5i

IMS»»®

V'-S* -V'~ r

àJawsai^

’■ i -,

K;

£    ,.f VS

ÂbïiÆâ

-_v sfm,

■te#

&mkdmm;wâ& imm% S f i

V.V

SKI

'■ :

—

ïÆ

P-SI

pÂMasi

mÊÊÈÈm

V

£.C «S

Si®

■fËfâÉE

SPSS

ri

?"

SS

SH

Fig. 98. Wieśniacy z powiatu Zaleszczyckiego.

«

■gfgŚj

RSii

... #>■

» / V* y

SIS

'-’u

î.

Si

SS

1;

Æ-, . ; V

SM? % yôüK

PiS

p <48* v i i

? fà

ßi

Si

am’

"V

VI

ai

-ÿïm

r yiiiüiiû

ill

f/Sü

/;•;

•■"mmR

K ns RF*'

iw/'

Fig. 99. Wieśniacy z okolic Krakowa.

*

$

*

O

UJ

Y

>

c

<y

BIBLIOTEKA

(y

•o

CD

c

cP

o

T

i

/

Wasilewa Wasilewski, Kazimierz i Władysław Badeniowie, Al. Fredro, Agenor hr. Gołuchowski, Ignacy i Kaź. Krasiccy, Al. i Kaź. Stadniccy, Maurycy Kraiński, Kornel •Krzeczuuowicz, Izydor Pietruski, Alfred hr. Potocki, Wład. Sanguszko, Wacław Zaleski i inni. Dzięki ich staraniom Galicyjski Stanowy Instytut Kredytowy (Towarzystwo Kred. ziemskie) został d. 3 listopada 1841 ostatecznie przez cesarza zatwierdzony i tegoż roku zorganizowany

przez emigracyę z Paryża; niemiecka biurokra-cya otrzymała rozkazy ścigania każdej śmielszej myśli, każdej wybitniejszej osobistości. Literatura liczyła wprawdzie zastęp pisarzy niepospolitych zdolności (W. Pol. Al. Fredro, August Bielowski, Karol Szajnocha, L. Siemieûski, J, N. Kamiński, Stanisław Jaszowski, Józef i Leszek Borkowscy ob. Zawadzki Wł. „Literatura w Galicyi” Lwów 1878); zasilali oni „Rozmaitości”, „Lwowianina”, Czasopismo Zakładu N. i in. Ossolińskich”, wydawali zbiorowe pisma („Ziewonia”), ale nie raz jeden mieniali ciche pracownie na wygnanie, lub, co gorsza, więzienie. W r. 1839 powstało Lwowskie Towarzystwo muzyczne; w r. 1837 i 1844 odbyły się wystawy obrazów. Uniwersytet lwowski miał w tej epoce kilku znakomitych nauczycieli i uczonych, jak: Józef Maus, historyk (1811—1851), którego wykłady, zabarwione ideami wolnomyślnemi, pociągały uczniów, a sama postać profesora i dowcipne jego posiedzenia przeszły prawie w legendę; Franciszek Stroński, profesor filozofii, później dyrektor biblioteki, Polak, mąż głębokiej nauki i szlachetnych poglądów; Ignacy Jan Ha-nusz, Czech z rodu, następca Strońskiego, Leop. Karol Schulz v. Strasznicki, matematyk; prawnicy:

K.    J. Hüttner, M. Fr. Stöger, Edward Tomaschek, Ant. Haimberger, Józef Winswarter, Ign. Grassl, Maurycy Stubenrauch, prawie wszyscy powołani ze Lwowa na katedry wiedeńskie (por. Finkel

L.    „Hist. Uniw.”). Wykształcili oni pokolenie, które później w życiu politycznem i społecznem G-i odegrało rolę bardzo zaszczytną (Fr. Smolka, Kaź. Grocholski, FI. Ziemiałkowski, Al. Dunajewski, Z. Kaczkowski, M. Zyblikiewicz, A. Alth, Z. Sawczyński, P. Gross i t. d.). W r. 1842 uwięziono wielu, wśród nich d-ra Smolkę i Zie-miałkowskiego za roboty konspiracyjne (wyrok na śmierć w r. 1845 złagodzono na twierdzę), ale zresztą zaskorupili się w kole własnem, a zaledwie ten i ów, jak Tomaschek i Esche-rich, dopomagali Stanom w pracy około podniesienia materyalnego bytu kraju przy tworzeniu Towarzystwa Gospodarczego, założeniu Kasy Oszczędności i t. d. Sprawy te dokonały się wreszcie po licznych, długoletnich staraniach Sejmu. Sejm stanowy wstąpił około r. 1840 na drogę reform, których zmienione stosunki ekonomiczne domagały się nieodzownie. Zasiadł w nim wówczas poczet mężów w dziejach G-i chlubnie zapisanych: Leon ks. Sapieha, Tadeusz Chochlik z (por. Ostrożyński Wł. „Gal. Towarzystwo kredytowe ziemskie” Lwów 1892). W r. 1843 pozwolono na założenie Gal. Kasy Oszczędności, której otwarcie nastąpiło w r. 1844) w rok później (d. 3 lipca 1845 r.) odbyło się pierwsze zebranie c. k. Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego, którego prezesem został ks. Leon Sapieha (por. Łopuszański „Gal. Kasy Oszczędności” „Wiad. statystyczne” prof. Piłata t. XIX). W r. 1844 rząd otworzył Akademię Techniczną we Lwowie, która obejmowała szkołę realną, oddział techniczny dwuletni i oddział handlowy; mimo przedstawień Stanów językiem wykładowym był język niemiecki (Zajączkowski Wł. „C. K. Szkoła Politechniczna” Lwów 1894). Ks. Leon Sapieha wskazywał potrzebę budowania kolei i dążył do zawiązania towarzystwa akcyjnego (W r. 1835 towarzystwo akcyjne pod przewodnictwem Rothschilda otrzymało konces-syę na budowę kolei do Rzeszowa; por. „Gaz. Lwowska” 1835 r., Jfe 146). W r. 1843 T. Wasilewski podniósł na Sejmie sprawę najwyższej wagi, t. j. konieczności uregulowania stosunków włościańskich, i zaproponował wybór kommissyi w tym celu. Rząd nie pozwolił zrazu. W r. 1844 Sejm wniósł prośbę do cesarza; w r. 1845 wybrano liczną kommissyę, do której weszli przedstawiciele wszystkich cyrkułów, dla „naradzenia się nad nadaniem włościanom własności użytkowej gruntów i zaprowadzenia ksiąg gruntowych” („Czynności Sejmu”, z r. 1845, str. 38). Wtedy nastąpił straszny r. 1846. Działanie emissaryu-szów emigracyjnych (zwłaszcza Edwarda Dembowskiego w Zachodniej, a Teofila Wiśniowskiego we Wschodniej G-i), niezadowolenie w kraju i długoletnia niedola doprowadziły do wybuchu w nocy z 18 na 19 lutego w Tarnowskiem. Wzięto Pilzno, posuwano się ku Tarnowu. Od Lisiej Góry spotykano już bandy chłopów, uzbrojonych w cepy i kosy. Przeciw powstaniu urzędnicy systemu Metterni-cha użyli ludu. (Mniemanie to, powszechne już współcześnie, znalazło potwierdzenie w poszukiwaniach Br. Łozińskiego w aktach Namiestnictwa lwowskiego; por. „Kwartalnik hist.”, 1898, str. 1 033 — 1 041). Obałamuceni chłopi rzucili się na dwory i wyprawili straszliwą, niesłychaną w dziejach nowożytnych rzeź. Na czele ich stał osławiony chłop, Jakób Szela. Wedle raportu urzędowego radzcy dworu Wacława Zaleskiego, wysłanego w celu naocznego zbadania rozmiarów katastrofy, 152 dwory padły ofiarą rozjuszonej tłuszczy, 146 ludzi przypłaciło ją życiem (późniejsze wykazy mają 391 nazwisk zamordowanych; współczesna broszura, która wyszła w Strassburgu, podaje 1 484). W G-i Wschodniej rzeź miała miejsce tylko w Horożanie, wStryjskiem, d. 21 lutego, kiedy Teofil Wiśniowski rozpoczął ruch zbrojny w Narajowie w Brzeżań-skiein. Już 18 lutego począł się także rozruch w Krakowie, który był od r. 1815 wolnem miastem pod opieką trzech rządów. Ale rychło zostały oddziały powstańcze pokonane; wysłany ze Lwowa gen. Benedek rozbił oddział tarnowski pod Gdowem; Kraków wcielono 11 listop. r. 1846 do państwa Austryackiego (mimo protestu Anglii); Teofil Wiśniowski, schwytany w Ma-najowie, skazany został na śmierć i powieszony we Lwowie 31 lipca 1847 r. (Literatura, odnosząca się do wypadków r. 1846, liczebnie bogata, nie wydała dotychczas dzieła wartości naukowej. Por.: Leop. Sacher-Masoch, dyrektor policyi lwowskiej „Polnische Revolutionen” Praga 1863; Sala M. „Gesch. des poln. Aufstandes im J. 1846” Wiedeń 1867, obszerne z pozorami bezstronności dzieło; Pepłowski-Schnlir S. „Krwawa karta” Lwów 1896 i tegoż biografia Wiśniowskiego, Lwów 1897; Dembiński St. ks. „Rok 1846” Jasło 1896; Kawalle-rie-Officier „Der Aufstand in West-Galizien im Februar 1846” Lipsk 1897, nadto wiele broszur współczesnych i pamiętników, zwłaszcza „Memoiren und Actenstücke aus Galizien 1846” Strassburg 1846; Franc, hr. Wiesiołowskiego „Pamiętnik z r. 1845 do 1846” Lwów 1868; Wielopolskiego „Lettre d’un Gentilhomme Polonais”, Paryż 1846). Lata od r. 1846 do do 1848 nazwano trafnie czasem anarchii galicyjskiej, i to zarówno w ówczesnej administra-cyi, jak i w stosunkach społecznych. „W Wiedniu za plecami monarchy biernego (Ferdynanda I, zwanego Dobrotliwym, od r. 1835 — 1848) trójca rządząca: Metternich, minister policyi lir. Sedlnitzky i minister Inzaghi, wysilała się tylko na tłumienie wszelkich porywów wolności.... we Lwowie za plecami generalnego gubernatora, arcyksięcia Ferdynanda d’Este, prezydent lir. Krieg także na tej drodze dążył do celu swoich marzeń, do wstąpienia na miejsce arcyksięcia...”, po cyrkułach pełno karyero-wiczów najpodlejszej kategoryi, którzy obcą sobie G-ę uważali tylko za przejście na szerszą widownię. Wskutek wypadków r. 1846 arcy-książę opuścił kraj, ustąpił także Krieg, a Ludwik hr. Stadion (1847 — 1848) objął ster rządów. Przybywał do kraju w chwili strasznego jego upadku, jak sam w relacyi do Wiednia pisał, pragnął goić krwawiące się ciągle rany, rozpoczął od rewizyi Kriegowskich projektów regulacyi pańszczyzny, które w wysokim stopniu niepokoiły szlachtę, ale nie umiał pozyskać sobie zaufania mieszkańców; plany jego spełzły na niczem, ponieważ rok 1848 zmienił odrazu postać rzeczy w całej monarchii. (W zbyt jaskrawych barwach kreśli obraz tej anarchii niepospolita broszura polityczna ks. W. Kalinki p. t. „Galicya i Kraków”, Paryż 1853, świeżo w zbiorowem wydaniu dzieł przedrukowana). — Okres III (1848— 1867) jest czasem przejścior wym od absolutyzmu do ery konstytucyjnej; nosi też wszystkie znamiona niepewnych, dopiero tworzących się stosunków. Po krótkotrwałej konstytucyjnej dobie następują kilkoletnie rządy absolutne, podczas których wszakże dokonywają się reformy w wielu kierunkach; po upadku tego systemu, nazwanego Bachowskim (wedle ministra Bacha), próby nadania konstytucyi wspólnej wszystkim krajom Habsburskim (zatem także Węgrom), nie osiągają rezultatu; raz jeszcze konstytucya została zawieszona, a dopiero po dokonaniu ugody austryacko-węgierskiej konstytucya t. zw. grudniowa z r. 1867 ustala wewnętrzny ustrój monarchii (ob. Aus try a). W G-i, po porywie r. 1848 i obudzonych nadziejach, rządy biurokracyi niemieckiej, panowanie języka niemieckiego w szkołach i urzędach pozostają nietkniętemi; jednakże gubernator Age nor hr. Gołuch o w ski (od r. 1849) dąży powoli, ale statecznie, do uzyskania dla G-i lepszych warunków egzystencyi i przygo-towywa ją do zmian, które od r. 1860 w coraz szerszym zakresie wchodzą w wykonanie. Za przykładem lutowej rewolucyi w Paryżu powstaje Wiedeń: d. 13 marca ustępuje ks. Metternich i upada system jego rządów, a cesarz przyrzeka nadać konstytucyę państwu. W Pradze, w Grazu i w innych miastach tworzą się komitety, które domagają się nowego porządku rzeczy. We Lwowie d. 19 marca zakipiało: dwaj agitatorowie, Jan Dobrzański i krawiec Kulczycki, stanęli na czele ruehu. Wysłano de-putacyę do lir. Stadiona, domagano się konstytucyi, wolności prasy i utworzenia gwardyi. D. 20 marca z nadejściem dekretu amnestyi wypuszczono z więzień 150 politycznych przestępców; pozwolono na uzbrojenie gwardyi narodowej. Na ratuszu lwowskim po kilku zgromadzeniach zawiązała się Rada Narodowa. W Tarnowie Władysław ks. Sanguszko złożył komitet z obywatelstwa, który wystosował adres do monarchy (d. 19 marca) o zniesienie pańszczyzny i poddaństwa. Wielu ze szlachty postanowiło zaprzestać wykonywania pańszczyzny z d. 22 kwietnia, jako pierwszym dniem Wielkanocy, lub z d. 3 maja; ale rząd zniósł sam w G-i pańszczyznę patentem z d. 17 kwietnia i oznaczył jako pierwszy dzień wolny 15 maja 1848 roku. Skarb państwa przyjmował na siebie odszkodowanie właścicieli za utracone prawa. Cesarz Ferdynand nadał d. 25 kwietnia 1848 konstytucyę (t. zw. kwietniową) i zwołał pierwszy Sejm austryacki do Wiednia w miesiącu lipcu (na 383 posłów G. miała 100). Na tym sejmie dopiero uchwalono, na wniosek posła szląskiego, Jana Kudlicha, zniesienie poddaństwa, pańszczyzny i wszystkich serwitutów, ciążących na gruntach chłopskich, w całej monarchii. Właściciele ziemscy otrzymali wynagrodzenie czyli inde-mnizacyę, którą dla każdej prowineyi oddzielnie uregulowano w t. zw. funduszu indemnizacyj-nym. Każda z nich miała spłacić obligacyę in-demnizacyjną w 40 latach; jedną-trzecią opłaty rozłożono na chłopów; w G-i cały kraj bez osobnego udziału chłopów spłacał te obligacyę.

W taki sposób dokonał się akt największego znaczenia dla kraju. Tymczasem z końcem kwietnia hr. Stadion złożył Radę Przyboczną, t. zw. Beirath; w jej skład weszli obok Polaków Rusini, którzy teraz po raz pierwszy zaznaczali wyraźnie narodową swoją odrębność.

Józef 1 (ob.) i przyrzekał w proklamacyi do ludów podzielić z nimi władzę; wprawdzie Sejm austryacki, który przeniósł się z Wiednia do Kromieryża (Fr. Smolka przewodniczył mu w grudniu i z końcem lutego 1849) radził nad nową kon-stytucyą: ale rychło wojny, włoska i węgierska, dały przewagę czynnikom wojskowym. Sejm został zamknięty, a cesarz ogłosił d. 4 marca 1849 konstytucyę, którą jednakże d. 31 grudnia 1851 zawiesił. Wojna węgierska oddziałała także na G-ę, skąd wielu ochotników podążyło w szeregi węgierskie (Schnür-Pe-płowski St. „Polacy i Węgrzy 1848—49” Lwów 1896). Wojska rossyjskie, śpieszące z pomocą Austryi. przechodziły przez G-ę (w maju i z powrotem we wrześniu). Już d. 10 stycznia 1849 ogłoszono w G-i stan oblężenia, który trwał do 1 maja 1854 r, W Wiedniu Aleksander Bach, minister spraw wewnętrznych (od 24 lipca 1849 do 28 sierpnia 1859), rządził absolutnie; we Lwowie hr. A gen or Gołuch o w-ski (1849 —1859) został d. 15 stycznia 1849 po ustąpieniu sympatycznego Wacława Zaleskiego (f 24 lutego 1849) namiestnikiem. Gołu-chowski zjednał sobie przez niezachwianą lojalność i sprężystą administracyę, zakładanie szkół i budowanie gościńców, tak wielkie zaufanie monarchy, że wszelkie usiłowania Bacha, aby go usunąć z namiestnikowstwa, okazały się darem-nemi. Gołuchowski zachowywał pozornie wszystkie znamiona zaciętego biurokraty i absolutnego wykonawcy systemu rządowego: ostro i bezwględnie karcił każdą demonstracyę, przemawiał w sprawach urzędowych tylko po niemiecku i t. p. Wisto-cie wiódł konsekwentną walkę z Bachem i z przysłanym na wiceprezydenta Namiestnictwa jego człowiekiem, Kalchbergerem, a przygotowywał kraj do nowego porządku rzeczy, który, zdaniem jego, musiał nastąpić. Dla tego zachęcał młodzież, zwłaszcza majętniejszą, do wstępowania do służby rządowej, co uważanem było wówczas za dążenie do zgermanizowania kraju, lecz później umożliwiło zaprowadzenie języka polskiego w szkołach i urzędacli (Por. Fr. ks. d’Aban-court: „Era konstytucyjna” Kraków 18-81.—Br. Łoziński przedstawia w dziele opartem na aktacli Namiestnictwa przebieg walki i dążeń Gołuchowskiego. Dzieło to wychodzi w „Przewodniku nauk. i lit.” we Lwowie w r. 1900). Nawrót do rządów absolutnych nie minął w Austryi bez znaczenia i bez długotrwałych skutków. Przypadł on na czas, kiedy po rozwiązaniu stosunków poddańczych, po upadku dawnej budowy państwowej, trzeba było nowej organizacyi we wszystkich niemal dziedzinach życia społecznego. (Czörnig „Oesterreichs Neugestaltung 1848 — 1858” Wiedeń 1859). Od chwili zawieszenia kon-stytucyi spoczywała wprawdzie znowu całkowita władza w rękach monarchy, ale do dawnego syste-

Pielęgnowali oni wprawdzie swój język i swoje zwyczaje za Rzeczypospolitej; instytut Stauropi-gialny we Lwowie był długi czas twierdzą dyz-unitów i drukował książki ruskie: rząd austryacki od zajęcia kraju popierał separatyzm Rusinów; dla ruskich księży utworzono w r. 1787 osobny instytut naukowy z wykładowym językiem ruskim (w r. 1787 —1804). ale sami Rusini domagali się w nim wykładów polskich, kazania w cerkwiach mówiono po polsku, a w szkołach wiejskich na Rusi chętnie uczono się po polsku. W r. 1807 podniesiono biskupstwo grecko-katolickie we Lwowie do godności metropolii; metropolita Michał Lewicki (1816—1858, od r. 1856 kardynał) przedłożył w r. 1816 prośbę o nauczanie języka rusińskiego w szkołach ludowych, ale zezwolono tylko na katechizowanie w tym języku.

Biskup przemyski Śnigurski (f 1846) przemawiał pierwszy z kazalnic w języku rusińskim. W se-minaryum grecko-katolickiem we Lwowie około 1832 klerycy, jak poeta Marcyan Szaszkiewicz i inni, wydali pierwszą książkę rusińską p. t.

„Rusałka Dniestrowaja” (w r. 1857), zbiorek poezyj i przekładów. Podróż ruskiego uczonego Pogodina (w r. 1836/7) nie pozostała bez wpływu na rozbudzenie tego ruchu wśród Rusinów galicyjskich. Ale dopiero r. 1848 życie ich umysłowe zabiło żywszem tętnem. Powstaje „Główna Rada Ruska”, działają Michał Kuziem-ski i Grzegorz Juchimowiez (Barwióski A.

„-tstoria Rusy” Lwów 1880; str. 214—254). Przedmiotem narad Beirathu Stadionowskiego była między innemi kwestya języka wykładowego w szkołach. Konstytucya Kwietniowa „zabezpieczała wszystkim ludom nietykalność ich narodowości i języka”, spodziewano się zatem, że rychło życzeniom kraju stanie się zadość. Ale sprawy wzięły inny obrót. Nadużyto wszędzie nadanych wolności: przyszło do licznych starć z wojskiem w Pradze i w Wiedniu, który poddał się przemocy wojskowej d. 31 października.

Lwów cieszył się stosunkowo najdłużej gwardyą,

„legią akademiczną” i t. d. Dopiero na wieść o wypadkach wiedeńskich generał dowodzący,

Wilhelm baron Hammerstein, skorzysta! z błahej sprzeczki gwardyi z wojskiem i d. 2 listopada bombardował miasto. Nadarmo gubernator W a-cław Zaleski (1848—49), który d. 30 lipca, po odwołaniu Stadionu, objął rządy, chciał powstrzymać zniszczenie: gęsto padały rakiety, które oddały płomieniom ratusz, gmach uniwersytecki z jego zbiorami i t. d Teraz inny wiatr zawiał w całej Europie i w monarchii austryac-kiej. Wprawdzie po abdykacyi Ferdynanda I J mu rządów już nie powrócono (ob. Austrya). Na wstąpił d. 2 grudnia 1848 na tron Franciszek czele rządu stoi odtąd ministeryum; na miejsce

71

Fnc Powsk. Tlnsłr Zosk. 185 T. XXIV

Lwów 1899, Do najważniejszych zarządzeń

dawnej Rady stanu powstaje t. z w. Rada państwo w a (Reichsrath), do której cesarz powołuje prócz stałych radzców także od wypadku do wypadku uczestników ze sfer obywatelskich. Pro-wincyami zawiadują namiestnicy, kraje koronne dzielą się od r. 1853 na obwody (Kreise) a te na powiaty (Bezirk), w których łączą się jeszcze sprawy administracyjne i sądowe. G. liczy 17 obwodów a 176 urzędów powiatowych (Okrąg Krakowski ma osobną kommissyę namiestniczą 1853—1860, 1863—1867). Do projektowanego podziału kraju na dwie lub trzy samoistne części nie przyszło, dzięki Gołuehowskiemu. (Bukowina została od G-i 1849 oddzielona). System Bacha polegał na dążeniu do przetworzenia monarchii w jednolitą zupełnie całość państwową, ale też wywołał niezadowolenie ludów, a w rezultacie klęski materyalne i moralne (Balzer O. „Historya ustroju Austryi” str. 468—584). i ustaw tej epoki należą: patent cesarski z d. 5 lipca 1853 w sprawie wykupu i uporządkowania służebności i serwitutów gruntowych, zniesienie sądów stanowych, nowa organizacya sądownictwa i prawo karne ogłoszone 27 maja 1852, konkordat zawarty ze Stolicą Apostolską r. 1855 i reforma szkolnictwa przez ministra lir. Thuna. W r. 1849 wyszła ustawa, tycząca się uniwersytetów i zarys organizacyjny gimuazyów i szkół realnych, które, z pewtiemi zmianami, obowiązują do dzisiaj. Zatrzymano w szkołach (podobnie jak w urzędach) język niemiecki jako wykładowy, a to nawet w szerszej mierze, niż przed r. 1848. Ściśle też kontrolowano wykłady profesorów, a w r. 1853 czterej wybitni profesorowie uniwersytetu Jagiellońskiego (Pol, Małecki, Zielonacki, Helcel) otrzymali dymissyę. Z nich zasiadł Antoni Małecki w r. 1856 na katedrze języka i literatury polskiej w uniwersytecie lwowskim, gdzie niebawem rozbudził wielkie zajęcie dla literatury ojczystej. W Krakowie grono pisarzy skupiło się około dziennika „Czas”, który zaczął wychodzić w r. 1848. Dodatek literacki do „Czasu” zamieścił szereg cennych rozpraw. „Dziennik literacki”, który wychodził we Lwowie (1852 —1854, 1856—1870), skupił dokoła siebie grono wybitnych uczonych i literatów, jak: W. Pol, K. Ujejski, August Bielowski, Karol Szajnocha, H. Schmitt, Walery i Władysław Łozińscy i inni). Ale literatura ta nie mogła rozwinąć się szerzej, dopóki w szkołach panował system germanizacyjny, a w życiu spo-lecznem ucisk i obawa o jutro. Liczba szkół ludowych spadła od r. 1850 z 3124 na 2 422, średnich wzrosła z 14 tylko na 17, a szkół fachowych (prócz wyższej szkoły rolniczej w Du-blanach pod Lwowem, otwartej w r. 1856) wcale nie było. (Szczegółowego zarysu dać nie możemy, ponieważ na polu historyi rozwoju wewnętrznego w tym okresie niema żadnych prac przygotowawczych). Pomyślniejszy zwrot w dzie

jach wewnętrznych Austryi i G-i nastąpi! dopiero w r. 1859, kiedy po nieszczęśliwej wojnie włoskiej Aleksander Bach ustąpił, a cesarz powołał do steru Agenora lir. Gołuchowskiego, za którego urzędowania wyszedł t. zw. dyplom październikowy z r. 1860, rozpoczynający erę konstytucyjną w Austryi. Opierał on się na podstawie autonomicznej: dawał szeroki zakres władzy prawodawczej, Sejmom krajowym, które miały wysłać do Rady państwa doputowanych celem uczestniczenia w naradach nad sprawami ogólniejszego znaczenia. Wprawdzie Gołuchow-ski wkrótce (d. 13 gruduia 1860) pod naciskiem centralistów musiał ustąpić miejsca Ant. Schmer-lingowi, a cesarz wydał 26 lutego 1861 t. zw. patent 1 u to wy, jako uzupełnienie dyplomu październikowego, wistocie zmieniający jego główne myśli, jednakże w kwietniu tegoż roku zebrał się po raz pierwszy Sejm galicyjski już nie stanowy, ale Sejm z wolnych wyborów na zasadzie dołączonych do patentu lutowego ordynacyj krajowych i ustaw wyborczych. Wybierano posłów 150, t. j. wirylistów 9 (arcybiskupi, biskupi i re-ktorowie obu uniwersytetów), z kuryi większej posiadłości 44, z kuryi miast 20, z kuryi Izb handlowych 3, z kuryi gmin wiejskich 74. Zakres działania ustawodawczego Sejmów został bardzo okrojony; do wiedeńskiej Rady państwa Sejm wysyłał 38 posłów, i to wybieranych według kuryj (I 13, II 6, III 1, IV 18). Pierwszym marszałkiem Sejmu został Leon ks. Sapieha (1861 — 1875). Działalność Sejmu z r. 1861 i 1863 (w r. 1862 i 1864 nie było posiedzeń sejmowych) jest niebogatą w owoce i bogatą być nie mogła. Dyskussye polityczne (adres do tronu, obesłanie Rady państwa) wysunęły się z natury rzeczy na pierwszy plan. Sejm galicyjski w r. 1861 wysłał wprawdzie posłów do Wiednia, ale orzekł, „że kraj tylko Sejmowi swemu przyznaje władzę rozstrzygania w sprawach, dotyczących jego interesów, a jeżeli przystępuje do obesłania Rady państwa, to tylko w tem przypuszczeniu, że delegaci jego, jako wyłączni reprezentanci G-i, potrafią stanąć w obronie historycznych praw kraju”. Podczas krótkiej sessyi (od 15 do 26 kwietnia) Sejm podjął sprawę językową, domagał się zastąpienia języka niemieckiego w wykładach uniwersyteckich we Lwowie językiem polskim (na co już pozwolono Uniwersyteto-Jagiellońskiemu d. 4-go lutego 1861 r. z pe-wnemi ograniczeniami), wprowadzenia języka polskiego w administracyi i sądownictwie, ale, pomimo powtórzenia tych wniosków w r. 1863 i 1866, rzecz wlokła się bardzo powoli (St. Starzyński „Hist. Uniw. lwowskiego 1869—1894’’ Lwów 1894 str. 1—56). Również i druga ses-sya sejmowa, z r. 1863, w czasie znanych bolesnych wypadków, które także G-ę wprawiły w stan gorączkowy (St. Koźmian „Rzecz o roku 1S63”, Kraków 1894 — 1895, przebieg w G-i na podstawie aktów Namiestnictwa), nie

:

vw-/

\ >

- ! ■

, ■

• A

>

' -

/V

;

'

#

».

VT:

HM

«I

ÉI

;*k

........

gF

f-

r.?

ri ?

-X

r .

feii

~“—’"••—.'«g

Wk

*•'.

v*

È-:

;^a:

..... — ■ ■ ■ ■ - - .

sSŁj

Fig. 100.* Górale Zakopańscy.

W3.

..-

U- ;

lh>>

'■ J

hk%

mmm

¥

rAJIj

f]

31

mm

HT:

*

T®

i^üüi

fj

L'iÉÉÉLf 1»

Jr/ I

-S

Ma

#>%

r%.

IBn i

ffiTÎ

rm

Wlkt

|r<v

.. ... J

Fig. 101. Euculi.

*P

- -p W'

■

î'W'Pi/M-v; $

^ ■

fc

j

L

m

m.

"Il

y:

Fig. 102. Typy Ormiańskie.

.

■yf/A

p—:

“ •

__

W

.

r-' - ■

■ i

’r-

7--

ÄI

- =

srassis

;,;ip

m- ‘

13$ --

P

.L Ml "'\MttMi

7yXm

; ^ >

-

Pr ,'•

I jj

I,

9

'l l

i J

>>

r-r

I:

;;h

■

k

-

r 1

-i

aiPü'

• L

r' ~

I

-ills

,

1

V

tj -- - --

;Ł-

pK

sw#

.....p»*s

V V>    ." -

-ù

--

BT:1S

'fllliipsijs

BSÉÜ

Fig. 10B. Wnętrze chaty włościańskiej pod Krakowem.

mogła przynieść dodatnich wyników. W lutym gdzie był przyjmowany z radością i owacyami. r. 1864 ogłoszono w G-i stan oblężenia. Namiest- (D’Abancourt j. w.). Pod ich wrażeniem rozpo-nikiem G-i był od r. 1861 do 1864 generał częła się d. 29 listopada 1866 druga w tym Aleksander hr. Mens dor ff P oui 1 ly, a po nim również generał Franciszek Pau mg arten (18 64—1 86 6). Sprawy ogólno - państwowe wzięły w tych latach inny obrót przez wojnę z Prusami i Włochami; Austrya usunęła się zupełnie z Niemiec, a wskutek doznanych klęsk potrzebowała ustalenia stosunków wewnętrznych.

roku sessya sejmowa. Gołuchowski zagaił ją poraź pierwszy przemową polską. Rząd przedstawił wniosek o nowym podziale administracyjnym kraju na powiaty. Władze autonomiczne w kraju zostały wreszcie zorganizowane; zaprowadzenie języka polskiego w szkołach i urzędach, pomnożeuie posłów miejskich, prawa szkolne i utworzenie Rady szkolnej były głów-nemi przedmiotami obrad, prowadzonych, co prawda, wśród wzrastającej walki z mniejszością rusińską. W styczniu 1867 Belcredi rozwiązał Sejmy celem przeprowadzenia nowych wyborów i złożenia nowej Rady państwa, ale, zanim tego dokonał, ustąpił (d. 7 lutego 1867) miejsca Fryderykowi Beustowi, który w porozumieniu z Fr. Deakiem doprowadził do skutku ugodę austryacko-węgierską. W Austryi przedłożono Radzie państwa zastosowane do nowych stosunków zmiany w konstytucyi lutowej, do których Izba dodała kilka wniosków z własnej inicyatywy. Dnia 2 i grudnia 1867 ogłoszone

siaj obowiązujące.—Epoka druga.—Okres V (od r. 1867). Rok 1867 zakończył wielkie przesilenia konstytucyjne, a dalszy rozwój stosunków politycznych odbywał się na podstawie ustaw zasadniczych. Chociaż ministerya zmieniały się, jedne z nich miały kierunek więcej liberalny i centralistyczny, drugie więcej konserwatywny i autonomiczny— G. przecież postępowała stale na drodze rozwoju autonomicznego dzięki politycznemu stanowisku Sejmu i życzliwości wielkodusznego monarchy (ob. Franciszek Józef). Wślad za tern kraj, potąd niemczony, po macoszemu traktowany i zaniedbany, odetchnął swobodniej i szerzej, a praca dźwignięcia go z nędzy i niedoli, złożona w ręce krajowców, poczęła wydawać pierwsze owoce. Nie można powiedzieć, aby to się działo szybko, zawsze dojrzale i z dobrym skutkiem. Podniesienie zwłaszcza ekonomiczne kraju, utrudnione położeniem jego, licznemi ciężarami państwowemi i brakiem przedsiębiorczości mieszkańców (po długich latach zastoju), kroczy bardzo powoli naprzód. Więcej zdziałano na polu rozwoju umysłowego, w nauce i literaturze, chociaż i w tych gałęziach G. ma bardzo wiele do odrobienia i do zrobienia.

Niemożność pozyskania Węgrów dla Rady państwa obaliła ministeryum Schmerlinga; cesarz powołał d. 27 lipca w r. 1865 na kierującego ministra autonomistę Ryszarda lir. Belcredego i zawiesił konstytucyę, aż do ugody z Węgrami (t. j. od d. 20 września 1865 r. do 27 lutego 1867). Sejmy, zwołane na dzień 28 listopada, obradowały do Wielkiej Nocy 1866. Sessya ta sejmowa była dla G-i niezmiernie ważną. W adresie do cesarza Sejm po oświadczeniu, że jest i chce być w przyszłości wierny koronie, przedłożył potrzeby i życzenia kraju: zaprowadzenie języka polskiego w szkołach, urzędach i sądach, przyznanie Sejmowi władzy prawodawczej w rzeczach szkolnych, ustanowienie osobnego ministra zostały t. zw. ustawy zasadnicze, do dzi dla G-i, uproszczenie i przyśpieszenie biegu sprawiedliwości, zaprowadzenie sądów pokoju, zniesienie prawa propinacyi za wykupem. Na tym sejmie stanęła właściwa ustawa gminna galicyjska (na zasadzie ustawy państwowej z r.

1862), wraz z uzupełniającą ją osobną ustawą o obszarach dworskich; położone zostały podwaliny autonomii i gospodarki krajowej; wysnuł się program prac na szereg lat: słowem, kraj wszedł na nowe tory, które zapewniły mu pomyślniejszy rozwój w przyszłości. Ujawniły się wprawdzie także na tym Sejmie po raz pierwszy znaczne różnice między posłami polskimi a rusiń-skimi (pod przewodnictwem metropolity Litwino-wicza), ale zostały szczęśliwie zażegnane. Monarcha jprzyjął życzliwie przedstawienia Sejmu galicyjskiego (ob. Franciszek Józef I), a d.

20 września został Age nor hr. Gołuchow-ski (1866—1869) zamianowany namiestnikiem G-i. Gołuchowski, zanim przyjął powierzony sobie urząd, postawił Belcredemu szereg żądań.

Szkolnictwo zaznaczyło się wielkim postępem, ale potąd wiele gmin nie posiada szkół, a kraj liczy przerażająco wielki procent analfabetów. Oświata ludowa, podjęta na szerszą skalę dopiero w latach ostatnich, wymaga usilniejszej i baczniejszej opieki całego kraju. Działalność Sejmu galicyjskiego wskazują najlepiej daty budżetu jego. Ogól wydatków w r. 1866, a więc w początku autonomicznego gospodarstwa, wynosił 668 701 zł., w roku 1899: 9 643 816 zł. Wynik to ciągłego rozszerzania

Do nich należały: zniesienie podziału G-i (t. j. kommissyi namiestniczej w Krakowie), oczyszczenie biurokracyi galicyjskiej przez oddalenie urzędników na wniosek namiestnika, uwolnienie kraju od nienawistnych urzędników, natychmiastowe zorganizowanie gimnazyów polskich, zaprowadzenie polskich katedr na uniwersytecie lwowskim, zaprowadzenie języka polskiego w całej administracyi wewnętrznej kraju, przeprowadzenie nowego katastru, systematyczne postępowanie względem Rusinów, reorganizacya żandar-meryi. Belcredi przyjął żądania Gołuchowskiego (wyraził tylko życzenie swoje, aby wprowadzać je stopniowo, zwłaszcza język polski w urzędach), a nowy namiestnik udał się zaraz do G-i,

107 656 333 433 995 000 77 000 39 800

17 724 2 881 992

38 920 241 803 1 675 203

32 817 26 000 580 827 1 468 137 645 287

210 104 272 113

II

III.

IV.

Summa .

się działalności Sejmu na coraz nowe pola czynności, a zarazem także wynik wzrostu tych potrzeb. W poszczególnych rubrykach rok 1 899 tak się przedstawia:

Złr.

I. Koszta reprezentacyi kraju .

zarządu .....

leczenia.....

szczepienia ....

V. Wydatki sanitarne ....

VI. Zasiłki dla zakładów dobroczynności .....

VII.    Na cele wykształcenia i oświaty

VIII.    Utrzymanie pomników histo

rycznych.......

*) IX. Kwaterunkowe żandarmeryi .

X. Wydatki na kommunikacye.

XI. Dotacye dla zakładów krajo

wych........

XII. Wydatki na szupaśnictwo .

XIII.    Budowy wodne i melioracye

XIV.    Umarzanie pożyczek .

XV.    Na cele rolnictwa i górnictwa

XVI.    „    „ rękodzielnictwa i prze

mysłu.......

XVII. Rozmaite wydatki ....

9 643 816

*) Bezpieczeństwo kraju.

Wzrostowi wydatków towarzyszy wzrost dochodów funduszu krajowego. W r. 1866 wynosił cały dochód budżetu krajowego 589 973 złr., w czem było z dodatków do podatków 550 720 złr. a z własnych dochodów 39 253. W r. 1899 zaś wynosił 9 688 135, z czego z dodatków do podatków 6 655 394, a z dochodów własnych 3 032 741. Nakładami, czynionemi przez Sejmy w ciągu lat 40 na wszelkie gałęzie gospodarstwa krajowego: wybudowaniem sieci dróg, podjęciem i poparciem budowy kolei, poparciem rolnictwa i melioracyi przemysłu i rękodzieł, podjęciem regulacyj wodnych, utworzeniem banku krajowego, jako źródła kredytu, a przede-wszystkiem podniesieniem oświaty, podniósł się dobrobyt ludności, a z nim bogactwo kraju, tak, iż ludność ta opłaca po 60 ct. do podatku gruntowego i domowego a 66 ct. do podatku zarobkowego łatwiej, niż lat temu kilkanaście, czego dowodem jest wzrost wydajności centa dodatku, który w r. 1866 przynosił 45 000 złr. a w r. 1899: 110 000 złr. Działalność Sejmu wespół z jego naczelnym organem, Wydziałem Kra jowym, jest dwojaką: administracyjną i ustawodawczą. W ciągu też swego trwania Sejm krajowy G-i wydał cały szereg ustaw pierwszorzędnej wagi, prócz ustaw administracyjnych, jak: ustawa gminna i o reprezentacyi powiatowej (1866 r.), krajowa ustawa szkolna (1873), statut dla miasta Lwowa i Krakowa (1870), ustawa gminna dla 30 miast większych (1889) i dla 131 miast i miasteczek (1896) i t. d., zawdzięcza G. Sejmowi w zakresie gospodarstwa krajowego następujące jeszcze ustawy: o założeniu i we-wnętrznem urządzeniu ksiąg hypotecznych (1874),

o ochronie zwierzyny (1875), ptaków pożytecznych (1874), zwierzyny w Tatrach (1869), ustawy wodne (1875 i 1892), o ochronie własności polnej (1876), o zniesieniu prawa pro-pinacyi (1875,    1889), o środkach podnie

sienia rybactwa (1882) i rybołówstwa (1890), o tępieniu kanianki i o szkodliwych ostach (1885), ustawę górniczą naftową (1884), o li-cencyowaniu i utrzymywaniu buhajów gminnych (1892), o uwolnieniu zakładów i spółek przemysłowych od dodatków do podatków (1886, 1893), ustawy drogowe (1876, 1885), o popieraniu kolei niższorzędnych (1893), dalej szereg ustaw o regulacyi rzek, osuszaniu bagien i zabudowywaniu potoków górskich, o wyposażaniu Banku Krajowego (1882), o pomocy kraju dla kolei państwowych. Do tych ustaw należy także reforma ustawy leśnej, ustawa o kommassacyi gruntów w ramach ustawy państwowej (1883). Od r. 1871 Sejm rozwinął energiczną działał ność na polu środków kommunikacyjnych przez budowanie, utrzymywanie i subwencyonowanie dróg: do r. 1894 wydał na ten cel 17 milionów, zbudował dobrych dróg 3 844 kilometry (K. Skibiński „Drogi i koleje” w t. IV „Powszechnej Wystawy Krajowej 1894). W dalszym ciągu zajęto się budową sieci kolei lokalnych gospodarczych i utworzono krajowe biuro kolejowe celem załatwiania spraw techniczno administracyjnych tych kolei żelaznych. Na fundusz kolei Sejm daje rocznie 300 000 zł. Natomiast dla ulepszenia i ożywienia dróg wodnych mało dotychczas zdziałano. Kwestya kommunikacyi wodnej łączy się ściśle z niesłychanie doniosłą sprawą rzek, zalesień i obwarowania potoków górskich. Wskutek częstych wylewów rzek Sejm uchwalił w r. 1884 program regulacyi rzek i ponowił go w r. 1890, 1892, 1894 (regulacya 15 rzek ma być przeprowadzoną za summę 17 milionów przy udziale kraju i interesowanych w wysokości 40°/₀, państwa 4O°/₀ i państwowego funduszu melioracyjnego 20°/₀). Do r. 1894 ukończono 12 przedsiębiorstw regulacyjnych i melioracyjnych. Dla wykształcenia sił zawodowych we wszystkich gałęziach rolnictwa kraj utrzymuje szkoły rolnicze, gorzelnicze, ogrodnicze, leśne i t. d., od r. 1889 nauczycieli wędrownych rolnictwa; opiekuje się chowem bydła (w r. 1892 utworzono stały fundusz hodowlany). W r. 1892 Sejm przeznaczył dawny fundusz dome-stykalny (122 295 złr.) na poparcie przemysłu rolnego. Górnictwo, zwłaszcza naftowe, doznaje opieki sejmu (praktyczne szkoły, stacya doświadczalna naftowa). Sejm, Wydział Krajowy i Krajowa Kommissya Przemysłowa zajmują się rozwojem przemysłu przez tworzenie j utrzymywanie szkół zawodowych i wzorowych, stacyj doświadczalnych i muzeów przemysłowych. Istnieje też osobny fundusz przemysłowy na ten cel. Dla podniesienia handlu mało dotychczas zdziałano (Głąbiński St. „Pogląd na działalność

Sejmu galicyjskiego na polu gospodarstwa krajowego” — ..Ekonomista polski” Lwów 1894, t. XIX). Na czele Sejmu i Wydziału Krajowego stali w tym okresie następujący Marszałkowie: Leon ks. Sapieha (1861—1875), Alfred Potocki (1875 r.), Włodzimierz hr. Dzieduszycki (1876), Ludwik hr. Wodzicki (1877—1880), Mikołaj Zyblikiewicz (1881—1886), Jan hr. Tarnowski (1886 —1890), Eustachy ks. Sanguszko (1890—1895) i Stanisław hr. Badeni (od r, 1895). W pracy około dobra kraju dopomagali im zastępcy Marszałków w Wydziale Krajowym: Maurycy Kraiński i Oktaw Pietruski. Sejm liczył w pierwszem swem 25-le-ciu niemałą liczbę wybitnych posłów, jak Adam Potocki, Kazimierz Grocholski, Franciszek Smolka, Floryan Ziemiałkowski, Paweł Popiel, Władysław hr. Badeni, Jerzy Lubomirski, Józef Dietl, Józef Szujski, Otton Hausner, Seweryn Sma-rzewski, Andrzej Rydzowski, Euzebiusz Czerkaw-ski, Zygmunt Sawczyński i wielu innych. Na politykę Sejmu, zwłaszcza zaś na stosunek jego do rządu centralnego i stanowisko delegacyi polskiej w Wiedniu, oddziałało najwięcej zawiązanie się klubów sejmowych. Wśród nich zajął najwybitniejsze miejsce klub konserwatywny, który powstał w latach 1861 — 1867 pod egidą Adama hr. Potockiego i Jerzego ks. Lubomirskiego i skupił dokoła siebie przeważnie posłów z G-i Zachodniej i z Krakowa, a z czasem zjednoczył wszystkie zachowawcze czynniki w Sejmie i w kraju. Klub sam nazwał się „stronnictwem reformy”, współdziałał też we wszystkich doniosłych reformach krajowych; otrzymał zaś nazwę „Stańczyków” od publikacyi, wydanej przez jego członków w r. 1868—1869 p. t. „Teka Stańczyka”, w której ostro i bezwzględnie, bronią szyderstwa i ironii, zwalczano manię spiskowania i manifestacyj. Utrzymanie dobrego stosunku z dynastyą i rządem, osiągnięcie tą drogą korzyści dla kraju stało się programem t. zw. Stańczyków. Obok nich istnieje, zawiązany wcześniej, „Klub demokratyczny lewicy sejmowej”. Trzecim był klub środka, który zwano też „Klubem Ateńczyków”, „Klub ruski”, a w najnowszych czasach „Klub ludowy”. Rusi-ni, którzy od r. 1848 rozpoczęli politykę separacyjną, podzielili się na kilka stronnictw (Swię-tojurców, narodowców, radykałów), ale w Sejmie występują w obronie swych praw razem. Za zgodą całego Sejmu uzyskali oni możność swobodnego i pełnego rozwoju swych narodowych celów, obok szkół ludowych kilka szkół średnich, katedry z językiem wykładowym rusińskim w uniwersytecie lwowskim i t. d. („Sprawozdania Sejmu krajowego od r. 1861” i „Dodatki do sprawozdań”, „Dziennik ustaw krajowych”, „Re-pertoryum” Wł. hr. Koziebrodzkiego i Misiewicza, 3 tomy). Do podniesienia kraju nie-tylko Sejm się przyczynił; współdziałały liczne czynniki: namiestnicy G-i i podległe im władze, wybitne jednostki, wreszcie stosunki polityczne

WT'cykV. Powsü. Tlusłvr Znsw. 185 T XXIV

ogólno-państwowe. Age nor hr. Gołuchowski za drugiego (1866—1869) i trzeciego (1871—75) swego urzędowania zjednał sobie szerokie uznanie, ponieważ uporządkował administracyę, oczyścił ją z obcych żywiołów i wywalczył dla niej używanie języka polskiego jako języka urzędowego. W r. 1867 powstała Rada szkolna krajowa, której oddano w zarząd szkoły ludowe i średnie; ustawa krajowa z tego roku zaprowadziła w szkołach tych język wykładowy polski i ruski. W r. 1868 zaprowadzono w sądownictwie galicyjskiem język polski i ruski, a język polski jako urzędowy w całej G-i; w r. 1871 obydwa języki krajowe w uniwersytecie lwowskim. Uzyskanie tych koncessyj w Wiedniu zawdzięcza kraj Gołuchowskiemu i rozważnej polityce Sejmu. Kiedy bowiem w r. 1867 Czesi postanowili nie obsyłać Rady państwa, Sejm galicyjski, mimo wniosku przeciwnego, przystąpił do wyboru delegatów, i ci zaraz podczas obrad nad adresem postawili Beustowi warunki, które on przyjął (Rada szkolna krajowa, język polski w szkołach średnich). Hr. Alfred Potocki wszedł jako minister rolnictwa do gabinetu (w r. 1868), chociaż tenże (t. zw. Bürger-Ministerium) miał cechę centralistyczną. Sejm galicyjski (d. 22 sierpnia 1868), podrażniony działaniem tego ministeryum i pod wpływem Czechów (Tonner z Pragi przybył do Lwowa), uchwalił 24 września, wbrew przedstawieniom, Gołuchowskiego, t. zw. rezolucyę, w której żądał, aby ustawodawstwo krajowe regulowało wybór delegacyi sejmowej do Rady państwa, aby delegacya ta brała udział tylko w sprawach wspólnych całej monarchii, aby zakres autonomii krajowej został znacznie rozszerzony, a także finanse jej obficiej zasilone, aby dobra kameralne wcielone były do funduszu krajowego a nad kopalniami i warzelniami soli Sejm miał kontrolę, aby osobny trybunał sądowy i kassa-cyjny ustanowiony był dla G-i, a rządy jej spoczywały w ręku kanclerza lub ministra odpowiedzialnego przed Sejmem. Gołuchowski ustąpił wskutek uchwalenia tej rezolucyi; na wniosek wszakże Ziemiałkowskiego Sejm obesłał Radę państwa, a chociaż rezolucya nie dostała się pod obrady, posłowie galicyjscy wymogli na Beuście, za wolą Monarchy, że w drodze administracyjnej zaprowadzono język polski w sądach i urzędach. Mimo to opinia kraju oświadczała się przeciw dalszemu udziałowi w Radzie państwa. Ziemiałkowski musiał złożyć mandat, a po odrzuceniu w kommissyi konstytucyjnej Rady państwa 9 głosami przeciwko 6 wszystkich żądań rezolucyi, uczynili to samo wszyscy posłowie Koła polskiego. Wskutek tego ministeryum ustąpiło, a 8 kwietnia 1870 Potocki, któremu cesarz polecił utworzenie nowego gabinetu, odroczył Radę państwa, 20 maja rozwiązał ją i 16 sejmów krajowych. Korona nie godziła się na odrębne stanowisko’ G-i, i to Potocki powołanym

72

1888”, Kraków

sytetu lwowskiego.”

I. Do fizycznej geografii Galicyi 1) Źródła: Dr Romer „Spis prac odnoszących się do fizyografii ziem polskich za lata 1891 —1895 i r. 1896”, w czasopiśmie „Kosmos” we Lwowie. 1) Mapy: „Generalkarte von Galizien mit polit. Eintheilung” Wiedeń 1894 (1:1200 000).— „Generalkarte von Mitteleuropa hrg. von d. k. k. Militaer-geogr. Institute” (1:200 000). Sekcye { galicyjskie: Oświęcim, Krakau, Tarnów, Prze-

na konferencye do Wiednia najwybitniejszym przedstawicielom większości sejmowej oświadczył. Nadzieje, które łączono z wojną prusko-fran-cnską, wpłynęły nie mało na częściowy zwrot w opinii; Ziemiałkowski wybrany został znowu na posła ze Lwowa, a sejm wybrał delegatów do Rady państwa, Sejm czeski nie uczynił tego, wskutek czego rząd nakazał w Czechach wybory bezpośrednie do Rady państwa. Po Potockim (w lutym 1871) objął ster ministeryum Karol hr. Hohenwart, który przedstawił Kazimierza Grocholskiego na pierwszego ministra bez teki do spraw galicyjskich, a Gołuchowskiego znowu powołał na namiestnika Galicyi. Grocholski ustąpił razem z Hohenwartem dnia 30 paźdz. 1871 roku, a rezolucya galicyjska nie przyszła znowu pod obrady Rady państwa. Sejm podniósł z goryczą w adresie do tronu, że rezolucya nie może znaleść załatwienia, i protestował przeciw bezpośrednim wyborom do Rady państwa. Namiestnik Gołuchowski przedłożył także cesarzowi memorandum przeciwko rozszerzeniu bezpośrednich wyborów na G-ę (D’Abancourt j. w. 207), a posłowie polscy z Grocholskim na czele opuścili d. 6 marca 1873 Izbę poselską w czasie obrad nad zmianą ordynacyi wyborczej. Mimo to wybory bezpośrednie zostały uchwalone (1873), a galicyjska rezolucya pogrzebana. Cesarz, zamykając ses-syę Rady państwa, rzekł o G - i : „usiłowania, aby królestwu temu nadać zgodną z jednością i potęgą państwa autonomię, nie doprowadziły do zamierzonego celu, w powołaniu jednak do Rady koronnej jednego z synów tego kraju upatrzy on dowód mojej o jego dobro ciągłej troskliwości”. Floryan Ziemiałkowski został drugim ministrem do spraw galicyjskich; wybory zaś do Rady państwa rozwiały obawy posłów polskich. W r. 1873 d. 7 maja odbyło się pierwsze publiczne posiedzenie Akademii Umiejętności w Krakowie, na której utworzenie (z Towarzystwa naukowego krakowskiego) cesarz zezwolił pismem odręcznem z d. 2 maja 1872. Znaczenie, wpływ tej najwyższej instytucyi naukowej na postęp nauk okazał się bardzo zbawiennym. Działalność Akademii rozwinęła się zaraz w pierwszych latach jej istnienia za prezesury Józefa Majera, wskutek energicznej, pełnej poświęcenia pracy Józefa Szujskiego, pierwszego generalnego sekretarza Akademii („Pamiętnik 15-letniej działalności Akademii Umiejętności w Krakowie 1873

1888). Zarówno uniwersytet krakowski, jak uniwersytet lwowski (uzupełniony r. 1894 fakultetem medycznym) od czasu wprowadzenia języka polskiego rozwijały się pomyślnie („Kronika uniwer. Jagiellońskiego”, Starzyński St. „Hist. uniwer. Lwowskiego”). Założony przy „Gazecie Lwowskiej” zamiast dawnych „Rozmaitości” i późniejszych „Dodatków”, „Przewodnik naukowy i literacki” (od r. 1873) łączył przez szereg lat naukowe siły lwowskie. Dokoła uniwersytetu potworzyły się towarzystwa naukowe, jak: Towarzystwo przyrodników im. Kopernika (1873), Tow. historyczne (1886), Tow. lit. im. Mickiewicza (1886), Towarz. filologiczne (1894) Tow. ludoznawcze (1895); każde z tych towarzystw ma swój organ. Szkoła (Akademia) sztuk pięknych w Krakowie pod kierownictwem mistrza, Jana Matejki, wydala szereg artystów malarzy i rozbudziła zamiłowanie do sztuki. Utworzyły się dwa Towarzystwa zachęty sztuk: jedno w Krakowie, drugie we Lwowie. Postępy kraju na innych polach wykazuje wyżej podana statystyka; zaznaczyły je dwie wystawy krajowe we Lwowie (1877 i 1894), krakowska (1885) i kilka prowincyonalnych. (Por. „Publikacyę kraj. o wystawie r. 1894” i książkę wydaną przez redakcyę „Przeglądu polskiego”). Po śmierci Agenora hr. Gołuchowskiego (f 3 sierpnia 1875) byli namiestnikami w G-i: Alfred hr. Potocki (1875 — 1883), Filip Zaleski 1883 —1888), Kazimierz hr. Badeni (1888—

1895), Eustachy ks. Sanguszko (1895— 1898) i Leon hr. Pi ni liski (od r. 1898).— Do dziejów G-i, opracowanej naukowo, której pierwsze stulecie podaliśmy, dotychczas niema źródeł w zupełności. Liczba monografij bardzo szczupła; ważniejsze wymieniliśmy na odpowiednich miejscach. Liczne dzieła St. Schnür Pe-płowskiego (najogólniejsze: „Z przeszłości Galicyi 1772 — 1762”, Lwów 1894 i 1896) są kreślone na podstawie dzienników współczesnych i literatury pamiętnikarskiej. „Galizien” w „Die österreichische Monarchie in Wort in Bild” (Wiedeń 1898) kreśli hist. G-i (przez M. Bobrzyń-skiego) na kilkunastu kartach (225 — 238), J. Szujski w dziele „Die Polen u. Ruthenen in Galizien” („Die Völker Oesterreich - Ungarns”, Wiedeń u. Cieszyn 1872) i St. Tarnowski „Nasze dzieje w ostatnich stu latach” (Kraków 1895 i 1898) rzucają tylko ogólny pogląd na wypadki w G-i; toż samo A. Lewicki w „Zarysie historyi polskiej” (Kraków 1897). Zestawienie cyfr statystycznych znajduje się w T. Rutowskiego „Statystyce Galicyi” (Lwów 1887) i w T. Piłata „Wiadomościach statystycznych”. Wł. Zawadzkiego „Literatura w Galicyi” jest pamiętnikiem, sięgającym do r. 1888. Główne daty z historyi szkolnictwa są w „Katalogu wystawy c. k. Rady szkolnej” (Lwów 1894) i w cytowanej „Historyi uniwer-

D. F-l.

Dr K. I. N.

myśl, Sambor, Lemberg, Brody, Turka, Stani-slau, Kołomea, Husiatyn, Suiatyn.— „Uebersiclits-karte von Mittel-Europa hrg. von d. k. k. Militaer-geogr. Institute” (1:750 000). Sekcye galicyjskie: Krakau—Przemyśl—Kaschau, Lemberg— Brody—Czernowitz. — „Spezialkarte der oesterr ungar. Monarchie” (1.75 000). Sekcyj galicyjskich przeszło 100. — „Hypsometrische Karte der oesterr.-ungar. Monarchie hrg. von d. k. k. Militaer-geogr. Institute”. Sekcye polskie: Krakau — Przemyśl — Kaschau, Brody— Lemberg— Czernowitz.— „Orohydrographisches Tableau der Karpaten, hrg. von d. k. k. Militaer-geogr. Institute” (1:750 000); 6 kart.— „Hydrograficzna karta Galicyi z izohyetami za r. 1891, 1892, 1893 i 1894” Czas. Tech. 1892, 93, 94, 95. — Kümmerer v. Kummersberg „ Administrativ-Karte von den Kngr. Galizien, Lodomerien etc.” Wiedeń (60 ark.). — A. Doleżal „Galicya i Lodomerya z W. ks. Krakowskiem etc.” (Wiedeń 1874).— Majerskiego: Mapy. — K. Schulz „General Post-

u. Strassenkarte von Galizien und Bukowina. Revidirte Ausgabe von K. Peucker. Artarias Generalkarten J\° 12” Wiedeń 1895 (1:864 000).— Korman „Komunikacye Galicyi i Bukowiny” (nakład Altenberga 1898). — E. Tietze und F. von Hauer „Geologische Karte von Oesterr.-Ungarn” V verb. Auflage (1:2 016 000); Wiedeń 1896.— „Carte géologique internationale de l’Europe” (1:1500000); Berlin 1895. Polskę obejmuje Sekcya 25 (D. IV).— „Atlas geologiczny Galicyi” (1:75 000). Wydawnictwo Kom. Fizyograficz. Akad. Umiejętności. Zeszyt 1 — VII (Kraków 1895). — „Mapa stref rolniczych okręgu c. k. towarzystw gospod. galic.”. — Dr. Alth „Mapa źródeł solnych i naftowych w Galicyi etc.” 1871 (dołączona do V-go t. „Sprawozd. kom. fizyogr.”).— Zuber „Rozmieszczenie obszarów naftowych w Karpatach”.— „Nafta” 1895. — T. Żebrawski „Mapa zdrojowisk lekarskich Galicyi i Bukowiny, z wykazem” (Kraków 1862). — Fr. v. Czörnig: „Ethnographische Karte der Oesterreich - ungarischen Monarchie” (1868) — 2) Literatura: „Słownik geograficzny” tom II-gi: Galicya i t. VIII-y: Polska (Warszawa 1881 i 1887). — L. Tatomir: „Geografia Galicyi” (Lwów 1876) — A. Schneider „Encyklopedya do krajoznawstwa Galicyi” (t. I i II doprowadzony do słowa Bulin); Lwów 1868—1874. — W. Pol „Dzieła” t. 10 (Lwów 1875—78). — W. Kolberg „Wisła” 2 tomy, z atlasem (Warszawa 1861). — Rehman „Zanikłe jeziora Tatr i bifurkacya rzeki Młyni cy” („Wszechświat” 1892). — C. v. Kwiatkowski „Der Pruth. Eine hydrographische Studie” w „Mittheil. d. k. k. geogr. Gesellschaft in Wien” (1874). — Limanowski B. „Galicya przedstawiona słowem i ołówkiem” (Warszawa 1892).— „Przewodnik ilustrowany po austr. kolejach państw.” zeszyty 28—32; napisał G. Smólski. — A. Su-pan „Oesterreich-Ungarn”, w dziele „Unser Wissen von der Erde” A. Kirchhoffa; II tom I część (Wiedeń—Lipsk 1889). — „Galizien” w dziele „Die oesterr.-Ungar. Monarchie in Wort und Bild” (Wiedeń 1898); 890 str., bogato ilustrowanych.—Dr Rehman „Karpaty”. Część pierwsza dzieła: „Ziemie dawnej Polski i sąsiednich krajów słowiańskich, opisane pod względem fizyczno-geograficznym” (Lwów 1895). — Von Uhlig „Die Geologie des Tatragebirges”, w „Denkschriften der k. k. Akademie der Wissenschaften in Wien” w 2 zeszytach 1897—1899. Na składzie u C. Gerolda w Wiedniu. — Siemiradzki i Dunikowski „Szkic geologiczny Królestwa Polskiego, Galicyi i krajów przyległych” (w „Pam. Fizyogr.” 1891, 11 B).—Niedźwiedzki „Przyczynek do geologii pobrzeża karpackiego” (R. Ak.

U. W. mpr. 1895, 29). — Szajnocha Wł. „Płody kopalne Galicyi”. Część I—II (Lwów 1893 — 94). — Szajnocha „Źródła mineralne Galicyi” (R. Ak. U. W. mpr. 1892, 22). — W. Eliasz „Ilustrowany przewodnik do Tatr, Pienin i Szczawnicy” wyd. V (Kraków 1896). — Kolbenheyer Karol „Die Hohe Tatra. Im Aufträge d. Ungar. Karpaten Vereins” (Cieszyn 1894; wyd. IX). —- Karliński Fr. „Stan wody na rzekach galicyjskich, oraz opad atmosferyczny 1889—1897” (Sprawozdania Kom. Fizyograf.).—Szulc K. „Ogólny zarys stref klimatycznych Galicyi” (Lwów 1898). — Romer „Geograf, rozmieszczenie opadów atmosferycznych w krajach Karpackich” (Kraków 1894),— Srokowski „Niederschlagsvertlieilung in Galizien” (Rzeszów 1897).— Grissinger „Studien zur physischen Geographie der Tatra-Gruppe mit besonderer Berücksichtigung der klimat. Verliältüisse” (Ber. ueb. d. 18 Vereinsjahr d. Geographen a. d. Univ. Wien, 1893).— Szczepanowski „Zestawienie spostrzeżeń opadów atmosferycznych w dorzeczu rzek galicyjskich w latach 1866—93” („Czas. tech.” 1895, 13). — Kolbenheyer K. „Die klimatischen Verhältnisse der Centralkarpathen u. ihrer Umgebung, herggb. v. d. Ungar. Karpathen Ver.” (1890). — Knapp „Die bisher bekannten Pflanzen Galiziens u. der Bukowina” (Wiedeń 1872). — Drude 0. „Flora v. Galizien” w „Oesterr. Bot. Zeitschrift” 1891, 41 ; 1892, 42; 1893, 43 (referaty).— „Rolnictwo, leśnictwo i hodowla bydła w Galicyi” —„R. Statyst. Galicyi” Rutowskiego (1891, 3; 1893, 4). — Strzelecki H. „O przyrodzonem rozsiedleniu drzew leśnych w Galicyi” („Sylwan” 1894). —Sagorski -Schneider „Flora der Centralkarpathen” (Lipsk 1891); 2- tomy. — Dr Zapałowicz „Roślinna szata gór Pokucko - Marmaroskich” (w „Spraw. Kom. Fizyogr.” t. 24; 1889). — Bogate mate-ryały do fizyografii krajowej znajdują się w Sprawozdaniach Komisyi Fizyogr., wyd. przez Akad. Umiejętności w Krakowie, t. I—XXXIV.— „Wiadomości statystyczne o stosunkach krajowych” wydaje kraj. biuro statyst. pod redakcyą d-ra T. Piłata. Dotychczas wyszło tomów 17.

II. Do ustroju politycznego Austryi i Galicyi: „Zbiór ustaw administracyjnych”

nansach kraju najlepiej pouczają szczegółowe coroczne preliminarze budżetu państwa (Staatsvoranschlag) i kraju, zamknięcia rachunkowe funduszu krajowego oraz sprawozdania wydziału krajowego, przedstawiane sejmowi. Wiadomości statystyczne o stosunkach krajowych czerpać można z wydawnictwa państwowego „Oesterr. Statistik” i z corocznych zestawień:

„Oesterr. stat. Handbuch”, wydawanych przez austr. centralną kommissyę statystyczną; z „Wiadomości statystycznych”, wydawanych od r. 1873 zeszytami przez krajowe biuro statystyczne w G-i, oraz z roczników „Statystyki Galicyi”, wydawanej przez toż biuro. Bliższych wiadomości dostarczają coroczne szczegółowe sprawozdania wydziału krajowego, rady szkolnej krajowej, banków, związku stowarzyszeń zarobkowych i gospodarczych, niemniej wydawnictwa poszczególnych ministeryów austryackich, szczególnie „Nachrichten” ministeryum handlu i „Mitteilun-

Dr St. Gr.

wychodzi we Lwowie pod redakcyą Jerzego Pi- j wockiego, oraz „Oesterreichisches Staatswörterbuch” pod redakcyą Mischlera i Ulbricha, wydany w Wiedniu w trzech tomach w r. 1897. O fi

Fig. 104. Herb Galicyi.

gen” min. finansów.

Galicya (hiszp. Galicia). Dawna prowincya hiszpańska, tworząca pn.-zach. narożnik półwyspu, obecnie rozdzielona na 4 prowincye: Coruna, Lugo, Orense i Pontevedra. Pomiędzy 1789 a 1833 r. dzieliła się na 7 prowincyj: Betanzos, Coruńa, Lugo, Mondonedo, Orense, St. Jago i Tuy. Granice stanowią ocean Atlantycki na pn. i zach., Asturya i Leon na wsch. i Portugalia na pd. Obszar jej wynosi około 30 000 kim. kw. (530 mil □); obecnie znajduje się w niej 1 894 000' mieszkańców; a mianowicie w prow. Coruna 614 000, Lugo 432 000, Orense 405 000 i Pontevedre 413 000. G. więc jest najgęściej zaludnioną częścią Hiszpanii, szczególniej nadmorska część G-i: w prow. Pontevedra—5 555 miesz. na milę kwadratową, w prow. Coruna — 4 290, kiedy przeciętne zaludnienie Hiszpanii wynosi zaledwo 1 925 mieszk. G. należy do krajów bogato uposażonych od natury. Posiada długą linię wybrzeży, bardzo stromych i głęboko powyrzynanych, tworzących zatoki, przypominające fiordy Norwegii. Zatoki te, zwane Rias, stanowią osobny typ, wprowadzony do nauki przez Richthofena, wrzynają się one na 10—20 najwyżej 50 kim., nie rozgałęziają się i posiadają kształt klinowaty. U wejścia rzadko mają więcej niż 100 m. głębokości—zwykle 40—60 m. Najlepsze przykłady przedstawiają Rias: Vigo,

Corimi i Ferolu (ob. Ria). Począwszy od granicznej rzeki Minio (Minho), napotykamy Vigo, dalej Ria Pontevedry, do której wpada Lerez; wielka Ria Arosa, do której wpada Ulla, dalej leży przylądek Finisterre. Od przylądka Torinana do Or-tegal wybrzeże kieruje się ku pn.-wsch. i tu mają wspólne uścia Ria Coruna, Betanzos i Fe-rol. U wielu wybrzeży znajdują się bogate ławy ostryg. W ostatnich czasach u wybrzeży G-i rozwinął się na wielką skalę połów sardynek, zajmujący 3 000 statków i 20 000 ludzi.— Góry wypełniające G-ę, z wyjątkiem nielicznych pomniejszych pasm (Cordales), rozrzucone są bezładnie. Składają je skały pierwotne, najczęściej zaokrąglone, ułożone w niewielkie wyżyny, rozmaitej wielkości. Śród nich wznoszą się niewielkie pagórki, około 100 m. wyniesione ponad ogólny poziom. Położony w Asturyi grzbiet Ranadoiro można uważać jako wschodnią naturalną granicę G-i. Na zach., również w kierunku południowym, równolegle do poprzedniego ciągną się Sierra de Meira, stanowiące część wschodniego zbocza doliny Minio. Na zachodzie tej doliny górskie grupy ciągną się ku przylądkowi Estaca de Vares i Ortegal CNorte-Gal). Dalej na zachód idą już pasma równoleżnikowe, kończące się, wspomnianemi wyżej, przylądkami Torinana i Finisterre. Na granicy Leonu w paśmie Sierra de Picos wznosi się Pico Cuina 1 956 m. wysoki. Główną rzeką w G-i, w pobliżu uść pograniczną, jest Minio, wytryskający na zachodzie stoku S-ra de Meira; lewy jego dopływ, Sil, stanowi granicę pomiędzy prow. Lugo i Orense. Z rzek pobrzeżnych, Ulla, wpadająca do Ria de Arosa. — Klimat G-i odznacza się umiarkowaniem i wilgotnością, pod względem której przewyższa nawet zachodnie wybrzeża Szkocyi i Norwegii. W St. Jago de Compostella opady roczne dochodzą 1 755 mm. w przeciągu 177 dni dżdżystych; parowanie dosięga 912 mm. Stąd G. jest krajem łąk, żywiących liczne stada znakomitego bydła. Posiada też wielką ilość wód o znacznym spadku, które wybornie nadałyby się do celów przemysłowych. Susza jest tu nadzwyczajnym wypadkiem i nawet wysokie „Paramos” są zamieszkane. Całą G-ę, a szczególniej doliny, pokrywają przepyszne łąki, z drugiej jednak strony nadmiar wilgoci ogranicza uprawę do kartofli, lnu i kukurydzy. Wino dojrzewa tylko w uprzywilejowanych miejscach, toż samo stosuje się i do pomarańcz. Gruszki i jabłka w odmianach kwaśnych; ale orzech włoski, kasztany i dęby udają się doskonale. Niedawno wprowadzony Eucalyptus w okolicy Santa Marta de Ortigueiras z nasion w ciągu 9 lat dosięga 30 m. wysokości, 1.5—2 m. obwodu. Wspaniałe lasy G-i są jednak trzebione coraz bardziej, co może sprowadzić spłókanie ziemi roślinnej i spowodować smutne następstwa. Ten ubytek ziemi odbija się w części na wzmożeniu emi-gracyi.—Piękna, szeroka dolina Minio i małe rów-

W. Wr.

A. A. K.

ninki nad brzegami Rias są bardzo gęsto zaludnione, ale wsie górskie wysyłają znaczną ilość emigrantów do Brazylii, Argentyny, jak również do miast Hiszpanii i Portugalii. Mieszkańcy, Gallegos, odznaczają się prostotą, czerstwem zdrowiem, wytrwałością w pracy, oszczędnością, graniczącą ze skąpstwem, i pomimo iż są przedmiotem żartów, zarówno w Madrycie i Lizbonie, jak i w Brazylii, stanowią najpracowitszą, najuczciwszą i najszanowniejszą część mieszkańców półwyspu. — G. posiada dogodne drogi kommunikacyjne. Stacya węzłowa w Monforte połączona jest z Coruną na zachód, a przez Zamorę z Madrytem, z drugiej zaś strony przez Oporto z kolejami portugalskiemu St. Jago ma połączenie z portem Vigo. Pomimo tego G. jest mało dostępną od strony reszty półwyspu z powodu wysokich gór, w których przełęcze są bardzo wysokie i trudno dostępne, tak, iż wraz z Asturyą, a nawet bardziej, niż ta ostatnia, stanowi krainę odosobnioną i bardzo różną od sąsiednich, Leonu i Kastylii, tak pod względem klimatu i widoków, jak i pod względem charakteru mieszkańców. Mało też wpływu wywarły na G-ę, tak zewnętrzne, jak i wewnętrzne wojny, a również i bieg „spraw hiszpańskich”. Z drugiej strony te warunki wywołały pewne zacofanie i zastój w rozwoju mieszkańców.— G. podczas Wieków Średnich społecznie i administracyjnie wyodrębniała się od Hiszpanii. Rasa celtycka pozostała stosunkowo czysta, ani Maurowie, ani Żydzi nie zmieszali się z Gallgami, a Cyganie (Gitanos) znajdują się w nielicznych miejscach.—Zdała od gwaru wojennego, Gallegos stali się ludem spokojnym. Madoz mówi, iż mało mają skłonności do tego wyrafinowania społecznego, które zowiemy cywili-z a c y ą. W górach zachowali obyczaje proste i czyste, wolne od zbytku; jest to lud spokojny i gościnny. Fizycznie odznaczają się budową silną i wysokim wzrostem, są trzeźwi i wytrzymali, pobożni i posłuszni władzy; mało towarzyscy i skłonni do spleenu, znani z uczciwości i odwagi, są to najlepsi żołnierze hiszpańscy. Z drugiej strony są skąpi, zazdrośni, kłótliwi i mściwi. Mieszkańcy wybrzeży odznaczają się duchem przedsiębiorczym, lubią ruch, handel i podróże.—Narzecze ich różni się od ka-stylskiego, a należąc do rzędu romańskich, jest więcej zbliżone do portugalskiego i wogóle lud ten zbliża się do północnych Portugalczyków. Camoens pochodził z rodziny galicyjskiej.

Galicyn, ob. G o 1 i c y n.

Galicyzm (z łaciń., od wyr. Gallia, starożytnej nazwy Francji), termin gramatyczny, oznacza: 1) wyrażenie osobliwe w języku francuskim, zbaczające od ogólnych prawideł składni francuskiej, które jednak wskutek częstego użycia zyskało prawo obywatelstwa w tym języku i stało się wyłączną jego własnością; np. wyrażenia: ce n’est que...; il y a (jest, są); est-ce qu’il y a eu beaucoup... (czy było wiele...); ne pas laisser de... (nie przestawać); chacun a son opinion (zam. sa opinion); nous venons d’arriver (tylko co przyszliśmy); nous allons partir (zaraz pojedzie-my) i t. p. Są to G-y przeważnie składniowe, czyli dotyczące budowy zdania (gallicismes de construction, gall, de syntaxe). Inne wkraczają w dziedzinę postaci mowy (gallic, de figure) i polegają na użyciu pewnego obrazu zmysłowego celem jaśniejszego wypowiedzenia myśli; jak np. rompre en visière (wystąpić otwarcie przeciw komu, powiedzieć komu co przykrego w oczy); avoir le coeur sur la main (być otwartym) i t. p. Istota innych znowu G-ów polega na zmianie znaczenia pewnego wyrazu, stosownie do miejsca, jakie wyraz ten względem drugiego zajmuje. Tu należą np. przymiotniki o pewnym znaczeniu, gdy są położone przed rzeczownikiem, a zmieniające to znaczenie, gdy są użyte po rzeczowniku; np. un brave homme (uczciwy człowiek) i un homme brave (człow. waleczny); un honnête homme (poczciwy czł.) i un homme honnête (czł, grzeczny) i t. p. G-y wogólności, jako wyrażenia niezwykłe swą formą, nadają stylowi pewną oryginalną żywość i obrazowość, a przez to pożądaną moc wysłowieniu, i tym też właściwościom zawdzięczają swoje rozpowszechnienie się w języku francuskim. — 2) G-em w innym języku nazywa się wyrażenie wyłącznie francuskie, przeniesione w dosłownym przekładzie do obcego języka, pomimo że jest ono z zasadami składni tegoż języka i z jego naturą niezgodne. Takie niewolnicze naśladowanie wyrażeń i zwrotów francuskich w innym języku, jak i wszelkie zanieczyszczanie stylu barbaryzmami, jest wykroczeniem przeciwko czystości języka. G-ami np. w polskim są wyrażenia: moje okna d aj ą na ogród (mes fenêtres donnent sur le jardin); ona jest bardzo dobrze; nie mogę jak tylko przyznać; Jerozolima będąc zdobytą, Tytus nie oszczędzał niczego (Jérusalem ayant été prise, Titus n’épargna rien) i t. p. Wadliwe te wyrażenia i zwroty, przeszczepiane wprost z francuskiego do polszczyzny, spotyka się dość często u pisarzów polskich wieku XVIII i pierwszej połowy w. XIX-go. Ign. Krasicki, St. Trębecki,

H. Rzewuski i inni w pismach swoich używali G-ów bądź świadomie, bądź bezwiednie, wskutek silnego wpływu francuszczyzny, której i u nas w wieku XVIII-ym oświeceńsze warstwy hołdowały.—Z innych języków łacina późniejsza i jęz. niemiecki szczególnie obfitują w G-y; o czym patrz dzieła: Brandstäter a „Die Gallizismen der deutschen Sprache” (Lipsk 1874) i Lévy’ego „Germanismen, Gallizismen und Sprichwörter” (Paryż 1889).

Galicz, miasto powiatowo w gubernii Ko-stromskiej, na południowo-wschodnim niższym brzegu jeziora Galickiepo, odległe o 12 wiorst od Kostromy; w r. 1892 liczyło mieszkańców około 5 000, zajmujących się ogrodnictwem, głównie zaś uprawą ogórków, lecz hodują tak-

A. Pol.

że kapustę, kartofle, czosnek i cebulę; jezioro im dostarcza wybornego materyału do użyźnienia ziemi w przegniłej trawie i t. p Niegdyś wyrabiano tu zamsz doskonały, lepszy od moskiewskiego, lecz obecnie przemysł ten upadł, pozostał w mieście jeden tylko zakład, oceniony przez ziemstwo na 270 r. Z innych fabryk znajdują się w G-u: gorzelnia, młyn parowy, dwie cegielnie, garbarnia, cztery kuźnie i jeden wiatrak; kramów jest tu 107. Do przystani na jeziorze w r. 1889 przywieziono 84 tysiące pudów rozmaitych towarów, i wywieziono 6 tysięcy pudów. W r. 1889 miasto dało 22 636 rub. dochodu; z tej summy obrócono na oświatę 3 519, na utrzymanie samorządu miejskiego 4156, a w ogólności rbl. 21495.—Miasto ma jeden szpital, utrzymywany przez ziemstwo, 15 cerkwi i dom dobroczynności; gruntu posiada 938 desiatyn. — Dzieje. O czasie założenia G-a pewnych wiadomości nie posiadamy; pierwsza o nim wzmiauka ukazuje się w kronikach pod r. 1238, kiedy Tatarzy po zdobyciu Włodzimierza, splądrowali miasta „aż do Galicza Merskie-go (Merjańskiego)”. Przy końcu drugiej ćwierci wieku XIII, G. stał się dzielnicą samodzielną, a pierwszym jego księciem był Konstantyn Jarosławowicz. Zapewne do dzielnicy Galickiej, oprócz miasta z jego okręgiem, należał jeszcze Dmitrów ze swojemi wioskami. Po Konstantynie nastąpił w G-u syn jego, Dawid, po Dawidzie— brat jego, Wasyl, po nim Fieodor Dawi-dowicz (f 1335). W Testamencie Dymitra Dońskiego G. przekazany synowi jego, Jerzemu. Według kroniki Nikona, ostatni książę galicki, Dymitr Iwanowicz, był wypędzony z G-a i wtedy dzielnicę tę przyłączono do Księstwa Moskiewskiego. Pozostając nadal pod zwierzchnictwem państwa Moskiewskiego, dzielnica Galicka miała oprócz G-a miasta: Zwienigród, Ruzę, Su-chodół, Wyszogród i inne. Po Jerzym G. dostał się Dymitrowi Pięknemu (Krasnyj), po nim— Dymitrowi Szemiace. W r. 1450 po bitwie pod G-em wielki książę, Wasyl II, wyznaczył tu swego namiestnika i odtąd G. nie stanowi odrębnej dzielnicy. W początkach w. XV-go nawiedzała G. trzykrotnie zaraza morowa, szczególniej srożyła się 1320 r. W 1427 oparł się 4-tygodniowemu oblężeniu Tatarów kazańskich. W wieku XVI-ym miasto to jest centrum ożywionego handlu w okręgu Kostromskim, przez niego szły do Europy i Azyi futra, przeważnie popielice i gronostaje, w głąb Rossyi zaś — zboże i owoce. W 1708 r. G. wcielony był do gub. Archangiełogorodzkiej, w 1719 został miastem powiatowem tejże gubernii, a w 1778 miastem powiatowem namiestnictwa Kostrom-skiego, które przekształcono następnie na gub. Kostromską.—Z osobliwości miasta zasługują na uwagę szczątki starożytnej twierdzy. „Ctoaóii-ipe”, znajdujące się na jednej z gór poblizkich; opowiadają, że tutaj mieścił się pałac książęcy

i piękne ogrody, tutaj, według podania, były zakopane skarby Dymitra Szemiaki. Zachował się jeszcze starożytny wał, spuszczający się ze stromej góry ku jezioru Galickiemu. Odnajdujemy nawet w G-u pewne ślady z czasów pogańskich, mianowicie na górze Pokłonnej są szczątki posągu bożka Skupały; dziś nawet odbywają się w tem miejscu 24 czerwca zabawy ludowe. W G-u przebywali, jako wygnańcy: Andrzej Szujski i Wasyl Iwanowicz Szujski, zesłany w r. 1605 przez Dymitra Samozwańca,

Galicz, jezioro (Galiczskoj e o zier o) w gub. Kostromskiej, pod miastem Galiczem, zajmuje około 50 wiorst kw., brzegi ma nizkie, dno iłowate; przestrzeń 679 w. kw. Po rzece We-ksie wpadającej do jeziora chodzą małe statki. Głębokość miejscami 1.5 s., szerokość 7 w., długość 17 w. Połów ryb dość obfity, zajmuje się nim do 200 rodzin mieszczan galickicli. Ukaz cesarski zezwalał na zajmowanie się tym przemysłem wyłącznie ludności miejscowej, obecnie jednak jezioro wydzierżawia się za 600 rb. rocznie. Rocznie poławiają tu ryb za 37 tysięcy rubli; drobnej ryby 14 tysięcy pudów.

Galicz Jan, ksiądz z Wilna, napisał dzieło teoretyczne, p. t. „Szkoła na organy, z dodaniem nut na powszechniejsze śpiewy kościelne” (Wilno 1858—60) oraz mszę i kilka innych kom-pozycyj kościelnych,

Gaiien Józef, dominikan (* 1699 — f w r. 1792). Był profesorem filozofii i teologii w u-niwersytecie Awiniońskim. Z pozostałego po nim dziełka: „L’art de naviguer dans les airs, précédé d’un mémoire sur la nature et la formation de la grêle” (Avignon 1755), widzimy, że jeszcze przed wynalazkiem braci Montgolfier (balon) — uznawał G. możliwość wznoszenia się w powietrze, za pomocą przyrządu lżejszego od powietrza atmosferycznego.

Galigai, ob. Conconi.

Galignani, nazwisko rodziny włoskiej, której członkowie znani są jako nakładzcy i wydawcy wydawanej w swoim czasie w Paryżu gazety angielskiej „Galignani’s Messenger.” Jan G.(1757— 1821) wyemigrował ze swojego miejsca rodzinnego (Brescia) naprzód do Paryża, potem udał się do Londynu i znowu powrócił do Paryża, gdzie wykładał język angielski i włoski. Od r. 1801, wydawał miesięcznik „Repertory of English Literature”, a od r. 1814 gazetę „Galignani’s Messenger”, która została wkrótce bardzo rozpowszechnioną pomiędzy mieszkającymi za granicą, jako też podróżującymi Anglikami. Po śmierci ojca, wydawnictwo przeszło na jego dwóch synów, Jana Antoniego (* 13 paźdź. r. 1796) i Wilhelma (* 10 marca 1798—f 1882). Nowi ci wydawcy powiększyli objętość gazety. Przedsiębiorstwo rozwijało się pomyślnie i dla tego założyli w Corbeil pod Paryżem dla biednych Anglików za granicą t. z. szpital Galignanich („Galignani’s Hospital”). Po śmierci Jana Antoniego

ök.

G. (31 gr. 1871) przedsiębiorstwo prowadził młodszy brat Wilhelm, cofnął się jednak wkrótce do życia prywatnego, odstępując cały interes i gazetę swoim współpracownikom, t. j. firmie „Henri Baudry et Jeancourt Frères”.

Galilea (liebr. Galii, gr. i] TaXtXata), oznacza całą północną część Palestyny transjordań-skiej. Granicami jej były: na południu Samarya od doliny Jezreel, na wschodzie jezioro Gene-zareckie czyli Tyberyadzkie (zwane także „morzem Galilejskiem), na północy dolina rzeki Leontes aż do Tyru, a na zachodzie oddzielało ją wybrzeże Fenickie od morza Śródziemnego. G. dzieli się na górną czyli północną i dolną czyli południową. G. górna obejmuje dawne ziemie pokolenia Aser (na zachodzie); Naftali (na wschodzie); jest nieforemnie wykształtowa-nym krajem górzystym. Góry, pagórki i doliny, porozrzucane po całym kraju, nadają mu wprawdzie wygląd malowniczy, ale utrudniają kommunikacyę i czynią go niedostępnym. Zupełnie inaczej przedstawia się G. dolna, obejmująca dawne ziemie pokolenia Zebulon (na zachodzie); Isachar (na wschodzie). Tędy przechodził już za czasów rzymskich gościniec, prowadzący od Akko w kierunku wschodnim aż do Jordanu, do miasta Tyberyady, i zwany w Wiekach Średnich via maris (droga morska). Tu napotyka się regularne łańcuchy gór, jak np. Tabor, i kształtnie uformowane, urodzajne doliny, jak np. dolina Zebulon czyli el-Battof (u Józefa Flawiusza „wielka dolina Asochis”). Z miast i wybitniejszych miejscowości wymienia Stary Testament: Hazor (I Reg. 9.15; prawdopodobnie w bliskości dzisiejszego Dżebel el-Hadire), Ke-des (Jos. 20.7 i t. d. i dzisiejsze Kades, niedaleko jeziora Bahr el-Hule), Abel Bet Maacha, na północy od Kades (II Sam. 20.14; dzisiejsze Abil el-Kamh); na wschód od niego leżało Dan, najbardziej północne miasto izraelskie (skąd powtarzające się często w Biblii wyrażenie: „cały Izrael od Dan do Beersoby”, t. j. od jednego końca Palestyny do drugiego) i t. d. Z czasów przed zburzeniem drugiej świątyni i po niem zasługują na wyszczególnienie w G-i dolnej: Nazaret, miejsce urodzenia Jezusa; na samym południu zachodniego wybrzeża jeziora Genezarec-skiego leżała forteca Batira; o 6 km. dalej ku północy wytryskują znane źródła mineralne, oddalone o y₂ godziny od Tyberyady. Miasto tu zbudował Herod Antipas i uczynił je swoją re-zydencyą; o małą godzinę dalej ku północy leży wieś el-Medżdel, uważana powszechnie jako miejsce rodzinne Maryi Magdaleny; niedaleko od niej Kapernaum, o którem jest często mowa w N. Test. O jakie l'/.₂ godziny ku północy od Nazaretu leży Sefurye, prawdopodobnie dawniejsza Sepphoris, która przez długi czas była stolicą G-i. W G-i górnej znane są Safed, miasto otoczone czcią przez Żydów, dalej Gusz Ha-lab (arab. al-Dzisz), skąd pochodził znany wódz zelotów Jochanan z Giskali, Kefr Birim, gdzie znaleziono ruiny bardzo starej synagogi i t. d. G. należy oddawna do najbardziej urodzajnych prowincyj Palestyny i Józef Flawiusz nazywa ją jednym wielkim ogrodem. Rola, zwłaszcza na zachodniem wybrzeżu jeziora Genezareekiego, jest bardzo żyzna, w górach rosną gęste lasy, bogate w dęby, sosny i t. d., a tu i owdzie napotyka się bujne łąki, co jest rzadkością w Palestynie. G., jako kraj nadgraniczny, zawierała od dawna ludność mieszaną, a zwłaszcza od czasu, gdy król assyryjski Sargon zdobył w r. 721 prz. Chr. państwo Izraelskie i jego ludność do dalekich krajów przesiedlił. Dopiero za czasów Makabeuszów G. staje się znowu krajem izraelskim. W wieku pierwszym prz. Chr. atoli napotykamy w G-i wielu Fenicyan, Arabów, Syryjczyków i Greków. W owym też czasie G. była bardzo gęsto zaludnioną, tak, że w wojnie z Wespazyanem Józef Flawiusz mógł tam zebrać przeszło 10 000 żołnierzy. Mieszkańcy byli pracowici i pilni, zajmowali się przeważnie rolnictwem, ale także i handlem, i odznaczali się, według świadectwa tegoż Flawiusza, męstwem i odwagą. To też G., szczególnie za czasów rzymskich, była ciągłą widownią buntów i zamieszek. Stamtąd rekrutowała się przeważnie partya zelotów, którzy sami się mianowali Galilejczykami. G., jako kraj zamknięty i od Judei prawie odcięty, zachowała wiele praw i obyczajów sobie tylko właściwych, a jej mieszkańcy mówili odrębnym dyalektem, który odrazu zdradzał pochodzenie mówiącego (tak np. nie umieli wymawiać ostrych dźwięków gardłowych i byli przeto wyśmiewani przez Judejczyków). Wiedza religijna była w G-i słabo rozwinięta i zo stała tam zaniesioną z Judei dopiero po upadku drugiego państwa. Pod względem historycznym G. za czasów biblijnych prawie nie odgrywa żadnej roli. Kilka razy wspomina Pismo św. tylko o bitwach, stoczonych na jej górach pomiędzy Izraelem a jego sąsiadami w epoce sędziów (ob. np. Jud. 4). G. występuje na szerszą widownię historyczną dopiero za czasów powstania chrystyanizmu, tu bowiem stoi jego jakoby kolebka i stąd rekrutują się pierwsi chrześcia-nie. Podczas ostatniej wojny z Rzymem G. do-kazała cudów waleczności, ale ponieważ jej obrona była poruczona znanemu historykowi Józefowi Flawiuszowi, który skrycie sprzyjał Rzymowi, przeto w krótkim czasie wszystkie fortece zostały zdobyte lub wydane w ręce nieprzyjacielskie. Po zburzeniu świątyni G. staje się na długi czas centrum judaizmu i siedliskiem nauki religijnej. Synedryon (ob.) przebywa albowiem w Sepphoris, a potem w Tyberyadzie. W ostatniem tem mieście powstaje w r. 189 pod redakcyą ówczesnego patryarchy, R. Jehudy I, pierwszy kodeks religijny pobiblijny, zwany Miszna (ob.).— Dziś G. stanowi większą część paszaliku (gubernii) Akka, jednego z 3-ch pa-

Dr S. P.

A. Pol.

szalików, na jakie Palestyna jest obecnie rozdzieloną. Szczegóły o G-i można znaleźć w każdym obszernym podręczniku geografii i historyi Palestyny. Z nowszych monografij wymieniamy: Zimmermann „Geographische Analyse einer Karte von Galiläa nach den Forschungen von E. A. Schulz” ('Berlin 1861); Guérin „Description de la Palestine t. Ill, Galilée” (Paryż 1880); Merrill „Galilee in the time of Christ” (Boston 1881); Conder and Kitchener „The Survey of Western Palestine Vol. I Galilee” (Londyn 1881); Kam ink a „Studien zur Geschichte Galiläas” (Berlin 1889).

Galilei (Galileusz) Wincenty (* ok. 1533 we Florencyi—f tamże około 1600 r.), lutnista, kompozytor i teoretyk muzyczny, ojciec słynnego matematyka i mechanika. Wydał dwie księgi madrygałów na 4 i 5 głosów (1574 i 1587), „Intavolatura di lauto” (1563), oraz parę pieśni Ugolina (z „Boskiej komedyi” Dantego) i la-mentacyi Jeremiasza. Z dzieł teoretycznych: „Dialogo della musica antica e della moderna” (1581 r., którą w wydaniu 2-em, 1602, uzupełnił polemiką swoją z kompozytorem Zarlino); „11 Fronimo, dialogo sopra Parte del bene intavolare etc. ”(1553). G. należał do grona tych kompozytorów włoskich z XVI w., którzy zwalczali piórem nadużycia kontrapunkcistów ówczesnych, a rozpowszechniali opery pisane w stylu deklamacyjno-recytatywowym; wsławił się też odnalezieniem w Rzymie trzech hymnów staro-greckich: do Muzy, do Heliosa, i do Nemesis, z nutami, których autorstwo przypisują Mesornedesowi.

Galileusz (Galilei), Galileo, genialny fizyk i astronom, twórca dynamiki i inicyator metody doświadczalnej badania przyrody (* 8 lutego 1564 w Pizie—f 6 stycznia 1622 w Arcetri), był synem Wincentego G-a (f 1591), zubożałego szlachcica, lutnisty i kompozytora muzycznego, który z zamiłowaniem zajmował się teoryą matematyczną muzyki i w przedmiocie tym ogłosił Dyalogi o muzyce dawnej i nowej (1581). Przeznaczywszy syna do zawodu handlowego, oddał go do szkółki we Florencyi, dokąd się w owym czasie sam przeniósł, a następnie do szkoły klasztornej w Vallambrosa, gdzie wkrótce Go okazał zdolności tak wybitne, że ojciec zmienił pierwotny swój zamiar i wysłał go 1581 r. na medycynę do Pizy, gdzie G. słuchał najpierw wykładów filozoficznych. Profesorowie wszyscy byli wyznawcami Arystotelesa, ale G. rychło poznał niedostateczność jego fizyki i błędność jego metody, a gdy jawnie przeciw uświęconym twierdzeniom występować zaczął, ściągnął na siebie niechęć profesorów. Na ten okres przypada pierwsze wielkie odkrycie G-a, a mianowicie równoczesność czyli izochronizm wahań, co dostrzegł, obserwując kołysanie się rozbujanego świecznika, zawieszonego na długim sznurze, w katedrze pizańskiej 1583. W tym też czasie dopiero zajął się matematyką, zachęcony do niej

przypadkowo wysłuchanym wykładem księdza Ostillio Ricci, a ulegając wreszcie skłonności swej, zmienił kierunek nauki i oddał się stu-dyom matematycznym; z powodu wszakże przykrego majątkowego położenia ojca, musiał opuścić uniwersytet po czteroletnim w nim pobycie, nie uzyskawszy stopnia doktora. Niepowodzenie to nie odstręczyło G-a od matematyki; wróciwszy do Florencyi, zajął się studyowaniem Archimedesa, co dało mu podnietę do badań nad środkiem ciężkości różnych brył, o czem napisał „Theoremata circa centrum gravitatis solido-rum”, chociaż rozprawa ta ogłoszoną została dopiero w r. 1638, G. bowiem nie śpieszył się z drukowaniem swych dzieł. W r. 1586 zbudował wagę hydrostatyczną do oznaczania ciężarów właściwych i opisał ją w rozprawie „La Bilancetta”, ogłoszonej dopiero w r. 1655. W r. 1589, za poparciem margrabiego Guido Ubal-diego del Monte (ob.), uzyskał w uniwersytecie pizańskim opróżnioną wtedy katedrę matematyki ze skromną płacą 60 skudów rocznie. W pierwszych już swych wykładach wystąpił jawnie przeciw Arystotelesowi i przeciw nauce jego o spadku ciał; zwłaszcza doświadczenia, jakie w tej rzeczy przeprowadził, posługując się pochyłą wieżą pizańską, przekonały go, wbrew nauce dawnej, że ciała lżejsze i cięższe w jednakim czasie dostawały się na ziemię. Nowe te nauki ściągnęły na G-a zawiść i niechęć kolegów, którzy nazywali go kłótnikiem, a położenie jego pogorszyło się jeszcze, gdy wydał sąd nieprzychylny o pewnej machinie, zbudowanej przez Jana Medyceusza, syna wiel kiego księcia toskańskiego, Kosmasa I. Po trzyletnich więc wykładach i walkach usunął się z Pizy i przyjął 1592 katedrę matematyki w Padwie, ofiarowaną mu przez senat wenecki, znowu za poparciem margrabiego del Monte. W uniwersytecie padewskim, kwitnącym pod władzą możnej i bogatej rzeczy pospolitej, działalność G-a znalazła grunt przyjazny i zasłynęła daleko; zewsząd zbiegali się słuchacze, których liczba niekiedy do 4 000 dochodzić miała. Byli między niemi i dwaj gorliwi przyjaciele G-a, których nazwiska w dziełach swoich uwiecznił: Sagredo z Wenecyi i Salviati z Florencyi. Wykłady publiczne, które obejmowały geome-tryę, astronomię, mechanikę, fizykę, prowadził G. po łacinie, w zebraniach wszakże szczuplejszych, bardziej prywatnych, używał mowy toskańskiej. Kontrakt pierwotny, zawarty początkowo na lat sześć, upłynął w r. 1599, senat wszakże wenecki zatrzymał go nadal, podnosząc stopniowo płacę jego roczną z 72-ch do 400-u cekinów. Jakkolwiek praca nauczycielska sporo mu czasu zajmowała, nie przerwał wszakże badań w Pizie rozpoczętych, a na czas pobytu w Padwie przypadają najświetniejsze i najdonioślejsze jego odkrycia; z jego dostrzeżeń i doświadczeń, z jego rozważań i rachunków, rodzi-

bocoot'°

ła się tam dynamika, nowy dział wiedzy, na którym, jakby na gruncie utrwalonym, wesprzeć się miał cały dalszy rozwój fizyki. Zasady przez siebie odkryte i rozwinięte opisał G. dopiero w głównem swem dziele, wydauem 1638, ale głosił je daleko wcześniej w swych wykładach, były one znane jego uczniom i za ich pośrednictwem wieść się o nich rozchodziła po świecie, zanim je książka rozniosła. Napisał wprawdzie i wtedy, około r. 1604, traktat „Ser-mones de motu gravium”, zawierający już główne podstawy dynamiki, ale ten wydany został zaledwie w zbiorze dzieł G-a 1854, a nawet znalazło się wcześniejsze w tym przedmiocie pismo G-a, zatytułowane krótko „De motu”. Przechował się także z tych czasów wykład statyki, w którym prawa równowagi machin prostych wyprowadzone są z zasady prędkości przygotowanych (wirtualnych); zasadę tę stosował i G. później do wielu zadań. Zajmował się też i innemi działami fizyki, a w okresie 1593 — 1597 zbudował termometr powietrzny, który był wprawdzie tylko termoskopem bardzo prostej konstrukeyi, ale ma ważne znaczenie historyczne, jako pierwszy przyrząd do mierzenia temperatury. Nie pomijał wreszcie i zadań praktycznych, a do tej kategoryi należy cyrkiel proporcyonalny do kreślenia figur podobnych, który wynalazł w r. 1597 i w oddzielnej rozprawie opisał. — Nowa nauka G-a o ruchu sta-> wiała go w coraz wybitniejszej sprzeczności z wielbicielami Arystotelesa, a że sporów bynajmniej nie unikał, skorzystał więc ze sposobności zadania im nowego ciosu, jaki mu nastręczyło ukazanie się w gwiazdozbiorze Wężownika 1604 r. nowej gwiazdy, która po roku znowu znikła; w trzech wykładach, które także drukiem ogłoszone zostały, wykazał G., że nowa ta gwiazda świadczy przeciw nauce Arystotelesa o niezmienności nieba w obszarze gwiazd stałych. Rzecz ta zwróciła G-a do astronomii, a nową do tego podnietę dał mu wynalazek lunety w Hollandyi. Według zasłyszanych pogłosek samodzielnie lunetę taką zbudował (1609) i użył jej bezzwłocznie do badania ciał niebieskich. Ukazały mu się wtedy rzeczy nowe zupełnie, zdumiewające spółczesnych. Na księżycu dostrzegł góry i doliny, droga mleczna ukazała mu się jako skupienie nieprzeliczonej ilości gwiazd, w konstel lacyi Oryona odkrył 500, w Plejadach 29 nowych gwiazd. W r. 1610 odkrył cztery księżyce Jowisza, które nazwał gwiazdami medy-cejskiemi i opisał w rozprawie „Sidereus nuntius” (1610, 1611); dawały one silne poparcie nauce Kopernika, okazując widocznie, że w układzie słonecznym istnieć mogą ruchy, których środkiem nie jest bynajmniej ziemia.—Od badań tych odrywały wszakże G-a zajęcia nauczycielskie: chętnie więc porzucił stanowisko profesora w Padwie, gdy ofiarowano mu tytuł astronoma i filozofa wielkiego księcia toskań-

Kncvkl. Powsz. Ihisfrr. Ze>sz. 186. T. XXIV

skiego, z płacą tysiąca skudów, bez obowiązku jakichkolwiek wykładów, i w r. 1610 przeniósł się do Florencyi, nie przewidując, jak zgubną miała być dla niego ta zmiana. W nowej swej siedzibie w tymże samym jeszcze, 1610, roku dostrzegł trójdzielną (tergeminum) postać Saturna, o ozem wiadomość przesłał, Keplerowi w zręcznie ułożonym anagramie (ob. Anagram). W tym samym czasie odkrył odmiany Wenery i Merkurego, a prawdopodobnie i plamy na słońcu, choć je nieco wcześniej dostrzegł Fabrycyusz, a jezuita Scheiner do ich odkrycia pierwszeństwo sobie również rościł. Na podstawie tych odkryć wykazał w r. 1611, że planety nie świecą blaskiem własnym i krążą dokoła słońca, a z obserwacyi plam słonecznych wniósł, że słońce posiada obrót wirowy dokoła osi. Tak doniosłe odkrycia wzmogły niechęć perypatety-ków przeciw G-owi; za pobytu jednak swojego

Fig. 10ó. Galileusz.

w Rzymie zdołał uczonych jezuitów z Collegium Romanum na swą stronę nakłonić. W czasie tego pobytu w Rzymie oznaczył dokładnie czas obiegu księżyców Jowisza i wniósł, że zaćmienia ich dać mogą sposób oznaczania długości geograficznej na morzu, dlatego też następnie zajmował się gorliwie ich obliczaniem. Po powrocie do Florencyi napisał traktat o ciałach pływających (1612), w którym poraź pierwszy dokładnie rozwinął zasady hydrostatyki, a zarzuty, które tu zwrócił przeciw Arystotelesowi, ściągnęły na niego gwałtowne napaści przeciwników, które stały się gwałtowniejszemi jeszcze, gdy G. ogłosił listy o plamach na słońcu, w których jawnie i bez zastrzeżeń bronił nauki Kopernika. Gdy zaś przeciwnicy jego naukę tę za przeciwną Biblii uznali, odpowiedział w liście do ucznia swego i przyjaciela, księdza Castell ego (ob.), że badań przyrody nie można

73

tamować tekstem Biblii, teologowie - to raczej winni starać się o pogodzenie wyrażeń biblijnych z faktami, przez wiedzę należycie usta-lonemi. Nieostrożnym tym zwrotem pogorszył G. swą sprawę, dał bowiem przeciwnikom swoim sposobność przeniesienia sporu na pole biblijne. Odpis tego listu dostał się w ręce dominikanów, a na tej podstawie ksiądz Loriui zaskarżył G-a przed inkwizycyą w Rzymie. Zawiadomiony o tern, udał się G. natychmiast do Rzymu, gdzie zdołał odeprzeć zarzuty przeciw własnej swojej osobie zwrócone, ale potępienia nauki Kopernika odwrócić nie zdołał. Nauka o ruchu ziemi uznaną została za niedorzeczną ze stanowiska filozoficznego i za heretycką po części, a dekretem z d. 5 marca 1616 dzieło Kopernika zostało zakazane, dopóki nie będzie poprawione. Dnia 25 lutego otrzymał kardynał Bellarmini, protektor G-a, zlecenie od papieża, Pawła V, napomnienia go, by zrzekł się nauki Kopernika, a w dokumencie wydanym 26 maja przez kardynała Bellarminiego G-owi na jego żądanie, wymieniono, że G. ani się nauki swojej nie wyprzysiągł, ani też nie nałożono mu żadnych ćwiczeń pokutnych; zakommunikowa-no mu tylko uchwałę świętej kongregacyi i zakaz nauki Kopernika. W początkach czerwca wrócił G. do Florencyi i przebywał lat kilka spokojnie w Villa Bellosguardo; ale powód do nowych sporów dało ukazanie się w r. 1618 trzech komet, o których jezuita Grassi wydał pismo, na co odpowiedział najpierw uczeń G-a, Guiducci, a następnie, gdy wskutek tego Grassi zwrócił się przeciw G-owi, ten ogłosił sam w r. 1623 rozprawę „II Saggiatore”, zadedykowaną papieżowi, która zyskała powszechne uznanie. Gdy nadto w czasie tym tron pa-piezki zajął pod imieniem Urbana VIII kardynał Barberini, który wyraźnie sprzyjał G-owi, postanowił on ogłosić dokładne i dostępne przedstawienie nauki Kopernika, jakkolwiek podczas pobytu swego w Rzymie 1624 r. przeprowadzić nie zdołał odwołania zakazu z 5 marca 1616. Nowe jednak dzieło G-a uzyskało w r. 1630 „imprimatur” i wydrukowane zostało we Florencyi 1632 r. p. t. „Dialogo di Galileo Galilei dove nei congressi di quatro giornate si discor-re sopra i due massimi sistemi Tolemaico e Co-pernicano”. Wiekopomne to dzieło ułożone jest w formie dyalogu; Sagredo i Salviati występują tu jako obrońcy systemu Kopernika przeciw Symplicyuszowi, stronnikowi Ptolemeusza. Rozmowy ciągną się przez cztery dni; dzień pierwszy poświęcony jest odparciu nauk perypate-tyckich, dnia drugiego rozmowa toczy się o obrocie osiowym ziemi, dnia trzeciego o jej obiegu dokoła słońca; dzień czwarty obejmuje wyjaśnienie o przypływach i odpływach morza, ale jest to słaba strona dzieła. Celem wszakże tej książki było odparcie niedorzecznych przesądów, które w owym czasie panowały przeciw pojęciu o ruchu ziemi; zadanie to przeprowadzone zostało tak dobitnie i przekonywająco, że zjednało mnóstwo nowych stronników nauce Kopernika, jakkolwiek w rozmowach jest ona przedstawiona jedynie jako hypoteza prawdopodobna. Tymczasem wszakże, gdy stronnicy G-a z ogłoszenia dzieła tego tryumfowali, nieubłagani nieprzyjaciele jego, a przedewszystkiem prawdopodobnie Grassi i Scheiner, działający pod nieszlachetną podnietą zawiści osobistej, umieli papieża przekonać, że książka G-a jest niebezpieczeństwem dla Kościoła, a podszeptem, że pod osobą Symplicyusza G. samego papieża przedstawiał i na pośmiewisko narażał, gniew jego wzbudzili. Dla zbadania książki wyznaczoną została oddzielna kommissya, z gorliwych wyłącznie perypatetyków złożona, a jakkolwiek nie znalazła w niej nic, coby bezwarunkowy jej zakaz spowodować mogło, znalazł się nagle protokół z d. 26 lutego 1616, w którym G-owi w imieniu papieża wydany został rozkaz, by poglądu o nieruchomości słońca i obrotach ziemi stanowczo zaprzestał nauczać i bronić, w przeciwnym bowiem razie poddany zostanie sądowi świętego Officium, a na rozkaz ten G. uspokoił się i posłuszeństwo przyrzekł. Na podstawie więc zakazu tego, który G. dziełem swo-jem przekroczył, oddany został pod sąd inkwi-zycyi.—Co do autentyczności wszakże tego dokumentu powstały w ostatnich czasach liczne spory. Jedni pisarze, jak: Berti, de 1’Epinois, Friedlein, Gebier, Keusch, Wołyński, bronią jego rzetelności; inni natomiast, jak: Cantor, Ghe-rardi, Günther, Hase, Martin, Riccardi, Scartaz-zini, Wohlwill uważają protokół ten za podrobiony w tym celu, by procesowi inkwizycyi jiadać podstawę prawną. Jakkolwiek bądź, pomimo podeszłego wieku i pomimo żywego wstawiennictwa wielkiego księcia toskańskiego, został G. wezwany do Rzymu i przybył tam 16 lutego 1636 r. Dozwolono mu zamieszkać w pałacu posła toskańskiego Nicoliniego; proces trwał od 12 kwietnia do 22 czerwca; przez ten czas G. był czterokrotnie przesłuchywany i przez 23 dni trzymany był w więzieniu w gmachu inkwizycyi. G. podał, że o wydanym mu zakazie nic nie wiedział i powołał się na świadectwo Bellarminiego, a dyalogi napisał tylko, by wykazać, że podstawy nauki Kopernika nie są niezłomne, jeżeli zaś w dyalogach tych wydaje się ona górującą, jest to tylko pozornem. Ostatnie przesłuchanie miało miejsce d. 21 czerwca, a co do tego jest rzeczą znowu sporną, czy G. poddany był torturze, czy też nie. Według starannych poszukiwań Wohlwilla („Zeitschrift für Mathematik und Physik”, rocznik XXIV, 1879) jest rzeczą nejprawdopodobniejszą, że G. przeszedł tylko tak zwane t er r it i o, t. j. odprowadzony był do izby tortur, gdzie przy wskazaniu mu narzędzi tortur, raz jeszcze o rzetelność swych zeznań był zapytywany. D. 22 czerwca

1633, vV klasztorze dominikańskim Santa Maria sopra Minerva, w obecności kardynałów i prałatów świętego Officium, odczytano Galileuszowi wyrok, skazujący go na dożywotnie więzienie, poczem w obecności całego zgromadzenia na klęczkach odwołać musiał pogląd swój na naukę Kopernika. Opowiadano, jakoby G. bezpośrednio potem miał się porwać i uderzając nogą wykrzyknąć: „Eppur si muove” (a jednak się obraca); jest to widocznie legenda w późniejszych czasach zrodzona. Kara więzienia została jednak G-owi odpuszczoną. Do 24 czerwca pozostawał w gmachu inkwizycyi, następnie przeznaczono mu na mieszkanie willę Medici pod Rzymem, należącą do wielkiego księcia toskańskiego. W lipcu dozwolono mu się przenieść do Sieny, gdzie przebywał u przyjaciela swego, arcybiskupa Piccolominiego; w grudniu tegoż roku otrzymał pozwolenie powrotu do Florencyi, a w listopadzie 1634 zamieszkał willę na Monte Rivalto w Arcetri, gdzie do końca życia już przebywał, wciąż pozostając pod nadzorem inkwizycyi, która prace jego kontrolowała i nad obcowaniem jego z otoczeniem czuwała. Tu w r 1636 wykończył najważniejsze s>ve dzieło: „Discorsi e dimostrazioni ma-tematiche intorno a due nuove scienze”, wydrukowane u Elzewirów w Lejdzie 1638. Rozmowy prowadzone są między temiż sameini osobami, co i rozmowy o dwu systematach świata. Saiviati reprezentuje samego G-a, Sagredo pobudza go do wyjaśnień i do wykładu dostępniejszego, gdzie tego zachodzi potrzeba, Simplicio zaś nie jest to bynajmniej prostak nieoświeco-ny, ale ,tylko filozof w szkole perypatetyków zagrzęzły. Rozmowy tyczą się dwu nowych nauk, t. j. mechaniki i spadku ciał, ciągną się zaś przez sześć dni. Najważniejsze są dni: trzeci i czwarty, obejmują bowiem wykład o biegu ciał spadających i rzuconych, jest to rzeczywiście nauka nowa, stąd bierze początek mechanika i cała fizyka nowoczesna; na gruzach dawnych błędów i uprzedzeń G. stawia fundamenty dzisiejszej wiedzy, kładzie zasady metody doświadczalnej badania przyrody. Dzień pierwszy i drugi dyalogów traktuje o wytrzymałości ciał, o machinach i wielu innych kwestyach z mechaniki i fizyki, dzień piąty o proporcjonalności, szósty wreszcie o uderzeniu. Oprócz określeń i twierdzeń dynamicznych, powtórzonych z dawnych „Sermones”, sformułowanych po łacinie, dzieło całe napisane jest po włosku, co jest rzeczą niesłychanej doniosłości, gdy zważymy, jak długo jeszcze łacina panowała samowładnie w nauce i z jaką trudnością wdzierały się do niej języki narodowe. Wybija się w tern dążność G-a do udostępnienia i rozpowszechnienia nauki. W dyalogach nadto, jak i w innych pismach swoich, okazuje sńę G. jednym z najwytworniejszych pisarzy włoskich.—Aż do roku 1637 jeszcze zajmował się G. gorliwie dostrzeżeniami astronomicznemi i w roku tym odkrył waż enie się czyli libracyę księży ca. W tym samym jednak roku rozwinęła mu się katarakta, najpierw na prawem, następnie na lewem oku, od 1639 nie mógł już pisać, a w 1640 zaniewidział zupełnie. Uczniowie dawni G-a, Castelli, Viviani i Torricelli, zostali do niego w ostatnich latach dopuszczeni. Aż do śmierci wszakże, 8 stycznia 1642, zachował umysł czynny, a jeszcze z r. 1641 pochodzi pomysł jego zastosowania wahadła do zegarów. Zwłok jego nie dozwolono pochować w grobie rodzinnym; złożone zostały bez jakiejkolwiek mowy pogrzebowej w bocznej kaplicy kościoła bez pomnika i napisu; w r. 1737 dopiero przeniesiono je do kościoła Santa Croce, gdzie mu następnie wspaniały pomnik wzniesiono. Dzieła wszakże, w których nauka Kopernika wykładaną i bronioną była, usunięte zostały z indeksu w r. 1835 zaledwie.—We Florencyi i Padwie przechowało się dotąd kilka przyrządów fizycznych G-a, jak: trzy teleskopy, dwa magnesy, kilka termometrów, oraz przyrząd do wykazania, że ciało w jednakim czasie przebiega średnicę i cięciwę koła.—G. żonaty nie był, pozostał po nim tyl-syn naturalny, Wincenty G. (* 1606 w We-necyi—f 1649); pomagał ojcu w jego badaniach i zajmował się zastosowaniem wahadła do zegarów. Był sędzią miejskim w różnych miastach Toskanii i pisał niezłe wiersze.—Pisma G-a do ostatnich czasów w ogólności niedostatecznie były znane. „Discorsi... intorno a due nuove scienze” wyszły w przekładzie łacińskim w r. 1699; dostępniejszemi dla ogółu stały się dopiero, gdy w przekładzie niemieckim Oettingena (3 cz., 1890 — 91) ukazały się w zbiorze Ostwalda „Klassiker der Exacten Wissenschaften”. Przekład niemiecki „Dialogo sopra i sistemi del mondo” ogłosił Strauss (1892). Inne dzieła G-a, za jego życia wydane, a wyżej nie wymienione, są: „Le operazioni del compasso geo-metrico et militare” (Padwa 1606); „Discorso intorno alle cose che stanno in su l’acqua o che in quella si muovono” (Florencya 1612); „Isto-ria e dimostrazioni intorno aile macchie solari e loro accidenti” (Rzym 1613); „Lettera a Cristina di Lorena sulla interpretazione delle sacre scritture in materie meramente naturali” (napisane 1615, wyd. w Strassburgu 1636). lune pisma G-a ukazały się dopiero po jego śmierci w wydaniach zbiorowych. Pierwsze z nich sporządzone zostało przez Vivianiego przy pomocy księcia Leopolda Medyceusza (2 t., Bolonia 1656), bardzo niekompletne, nie zawiera nawet potępionego dyalogu o układach świata. Dalsze wydania były w r. 1717 we Florencyi w 3-ch t., również bez tego dyalogu, 1744 w Padwie w 4-ch t., 1811 w Medyolanie w 13-tu t.; ale dokładne jest dopiero wydanie Alberego (16 t., Florencya 1842 — 56); mieszczą się tam także listy G-a, prace literackie o Dantym, Aryoście,

s. K.

s. s.

Tassie, oraz życiorys napisany przez Vivianiego. Pełniejszy jeszcze zbiór wychodzi od r. J887 pod redakcyą Favara, kosztem państwa włoskiego. — Biografie G-a napisali: Viviani (1654), Frisi (1778), Jagemann (1783), Nelli (1793), Venturi (1818 — 21, 2 t.), Brewster (1841), Libri (1841), Marini (1850), Chasles (1862), Parehappe (1866), Caspar (1854), Martin (1868), Gebier (1876), Favaro (1882, 2 t.). Obszerne także życiorysy mieszczą się w dziejach fizyki Hellera (1882— 84) i Rossenbergera (1882 — 87). Dokumenty tyczące się procesu G-a wydali: 1’Epinois (1867 i 1887), Riccardi (1873), Berti (1876 i 1878). Por. też Gherardi „11 processo G.” (1870); Wohlwill „Der Inquisitionsprozess des G. G.” (1870), oraz „Ist G. gefoltert worden” (1877); 1’Epinois „La question de G.” (1878); Scartazzini „II processo di G. G. e la moderna critica tedesca” (1878); Wołyński „Lettere inédite a G. G.” (1874) i „Nuovi do-cumenti inediti del processo di G. G.” (1878); Reusch „Der Prozess Galileis und die Jesuiten” (1879): Grisar „Galilei-Studien” (1882). Wykaz literatury tyczącej się G-a ogłosił Riccardi: „Bibliografia Galileiana” (Modena 1873).

Galimar Mikołaj August, malarz francuski (* 1813 w Paryżu—f 1880). Uczeń Hessa I Ingrèsa. Obraz jego Leda, nie przyjęty do salonu przez jury ze względów przyzwoitości, nabyty został przez Napoleona III, do jego gabinetu prywatnego (1857). Był to ostatni z o-brazów mitologicznych G-a; odtąd malował same religijne obrazy. Madonny jego widzieć można w kościołach prowincyonalnych w Pithiviers i Jonsac; wydał dzieło: „ L’art des Vitraux.”

Galimberti Ludwik, dyplomata papieski (* 25 kwietnia 1836 w Rzymie), kształcił się w se-minaryum duchownem w Rzymie, które ukończył ze stopniem doktora filozofii; teelogii i prawa. W „Collegium de propaganda fide” stu-dyował następnie historyę kościelną; w semina-ryum duchownem i na uniwersytecie—teologię. Pius IX mianował go w r. 1868 kanonikiem kościoła Laterańskiego, a później prałatem do-inotvym. Za Leona XIII został „Prelato votante di segnatura e giustizia papale”, kanonikiem przy kościele św. Piotra, vice - sekretarzem, a w końcu sekretarzem kongregacyi do nadzwyczajnych spraw kościelnych. Pod osobistym kierunkiem papieża opracowywał sprawę o wyspy Karolińskie i brał wybitny udział w sprawie wyrównania nieporozumień między Prusami a Ku-ryą Rzymską. W kwietniu r. 1887 G. został nadzwyczajnym ambasadorem papieskim w Berlinie, w maju--nuncyuszem w Wiedniu, gdzie w r. 1889 został arcybiskupem. W grudniu r. 1892 mianowany kardynałem. G. uchodził za stanowczego reprezentanta polityki, mającej na celu utrzymanie dobrych stosunków z trójprzy-mieizem.

Galindya (niem. Gal indien, Gal in den, dawn. G oient z; w dokumentach łac. XIII w. Gala n d i a. Gal a n d a, polsk. G o ł ę d ź, G o 1 ę d ź, ziemia Golędzińska), jedna z większych dawniejszych prowincyj pruskich, w dzisiejszych Prusach Wschodnich. Obejmowała mniej więcej dzisiejsze powiaty: Olsztyński, Węgoborski, Gołdapski (w części), Margrabowski, Łęcki, Łęcki, Jańsborski, Szczyeieński, Ządzborski. Dawne jej granice, których sami Krzyżacy nie umieli ścisłe określić, nie są znane dokładnie. Granicę wschodnią od Sudawii (kraju Jadźwingów) stanowiła rzeka Lega; od strony Nadrawii jezioro Węgoborskie leżało jeszcze w G-i. Od jeziora Węgoborskiego ciągnęła się granica mniej więcej wzdłuż granic dzisiejszych powiatów Węgoborskiego i Ządzborskiego, następnie zbaczała na zachód ku rzece Łyni, zajmując Bartąg i Gą-gławki. Granicę zachodnią, od strony ziemi Sasińskiej, stanowiła puszcza Patrąk. Na południu G. graniczyła z Mazowszem. Granica ta, najmniej znana, według dokumentu krzyżackiego z XIV w. od uścia rzeki Legi do Biebrzy docierała do źródeł rzeki Skrody, z której biegiem idąc, dochodziła do rzeki Piszy (Pyse, Pischfluss), szła w górę jej do uścia rzeki Lubań (zapewnie Turośl), następnie przecinała rzeki Skwę, Rożogę, dochodziła do rzeki Omulew, do miejsca, gdzie wpada rzeczka Tryp, stamtąd koło jezior Ligopauie i Ruskiego (palus Rosse) do rzeki Onysy (Orzie, Aretis), wzdłuż której ciągnąc się, kończyła się u jej źródła. Według innych dokumentów granica ta dochodziła aż do rzeki Narwi. Od północy G. graniczyła z ziemią Barcińską (Bartya) i wzdłuż rzeki Gołdapskiej z Nadrawią. G-ę po raz pierwszy wspomina Ptolemeusz (r. 18U po Chr.), zaliczając ją do krajów sarmacko-europejskich. Około r. 253 Waleryau, cesarz rzymski, bije monetę z napisem: zwycięzca Finów, Wandalów, Galindów i Wenedów. Rusini wspominają Goladź (TOJiii lb), z którymi Izasław wiódł, wojnę (r. 1057). Niezbyt liczna pierwotna ludność tej ziemi, podług jednych litewskiego, podług innych słowiańskiego pochodzenia, jak widać z zapisanego przez Dus-burga podania, poniosła kiedyś od Polaków straszną klęskę, a najazdy sąsiednich Jadźwingów sprowadziły jej zupełną zagładę, po czem stan opustoszenia tej ziemi trwał aż do przybycia tu Krzyżaków. Papież Innocenty IV przekazał G-ę Kazimierzowi, księciu kujawskiemu (1253 r.). Zakon jednakże oparł się temu nadaniu i wymógł na Kazimierzu zrzeczenie się G-i (1255—57 r.). Przy końcu XIV w., kiedy się rozpoczęła kolo-nizacya tej ziemi w okolicy Warmii, na terry-toryum Bartąga i Gągławek, wcielonych do biskupstwa Warmińskiego w r. 1254, oraz na kiesach zachodnio-północnych dzisiejszych powiatów Szczycieńskiego i Ządzborskiego i w powiecie Węgoborskim spotykamy Prusaków, osiedlanych tu przez zakon i biskupów warmińskich. Na za-

J. B.

Galinier (Saint), miasteczko w departamencie Loary (Francya), posiada szczawy alkaliczne, które w wielkich ilościach bywają rozsyłane, (8 milionów butelek), przeważnie do użytku

Dr J. M.

rzywne.

że Hiszpania.

Galioty, tak się nazywały rozpowszechnione w wieku XII statki, zbudowane na wzór Galer

A. O.

E. S.

130).

chód zaś od powiatu Węgoborskiego w XVI w. spotykamy Litwinów. Ostatnim księciem pierwotnych jeszcze pogańskich mieszkańców G-i, podług podania zapisanego przez Krzyżaków, był Jesugub (Jesgup, Jesegups), który miał swój zamek na wyspie na jeziorze o milę od Lecu (Lötzen).— M. Toeppen „Historisch-comparative Geographie von Preussen” (Gotha 1858 r.); tegoż „Geschichte Masurens” (Gdańsk 1872 r.) i W. Kętrzyński „O ludności polskiej w Prusiech niegdyś Krzyżackich” (Lwów 1882).

dyetetycznego.

Galinsoga parviflora, Żółtlica drobno-k wiat owa, roślina z rodziny złożonych (Com-positae), o naprzemianległych, długoogonkowych liściach jajowatych i drobnych koszyczkach kwiatowych, z białemi promieniami i żółtym środkiem. Żółtlica przybyła do Europy z Peru w roku 1812 wraz z nasionami innych roślin i z berlińskiego ogrodu botanicznego rozpowszechniła się po całej Europie. Dziś stanowi u nas jeden z najbardziej upartych chwastów, zarastających zwartemi zbiorowiskami ogrody kwiatowe i wa-

E. S.

Galion, wielki żaglowiec wojenny, lub uzbrojony okręt handlowy, który był używany w Wiekach Średnich i przetrwał do końca XVIII wieku. Posiadał 3 lub nawet 4 maszty, kilka pomostów, dwa wyniosłe, częstokroć czteropiętrowe, budynki, po jednym na przednim i tylnym kasztelu, cięższe działa na pokładzie, lżejsze we wzmiankowanych budynkach, które się po niemiecku Back i Schanze zwały. W wieku XVI zaczęto na G-acli ustawiać baterye i pod pokładem. Wszystkie państwa nadmorskie budowały tego rodzaju okręty, przeważnie wszak-

p. M.

(ob ), zaopatrzone z każdego boku w 16 do 20 wioseł, przy których pracowali pojedyńczy wioślarze. Później tein mianem nazywano nieco większ galery, szybko poruszane za pomocą wioseł i czasami zaopatrzone w działa. Wioślarze tych statków brali udział w bitwie i w tym celu byli uzbrojeni w muszkiety. Obecnie G-aini, jako też galeasami nazywają się małe statki handlowe, używane na morzu Baltyckiem i Nie-mieckiem, o pojemności od 20 do 120 ton, posiadające dwa maszty: przedni—wyższy, zwany w i e 1 k i m, i tylny—niższy, zwany by z an masztem. G-y posiadają fronton (ob. Okręt) okrągły, galeasy zaś płaski i na tern polega różnica między niemi. — Arenhold „Historische Entwicklung der Schiffstypen” (Kiel i Lipsk

p. M.

Galipot. Żywica francuska wypływa w październiku z kory odartego i nadciętego pnia sosny nadmorskiej (Pinus pinaster v. maritima). Masa, lub kawały ziarnisto-krystaliczne żółte, po brzegacli przeświecające. Zapach balsamiczny, przypominający terpentynę, smak takiż. Topi się łatwo, w wyskoku rozpuszcza się całkowicie. Stopiona z wodą i przecedzona, daje t. zw. białą żywicę, kruchszą, z mniej silnym zapachem od poprzedniej. Skład chemiczny: kwas pimarowy i pininowy, olej terpentynowy i woda (E. Schmidt). Używa się do otrzymywania oleju terpentynowego, kolofonii i w mydlarstwie ; wchodzi w skład niektórych plastrów (ob. Ż y-w i c e).

Galitim, Przytulia—rodzaj, należący do rodziny marzanowatych (Rubiaceae). Cechy jego są następujące: korona kółkowata, płaska 4-wrębna (rzadko 3-wrębna), pręcików 4 (rzadziej 3 albo 5). Liście ułożone na łodydze okółkami, o liczbie mniej więcej stałej dla poszczególnych gatunków. Łodygi, zazwyczaj bardzo wiotkie, niekiedy pokryte są szeregami czepnych włosków, pozwalających im wspinać się i czepiać roślin obok rosnących. Włoskami takiemi pokryte są też u niektórych gatunków kuliste owocki, zyskując dzięki temu więcej szans rozpowszechniania się za pośrednictwem zwierząt, przyczepiając się do piór ptaków i sierści gatunków ssących. Do pospolitszych przytulij krajowych należą: G. vernum (P. wiosenna), G. aparine (P. lepczyca), G. uliginosum (P. bagnowa), G. palustre (P. błotna), G. silvaticum (P. leśna), G. verum (P. żółta), G. Mottu g o (P. pospolita), G. pusillum (P. drobna).

Gall, syn Marcina, z Pilzna rodem, lekarz polski z końca wieku XVI; kształcił sie w Krakowie i tam został magistrem sztuk wyzwolonych, oraz doktorem filozofii w r. 1575. — Por. S. Koś mińskiego „Słowu. lek. pols.”, (str.

Dr J. H.

Gall Franciszek Józef (* d. 9 marca r. 1758 w Tiefenbronn, w Badeńskiem—f w Montrouge pod Paryżem d. 22 sierpnia r. 1828), lekarz; twórca Frenologii (ob.). W r. 1778 rozpoczął nauki lekarskie w Strassburgu i zajmował się głównie anatomią i naukami przy-rodniczemi; w r. 1781 udał się do Wiednia i tam w r. 1785 dyplom doktorski osiągnął, poczerń w teinże mieście zajął się wykonawstwem lekarskiem, nie zaniedbując obok tego zajęć anatomicznych. Głównie zajmował go mózg i budowa czaszki, *vtedy też kiełkujące już oddaw-na w umyśle jego poglądy na rozmieszczenie władz umysłowych w mózgu ustalać się zaczęły ostatecznie. Wtedy równie powstały bogate zbiory jego, składające się z czaszek najrozmaitszych, z odlewów gipsowych i woskowych, które wzbogacał do śmierci, a później przekazał paryskiemu Jard i n des plantes, gdzie do-

tąd istnieją. Już w r. 1786 zaczął prywatnie wykładać zasady frenologii; szerzej znajomość jej rozeszła się dopiero w r. 1798, w którym ogłosił „Des Herrn Dr. F. J. Gall Schreiben über seinen bereits geendigten Prodromus über die Verrichtungen des Gehirns etc.” (w Wie-landa „Neuer deutscher Mercur” zesz. 12; w r. 1835 wydano pracę tę na nowo w tłom. franc. ,w „Journal de la Soc. phrénol. de Paris”).

winogron (Sposób ten znany jest pod nazwą gal liz o wania). Z dzieł jego wymienimy: „lieber die Verbesserung der Weine, Obstweine und des Bieres” (1826); „Branntweinbrennerei mittels Wasserdämpfen” (1830); „Der Gall’sclie Dampfbrennapparat” (1834). G. był redaktorem „Allg. deutsch. Telegraph”, i wydawał ekonomiczno-techniczne czasopismo.

Gall Jan (* 18 sierpnia 1856 r. w Warszawie), kompozytor muzyczny. Po ukończeniu gimnazyum w Cieszynie, na Szląsku austryackim, wstąpił do konserwatoryum wiedeńskiego, później kształcił się w konserwatoryum monachij-skiem, a następnie uzupełniła! studya muzyczne pod kierunkiem Rheinbergera w Lipsku i Liszta w Weimarze. Spędziwszy lat kilka we Włoszech, wrócił do Niemiec, gdzie mu w 1882 r. ofiarowano miejsce dyrektora stowarzyszeuia śpiewaczego „Andante” w Lipsku. Na tem stanowisku pozostawał jeden rok tylko, poczem objął posadę nauczyciela harmonii w szkole orkiestrowej w Wejmarze. Ale i ten obowiązek niedługo pełnił; już bowiem w roku następnym (1884) otrzymał powołanie na dyrektora Towarzystwa muzycznego we Lwowie. Po kilku latach pracy zrzekł się tego stanowiska; przez pewien czas pisywał krytyki w „Gazecie lwowskiej”, później objął klasę śpiewu w Krakowskiej szkole muzycznej, a następnie kierownictwo artystyczne stowarzyszenia śpiewaczego „Echo” we Lwowie. Jako kompozytor G. jest lirykiem typowym. Wszystkie jego pieśni (ten bowiem dział muzyki uprawia niemal wyłącznie) mają nastrój pogodny i poetyczny, melocjyę płynną i uczuciową, harmonię czystą, akompaniament opracowany starannie i formę wykwintną a przejrzystą. G. napisał wogóle około pięćdziesięciu pieśni na głos pojedyńczy, z których: „Dziewczę z buzią jak malina”; „Przy gitarze”; „Noc wiosenna”; barkarola „Acht zejdź do gondoli”; „Nie będę cię rwała”; „Słońce jasne ma promienie”; „Kiedy narcyzy główki swe” i kilka innych, szerokiej popularności dostąpiły. Prócz tych napisał kilka tercetów na głosy żeńskie i kwartetów męskich, oraz ułożył kilkanaście pieśni Moniuszki na cztery głosy inę-

A. Pol.

i:

Wykłady jego zaciekawiały i zgromadzały licznych słuchaczów, nagle jednak, jakoby obrażające religię, zakazane były na mocy pisma odręczne-nego cesarskiego z d. 24 grudnia r. 1801. Chociaż później pozwolono je znów rozpocząć, ale ograniczono już, do tego stopnia, że G., zniechęcony tem, w marcu r. 1805 wraz z uczniem swym Spurzheimem (ob.) Wiedeń porzucił nazawsze. Objechali wtedy Niemcy, Danię, Hol-landyę i Szwaj caryę, krzewiąc naukę nową z powodzeniem wielce rożnem. W listopadzie r. 1807 G. osiadł w Paryżu i dalej pracować tam zaczął nad frenologią, ogłaszając różne większe i mniejsze prace o niej (najważniejsze ob. p. w. Frenologią), równocześnie zabrał się też do wykładów publicznych. Powodzenia wielkiego we Francy i nie miał; w każdym razie znalazł tam więcej przeciwników niż zwolenników; nie lepiej mu się powiodło, gdy w r. 1823, z namowy zwolenników swych, zrobił wycieczkę do Anglii. — G. był anatomem bardzo biegłym i rzeczywiście niemało przyczynił się do poznania dokładniejszego budowy mózgu, tembardziej więc żałować wypadu, że dał się tak opanować mrzonkom, wiodącym go na bezdroża; tę sprawiedliwość wszakże oddać mu trzeba, że działał i nauczał zawsze w najlepszej wierze i że nigdy nie splamił się matactwem, czego o niektórych krzewicielach „nauki” jego powiedzieć-by

nie można.

Dr J. p.

Gall Ludwik, technolog niemiecki (* 1791 w Aldenhoven pod Julich—f 1863 w Trewirze).

Gall Ludwika, autorka, ob. Sc hü eking

Galla Placydya, córka Teodozyusza W., z drugiej jego żony, Galii, siostra przyrodnia Honoryusza, cesarza Rz. Zachodniego (f 450 r.). Przy zdobyciu Rzymu przez Alaryka w 410 r. G. dostała się do niewoli; następnie gdy, wskutek przyjaznych układów między Ataulfem i Ho-noryuszem, Wizygoci przenieśli się w 412 r. do Gallii, została zakładnicą zawartej umowy. Obecność jej w obozie wizygockim wpływała podniecająco na Ataulfa, marzącego o zjednoczę-

R. 1811 był pisarzem sądowym w Kliwii, a w 1816 sekretarzem rządowym w Trewirze, gdzie r. 1817 zbudował gorzelnię parową, a dom swój oświetlił gazem. R. 1819. jako sekretarz Towarzystwa emigracyjnego w Bonn, udał się do Ameryki północnej, lecz już w 1820 wrócił do Nie- skie, mieć i został sekretarzem obwodowym, naprzód w Trewirze, potem w Wètzlar. R. 1834 pobu- Lewin, dował w Galicyi i w Bukowinie wiele gorzelni, a 1836 na Węgrzech w dobrach Ghillany’ego założył doświadczalno-naukowy instytut z war-statami do wyrabiania apparatów destylacyjnych.

W r. 1829 był starszym inspektorem zakładów techniczno - przemysłowych w dobrach barona Eötvösa. R. 1842 zaprowadził w Peszcie pralnię parową, w 1849 powrócił do Trewiru i zbudował prasę parową do furażu oraz przenośny apparat do wytwarzania pary. Największą wszakże sławę pozyskał przez to, że wynalazł i roz- niu Gotów z Rzymianami; włożył on wielką gor-powszechnił sposób ulepszania wina z kwaśnych liwość w okazywanie Honoryuszowi przyjaźni

i!

jflŁ

lïISSST

liï

PB

■■

éjumîl

P.

swojej, zawzięcie bil pojawiających się raz po raz w Gallii i Iberyi uzurpatorów władzy cesarskiej. a przytem otaczał czcią G-ę P-ę, która też oddała mu rękę. Obrząd weselny odbył się w Narbonnie w 413 r. z niezwykłym przepychem i wyrazem szacunku dla kultury rzymskiej. Na dar ślubny dla oblubienicy złożyły się klejnoty, niegdyś w Italii złupione; orszak weselny stanowili Rzymianie i najdostojniejsi z Gotów w rzymskiem przebraniu; zabawy i biesiady urzą-

*****

4jL wmagm

SŁfSf-

*Ł"’ |||B^gsiDi0p83iigi

Wili

IIP

] ft: ài’S'iv. ■'

if iitm

m.

v.i

Fig. 10fi. Galla Placydya i syn jej małoletni, Wa-lentynian III. Wypukłorzeźba ze współczesnego dyptyku, ze słoniowej kości, znajdującego się w skarbcu katedralnym w Monzy.

dzono na rzymski sposób, a obecny w obozie wizygockim ex-imperator Attal ofiarował nowożeńcom ułożone przez siebie epithalamium. W czasie uczt Ataulf sadzał G-ę P-ę na tronie, o wiele wyżej wzniesionym niż tron jego własny. Opisał to Olimpiodoros. Małżeństwo to nie było na rękę wszechwładnemu ministrowi cesarza Honoryusza, Konstancyuszowi, który sam zamierzał ożenić się z G-ą P-ą, żeby utorować sobie drogę do tronu cesarskiego. Wkrótce też przebiegły minister omotał słabego Honoryusza siecią intryg i zyskał od niego polecenie wyparcia Wizygotów z Gallii. Ataulf, niezmienny w swych uczuciach dla cesarza rzymskiego, przeniósł się w 414 r. do Iberyi. Tu, w Barcelonie G. P. opłakała śmierć pierworodnego syna (Teodozyu-sza), a niedługo potem i śmierć męża swego, który w 415 r. padł pod ciosem mordercy. Władzę nad Wi zygotami objął brat nieboszczyka, Wallia; ten dostojną wdowę odesłał do Rawenny. Niedługo potem, w 417 r., G. P., ulegając woli brata, zaślubiła Konstancyusza. Z tego małżeństwa. miała dwoje dzieci: córkę, Honoryę, i syna,

I Walentyniana. W 421 r. Honoryusz mianował I Konstancyusza swoim współrządzcą: tym sposobem G. P. została augustą, lecz została też i powtórnie wdową. Wybitność jej znaczenia zaniepokoiła dostojników, ubiegających się o wpływ na Honoryusza; uknuto intrygę, wskutek której G. P. wraz z dziećmi dwór brata opuścić musiała. Panujący naówczas w państwie Wsehodniem Teodozyusz II wziął ją pod swoją opiekę. W 423 r. zmarł bezpotomnie Honoryusz, zamianowawszy następcą swoim cesarza Wschodniego, lecz dworska klika w Rawennie nie uznała tego wyboru. Okrzyknięto cesarzem jednego z dostojników dworskich (Jan), a zuchwały patrycyusz Aëcyusz na poparcie swego kandydata 60 000 barbarzyńców z nad Dunaju sprowadził. G. P., skłoniwszy Teodozyusza II do przelania na jej siedmioletniego syna praw do tronu Zachoduiego, przy pomocy wojsk bizantyjskich pokonała ra-weńskich buntowników i 425 r. objęła rządy państwa w imieniu Walentyniana. Hartowi jej ducha i umiejętności zjednoczenia ludzi zdolnych cesarstwo Rz.- Zachodnie zawdzięcza utrzymanie swego bytu wśród gwałtownej ówczesnej nawały barbarzyńców. Lecz mimo wielkiej energii G. P. była bardzo wrażliwa i podatna na wpływy. Często stawała się ofiarą intrygi. Tak właśnie doszło do powikłań i zatargów między Aecyu-szem i Bonifacyuszem, rządzcą Afryki, skutkiem których było zagarnięcie tej prowineyi przez Wandalów w 429 r. G. P. do końca życia utrzymała się przy sterze rządu. Przed śmiercią rozporządziła swoim pogrzebem. Nie w trumnie, lecz w postawie siedzącej na cyprysowem krześle umieszczono ją w mauzeolum, które dla męża i brata swego była wystawiła. Dziś budowla ta znana jest w Rawennie jako kościół św. Naza-ryusza.

Galla, błędnie Gallusowie (wskutek przyczepiania do znamiennego liczby mnogiej w jęz. franc, i ang. s końcówki polskiej owie), w swoistej nazwie arabskiej oznacza: a) według Krapfa „przychodnie”, „przybłędy”; b) w. Bruce’a „pasterze”; c) w. Brennera „niewierni, barbarzyńcy”. Sami G. nazywają si Oroma (Orma), albo II-morma („ludzie, męże”). Są jedną z gałęzi etyopskiej hamickiego konaru ludów, wyrosłego z pnia, który Pesehel obejmuje nazwą ,,Plemię Śródziemnomorskie”; w plemieniu tern zajmują oni rząd trzeci wśród Hamitów wschodnich, wraz z Biszarym, Ha(o)dendoa, Béni amer, E(I)likob, Massai, z którymi ich, niezupełnie właściwie, utożsamiano. Według niektórych etnologów G. są ludem podrównikowym Afryki; Broca (..Encyclop. générale” I, str. 64) uważa ich ze znamion antropologicznych za lud całkiem odmienny od Murzynów i Nigritów („nègres”). Rdzenne siedziby mieli G. pomiędzy połudn. Abissynią, Hararem i Somalem. Stamtąd rozeszli się na południe i wschód: tu docierając do samego Oceanu Indyjskiego, tam sięgając aż pod Kilima-Ndżaro. Zachodnim krańcem rozsiedlenia jest 30° wsch. Gr., wschodnim—ocean (-18"); na północ sięgają poza 10° płn., na południe — do 8° płd. Zajmują więc obszar wielki, choć niejednolicie. Najdalej na północy osiedli Wo 11 o g all a, klinem wcisnąwszy się między abissyńskie prowincye Amliarę i Szoę. Na południu Abissynii, pomiędzy 86" — 43° wsch. Gr. i 9° — 5° 30', w górnym biegu Wabi (Webi-Szebeli), tworzą dość zwartą massę od jeziora Rudolfa i Stefanii (Basso-Narok i Basso-Nöbor). Indywidualności etnograficzne i geograficzne na tym obszarze noszą nazwy: G a b b a, Walamo, Waratta (Walaiso), Arussi (Aseba, Konso, Gibrile, Amareso, Kurbi, Bleata, Kor-moso), Gurr a (mieszańcy z Somalami), Boran, Gere (Libin, Moro, Badi). Trzeci większy obszar zajmują G. pomiędzy wielkim puiem górskim Kenia a Kilima-Ndżaro, rz. Sabaki i Taną; ponad tą rzeką Stanley (1887 — 89) znalazł liczne, daleko ciągnące się, ludyszcze Bararettów. Są tu nadto Woramule, Koka w e, Omar a. Na zachodzie tego obszaru G. stykają się z Massajami. Na wschodzie siedzą po obu brzegach dolnego biegu Tany i na całem prawie pomorzu aż do rz. Dżuby. W głębi kraju wcisnęli się pomiędzy nich Somale. Na dalekim zachodzie, pomiędzy jeziorami Wikto-ryi, Alberta i Alberta-Edwarda, mają G. czwarty swój obszar zaludnienia. W końcu XVIII wieku przybyli tu z nad niebieskiego Nilu Wahuma najpierw do Toru, potem do Unioro i założyli państwo Ki tar a, a po jego upadku utrzymali przewagę j ako W a w i t u, Waliindo, W a s a m-b o , W a li i a n a. Wschodnio-południowych G.; przytykających do oceanu, zagarnęli już Anglicy (r. 1890 układ z Niemcami). W o 11 o gall a coraz bardziej zalewają typ ściśle abissyński Amhara; w południowej Abissynii przeważają. Przy obecnych swych znamionach etnograficznych i etnologicznych G. przedstawiają się jako mieszanina Murzynów z Arabami. Barwa skóry od jasno-kawowej do cie-mno-brunatnej; włos miękki, zwijający się w pierścienie, lub wełnisty; zarysy oblicza od pięknego kaukaskiego do murzyńskiego, rażącego brzydotą. Typ wyższy przeważa na północy, odznacza się długogłowością, dużem, dobrze utoczonem czołem, prawidłowo zarysowanem okiem i brwiami, a przytem wystającemi kośćmi policzkowe-mi i szczękami, grubemi wargami i wyskakującym podbródkiem; zarost mały; włos na głowie krótki, twardy, lecz gładki, w przecięciu okrągły, zwijający się w loki. Właściwościami charakteru oba typy różnią się tak samo, jak i znamionami fizycznemi. Osiedli wśród Abissyńczyków W olio gali a, równie jak Arussi, mahometanie, odznaczają się fanatyzmem, łamaniem wiary, podstępami i łupieżczą chciwością; przeciwnie, G. południowi, trwający w pogaństwie, odbierają od podróżników pochwały za otwartość swoją, szczerość, dochowywanie zabowiązań i uczciwość. Wogóle całej gałęzi etnograficznej G. wspólny jest pewien idealizm reiigijno-obyczajowy, przejawiający się w wierze w Boga osobistego Wak, Waka, władającego światem przy pomocy dwóch podległych mu bóstw: męskiego, Oglie i żeńskiego, A te te; tym niższym bóstwom składają ofiary z krów i owiec. Wak odbiera cześć corocznie pod sykomorem (ficus sycomorus) nazywającym się Worka. Kapłanom swym dają G. nazwę S uba. Wszyscy zostający w pogaństwie obywają się bez fetyszów, wierzą wszelako w czarodziejów (Kalidża). Ubiór mają prosty; mężczyźni noszą płachtę w rodzaju togi z bawełny, sierści wielbłądziej lub koziej. Pod togą prawie zawsze zawiązują pas przez lędźwie. Pas ten u kobiet staje się chustą sięgającą wokoło, aż do kostek; ludy pasterskie robią go ze skóry. Ozdobą ciała (u mężczyzn) są naramienniki z kości słoniowej, mosiądzu albo żelaza, sznury pereł i paciorek różnobarwnych, wreszcie amulety srebrne. G. północni ulegają Abisyńczykom; południowi kochają gorąco wolność i dotychczas nie mieli obcego pana, obecnie wdarcie się Anglików i Niemców od morza, na ziemie przez nich zamieszkane lub też bezpośrednio z nimi sąsiadujące, wytwarza dla nich ciężkie warunki istnienia. Wszyscy rozpadają się na nieskończoną liczbę pokoleń, zrzeszeń, w wewnętrznym zarządzie od siebie niezawisłych, a zarząd ten ma republikańskie formy. Najczęstszą postacią uspołecznienia pod względem władzy jest taki układ, w którym na lat kilka (8) wszyscy uprawnieni wybierają sobie zwierzchnika (hi eu, heicz), bez stałej rezydencyi; objeżdża on obszar terryto-ryalny swego pokolenia, rozpatruje i rozstrzyga sprawy na miejscu i odrazu urządza stosunki. Takim zwierzchnikiem może być tylko wielki właściciel ziemski. Ojcowie rodzin, jako rada z głosem stanowczym (A ba w or at i), ograniczają jego władzę. Południowe odrośle G. odznaczają się surowością obyczajów, zwłaszcza w życiu płciowem. Mąż ma tylko jedną żonę, żona jednego męża, nad kobietą prawo małżeńskie zawiesza miecz grozy. Wbrew powszechnemu obyczajowi prawnemu ludów afrykańskich nie mężczyzna kupuje sobie żonę, ale żona wnosi posag mężowi, przy rozwodzie nieulegający zwro-

töwi. Północni G. celują w rękodziełach: są dobrymi i go był członkiem, ożenił się po Rewolucyi i zo-kowalami, płatnerzami, garncarzami, wyrabiają ¹ stał jednym z najgwałtowniejszych dziennikarzy doskonałe sztylety, umieją pleść wytrzymałe stronnictwa królewskiego. Jako współpracownik a kształtne naczynia ze skóry na mleko i wo- ! czasopisma „Journal général”, więziony był dę, odznaczają się    biegłością w wyrobach sny-    j    w La Force w r. 1793    za to, że ogłosił dru-

cerskich, starannie    też zabiegają około hodowli    I    Idem „Appel à la postérité sur le jugement du

bydła i uprawy roli. Trzymają liczne stada ro-    |    roi”. Wypuszczony na    wolność w r. 1794,

gacizny, owiec z    długiemi grubemi ogonami    j    wszedł do redakcyi pism:    „ Quotidienne ”, „Cen-

i z grzywami, kóz i wielbłądów, a obfitość tych j seur des journaux”, „Nécessaire”, „Bulletin po-zwierząt kulturalnych jest u nich tak wielką, że i litique”, „Publiciste” i „Journal de Paris”, nieraz przypada po 7—8 sztuk bydła rogatego na j W r. 1800 mianowany został profesorem retory-1 mieszkańca. Wspaniała wyniosłość podrówniko- ki i filozofii w Akademii prawniczej. Pisał wiewa od Kenii do Ndżaru daje ich kulturze wyborne le, a w jego dziełach nie więcej jest bezstronno-warunki przyrodzone. Do jazdy używają wołów ści, niż w jego artykułach. Wymieniamy je tu osiodłanych, którym przeciągają kółka przez noz- w porządku chronologicznym: „Histoire persane” drza; mają też do tego użytku konie, na półno- (Paryż 1789, in 8-vo); „Extrait d’un dictionnaire

inutile composé par une société en commandite et rédigé par un homme seul à cinq cents lieues de l’Assemblée nationale” (1790, in 8-vo); „Démoerite voyageur” (1791, in 8-vo); „Catastrophe du Club infernal” (1793, in 8-vo); „Le Dix-huit Fructidor” (1798, 2 tomy, in 8-vo); „Histoire du 18 brumaire et de Buonaparte” (1814—1815, 4 tomy, in 8-vo); „Histoire de la Revolution du 20 Mars” (1815, in 8-vo); „Moeurs et caractères du XIX siècle” (1817, 2 t., in 8-vo); „Histoire de la France depuis la mort de Louis XVI jusqu’en 1815” (5 tomów, 1820 — 1821), jako dalszy ciąg dzieła Anquetil’a „Histoire”.

cy obfite; ale nie używają na ten cel wielbłądów, chociaż te sięgają aż do Sabaki. W karawanach ciągnących nad tą rzeką, jako zwierzę juczne występuje także i osioł. Do polowania używają G. lancy, którą niekiedy zatruwają; północni polują na koniu.—Język G. zaliczany jest do południowo-etyopskiej grupy języków hamickich. W klassyfikacyi Mullera występuje w poddziale Hamito-Semic-kim, jako spokrewniony z Bedża, Somal, Dan-kali i Agau, pomiędzy językami etyopskie-mi a egipskim. Naj pierwszy Tutschek wydał słownik i gramatykę gallajską (Monachium 1844 — 1845, 3 t.); w nowszych' czasach Viterbo (Medyolan 1892, 2 t.). Gramatykę samą opracowali: Mass aj a (Paryż 1867); Prae-torius „Zur Gramatik der Gallasprache” (Berlin 1893). De Gubernatis w r. 1888 dał na podstawie najświeższych wówczas materyałów zarys lingwistyczny (we florenckim „Bulletino della So-cietà Africana d’Italia”).— O Gallajach: Krapf „Travels, researches and missionary labours in Eastern Africa“ (Londyn 1860); Plowden „Abyssinia and the Galla country” (Londyn 1868); Denhardt Kl. („Pettermans Mitteilungen” 1881); D’Abbadie „Sur les Oromo” (Bruksella 1880); Bianchi „Alla terra dei Galla” (Medyolan 1887); Paulitschke „Beiträge zur Ethnographie u. Antropologie des Somal, Galla und Harari” (Lipsk

1886); tenże „Harar” (t-że t. r.). Nowsze wyniki badań podróżniczych w „Ausland” 1892 i 1893, oraz w „Pettermans Mitt.” 1897, str. 7 ust. (wielkiej wartości mapa 1 : 1 000 000. Jest tu sprawozdanie z podróży A. Donaldsona Smitha z r. 1894 i 95 do G-ów północnych, do Abissynii przytykających, opracowane przez Hassensteina).— Ob. literaturę dotyczącą Abissynii, H ar ar u, So ma In i art. Encyklop. Abissyni a. Odczytać w Peschla „Völkerkunde” rozdz. o ludach hamickich wschodnich w Afryce (wyd. 6-e, Lipsk 1885).    s-

Orallais Jan Piotr, publicysta francuski (* w Doué, dep. Maine-et-Loire 18 stycz. 1756— f w Paryżu 26 paźdz. 1820). Profesor filozofii w zakładach zakonu benedyktynów, które-

Grallait Ludwik, malarz belgijski (* 1810 w Tournay — f 1887 w Brukselli). Kształcił się v/ Akademii miasta rodzinnego pod kierunkiem Fr. Hennéquina, ucznia Davida, następnie w Paryżu przejął się szkołą Delaroche’a, i stał się wkrótce w Belgii głośnym przedstawicielem malarstwa historycznego, z Francyi tam przeniesionego, to jest owego akademickiego kierunku, starającego się nadawać przedstawianym scenom barwę miejscową i wystudyowany dramatyzm. Kierunek ten zyskał w Belgii wielu naśladowców i rozwijał się obok szkoły miejscowej klasycznej i romantycznej, na której czele stali Fr. Navez i G. Wappers. Z szeregu pierwszych obrazów G-a w tym kierunku tworzonych najsłynniejszym jest „Ab-dykacya Karola V”. Wystawiony w Brukselli w 1841 r. obraz ten wywołał poklask ogólny, miasto wybiło medal na cześć jego twórcy; obwożony po całej Europie, obraz G-a budził zachwyt powszechny, zwłaszcza w Niemczech, gdzie publiczność. nawykła od długiego czasu do samych bezbarwnych kartonów, ulubionych niegdyś artystów swoich, okazała podziw na widok dzieła nieustępującego rozmiarami swemi wielkim kartonom, ale malowanego rzeczywiście. Z innych, późniejszych 14 wielkich obrazów historycznych G-a do wybitniejszych należą: Straż honorowa przy zwłokach hrabiów Egmonta i Hor na (1851); Franciszek I w pracowni Leonard i da Vinci (1857); Ostatnie chwile hr. Egmonta (1858); Joanna Obłąkana przy zwłokach swegj

74

Encyfcl Pown. fins Cr.    186 T. XXIV

męża (1859); wreszcie Książę Alba podpisujący W rok potem nagle życie zakończył, a żona jego utrzymywała, że padł ofiarą skrytobójstwa, A. Teichlein „L. Gallait und die Ma- z tego powodu, iż nie zgodził się na odwołanie lerei in Deutschland” (Monachium 1853); Ca- swego świadectwa o pomienionej tożsamości, mille Lemonnier „Cinquante Ans de liberté. Hi- O G-ie we Francyi bardzo wiele pisano; najpierw stoire des Beaux-Arts en Belgique” (Bruksella Joly de Bévy wydał: „Examen des apparitions 1881). Henne „L. Gallait Annales de l’Acade- et révélations de l’ange Raphaël à Thomas Marinie d'arch. de Belgique” (1890—4); oraz Ne- tin, serviteur de Dieu, dans les mois janv., fevr., krolog tego artysty w „Lützows Zeitschrift für mars et avr. 1816 par un ancien magistrat de

wyroki śmierci (w Pinakotece Monachijskiej). Poro w. :

s. s.

bild. Kunst” 1890).

Dijon” (Dijon 1816), w końcu zaś Paul Marin

Gralland Antoni, oryentalista i numizmatyk „Thomas Martin de Gallardon” (Paryż 1892). (* 4 kwietnia r. 1646 w Rollot, pod Mondidier, -Jedni z pisarzy uważali go za oszusta lub za w Pikardyi — f 17 lutego 1715). W r. 1670 narzędzie oszustwa, drudzy zaś przyznawali mu towarzyszył ambasadorowi francuskiemu Noin- dar proroczy.    *

Gallas, niemiecki ród hrabiowski, osiadły w Czechach w czasie wojny Trzydziestoletniej. Członkowie jego mieszkali najpierw w Trydencie; z nich Pankracy G służył w wojsku au-stryackiem i umarł w Tyrolu (r. 1611), dosłużyw-

tą. Po porażce Tillego został marszałkiem polnym i otrzymał od cesarza tytuł hrabiowski w r. 1632. W tymże roku wtargnął na czele 25-tysięcznej armii do Saksonii na pomoc generałowi Hoick i w bitwie pod Lützen dowodził prawem skrzydłem wojsk cesarskich. W r. 1633 został mianowany głównym wodzem całej armii cesarskiej, a w roku następnym otrzymał księstwo Friedland; obok tego król hiszpański przyrzekł dać mu księstwo Lucerskie w Apulii (stąd G. pisał się księciem Luceryi). Gdy po zamordowaniu Wallensteina Ferdynand III objął naczelne dowództwo nad wojskiem, G. służył dalej pod jego rozkazami i odniósł świetne zwycięstwo pod Nórdlingen; od tej chwili wszakże szczęście przestało mu sprzyjać: zmuszony dla braku dostatecznych sił ustąpić dwukrotnie z Lotaryngii (1635) i z Burgundyi (1636), udał się na Pomorze przeciw Banerowi; nie mogąc przeszkodzić połączeniu się jego z gen. Wranglem, ustąpił do Meklenburga na leże zimowe, atoli niebawem, gdy Szwedzi zajęli Pomorze, wyru szył do Czech (1638), skąd, złożywszy naczelne dowództwo, udał się do Trydentu. Jednakże w r. 1643 powołany był znów na pole walki i walczył ze Szwedami, których wygnał z Czech i gonił aż do Holsztynu; tam wszakże był pobity przez gen. Torstensona i musiał cofnąć się do Czech, gdzie powtórnie złożył dowództwo. Ale gdy niebawem Szwedzi szeregiem zwycięstw otworzyli sobie drogę aż do Wiednia, znów stanął na czele wojska i wyruszył z Czech do Ba-waryi dla wsparcia elektora bawarskiego, stain-

telowi do Konstantynopola, a potem do Jerozolimy. Następnie odbył jeszcze dwie podróże na Wschód. Po powrocie z trzeciej, przedsięwziętej w r. 1679, a w której popierany był przez Colberta i Louvois, zajmował się pracami naukowemi, przebywając w Paryżu, następnie szy się rangi generała. Syn jego, Maciej G w Caen. W r. 1701 został członkiem Akade- (* 1584—f 1647) najpierw walczył w wojsku mii napisów (Académie des inscriptions), w r. hiszpańskiem przeciw Sabaudyi, a gdy wybuch-1709 profesorem języka arabskiego w Collège ła wojna Trzydziestoletnia, wszedł do armii Lide France. Większa część jego pism dotyczy gi katolickiej i odznaczył się w bitwie pod Stadt-numizmatyki i Wschodu; powszechne uznanie lohn (1623 r.), gdzie Tilly pobił Krystyana Brun-jednak zjednał sobie przekładem powieści „Ty- świckiego. W r. 1628 z wojska Ligi przeszedł siąca i jednej nocy”, która się ściśle wiąże w Eu- G. do armii cesarskiej i otrzymał razem z rangą ropie z jego nazwiskiem: „Mille et une nuits, I generała naczelne dowództwo nad całą piecho-contes arabes” (12 tomów, Paryż, 1704—8; nie pełne wydanie przez księdza Pinard, 5 tom , tamże 1844). Oprócz tego należy wymienić jego „Paroles remarquables, bons mots et maximes des Orientaux” (tamże 1694) i „Les contes et fables indiennes de Bidpaï et de Lokman”

(2 tomy, tamże 1724). Jego dziennik konstantynopolitański, wydany przez Cli. Schefera („Journal d’ A. G. pendant son séjour à l’ambassade de France à Constantinople”, 2 tomy, Paryż 1880) stanowi bogate źródło do informowania się o stosunkach między Turcyą a państwami chrześciańskiemi, jak również o położeniu chrze-ścian w Turcyi w wieku XVII.

Gallardon T o m a s z Marcin (* 1783 w Gallardon — f 1834 w Chartres), głośny swojego czasu wizyoner francuski, który r. 1816 stawił się w Tuileries przed Ludwikiem XVIII, ażeby mu oświadczyć, jako otrzymał objawienie przez Archanioła Rafaela, że brat króla, a syn Ludwika XVI, nie umarł w więzieniu w Tempie, lecz dotąd żyje i że powinien król nakazać najściślejsze poszukiwania, ażeby go odpytać i zapewnić mu następstwo po sobie. Kto wie, czy nie pogłoska o tern objawieniu pobudziła szpan-dawskiego zegarmistrza, Naundorfa, który miał charakterystyczne rysy twarzy Burbonów, do wystąpienia w roli pretendenta do tronu francuskiego, jako wrzekomy Ludwik XVII. Samozwaniec teu po rewolucyi lipcowej z całą swą rodziną przybył do Francyi, a w r. 1833 G. u-znat jego tożsamość z tą osobą, o której istnieniu w i\ 1816 oznajmił był Ludwikowi XVIII.

tąd zapędził się za nieprzyjacielem aż do Pa- 1782. W cztery lata później osiadł stale nad latynatu, ale gdy wojska bawarskie oddzieliły się od armii cesarskiej, cofnął się do Czech.

brzegami rzeki Monongahela, w zachodniej Pensylwanii (1786), zajmował się rolnictwem, przyjął obywatelstwo amerykańskie; żywo interesował się kwestyami politycznemi, które podówczas były na porządku dziennym w jego przybranej ojczyźnie. Jako członek konwencyi, mającej za zadanie rewizyę konstytucyi pensylwańskiej (1789), wybrany został następnie na senatora Stanów Zjed., w r. 1793; reprezentował w izbie wyższej kongresu antyfederalistów swojego Stanu. Podczas powstania „wódczanego” (whiskey) z r. 1794, odegrał rolę sędziego polubownego między ludnością a rządem; wdzięczny lud wybrał go do kongresu, gdzie G. zasiadał od r. 1795 do 1801. Gorący republikanin, zwalczał stanowczo rządy Waszyngtona. Stopniowo zwiększało się jego znaczenie wśród republikanów; za jego wpływem powstał w kongresie komitet „dróg i środków” (ways and means). G. zajął się specyalnie stu-dyowaniem kwestyj finansowych, ogłaszał różne prace i znalazł się w pierwszym rzędzie, w chwili tryumfu swojego stronnictwa, pod sztandarem Jeffersona (r. 1800). Powołany przez nowego prezydenta Unii do departamentu finansów, zachował to stanowisko w ciągu dwóch prezydentur: swego naczelnika politycznego, oraz Madisona, aż do r. 1813, i zjednał sobie wkrótce re-putacyę jednego z pierwszych finansistów swojego czasu. Jego raporty roczne są to znakomite dokumenty: zaleca w nich przedewszyst-kiem szybką redukcyę długu, użycie gruntów publicznych na kolonizacyę, roboty publiczne interesu narodowego (i n t e r n a 1 i m provments), naukowe badanie wybrzeży (coast - survey) i gruntu Stanów Zjednoczonych. Przeciwnik wojny (r. 1812) z Anglią, mianowany został przez Madisona, 8 marca r. 1813, jednym z kommis-sarzy mających układać warunki pokoju. Po zawarciu traktatu gandawskiego, mianowany (r. 1815) ministrem Stanów Zjednoczonych we Francyi, pozostał w tym kraju aż do r. 1823. Przepędził potem trzy lata w Ameryce, a następnie, mianowany posłem nadzwyczajnym w Anglii (1826), pozostał tam do grudnia r. 1827, przeprowadziwszy na miejscu kilka ważnych traktatów handlowych. Po powrocie osiadł w Nowym Jorku. Ogłosił w r. 1831: „Considerations on the system of circulation and Bank of the United States”; od r. 1831 do 1839 był prezesem banku w Nowym Jorku, następnie zdał ten urząd na swego syna Jakóba i poświęcił resztę swego życia studyom literackim, historycznym i etnograficznym. Głownem jego dziełem jest praca o Indyanach: „Synopsis of the Indian Tribes within the United States, east of the Rocky Mountains and in the British and Russian Possessions in North America” (2-gi tom dzieła „Archeologia Americana”, ogłoszonego przez Towarzystwo starożytników amerykańskich; Worcester 1836). Oprócz tego uapi-

Wkrótce umarł w Wiedniu, dokąd udał się z prośbą o ostateczną dymmissyę. Wnuk jego, Jan Wacław G. (f 1719), piastował od r. 1708 urząd marszałka krajowego w Czechach i był administratorem księstwa Limburskiego. Po wstąpieniu na tron cesarski Karola VI-go został mianowany pełnomocnym ministrem cesarskim w Londynie, a później przy dworze papieskim. W r.

1719, na trzy tygodnie przed śmiercią, został vi-ce-królem neapolitańskim. Syn jego, Filip Józef (f 1757 r.), był ostatnim członkiem rodu G-ów; umarł bezpotomnie w Budiejowicach (w Czechach); spadkobierczynią rozległych dóbr tej rodziny została żona Filipa, Marya Anna, lir.

Colonna z Felsu; po śmierci dobra te przeszły na własność siostrzeńca jej, hr. Krystyana Filipa z Clamu. Potomkowie jego od tego czasu poczęli się nazywać hrabiami Clam-Gallas. N-

G-allasowie, pokolenie afrykańskie, ob. Galla.

Grallat Aloizy, pisarz czeski (* 1827, w By-dzinie), ukończywszy nauki gimnazyalne, wstąpił do służby rządowej w Chrudimie, W r. 1846 wyszedł w czasopiśmie „Kwćty” wiersz jego p. t. „Nńrek skolâküv” i to było początkiem jego zawodu literackiego. Odtąd coraz częściej ukazywały się w druku jego nowelle i poezye, przeważnie humorystyczne. Największe wszakże powodzenie miały jego burleski dramatyczne:

„Rytir Snofonius a princezna Mórdulina”, „Rodina Morousüv”, „Uforina a diśperanda” i inne, w których wybornie trawestował dramatu klasyczne. Właściwie on był twórcą tej gałęzi hu-morystyki czeskiej i znalazł wielu naśladowców.

Zbiór utworów jego wyszedł w Chrudimie r.

1860 nakładem Pospiśila i do r. 1893 miał kilka wydań. Od lat dyvudziestu kilku co rok na Sylwestra G. wydaje satyryczno-luimorystyczny „Dennik” bardzo poczytny. Jest przytem współpracownikiem chrudimskiej gazety rolniczej („List hospodńrsky”) i autorem monografii miasta Chru-dimu, gdzie w szkole agronomicznej już od r.

1866 wykłada prawoznawstwo rolnicze, a i rozwój społeczny tego miasta nie mało mu zawdzięcza.    *

Gallatin, rzeka, jeden z trzech strumieni wodnych, z których połączenia powstaje rzeka Missouri. Trzy te strumienie: Jefferson — zachodni,

Madison — środkowy i G.—wschodni, płyną z południa na północ i łączą się pod miastem G.

S. Ł.

City w hrabstwie tejże nazwy, poczein połączone rzeki noszą już nazwę Missouri.

Gallatin Albert, mąż stanu amerykański (* w Genewie 29 stycz. 1761—f w Astoryi, New-York, 12 sierp. 1849). Syn rudzcy stanu i krewny Neckera, sierota od pierwszej młodości, odpłynął do Ameryki, w r. 1780, gdzie służył podczas ostatnich miesięcy wojny o niepodległość; wykładał język francuski w Harvard-Coll, w r.

amerykańskie (New Yoik 1845).

sał: „Memoir on the North Eastern Boundary” i Saragossą znowu południowy, wpada do Ebro (New York 1843), oraz „Semi civilised Nations J pod kątem prostym. G. nie jest żeglowny. Zna-of Mexico, Yucatan and Central America”, dzie- j czenie jego polega na tern, iż dostarcza wód ło ogłoszone przez Towarzystwo etnologiczne I irrygacyjuych do kanałów w okolicy Saragossy.

Cała długość wynosi 175 kim.

GallegO Juan-Nicasio, poeta hiszpański (* w Zamora 14 grudnia 1777 —f w Madrycie 9 stycznia 1853). Poświęcał się różnym studyom uniwersyteckim w Salamance, został księdzem w r. 1800 i kapelanem dworskim w r. 1805. Jako poeta zwrócił na siebie uwagę swoją o-dą „Al dos de Moyo” na cześć powstania 2 maja r. 1808 przeciwko najazdowi francuskiemu. Był deputowanym do Kortezów prawodawczych z Kadyksu w ciągu lat trzech, następnie uwięzionym po restauracyi Ferdynanda VII. Uwolniony przez rewolucyę r. 1820, mianowany został kanonikiem kościoła metropolitalnego w Sewilli. Później otrzymał tytuł radzcy stanu. Akademia hiszpańska, której był sekretarzem dożywotnim, wydała swoim kosztem edycyę pośmiertną jego „Obras poeticas” (Madryt 1854, in 4-o). Najep-sze z jego poezyj pomieszczone zostały w tomie LXVII „Biblioteca Rivadeneyra”, stanowiącym tom III dzieła „Poetas del siglo XVIII” (Madryt 1876), z wiadomością o autorze, którą napisał Ventura de La Vega.

GrallegO y Alvarez Domingo, współczesny malarz hiszpański (* 1817 w Tembeque), uprawiał malarstwo historyczne i pejzażowe, .lego Widok Eskurialu i Toast nabyte zostały do pałacu Madryckiego.

Gallegos, mieszkańcy hiszpańskiej Galicyi (oh. Galicy a).

W. Wr.

Galie, rodzina rytowników flamandzkich rodem z Hollandyi. Najstarszy z artystów tego rodu Filip (* 1537 w Harlem—f 1612 w Antwerpii), wytrawny rysownik, założył w Antwerpii szkołę rytownictwa oraz wydawnictwo rycin. Z własnych rycin wydał: Historyę rodziny Medyceuszów, wykonaną podług Stradana; Trójcę Ś. podług Marcina de Vos, i śmierć ś. Anny podług P. Brueghela. Z dwóch synów jego Teodor, płodniejszy od ojca, ale mniej zdolny, natomiast Kornel, przezwany Starym (* 1580 w Antwerpii—f 1656 tamże), najzdolniejszy z całej rodziny, rytował przedewszystkiem dzieła Rubensa (Judyta). Syn jego, Kornel G. Młody (f około 1650 r.), rytował przeważnie portrety podług Rubensa i Van Dycka. — P orów.

S. 8.

Henri Hymans „Histoire de la gravure dans l’école de Rubens” (Bruksella 1879).

S. S.

GallegOS Ferdynand, malarz hiszpański rodem z Salamanki, z drugiej połowy XV stulecia i początku XVI. Styl i koloryt jego obrazów przypominają szkołę flamandzką, jak to widać np. na obrazie noszącym jego podpis, przedstawiającym „Madonnę z Dzieciątkiem Jezus” w kościele katedralnym w Salamance. W katedrze w Zamora zachowało się dotąd 6 skrzydeł ołtarzowych pędzla G-a z podpisem jego i datą 1470; jest to praca jego najwybitniejsza, nader : charakterystyczna i dająca wyborne pojęcie o mais. s.

Galle Jan Gotfryd, astronom (* 1812 r. w Pabsthaus pod Gräfenhainiken), studyował 1830—33 w Berlinie matematykę i nauki przyrodnicze, 1835 został pod E^ckem assystentem w obserwatoryum berlińskiem, 1845 habilitował się jako docent uniwersytetu rozprawą o obser-wacyach Olafa Romera, 1851 objął katedrę astronomii i zarząd obsrwatoryum astronomicznego we Wrocławiu. Odkrył trzy komety i pierwszy odszukał na niebie d. 23 września 1846 r. planetę Neptun, teoretycznie obliczoną i wskazaną przez Leverriera (ob. Neptun). Odkrył też trzeci, wewnętrzny pierścień Saturna, wykazał kilka rojów meteorycznycli i przeprowadził liczne obserwacye komet. W r. 1873 zwrócił uwagę na pożytek obserwacyi drobnych planet dla oznaczenia paralaksy słońca i sam wyprowadził jej wartość z dokonanych na półkuli północnej i południowej dostrzeżeń jednej z tych planet, mianowicie Klory. Zajmował się wreszcie dostrzeżeniami meteorologicznemi, w szczególności prawem obrotu wiatrów i zjawiskami optycznemi w atmosferze. Ogłosił: „Grundzüge

der schlesischen Klimatologie” (1857); „Mittei- | larstwie religijnem w XV stuleciu.

hingen der Breslauer Sternwarte” (1879); „Verzeichnis der Elemente der bisher berechneten

Gallen, herb polski. Na tarczy ściętej w polu górnem, srebrnem, trzy winne grona zielone Kometenbahnen’' (1894). Spis ten komet sta- rzędem obok siebie położone, każde z trzema nowi ciąg dalszy poprzednich katalogów Olber- listkami; w polu dolnem, błękitnem, gwiazda

S. K.

sta i Enckego.

ośiniopromienna srebrna. Nad hełmem w koronie

GallegO, rzeka, lewy dopływ rz. Ebro w Arago- szlacheckiej między dwoma błękitnemi orlemi nii, w Hiszpanii. Przepływa w prowincyach Huesca . skrzydłami ośiniopromienna gwiazda srebrna; nad i Saragossa. Wypływa z pod przełęczy Salient, i nią wije się wstęga srebrna—końce błękitne; nad położonej w pobliżu    Pic-du-Midi i prowadzącej    wstęgą    trzy winne grona, jak na tarczy. Wszyst-

do francuskiej doliny    Ossau. Płynie    pod Salient    ko to    na tle    utworzonem z dziewięciu piór

błękitne,

(1 250 m. wys.), przepływa piękną dolinę (da- strusich, z których pięć środkowych wne jezioro) Tena, dalej—pod Biesca, zachowując a cztery boczne białe. Labry z prawej błękitne, kierunek południowy.    Od Fanlo do    Pena przy-    podbite    srebrem,    a z lewej błękitne, podbite zie-

biera kierunek zachodni, a stąd do    uścia pod    łonem.    Herbem    tym pieczętuje się rodzina Bis-

i).

s. s.

S. I).

K. K-Ć.

pinków v. Biszpingów, 5 stycznia 1609 roku przez Rudolfa II, cesarza rzymskiego, uszlachco-na, i połowie XVII wieku do Polski przybyła.— Źródła: Kopia dyplomu oblatowana w aktach wołkowyskich.

Fig. 107. Gallen (herb).

Gallén Axel Walde m ar, współczesny malarz finlandzki (* 1865 w Bjoernsborg). Uczeń Bonguereau, przytem zwolennik szkoły realistycznej: obrazy swoje, do których temat czerpie przeważnie z życia finlandzkiego, wystawia w Helsingforsie, w Bondynie i w Paryżu. Odznacza się pomysłowością, wyrobioną techniką i dobrym kolorytem.

Gallenga Antonio, literat włoski (* w Parmie 4 listop. r. 1816). Uwięziony za sprawy polityczne, a następnie wydalony z kraju, podróżował po Fraucyi, Algieryi, Stanach Zjedno-nych. Delegowany przez Mazziniego do zamordowania króla Karola Alberta, nie śmiał tego wykonać, i odtąd był w nieporozumieniu ze swoimi dawnymi przyjaciółmi. Osiadł w Bondynie w r. 1838 i wykładał literaturę włoską w „University College” (1843). Powrócił ostatecznie do Piemontu w r. 1848, był wielokrotnie wybierany na deputowanego, ale jego sprzeczki z mazzinistami, obciążone obustronnemi odkryciami, uniemożliwiły mu wszelką rolę polityczną. Został korres-pondentem „Timesu.” i był bardzo ceniony na tern stanowisku. W r. 1874 towarzyszył królowi włoskiemu do Wiednia i do Berlina. Ogłosił pod własnem nazwiskiem i pod pseudonimem B. Mariotti liczne dzieła i artykuły w przeglądach angielskich, amerykańskich i włoskich. Z dzieł jego przytaczamy następujące: „Oltre-monte ed Oltremare” (Bondyn 1844); „The back gown Papers” (Bond. 1846, 2 t.); „Italy past and present” (Bond. 1846); „A ehe ne siamo? pensieri di un Italiano d’ Oltremonte” (Bondyn 1849); „Scenes from Italian life” (Bon. 1850); „Italy in 1848” (Bond. 1851); „A historical memoir of fra Dolcino and his Times” (Bond. 1853);

„History of Piedmont“ (Bond. 1854—55, 3 tomy); „Castellamonte” (Bond. 1856); „Country Bite in Piedmont” (Bond. 1858); „Manuale dell’ Elettore” (Siena 1861); „The Invasion of Denmark” (Siena 1863); „The Pearl of Antilles (1867); „Italy revisited” (Bond. 1874); „The Pope and the King” (Bond. 1878, 2 tomy). Bibl. A. Bertolotti „Passeggiate nel Canarese” (Iv rea 1868); w tomie V znajduje się biografia z wykazem jego dzieł.

Gallenkamp Karol Wilhelm, matematyk niemiecki (* 3 grudnia 1820 r. w Bippstadt —t 11 maja 1890 w Berlinie). Był nauczycielem matematyki kolejno w Berlinie, Wetzlarze, Duisburgu, Miihlheimie, wreszcie dyrektorem szkoły przemysłowej (wyższej realnej) im. Fryderyka Wer der a w Berlinie. Napisał szereg podręczników do matematyki, z których cieszyło się uznaniem zwłaszcza dzieło: „Die Elemente der Mathematik” (wyd. 4-te, Iserlohn 1879); ogłosi! nadto pra3ę o krzywych i powierzchniach rzędu drugiego i kilka rozpraw z dziedziny fizyki w Rocznikach Poggendorffa.

Galleria, Woszczyniak. Jest to mały motyl nocny z rodziny moli, szarego lub popielatego koloru, znany ze spustoszeń, jakie jego liszka sprawia w ulach pszczół i gniazdach trzmieli. Skrzydła u samic postrzępione, w stanie spoczynku sięgają tylnego końca odwłoku. Najszkodliwsze gatunki G. cerella i G. alvearia, Szkodniki te znane już były Arystotelesowi i Wer-giliuszowi; w późniejszych czasach opisywali je Duponchel i H. Bucas.

Gallette Jan Franciszek (* d. 9 maja r. 1774 w Metz—f w Moguncyi d. 30 stycznia r. 1838), chirurg-dentysta. W mieście ro-dzinnem wstąpił w r. 1789 jako uczeń chirurgii do tamtejszego szpitala wojskowego (Hôpital mi-lit. d’instruction), w r. 1791 służył jako chirurg młodszy w armii Mozeli, lata 1797—99 spędził na naukach w Strassburgu i 1 aryżu, w r. 1800 posunięty do stopnia chirurga dywizyjnego, był czynnym w armii reńskiej i gallo-batawskiej, w następnym zaś roku został chirurgiem naczelnym szpitala wojskowego w Moguncyi; stanowisko to, oraz wogóie służbę, porzucił w kilka miesięcy później, żeby się oddać zupełnie dentystyce, w której cieszył się powodzeniem wielkiem i stale się nią później w Moguncyi zajmował. Od r. 1805 do 1809 sprawował znów obowiązki chirurga naczelnego szpitala wojskowego, w r. 1812 został dentystą liceum cesarskiego i sekretarzem kommissyi wyznaczonej do badania chorób nagminnych. W r. 1813 otrzymał urząd dentysty miejskiego w Moguncyi, w r. 1818 powołano go na starszego chirurga szwadronu gwardyi honorowej w. ks. Heskiego; w r. 1825 uniwersytet w Giessen obdarzył go dyplomem doktora chirurgii „honoris causa”; nakoniec w r. 1827 podniesiony był do godności wielkoksiążęcego radzcy dworu; oprócz

Dr j. p.

P. Chm.

tego był, począwszy od r. 1805 dentystą nadwornym wielu panujących niemieckich. Pisywał po francusku i po niemiecku o sprawach, den-tystyki dotyczących; prac jego nie wymieniamy; wylicza je Callisen w „Med. Schriftsteller-Lexikon” T. VII, str. 27 i T. XXVIII, str. 147.

Galletti Giuseppe, mąż stanu włoski (* w Bolonii 1797—f tamże 27 lipca 1873). Dał się poznać jako znakomity adwokat w swojem mieście rodzinnem. Z jego-to domu, gdzie schodzili się głównie patryoci, wyszedł ruch r. 1831. Nadto jako kapitan gwardyi cywilnej brał w nim udział. Po restauracyi papieskiej nie przestawał spiskować; w r. 1843 został aresztowany, przewieziony do Rzymu, skazany na śmierć; wyrok ten wszakże zmieniono na wieczne więzienie na galerach. Uwolniła go amnestya Piusa IX (r. 1846); w r. 1848¹ otrzymał tekę ministra po-licyi za prezydentury Antonellego (10 marca); z powodu swojej popularności wchodził do różnych kombinacyj ministeryalnych aż do czasówT Rossiego, który mianował go prezesem trybunału apellacyjnego w Macerata. Po zamordowaniu Rossiego papież polecił mu utworzyć nowe ministeryum (16 list.) i na usilne prośby ludu mianował go generałem karabinierów. Kiedy Pius IX uciekł do Gaëty, G. został członkiem tymczasowego rządu, potem prezesem zgromadzenia ustawodawczego (7 lut. r. 1849), ministrem po-licyi i dowódzcą korpusu zapasowego, który walczył pod Velletri. W dniu wejścia Francuzów, odczytał ludowi z Kapitolu konstytucyę Rzeczypospolitej Rzymskiej. Następnie, schroniwszy się do Piemontu, zarządzał* przez lat 10 kopalniami Montevécchio na Sardynii. W r. 1859 ofiarował swoje usługi Cavourowi, który ich nie przyjął. Jako deputowany z Poggio-Mirteto zasiadał na lewicy. Był radzcą kommunalnym w Bolonii, następnie radzcą prowincyonalnym, dyrektorem Banku ludowego, prezesem Stowarzyszenia robotniczego; zakończył żywot swój w zaszczytnem ubóstwie.

Galii Edward Maryan (* 1813—f 14 kwiet. 1893), urodzony na Wołyniu, kształcił się w liceum Krzemienieckiem, a następnie wszedł do akademii medycznej w Wilnie r. 1834, którą ukończył z dyplomem doktora medycyny i chirurgii. Osiadł potem na wsi w Wołosowie, blizko Żytomierza, ale niebawem przeniósł się do samego Żytomierza, gdzie przebywał lat 40 i gdzie zmarł nagle na atak sercowy. Był cenionym lekarzem i dobrym mineralogiem, miał spory zbiór minerałów, zwłaszcza z gub. Wołyńskiej, i był także amatorem i znawcą malarstwa i zgromadził cenną galeryę obrazów. W r. 1842 ogłosił w Wilnie trzytomowy zbiór „Pism” swoich; pierwszy tom zawierał obrazki i rozprawki: Ines de Castro, Gorączka, Lekcya anatomii serca, Fatalizm i Duch, Szkice filozofii greckiej, Paracels; w tomie drugim mieściły się poezye, a w trzecim dramat: „Torquato Tasso”. Tegoż roku, również w Wifnje, wyszła jego praca p. t. „Tymofiej Chmielnicki, fragment historyczny z XVII stulecia”. W r. 1844 już jako ceniony badacz i pisarz pomieścił w „Przeglądzie Naukowym” Warszawskim wyjątek z dzieła „O wpływie religii na narody“, wyjątek poświęcony rozważaniu cywilizacyi Hindów, oraz ciekawy artykuł o samorodztwie p. t. „O niezbadanych dotąd sposobach powstawania istot organicznych“, gdzie między innemi takie wygłosił zdanie: „Stworzenie świata i tworów jego ani było chwilowe, ani jest skończone i jest ono szeregiem zjawień, którego początkiem była ma-terya martwa z żądzą organizacyi, a końcem będzie materya martwa pozbawiona tego popędu; pośrednie punkta tego szeregu nacechowane .są pracą natury, usiłującej albo tworzyć dalej albo niszczyć stworzone”. W temże czasopiśmie r. 1846 pomieścił szkic powieściowo-psychologi-czny p. t. „Świat i poeta“, wymownie a niekiedy namiętnie kreśląc przeciwieństwo entuzya-zmu — i trzeźwej płaskości, pessyinizmu pełnego goryczy —i powszedniego, bezmyślnego używania życia; bohater dochodzi w końcu do obłędu. Wiele w tym utworze takich myśli, takich sposobów widzenia rzeczy i wyrażeń, jak u najnowszych modernistów. Belletrystyczny charakter mają także dwutomowe „Pamiętniki moich przyjaciół”, wydane w Wilnie r. 1847. Z prac naukowych pomieścił we wspomnionym „Przeglądzie” na r. 1847 i 1848 następne rozprawy: „O cyganach“, „O buddyzmie“, „O ludożerstwie”, „O wampiryźmie“. Jako członek towarzystwa lekarskiego wołyńskiego ogłosił r. 1861 w Żytomierzu „Sprawozdanie z czynności“ tegoż. Wydał także w Żytomierzu rozprawę p. t. „Tojeśó syryjska (Asclepias syriaca), roślina włókno dająca; o jej uprawie u nas i użyciu w rękodziel-niacli“. Do rozprawy Gustawa Belkiego „O szarańczy“ dodał swoje przypisy (Żytomierz 1860). W belletrystycznych utworach rozwinął dużo żywości stylu; w naukowych mniej znać ten przymiot; język G-go razi nas sporą ilością niepoprawnych wyrażeń, mianowicie rusycyzmów.

Gallia nazywała się u Rzymian główna siedziba Gallów (Galii) albo Celtów (ob.), a więc obszerne dziedziny, rozległe pomiędzy Pirenejami, Oceanem Atlantyckim i Renem, zwana także, z rzymskiego stanowiska, jako za Alpami położona, G. Transalpina albo ulterior, G. Zaalpejska; nosił to miano jednakże i kraj, przed Alpami rozłożony, i to północna część Italii, z wyróżniającym przydomkiem, G. Cisal-pina albo citerior, G. Przedalpejska.

AJ Gallia Cisalpina. Nazwą tą oznaczano pierwotnie tylko tę ziemię, w której napływowe szczepy celtyckie osiadły: rozciągała się więc G. Cisalpina od Nowaryi (dzisiaj Novara) na zachodzie, gdzie graniczyli z nią liguryjscy Libici, ku wschodowi aż do Adygi (Athesis), która dzieliła ją od illiryjskich Wenetów; ku północy twęrzyły jej granicę Alpy Pepnipskie i Retyckie;

na południe oddzielała ją od Ligurów rzeka Pad (Padus) aż do uścia Trebii, a od tego miejsca należała do G-i także ziemia, na południe od Padu położona, pomiędzy skłonami Apenni-nów i morzem Adryatyckiem, zrazu tylko aż do rzeki Aesis pod Ankoną, później pod względem prawnopolitycznym, zapewne od czasów Sulli, tylko do Rubikonu pomiędzy Rawenną a Arimi-num (dz. Rimini). Kiedy jednakże Ligurya, We-necya i Istrya razem z G-ą Cisalpina dostały się pod panowanie rzymskie, nadano G-i Cisalpina, która prawdopodobnie w r. 81 przed Chr. weszła w skład rzymskich prowincyj, geograficznie szersze pojęcie, oznaczano bowiem odtąd tą nazwą całą Górną Italię. Od tego też czasu datuje się jej podział na G. Tran spad an a i Cispadana, t. j. za i przed Padem leżącą. W dawniejszym obrębie G-i Cisalpina, i to na lewym brzegu Padu, mieszkały naonezas następujące ludy celtyckie: Insu br o wie, którzy założyli Medyolan (Mediolanium), między rzekami Sessites (dz. Sesia) i Adduą (dz. Adda); Ceno-m a nowie, na południe od Lacus Benacus (dz. jezioro Garda), z prastaremi miastami Weroną i Mantuą, przez Etrusków założoną. Obok tych czysto celtyckich szczepów mieszkały nad górnym Padem jeszcze liguryjskie ludy, zmieszane z krwią celtycką, i tak: T aur i ni w okolicy dzisiejszego Turynu (Augusta Taurinorum); Salas si w dolinie rzeki Dora Baltea. W południowych załomach alpejskich osiadły retyckie i liguryjskie szczepy, jako to: Lepontii, na północ-zachód od Lacus Verbanus (dz. Lago-Maggiore), Camuni, na północ-wschód od Lacus Sebinus (dz. jezioro Iseo), i Euganei, na północ-wschód od Lacus Benacus. W G-i Cispadana, z tej strony rzeki Padu, mieli siedziby swe: Bojowie (Boji), do których należał także skraw kraju nad dolną Adduą, po za Padem położony, z miastami: Parmą, Mutina (dz. Modena) i Bononia (dz. Bologna); ku północnemu wschodowi od nich Lingo nowie (Lingones), przy uściu Padu; ku południowemu wschodowi Senonowie (Senones). Według Liwiusza rozpoczęły się pierwsze wędrówki celtyckich szczepów do górnej Italii, wypierających powoli Ligurów na zachodzie, a Etrusków i Umbrów na wschodzie i południowym wschodzie, już około r. 600 przed Chr. Wszakże jest prawdopodobniejsza, że wędrówki owe zaczęły się krótko przed r. 396 przed Chr., kiedy - to Senonowie razem ze sprzymierzonymi Insubrami i Bojami zburzyli etruskie miasto Melpum, położone w okolicy dzisiejszego Medyolanu, a potem ruszyli na ową głośną wyprawę, która ich w r. 391 przed etruskie miasto Clusium, a w następnym roku przed sam Rzym zawiodła. Gdy własne ich szeregi poczęła niszczyć straszliwa zaraza, wrócili w strony ojczyste, gdzie tymczasem nie tylko wewnętrzne zamieszki wybuchły, lecz i sąsiedni Wenetowie łupić ich granice zaczęli.

Dopiero w 20 lat później ponawiają się celtyckie wyprawy w wielkich rozmiarach i trwają, niemal bez przerwy, aż do r. 349. Podczas pierwszej wyprawy w r. 367 dotarli podobno aż do rzeki Anio, gdzie im pod miastem Albą sędziwy L. Furius Camillus ciężką klęskę zadał. A w następnych latach czytamy o ich wyprawach do południowej Italii, które mimo klęsk licznych, zadawanych im przez Rzymian, ciągle ponawiali. Wreszcie w r. 349 pobił ich na głowę dyktator L. Furius Camillus w ziemi pomp-tyńskiej, lecz, dziwnym sposobem, dopiero w r. 336 zawarli z nimi Rzymianie formalny pokój. Szczęściem wielkiem dla młodego państwa rzymskiego, zachowywali się Celtowie prawie bezczynnie podczas wszystkich wojen samnickich. Dopiero w r. 295, gdy Samnici i Etruskowie sprzymierzyli się, by podjąć ostatnią waikę rozpaczliwą przeciw Rzymianom, wyruszyli, z po-duszczenia Etrusków, także i Celtowie, mieszkający pomiędzy Apeninami i Adryatykiein, naprzeciw wspólnego wroga. Okropna klęska jednakże, jaką sprzymierzeni pod Sentinum ponieśli, szczególnie ciężko Celtów dotknęła, którzy zajmowali prawe skrzydło bojowego szyku. Mimo to, na razie nie podjęli przeciw nim zwycięzcy Rzymianie zaczepnych kroków; lecz gdy w 11 lat później Senonowie, śpiesząc na pomoc etruskiemu miastu Vulsinii, obiegli Rzymianom sprzyjające miasto Arretium i dążące z odsieczą legiony pod dowództwem pretora L. Ceciliusza Metella w r. 284 do szczętu znieśli, a potem nawet kapłanów, wysłanych do nich z rozkazem wytłómaczenia swego wiarołomstwa, zamordowali, rozpoczęli wtedy Rzymianie energiczną akcyę przeciwko Celtom. Konsul P. Cornelius Dola-bella wtargnął w r. 283 do ziemi Senonów, spustoszył całą ogniem i mieczem, a mieszkańców, ile ich jeszcze przy życiu zostało, wygnał wszystkich z kraju. Założenie warownej osady Seny (Sena Gallica, dz. Sinigaglia) w najdalej ku południu położonej części ich ziemi miało na celu zabezpieczyć nową zdobycz rzymską. Jednakże nowa warownia powołała właśnie pod broń sąsiedni szczep Bojów, lękających się teraz utracić i swą niepodległość. Szybko złączywszy swe siły z Etruskami, podjęli walkę nierówną, bo razem ze sprzymierzeńcami swymi w tym samym jeszcze roku pobici zostali nad jeziorem Wadymońskiem (lacus Vadimonius), a w następnym roku (282) zadał im konsul Kw. Emiliusz Papus pod Populonią tak stanowczą klęskę, że sami Rzymian o pokój prosili. Dopiero w r. 238 podjęli Bojowie razem z Li-guryjczykami i zaalpejskiemi szczepami pobratymczemu nową walkę, która już w następnym roku zakończyła się pod marami Ariminuin krwa-wemi niesnaskami, jakie wybuchły we własnym ich obozie. Wreszcie, gdy w r. 239 trybun ludowy Flaminius przeprowadził prawo, dotyczące podziału zdobytych na Senonach dziedzin, pomiędzy licznych rzymskich osadników, sprzymierzyły się przeciw Rzymowi wszystkie przedal-pejskie szczepy celtyckie, z wyjątkiem Cenoma-nów, którzy zawsze Rzymowi sprzyjali, i przywołały jeszcze na pomoc liczne plemię Gesa-tów, za Alpami osiadłe. Z tak potężnemi siłami wtargnęli Celtowie w r. 225 do Etruryi, lecz pod miastem Telamonem ponieśli okropną klęskę: 40 000 Celtów legło na placu boju, 10 000 dostało się do niewoli. Nareszcie w r. 224 zmusili Rzymianie Bojów do poddania się. In-subrowie walczyli jeszcze aż do r. 222, w którym walne zwycięstwo M. Klaudyusza Marcella pod Clastidium i zdobycie Medyolanu i Comum przez Seypiona także ten bitny szczep zniewoliły do uznania rzymskiego zwierzchnictwa. Zaledwie jednakże zdążyli Rzymianie dla ubezpieczenia zdobyczy założyć w podbitych ziemiach osady Cremonę i Placentia (dz. Piacenza), nadeszła w r. 218 wieść o zbrojnym pochodzie Hannibala od hiszpańskiej granicy ku italskim dziedzinom. Niebawem wysłali Bojowie posłów i przewodników naprzeciw kartagińskiemu wodzowi za Alpy, podnieśli otwarty bunt, obiegli Mutynę i pobili rzymskie hufce, śpieszące z odsieczą pod dowództwem pretora L. Manliusza. Pojawienie się Hannibala w G-i i zwycięstwa jego nad Tycynem i Trebią były dla Insubrów i innych plemion celtyckich, z wyjątkiem Ce-nomanów, zarazem hasłem do otwartego przejścia na stronę zwycięskiego wroga, a drużyny ich ruszyły pod rozkazami punickiego wodza w głąb Italii i biły się mężnie w rozprawach nad jeziorem Trazymeńskiem r. 217, pod Kannami r. 216 i przy zdobyciu Tarentu r. 212; Bojowie sami znieśli do szczętu wysłane przeciw nim legiony pod wodzą pretora L. Postumiusza w le-sie Litana. Lecz w miarę niepowodzenia Hannibala w walce przeciw Rzymowi stygnął także ogólny zapał celtyckich ludów do walki. Bitwa nad Metaurem w r. 207 przegraną została głównie z winy celtyckich sprzymierzeńców Hasdru-bala. Mimo to, zastępy celtyckie towarzyszyły Hannibalowi nawet w powrocie do Afryki i potykały się także w ostatniej jego nieszczęśliwej bitwie pod Zamą. Ze zgasłą gwiazdą wielkiego wodza kartagińskiego zniknęła na zawsze i dla italskich Celtów ostatnia sposobność wybicia się na wolność, a ostatnie ich walki rozpaczliwe, wykazujące wprawdzie chwilowe powodzenie, toczyły się napróżno. Punicki wódz Hamilkar pobudził w r. 2U1 Bojów do nowego rokoszu; pobili też istotnie rzymskie wojsko, a przykładem swym pociągnęli za sobą i wszystkie inne plemiona i zdobyli w r. 200 Placencyę: lecz wkrótce potem ulegli pod Cremoną w walce na otwartem polu Rzymianom, którymi dowodził pretor L. Furius Purpureo. Następne lata, kiedy to Rzymianie zajęci byli wojną macedońską, nie przyniosły jeszcze stanowczego rozstrzygnięcia, a nawet niekiedy przyprawiali Celtowie wojska rzymskie o nowe klęski, jak w r. 199, w którym Insubrowie pobili pretora Bebiusza Pamfila. Lecz po zwycięstwie nad Filipem V, królem macedońskim, podjęli Rzymianie z tern większą energią wojnę przeciw Celtom. Po-cząwbzy od r. 197 toczyły się walki z Bojami, Insubrami, Cenomanami i innemi plemionami co rok z co raz większem powodzeniem, aż wreszcie konsul Scypion Nasica w r. 191 w morderczej bitwie tak stanowczo pobił Bojów, że ocaleli tylko ci, którzy poddali się zwycięzcy bezwarunkowo, albo też siedziby ojczyste opuścili. Przeważna ich część wybrała drugą ostateczność, opuściła kraj rodzinny i osiadła w Panno-nii nad jeziorem Balaton, podczas gdy inne plemiona, jak Insubrowie, Cenomanowie i z Rzy mianami od dawna* zaprzyjaźnieni illlryjscy Wenetowie zdali się na łaskę Rzymian. Bononia, stolica Bojów, została w r. 189 przed Chr. rzymską osadą i warownią silną; tak samo, oprócz innych miast, także Parma i Mutina w r. 183; Placencyę i Cremonę wzmocniono silniejszemi załogami. Przedłużenie drogi bitej, t. zw. via Fl a mi ni a, w r. 187 z Ariminum aż do Pla-cencyi pod nazwą via Aemilia stanowi ważną epokę w romanizacyi krainy celtyckiej. Nad drogą tą, jako główną linią kom muni kacyjną, powstało mnóstwo miejscowości, które, rozwinąwszy się w miasta handlem ożywione, przyczyniły się szczególnie do nadania całej okolicy rzymskiego charakteru, jako to: Florentiola (dz. Fiorenzuola), Fidentia, Regiutn, Claterna, Forum Livii, Forum Popilii, Caesena i wiele innych. Nad Padem zakwitło mianowicie Brixelluin, a na południe od uścia tej rzeki Ravenna, bagnami nieprzeby-temi zabezpieczona przed każdym napadem; za czasów cesarstwa była ona głównym portem rzymskiej floty wojennej na wschodniem wybrzeżu Italii. Mianowicie przez tę kolonizacyjną po litykę rzymską przybrała górna Italia z tej strony Padu w krótkim stosunkowo czasie charakter całkiem rzymski, język ludowy ustąpił miejsca łacińskiemu, a za jego śladami poszły, narodowy zwyczaj i obyczaj. Taką zaś miarą dostała teraz ta zdobyta część kraju zupełnie słusznie od rzymskiej togi miano G. Togata; nazwa ta przeszła późniejszemi dopiero czasy także i na kraj, za rzeką Padem położony. I tutaj musieli liguryjscy Salassowie, zrazu wprawdzie pozornie tylko, uznać w r. 143 zwierzchnictwo rzymskie; lecz ponieważ w następnych czasach rozbojami niepokoili bezustannie główny trakt, wiodący . przez górę Małego Bernarda do G-i Zaalpejskiej aż w dolinie rzeki Izary (dz. Isère), wymordowano na rozkaz Augusta w r. 25 przed Chr. plemię to niemal do szczętu i założono w ich granicach osadę wojskową, Augusta Praetoria (dz. Aosta). Także ludy, mieszkające na sąsiednich północnych stokach alpejskich, przez które, począwszy od miasta Comum, trakt wiódł aż do retyckiej doliny Renu, podbił cesarz August

w r. 15 przed Chr. Rzymskie prawo obywatel- I w przeciwstawieniu zaś do G-i Togata nazy-skie uzyskali mieszkańcy G-i Cispadaua już w r. j wano ją także G. Braccata, od długich, szerokich spodni (braccae), jakie celtyccy mieszkańcy nosili; a wreszcie cała G. Zaalpejska nazwaną została G. Co mata od celtyckiego zwyczaju noszenia włosów (coma), w długi węzeł na czubku głowy splecionych. Granice Prowin-cyi sięgały ku północy aż do rzek Druencyi (dz. Durance), w której dolinie prowadził trakt przez Mont Genèvre do brzegów łzary (dz. Isère), Rodanu (dz. Rhône) i jeziora Genewskiego (Lacus Lemanus). Ku zachodowi rozszerzono niebawem granice poza Rodan, nad którego wschodnim brzegiem około Cavaillon (Cabellio) i Avignon (Avenio) Cavares, a na północ od nich Vo-contii mieszkali, aż do gór Seweńskich (Ce-benna), których wschodnie skłony Helvii zajmowali, dalej ku południu, gdzie Volcae A recoin i ci w okolicy Nimes (Nemausus) i Volcae Tectosages około Carcassonne (Carcaso), Tuluzy (Tolosa) i Rousillon (Ruscino) dawniejszych iberyjskich mieszkańców wypędzili, aż do Pire-neów i górnej Garumny (Garonne). Tutaj na zachodzie, nad rzeką Atax, założył L. Licinius Crassus jako siedzibę namiestników rzymską osadę Narbo Martius (dz. Narbonne). Gdy groźny napad Cymbrów i Teutonów przez Maryu-sza w r. 102 szczęśliwie odpartym został, utrzymali się Rzymianie w Prowincyi, nie myśląc zrazu o rozszerzaniu jej granic. Dopiero Juliusz Cezar podbił w latach 58—51 przed Chr. resztę G-i Zaalpejskiej, t. j. cały kraj, który rozciągał się na południe aż do Alp Pennińskich, Prowincyi i Pireneów, ku zachodowi do Oceanu Atlantyckiego, na wschód do szerokiego łańcucha Alp górnej doliny Renu, do jeziora Bodeńskiego (Lacus Brigantinus), aż po granice Recyi i Windelicyi, a wreszcie do całego lewego wybrzeża Renu. dzielącego celtyckie plemiona od germańskich. Według trzech, co do języka, obyczajów i politycznych urządzeń różniących się pomiędzy sobą grup narodowych owej krainy, dzieli Cezar w kommentarzach swych o Wojnie z Gallami G-ę Zaalpejską na trzy części. Najwięcej ku południu położoną część, Akwitanią zwaną, zamieszkiwało więcej niż 20 niebardzo licznych ludów, należących do szczepu iberyjskiego, odmiennego zatem od Celtów. Do celtyckiego plemienia, w dzisiejszem znaczeniu tego wyrazu, należeli mieszkańcy dwóch pozostałych części, i to właściwi Gallowie, albo, jak według świadectwa Cezara sami siebie tylko z drobną owej nazwy odmianą nazywali, Celtowie, przynależni do tego samego plemienia, co Gallowie w Prowincyi i w G-i Przedalpej-skiej, i Belgowie (Belgae), plemiennie wpraw-bius Maximus podbili jeszcze Allobrogów, wszedł dzie z nimi blizko pokrewni, wszelako ze znaczną kraj ujarzmiony w skład rzymskich prowincyj przymieszką krwi germańskiej, z niejedną zna-i nosił odtąd szczególnie nazwę Provincia mienną różnicą, nawet w dyalekcie, tak bardzo Romana, skąd się dzisiejsze nazwisko tej czę- podpadającą Rzymianom, że odróżniali ich wy-ści południowej Francyi Provence wywodzi; raźnie od Gallów. Belgowie, równie jak właści-

89 przed Chr.; G. Transpadana odebrała wtedy tylko bardziej ograniczone prawo młodych osad „latini juris”, które J. Cezar rozszerzył w r. 49 na pełne prawo obywatelskie z samodzielną konstytucyą miejską. Mimo takich zaszczytnych dobrodziejstw pozostała G. Cisalpina, razem z Liguryą i Wenecyą, prowincyą rzymską, którą zarządzał prokonsul. Stosunek ten zależny u-stał dopiero za czasów tryumwiratu w r. 42 przed Chr., kiedy-to kraj ów także pod politycznym względem połączono z Italią, do której go geograficznie już od końca drugiej wojny punic-kiej liczono, a sprawiedliwość wymierzano odtąd według osobnego prawa, które w tekście częściowo aż do naszych czasów się dochowało; jest to t. zw. lex Rubria de G. Cisalpina. Gdy cesarz August Italię na jedenaście dzielnic (regiones) podzielił, przyłączone zostały siedziby Ceno mano w w głównej części do dziesiątej dzielnicy, noszącej nazwę Venetia. Reszta G-i Za-padańskiej tworzyła razem z Zapadańską Liguryą jedenastą, Ligurya Przedpadańska, zwana także Aemilia od równoimiennej drogi bitej, ósmą, a południowa Ligurya dziewiątą dzielnicę. Ów cały kraj, gęsto zaludniony w owych wiekach, w lasy jeszcze bardzo bogaty, wyróżniał się już wówczas przed Italią nadzwyczajnym rozwojem przemysłu, szczególnie tkaninami weł-nianemi i płóciennemi, dalej handlem ożywionym i znakomitą uprawą roli.

B) Gallia Transalpina. Granicę tej krainy od strony Italii stanowiły Alpy, a szczegółowo od Liguryi rzeczka Varus (dz. Var), która z Alp Morskich opodal Nicei (dz. Nizza) do Morza Śródziemnego wpada. Nad morskiem wybrzeżem założyli tutaj już w r. bOO przed Chr. joń-scy Focejczycy Massylię (dz. Marseille), której handel wkrótce znacznie się rozwinął, tak, że osada ta stała się w owych stronach jednym z najgłówniejszych rozsadników kultury greckiej. Jako już oddawna zaprzyjaźnionemu miastu pośpieszyli na pomoc Rzymianie w r. 154 przeciw ludom liguryjskim, które od strony Alp Morskich uderzyły na massylijskie osady, Anti-polis i Niceę. Właściwy podbój G-i Zaalpejskiej przez Rzymian rozpoczął się jednakże dopiero ujarzmieniem liguryjskich Salyów albo Salluwiów, gdy przeciw nim, znowu na pomoc Massylii, wysłanym został w r. 125 M. Fulvius Flaccus, bo w ich-to ziemi założył, celem zabezpieczenia nowych granic, G. Sextius Calvinus w r. 122 Aquae Sextiae (dz. Aix), pierwszą osadę wojskową w G-i Zaalpejskiej. Gdy w r. 122 i 121 Gn. Domitius Ahenobarbus i Kw. Fa

75

Encykl. Powbz. Ilustr. Zesz. 186 T. XXIV.

w i Gallowie¹, dzielili się na rozliczne ludy, które (później Augustonemetum, w Wiekach Średnich tworzyły państewka osobne; często jednakże pomniejsze z nich stały pod zwierzchnictwem silniej zorganizowanego ludu.—Gallowie i Belgowie byli wysokiego i silnego wzrostu, o jasnej płci i takichże włosach, waleczni; Belgowie jeszcze bitniejsi od pobratymczych Gallów. Piesze ich hufce i wyborna jazda walczyły często w szykach pomiędzy sobą pomieszanych; w potyczkach używali także wozów wojennych (essedae).

Clarus Mons, dz. Clermont), R u t e u i z miastem Segodunum (Rodez); c) ku wschodowi: A n; b a r r i nad górną Loarą z miastem Lugdu-num (Lyon), A e d u i między Saone (Arar, później Sauconna) i Loarą z miastami Bibracte (Mont-Beuvray), Augustodunum (Autun) i Novio-dunum (Nevers), M a n d u b i i z miastem Alesia (Alise S-te Reine). Lingo nes z miastem An-dematunnum (Langres), Se qua ni, między Saône a górami Jura aż w głąb’ Wogezćw, z miastem Vesontio (Besançon), H e 1 v e t i i, na cztery wielkie gminy podzieleni, pomiędzy któremi tyguryńska osiadła nad rzeczką Aare, z miastami Aventicum (Avenches, Wiflisburg), Eburodu-num (Yverdun), Vindonissa (Windisch), od gór Jura aż do Renu osiedli, przy którego kolanie zamieszkali R a u r i c i z miastem Augusta Rau-ricorum (Augst). — G. Belgijska (Belgiea) rozciągała się od Sekwany i Marny aż do Renu, nad którego uściem, rozgałęziającem się w kilka ramion, mieszkali Bata wo wie (Batavi), szczep germański. Nazwa B e i g i u m oznacza u Cezara tylko południowo zachodnią część tej krainy, a mieszkali w niej: Bel lovaci około Beauvais (Caesaromagus), między Sekwaną i Som-

(Rotomagus). Nad morskiem wybrzeżem, na północ od Sekwany osiedli C a 1 e t e s i Mori n i z miastem Itius portus (później Gesoriacum, a od IV wieku począwszy Bo no nia zwanem, dz. Boulogne); między rzekami Sabis (Sambre), Scal-dis (Skalda) i Lego (Lys) aż do morza N e r v i i; na południe od nich Vi romand u i około St. Quentin, dalej Suessiones z miastem No-viodunum, późniejszem Augusta Suessionum (Sois-sons), Remi z miastem Durocortorum (Reims); L e u c i z miastem Tullum (Tout); M e d i o m a-trici z miastem Divodurum, później zwanem M e 11 i s (Metz); w Lotaryngii nad górnym biegiem Mozy (Mosa) i nad Mozellą (Mosella) T r e v e r i z miastem Augusta Treverorom (Tre-wir); na północ od Ardennów, którą-to nazwą wówczas także góry Veen i Eifel oznaczano, mieszkali Eburones między Renem a Mozą, wytępieni przez Cezara, w miejsce których osie-©dli później T u n g r i (Tongern); A d u a t u c i na zachód od Mozy, i M e n a p i i, pomiędzy dolnym biegiem Mozy, Skaldy i Renu. Germ ańskiej krwi natomiast byli: T r i b o c i, Nemetes i Vangiones z miastem Borbetomagus (Wor-macya), którzy nad Renem w dolnej Alzacyi, a ku północy aż do Moguncyi (Mogontiacum) mieszkali; U b i i, od r. 38 przed Chr. w okolicy Bonn i Kolonii, a wreszcie S i g a m b r i od r. 7 przed Chr. w okolicy dzisiejszego Leodyum.—

Bystrego z natury pojęcia, niezwykle obrotni i zwinni, występują w świetle starożytnych pi-sarzów zwyczajnie jeszcze jako zarozumiali, chełpliwi, bardzo zmienni i skłonni do zmiany stosunków politycznych. W łonie obydwTóch ludów wywierali kapłani, Druidami (oh.) zwani, wpływ wielki. U Gallów dzielili go tylko ze stanem rycerskim, szlachtą, a z jej-to grona pochodzili zwyczajnie naczelnicy całego ludu. Lud pospolity znosić musiał ciężkie ich jarzmo; jedynie u Belgów, gdzie ustrój polityczny nosił charakter bardziej demokratyczny, umiał on lepiej obronić swą samodzielność. Cenną zaletą Belgów była także większa zgodność w sprawach politycznych, gdy trzeba było przeciw wspólnemu wrogowi w pole wyruszyć ; przeciwnie, szczepy gallijskie rzadko tylko z sobą się łą- me (Samara), A m b i a n i z miastem Samaro-czyły, po większej części osobno do walki wy- ! briva (Amiens), w dzisiejszej Pikardyi. Atre-stępowały, a nawet, z niecnej zawiści, wrogie bates w Artois, Velocassi około Rouen stanowisko względem siebie zajmowały i tak same Rzymianom drogę do zwycięstwa torowały.— G. Celtycka (Celtica) sięgała od Garumny po za Loarę (Liger) aż do Sekwany (Sequana) i Marny (Matrona). Pomiędzy szczepami, które część tę kraju zamieszkiwały, zasługują na szczególną wzmiankę razem z miastami, jakie po części później dopiero powstały, następujące: a) Między Sekwaną a Loarą, nad morskiem wybrzeżem, związek Aremoryków (Aremo-rici), pomiędzy którymi wyróżniają się znowu: Wenetowie i Unellowie, w zachodniej części dzisiejszej Bretanii i Normandyi, na wschód od nich Aulerci-Cen omani (Le Mans) i Aulerci-Eburovices (Evreux) z miastem Mediolanum, Namnetes z miastem Portus Namnetum (Nantes), Andes albo A n-decavi (Anjou) z miastem Juliomagus (Angers),

Carnutes z miastem Cenabum, późniejszem Civitas Anrelianorum (Orléans), i Autricum (Chartres), P a r i s i i z miastem Lutetia albo Luko-tecia (Paryż), S e n o n e s około Agedincum (Sens) i Mecletum (Melun); b) między Loarą a Garumną: Pictones (Poitou), San tones (Saintonge), Turones (Touraine), B i t u r i g es (Berry) z miastem Avaricum (Bourges), Lemovi-ci (Limousin), Petrocorii nad Dordogne (Duranius) z miastem Vesunna (Périgueux), Bi-turiges-Vibisci, sięgający jeszcze poza Garumnę, z miastem Burdigala (Bordeaux), C a- Podbitym Celtom nałożył Cezar tylko wysoki ha-durci z miastem Divona (Cahors), Ar ver ni racz i zostawił w ich kraju liczne załogi; wła-(Auvergne) z miastami Gergovia i Nemossus ściwy ustrój prowincyonalny nadał ziemi owej dopiero cesarz August (w r. 27 przed Chr.), który nieco później, między r. 16—13 przed Chr., całą krainę, położoną poza granicami starodawnej Prowincyi, na trzy obwody, rządzone przez cesarskich namiestników, podzielił: a) A q u i -tania, powiększona znacznie poza dawniejsze granice, obejmująca cały kraj pomiędzy Pirenejami, Loarą i Sewennami; b) Gallia Lu g dun en-sis, między Loarą, Sekwaną, Marną i Saône, z miastem stołecznem Lugdunum (Lyon), które jako osadę wojskową założyli Rzymianie w r.

na (Kolonia); 16) Germania I z m Mogontiacum i 17) Maxima Sequaiiorum z m. Vesontio (Besançon).—Pod cesarzem Konstantynem tworzyła G. część t. zw. Praefectura Galliarum, która obejmowała także Hiszpanię i Brytanię. Podbita przez Cezara kraina celtycka pogodziła się zaraz ze swym losem. Rozruchy, jakie skutkiem zmienionych i podwyższonych przez cesarza Augusta podatków w r. 13 przed Chr. w G-i wybuchły, uśmierzył wkrótce Drusus. Także i rokosz, jaki Trewerowie i Eduowie pod wodzą Juliusza Florusa i Sakrowira za panowania Ty-beryusza w r. 21 po Chr. podnieśli, również szybko przytłumionym został, jako też, bezpośrednio przynajmniej, bunt Akwitańczyka Juliusza Windeksa przeciw Neronowi w r. 64 po Chr. Do zupełnego pogodzenia się celtyckich szczepów z obcem panowaniem walnie się przyczynił dekret cesarza Galby, który całej G i nadał rzymskie prawo obywatelskie. Gdy podczas sporów o tron pomiędzy Witelliuszem i Wespazyanem w r. 69 po Chr. Juliusz Civilis na czele Bata-wów i innych plemion germańskich podniósł broń nad dolnym Renem przeciw Rzymianom, przyłączyli się do niego, mimo pierwszych suk-cessów orężnych, tylko Trewerowie pod wodzą Classicusa i Lingonowie pod dowództwem Juliusza Sabinusa. Obydwa szczepy zostały też niebawem pobite, a Civilis sam zniewolonym w r. 70 pokój zawrzeć z rzymskim wodzem Petiliu-szem Cerealisem. Od tego czasu postąpiła ro-manizacya G-i, która teraz przez długie lata zażywała stałego spokoju, nadzwyczaj raźnym i pewnym krokiem. Gdy cesarz Klaudyusz zakazał publicznego sprawowania obrzędów religijnych przez Druidów, znalazła kultura rzymska wdzięczniejsze jeszcze pole nietylko w starej Prowincyi, lecz i w dalej ku południu położonych częściach celtyckiego kraju. I tak były w Prowincyi miasta Massilia, Nemau-sus, Arelate, Vienna, w południowej zaś części G-i Lugdunum, Augustodunum, Burdigala głów-nemi siedliskami nietylko handlu i przemysłu, lecz, co ważniejsza, i duchowej oświaty, dla której także wielkie publiczne naukowe insty-tucye powstały. Język łaciński rozpościerał się z miast, które Rzymianie albo na nowo założyli, albo też upiększyli, obszernem kołem w dalekie strony i rozwinął się w uściech obcych ludów i pod wpływem różnorodnych warunków w osobną gwarę prowincyonalną (lingua Romana rusti-ca), która jednakże celtyckiego języka nawet w V wieku zupełnie jeszcze wyprzeć nie zdołała. A dziwną igraszką losów, byli właśnie retorowie, tak zwani pauegirycy, gallickiego pochodzenia, którzy jawnie w IV wieku, mimo właściwej im napuszoności i nadętości retorycznej, pojawiającej się nawet w inskrypcyach, starali się zdobyć na czystość stylu Cyceronowego, lubo

43 przed Chr. i c) G. B e 1 g i c a, pozostałe ziemie ku północy położone.—Starodawna Pro vin-ci a, teraz zwyczajnie G. Narbonensis zwana, dostała się w r. 22 przed Chr. znowu pod zarząd senatu. Lewy brzeg Renu, zajmowany j zwolna przez bezustannie napływające plemiona germańskie, urządzonym został od czasu wojen z Germanami pod oddzielną, od G-i niezależną administracyą, jako Germania Cisrhe-nana (G. Przedreńska), podzielona na dwie części, i to na Germania prima albo superior i Germania secunda albo inferior, razem z ziemiami Sekwanów i Helwetów; strumyk Vi-nat pod Andernach stanowił granicę obydwóch Germanii. Przeciwko wolnej Germanii na prawym brzegu Renu pozostawało tutaj na leżach regularnie ośm legionów, rozłożonych w fortecach i obozach obwarowanych, z których zcza-sem osobne miasta powstały, jako to: Argento-ratum (Strassburg), Mogontiacum (Moguncya),

Confluentes (Koblencya), Bonna (Bonn), Colonia Agrippina (Kolonia) w ziemi Ubiów, Castra Vetera (Xanten). — Około końca III wieku po Chr. podzielił cesarz Dyokleeyan każdą prowincyę na kilka mniejszych obwodów, tak, że teraz w G-i 17 dzielnic powstało, mianowicie: t. zw. Dioece-sis Galii ar urn z 10, Dioecesis Vien ne n-sis z 7 dzielnicami.—Z G-i Narbonensis powstały według nowego podziału: 1) Narbonensis I ze stolicą Narbo, później zwana Septi-inania z miastem Tolosa; 2) Narbonensis II z Aquae Sextiae; 3) Alpes Maritimae z Ebrodunum (Embrun); 4) Viennensis z Vienna (Vienne) i prócz tego; 5) Alpes Grajae i Penninae (Wallis i północno-wschodnia Sabaudya). — Z A kwit a-n i i powstały: 6) Novempopulana między Pire-neami i Garumną z miastem Elusa (Ciutat près d’Eause); 7) Aquitania I z Civitas Biturigum (Bourges), wschodnia, i 8) Aquitania II z Burdi-gala (Bordeaux), zachodnia część krainy pomiędzy Garumną i Ligierą. — G. Lugdunensis podzieloną została na 4 części: 9) Lugdunensis I z miastem Lugdunum; 10) Lugdunensis II z m.

Rotomagus (Rouen); 11) Lugdunensis III z miastem Civitas Turonum (Tours); 12) Lugdunensis IV albo Senonia z miastem Civitas Senonum (Sens). — G. B e 1 g i c a dzieliła się odtąd na 5 dzielnic: 13) Belgica I z m. Civitas Treverorum (Trewir); 14) Belgica II z m. Civitas Remorum ten naonczas w Italii już był od kilku wieków za-(Reims); 15) Germania II z m. Colonia Agrippi- I ginął. Tak z biegiem czasu zlewała się krew celtycka i rzymska w jedno nowe ciało, równie j w r. 366 i Gracyan w r. 378 Alamannów, usta-zaletami, jako i wadami, i dzisiaj jeszcze owych wicznie G-ę najeżdżających, znowu za Ren wy-praojców jak najżywiej przypominające. Któż- parli, nic już nie zdołało obronić owej krainy by bowiem z Francuzów, dzisiejszych ich potom- od straszliwej katastrofy. Ciągłe najazdy barków, trafniej scharakteryzował ich od starego Ka- barzyńców okropnie spustoszyły szeroki pas kra-tona, powiadającego, że „Gallia duas res industris- ju po lewym brzegu Renu, a zaraz z początkiem sissime persequitur: rem militarem et argute V w. zajęli Frankowie na północy, Alamanno-loqui”? Chrześciaństwo zapuściło w G-i pierwsze wie zaś nad górnym Renem stałe siedziby korzenie w połowie II wieku i rozwijało się po- w rzymsko-gallijskim kraju. Za panowania Ho-myślnie; na początku IV w. były już biskupstwa noryusza od początku r. 406 zalały G ę, jak po-w Lyon, Bordeaux, Rouen, Reims i Kolonii. So- wódź straszliwa, nieprzejrzane tłumy Wandalów, cyalne położenie ludu było pod rzymskiem pa- Swewów, Alanów, którzy liczne miasta z ziemią nowaniem aż do końca II w., zwłaszcza że zrównali i kraj cały zamienili w ogromną i podatki były w miarę i sprawiedliwie nakła- pustynię. A ponieważ równocześnie także Italii dane, i wówczas jeszcze daleko pomyślniejsze, zagrażały barbarzyńskie najazdy, musieli Rzy-aniżeli dawniej, pod srogim uciskiem rodzimej mianie celem obrony własnej stolicy ogołocić G-ę szlachty i kapłanów, a kraj cały, obfitujący z większej części załóg wojskowych i dać ją w sól i żelazo, w zboże, łąki i lasy, konie, licznym najezdnikom na pastwę. Powiodło się owce i bydło, ryby i ptactwo, zakwitnął praw- wprawdzie Aëcyuszowi bitwą, stoczoną na podziwie podczas niezamąconego przez lata długie lach Katalauńskich, zmusić strasznego Attylę do żadnym rozruchem spokoju jeszcze bardziej, gdy odwrotu (451 r.), lecz razem ze śmiercią Aëcyu-Rzymianie zaprowadzili w nim znajomość hodo- sza (454), wszystko walić się w gruzy zaczęło, wania winogradu, drzewa oliwnego i rozmaitych W powszechnem zamieszaniu, w jakie teraz ca-owoców szlachetnych, a zdolne bardzo umysły łe Zachodnie cesarstwo Rzymskie popadło, wy-mieszkańców pobudzili do różnorodnej, pracy nieśli Gotowie Awitusa Arwerna z G-i do skrzętnej i zabiegliwej. Razem z walką Septi-miusza Sewera przeciw Klodyuszowi Albinowi, która się w G-i rozegrała, rozpoczyna się upadek krainy, który już w III w. nagle znaczne, wielce niepokojące przybrał rozmiary. Łupieskie tłumy Alamannów i Franków, którzy w r. 240 po Chr. od wschodu, i Saksonów, którzy ku końcowi IV w. od strony morza Północnego G-ę niepokoić zaczęli, dały się wprawdzie tylko wscho-dnio-północnym jej granicom we znaki i zrazu udało się przez dłuższy czas stawić im opór.

godności cesarskiej, lecz już w r. 456 strącił go z tronu Rycymer. Majorianus, którego Rycymer cesarzem ogłosił, przywrócił raz jeszcze spokój G-i na czas krótki. Równocześnie wzmógł się zachodni półwysep G-i nowym celtyckim żywiołem. Szczep bowiem Brytów, wyparty z Brytanii przez ciągłe najazdy Saksonów, osiadł w dzisiejszej Bretanii i wybił się na wolność. Wśród tych barbarzyńskich ludów utrzymał Sya-gryusz między Sommą a Loarą jeszcze słaby cień dawnego blasku państwa Rzymskiego nawet poza czasy upadku zachodnio-rzymskiego cesarstwa w r. 476, aż i jego w r. 486 zwyciężył i pobił Frank Chlodwig, który razem z na-niezmiernie uciążliwe podatki i niesłychany ucisk stępcami swymi położył najpierw w północnej cesarskich namiestników. Skutkiem tego po- G-i podwaliny nowego państwa Frankońskiego, wstał za czasów Dyoklecyana bunt t. zw. B a- Taki był, z jedynym wyjątkiem Bretanii, koniec g a u d ó w (ob.), który, przez Maksymiana tylko politycznej potęgi Celtów i Rzymian na ziemi gaina krótki czas (285 — 286 po Chr.) uśmierzony, lijskiej.—Por. Walckenaer „Géographie des Gau-jeszcze w V w. z tem większą gwałtownością les cisalpine et transalpine” (2 tomy, wyd. 2-e, wybuchnął. Od czasów Dyoklecyana zaczęli szcze- Paryż 1862); Thierry „Histoire de la Gaule sous gólnie Frankowie w dzisiejszej Hollandyi i Ala- j la domination romaine” (2 tomy, wyd. 3-e mannowie w Alzacyi coraz śmielej się rozpierać ! Paryż 1867); Thierry „Histoire des Gaulois de-i zajęli, albo też kilkakrotnie złupili, miasta za- puis les temps les plus reculés jusqu’à l’entière możne: Kolonię, Moguncyę, Wormacyę, Spirę soumission de la Gaule à la domination romaine” i Strassburg. Ulgę na krótki czas przyniósł nie- (2 tomy, wyd. 5-e Paryż 1857); Contzen „Die szczęśliwemu krajowi Julian, którego bratanek, ! Wanderungen der Kelten” (Lipsk 1861); Louis Konstancyusż II, w r. 355, jako cezara do G-i Napoléon „Histoire de Jules César” (Paryż 1866; przysłał. Pobił on kilkakrotnie Alamannów, t. II zawiera „Guerre des Gaules”, z kartami geo-zwłaszcza w bitwie pod Strassburgiem w r. graficznemi, objaśniającemi wyprawy wojenne 357, pognębił Franków, a Chamawów, szczep Cezara); Herzog „Galliae Narbonensis provin-germański, wypędził daleko poza Ren, który ciae Romanae historia” (Lipsk 1869); Fallue przez nowe warownie dla Rzymskiego państwa „Annales de la Gaule” (Paryż 1865); Desjardins zabezpieczyć pragnął. Jednakże, mimo wszel- „Géographie historique et administrative de la kich wysiłków jego, aby polepszyć smutną dolę Gaule romaine” (t. I—III, Paryż 1876 — 1885); kraju, mimo, że po nim cesarz Walentynian I, Broecker „Frankreich in den Kämpfen der Ro-

Natomiast ogólny zamęt i nędzę powszechną wywołały wewnętrzne niepokoje i rozruchy za czasów cesarza Waleryana i Galliena, jako też

mailen, der Germanen und des Christentums” | ryaua do śmierci G-a historycy starożytni nazy-(Hamburg 1872); Koechly „Caesar und die Gal- wają epoką 30 tyranów. G. wystąpił do walki lier” (Berlin 1871); Marquardt „Roemische Staatsverwaltung” (t. I, wyd. 2-e Lipsk 1881): Mais-siat „Recherches historiques sur la guerre des Gaulois contre les Romains” (t. I, Paryż 1874);

Goeler „Caesars Gallischer Krieg” (2 tomy, wyd. 2-e Fryburg w Bryzgowii 1880); Jung „Die romanischen Landschaften des Römischen Reiches” (Insbruk 1881); Ruelle „Bibliographie des Gaules” (Paryż 1880). Oprócz tego dostarczają czasopisma francuskie „Revue archéologique” i „Bulletin épigraphique” w każdym roczniku najnowszych materyałów i prac o rzym-

S. Drz.

K. K-ć.

R. S.

P. M.

skiej Gallii.

Gallicolae czyli Gecidomyidae (Pryszczar-kowate). Są to drobne, zaledwie od 1—4 mm. długości posiadające, długorogie dwuskrzydłe owady (Diptera nematocera). Składają one jajeczko na powierzchni różnych części roślinnych, jako to na liściach, pniach i łodygach, a rozwijająca się tam wydłużona, nieco zaostrzona na obydwóch końcach liszka, wywierając w nieokreślony bliżej sposób podrażnienie na tkankę roślinną, wywołuje tworzenie się przeróżnych narośli, zbliżonych nieraz kształtem do Galasów (Cynipi-dae)\ stąd i pryszczarki nazywają nieraz galasówkami. Liczna ta rodzina obejmuje przeszło 300 gatunków, 60 z nich należy do rodzaju Cecidomyia, wyrządzającego szczególniej dotkliwe szkody wśród naszych zbóż i drzew liściastych, np. C. destructor, G. Rosaria, C. salicis, G. sali-ciperda i inne.

Galliens Marti nus, problematyczny dziej o-pis polski, znany tylko z dwukrotnej wzmianki w historyi Długosza przy opowiadaniu o śmierci Leszka (f 805), poległego w boju z Karolem, synem Karola W. Niektórzy biorą go za jedno z Marcinem Gallem, lecz zdaje się, że może być pod tem nazwiskiem rozumiany nierównie późniejszy znakomity kronikarz, Marcin Polak Opawski.—Zeissberg „Die polu. Geschichtschreibung des Mittelalters” (Lipsk 1873).

Gallicynit, ob. Go sl aryt.

Gallicyzm (gramat.), ob. G a 1 i c y z m.

Galliemis, Publius Li ci ni u s, cesarz rzymski, 260—268 po Chr. (* 218 r.), był synem Waleriana, który w r. 253 mianował go cezarem. Gdy Waleryan został podstępnie wzięty do niewoli przez króla perskiego, Sapora (260 r.), G. przyjął wiadomość o tem z udanym stoi-cyzmem i ukrytą radością, że się pozbędzie surowej opieki ojca. To też, objąwszy rządy, nie myślał wcale o wyzwoleniu go. Namiestnicy prowincyj, przywiązani do Waleryana, nie mogli znieść rządów tego niegodnego syna, zwłaszcza, że, poznawszy podejrzliwość jego, obawiali się o swe życie. 18-u z nich ogłosiło się cesarzami, a liczba ta wzrośnie do 29, jeżeli dodamy synów, których uzurpatorowie mianowali swymi współ-rządzcami. Stąd okres od wzięcia do niewoli Wale-

z uzurpatorami. W walce tej utracił syna, Sa-loninusa, który zginął w Kolonii na rozkaz Po-stumusa, byłego namiestnika Gallii. Inny dowódz-ca, Aureolus, został obwołany cesarzem w Re-cyi i, korzystając z nieobecności G-a, który walczył wówczas w Illiryi, pośpieszył do Italii, aby zająć Rzym. G. zwyciężył go pod Pontirolo (Pons Aureoli) nad Addą i obiegł w Medyolanie. Podczas oblężenia uknuto spisek przeciwko G-owi we własnem jego wojsku. Na czele spisku stali: Aureliusz, Klaudyusz i Herakliusz. Gdy w potyczce nocnej G. wyjechał bez pancerza, jeden ze spiskowców przeszył go grotem (22 marca 268 r.) Mówią, że ostatnią wolą G-a było, aby następcą jego został Klaudyusz. Zycie jego o-pisał Trebellius Pollio.

de Gallifet Gaston Al eks an der Au gus t, markiz, generał francuski (* 23 stycznia 1830 w Paryżu), wstąpił w 1848 do pułku guidów, w 1863 został mianowany majorem (wyprawa Meksykańska), w 1867 pułkownikiem i dowódzcą 3-go p:’łku strzelców konnych afrykańskich, z którym brał udział w kampanii 1870; 30 sierpnia 1870 awansowany na generała-majora odznaczył się w ataku kawaleryi francuskiej na wojsko niemieckie pod Floing (1 września; ob. Sedan) i wraz z armią francuską wzięty został do niewoli. W 1871 czynny był w walce z kommuną w Paryżu i przy karceniu komunardów okazał się okrutnym; wysłany potem do Afryki, kierował w 1872—73 wyprawą do El Golea. W 1875 o-trzymał komendę 16-ej dywizyi piechoty w Dijon, w 1879 komendę korpusu 9-go w Tours, był nadto prezesem komitetu kawaleryi i dzięki wielkim manewrom tejże utrwalił sławę swoją, jako do-wódzca jazdy. W 1880 mianowany dowódzcą garnizonu paryskiego, w 1882 zrzekł się tego u-rzędu, pozostał wszakże członkiem wyższej rady wojskowej (conseil supérieur de la guerre) i prezesem wspomnianego wyżej komitetu i w tym ostatnim charakterze ułożył regulamin (przepisy musztry i ćwiczeń) dla kawaleryi francuskiej. Po osiągnięciu wieku krańcowego (65 lat), wystąpił z wojska. W 1899 objął w gabinecie Wal-deck-Rousseau tekę ministra wojny i na tern stanowisku dotąd (styczeń 1900) pozostaje.

Grallikanizm. Pewne, niezgodne z duchem prawa kościelnego, swobody religijno-polityczne we Francyi i zatargi wskutek tego wynikłe pomiędzy Stolicą Apostolską a panującymi, noszą w historyi nazwę Gal li kani z mu, zwolennicy zaś ich—gailikanów. Początek tych swobód niektórzy naznaczają na czas pakowania Ludwika IX, ale jest to bezpodstawnem. Za właściwe żarzewie G-u uważać należy walkę Filipa IV z papieżem Bonifacym VIII; później rozpłomieniło się ono w czasie schizmy zachodniej (1378 —141 7) i soborów: Konstancyeńskiego i Bazylejskiego. Jako skutek tych starć, powstała (r. 1438—9) tak zwana

Saiikcya pragmatyczna, ułożona z 23-ch szał Sorbonnę, by w sześciu podanych sobie arty-artykułów na zjeździe w Bourges. Pomimo odwołania jej przez Ludwika XI (1461 r.) i konkordatu, zawartego między Leonem X a Franciszkiem I (1516 r.), usposobienie gallikańskie pozostało i objawiało się w różnych rozporządzeniach czysto duchownych, wydawanych przez parlamenty francuskie. Głos króla był decydującym, nawet w kwestyach liturgicznych. Właściwie jednak przez długi czas trudno było określić, na czem zasadza się G. Dopiero Piotr Pitliou, prawnik z miasta Troyes, zebrał punkty tych swobód i wydał w 1594 r. p. t. „Des libertés de l’église gallicane” w 83-ch artykułach.

kułach ujawniła zasady, uwłaczające powadze Stolicy Apostolskiej. Jakoż dopiął tego w 1664 roku 8 maja. Chociaż nie wszyscy teologowie podpisali te punkty, jednak parlament paryski nakazał wprowadzić je do wykładów uniwersyteckich, a wszystkich przeciwnie nauczających surowym poddawać karom. Ponieważ doktorowie teologii zakonni nie chcieli przyjąć podobnej nauki, król wydał dekret: „dla bezpieczeństwa osobistego i bezpieczeństwa tronu” usunąć z Paryża opornych. Oporni wkrótce z Sorbonny zostali usunięci; zwalczyć trzeba było jeszcze episkopat francuski, ale i z nim można sobie było poradzić przy takich biskupach, jak: Franciszek de Har-lay, arcybiskup Paryża, de Tellier, arcybiskup z Reims, Mikołaj Colbert, syn ministra, sufragan z Rouen.—Za wpływem Ludwika zwołano ogólne zgromadzenie duchowieństwa i na niem polecono zredagowanie tez gallikańskich biskupowi z Meaux, Bossuetowi. D. 17 marca 1682 Bossuet przedstawił cztery projekty, z których jeden tylko został przyjęty przez zgromadzenie i ten składa się z 4-cli punktów: 1) święty Piotr i jego następcy otrzymali władzę tylko w rzeczach duchownych, nie zaś w świeckich i doczesnych. 2) Obok powagi papieża, a nawet ponad nią, stoi władza soborów powszechnych. 3) Papież powinien rządzić podług ustaw (kanonów) kościelnych i szanować swobody gallikańskie. 4) W rzeczach wiary głos papieża ma najwyższe znaczenie, ale nie nieodmienne, jeżeli temu zaopponuje kościół.— Zaraz rozesłano do biskupów okólnik z uchwałą zgromadzenia, zastrzegając, by nic nie uczyli przeciwnego. Odtąd profesorowie obowiązani zostali do zaprzy-sięgania deklaracyi, a po skończonym roku powinni byli kursa odsyłać do prokuratora generalnego. Sorbonua parę miesięcy opierała się deklaracyi, w końcu jednak uległa. Uniwersytety europejskie zaczęły nadsyłać krytyczne oceny punktów uchwały gallikańskiej. Papież Innocenty XI wcale nie wyjawiał swego zdania. Dopiero kiedy król przedstawił dwóch kandydatów z tego zgromadzenia na wakujące biskupstwa, papież odmówił swego zatwierdzenia. Ludwik za to nie pozwolił innym, niebiorącym udziału, udawać się do Rzymu po zatwierdzenie, nuncyusza papieskiego uważał za więźnia i wydał obraźliwy dla papieża manifest, który kazał odczytać wobec 26-u biskupów zebranych w Paryżu. Niezadługo jednakże spostrzegł, że zatarg swój zadaleko posunął: następnemu więc papieżowi, Aleksandrowi VIII, wrócił zabrany Avignon i Venaissin. Zgoda jednak nie nastąpiła, gdyż Aleksander żądał odwołania edyktu; w końcu wydał bullę „Inter multipliées”, potępiającą deklaracyę. W krótkim czasie nastąpiło pojednanie, rozpoczęte za Aleksandra VIII a zakończone przez Innocentego XII. Odwołano edykt w 1693 roku. G. miał wprawdzie je-

Wszystkie zasady dadzą się sprowadzić do dwóch:

1) panujący francuscy w rzeczach świeckich nie zależą od papieża; 2) we Francyi papież nawet w duchownych swych rządach stosować się musi do postanowień soborów. Na pozór są to niewinne zasady, znaczenie jednak nadawano im ogromne, krępujące zupełnie władzę papieską duchowną we Francyi. Pierwszy punkt pozwala np. królowi zwoływać sobory, królewscy urzędnicy nie mogą być ekskommunikowani i t. d.; drugi punkt żąda, aby bulle papieskie były approbo-wane przez króla. Dla zabezpieczenia tych swobód można użyć, według dowodzeń Pithou, przyjacielskiej umowy z papieżem, zaappellować od papieża do soboru, postarać się o pozwolenie królewskie lub odwołać się „z powodu nadużycia”, z czego później wytworzył się, istniejący dotychczas w prawie publ. Francyi, appel comme d’abus. Lubo to była praca prywatna, znalazła jednak powagę prawa nawet w parlamentach, choć niewiadomo na czem są oparte twierdzenia Pithou. Dopiero Piotr Dupuy uzasadnił to w swojein „Preuves des libertés de l’église gallicane” (Paryż 1639; wydanie bezimienne).

Podług tej pracy, jak również i na podstawie innych, Durand de Maillane wydał „Les libertés de l’église gallicane prouvées et commentées etc” (Lyon 1771) iw niem starał się uzasadnić słuszność żądań gallikańskich, aby poddać kościoł władzy świeckiej. Rada królewska potępiła tę książkę, ale parlament paryski innym rządził się duchem; zakazał ogłoszenia listu potępiającego, a nowe wydanie książki znalazło nawet poklask królewski. Gdy ukazało się pierwsze wydanie, kard. Richelieu prowadził zatarg z papieżem, Urbanem VIII, co bardziej jeszcze pudusz-czało pragnienia gallikanów do utworzenia niezależnego patryarchatu we Francyi; ukazały się przytem dzieła w przeciwnym duchu, jak: „Gallus Optatus” Karola Hersenta, sławnego janseni-sty, zbijany przez Piotra de Marca w De Concordia sacerdotii et imperii (1641). — Spory przybrały daleko ostrzejszą formę po śmierci Richelieu’go, a zaogniły się po śmierci Mazariniego. Za namową ministra swego,

Telliera, jansenisty, Ludwik XIV rozpoczął walki z Aleksandrem VII. Do tego intrygami zmu-szcze siłę, ale już znacznie słabnąć zaczął, choć : wole; 2 żołądki: gruczołowy i mięsisty; mięsisty jeszcze po rewolucyi wynaleziono niektóre za- ! swem rogowatem wysłaniem przy pomocy łyka-sady gallikańskie i domagano się ich nauczania w seminaryacli.—W przedmiocie tym pisali: Karol Gérin „Recherches historiques sur l'assemblée dit clergé de France de 1682” (Paryż 1869). Przeciw niemu wystąpił z obroną G-u Jules Loyson; L’abbé Planté „Le gallicanisme et le jansénisme depuis 1682 jusqu'à nos jours”;

nych kamyków rozciera pokarmy; ślepe wyrostki kiszki często bardzo długie. G. żyją niewielkiemu stadkami pod przewodem samca, rzadziej parami. Samice znoszą naraz wiele jaj, pospolicie na ziemię, same je wysiadują (austral-skie nogale—Megapodiidae—znoszą je w kupytraw i liści, gdzie wylęgają się pod wpływem ciepła przy fermentacyi cząstek roślinnych); pisklęta wykluwają się z otwartemi oczami, pokryte zbitym puchem, i zaraz chodzą za matką, zbierając pożywienie („ptaki wywodkowe”). G. są rozmieszczone na całej niemal ziemi, zwłaszcza w Starym świecie, począwszy od wysokich gór aż do wybrzeży morskich. Żywią się jagodami, pączkami, ziarnem, nasionami, szczypiorem zbóż, owadami, ślimakami, robakami; pokarm zbierają, grzebiąc nogami. Wiele z nich zadomowiono od-dawna dla smacznego mięsa i pożywnych jaj. Często, zwłaszcza u wielożennych, występuje dwukształtność (dimorphismus) płciowa (wielkość, upierzenie, ubarwienie, ozdoby i t. p.). Znanych kilkaset gatunków.

G-alFnula, Ob. Koko S ü k a

Grallio, nazwisko dwóch słynnych retorów z czasów cesarstwa Rzymskiego. 1) L. J unius G., przyjaciel Owidyusza i retora Seneki, autor zaginionego dzieła retorycznego, które Kwintylian przytacza, i deklamacyj, które jeszcze w V wieku pilnie odczytywano. Przybrał on sobie za syna najstarszego syna Seneki, brata filozofa L. Seneki, który odtąd zwie się 2) L. Junius G. Ion był również znakomitym nauczycielem wymowy. Jest podanie, że mimo nadzwyczaj łagodnego charakteru, skazany był przez Nerona w r. 65 na zamordowanie; według innej wersyi, sam sobie życie odebrał. Gdy apostoł Paweł św. odbywał drugą podróż missyonarską, G. był prokonsulem Achai.

Gallipoli, po turecku. i w języku Franków Gheliboli. Miasto tureckie w prow. Adryano-polskiej, gł. m. sandżaku tegoż im., u pn. wejścia do cieśniny Dardanelskiej, na półwyspie t. im.; 30 000 mieszk. (1893). Stacya floty wojennej tureckiej; port nie głęboki i od pd. otwarty.— Obroty handlowe sięgają: wywóz 2 230 000 rs., głównie oliwa, jedwab, zboże, rodzynki; przywóz—1600000 rub. Bazary obszerne i dobrze zaopatrzone. Ku pd. miasta kurhany, uchodzące za grobowce królów trackich. Ludność nadzwyczaj różnorodna: obok Turków, Grecy, Ormianie, Żydzi.—Grecy posiadają największe znaczenie. G. było zdobyte przez Turków już w 1357 r.—Sandżak G. obejmuje 80'² mil i około 100000 m-ców, przeważnie rajów greckich i bułgarskich i Turków. Półwysep G. leży między Dardanela-mi a zatoką Saros — w starożytności nosił nazwę Cliersonezu Trackiego. Wązkim przesmykiem łączy się z górami wybrzeża morza Mar-

W. Wr.

U. Maynard „L’assemblée de 1682”; Phillips „Kirchenrecht”: Litta „Briefe lieber die sogenannten vier Artikel des Klerus von Frankreich”

Ks. W. T.

(Münster 1844); W. Wilmers „Geschichte der ka-tolischen Kirche”.

W. J.

S. Drz.

Grallimathias albo Galimatias, zagmatwane, niezrozumiałe, bezsensowne gadanie. Pochodzenie tego wyrazu rozmaicie tłómaczą: według jednych miał on stąd powstać, że jakiś adwokat we Francyi, broniąc przed sądem po łacinie sprawy klienta swego, imieniem Macieja (Mathias) o koguta (Gallus), w zapale oratorskim tak się zawikłał, iż zamiast: kogut Macieja (Gallus Mathiae), powiedziawszy: koguta Maciej (Galii Mathias) nie mógł się od razu połapać i kilka-kroć powtarzał to Galii Mathias, to znów Mathiae Gallus, czem rozśmieszył wszystkich obecnych, a sędzia go zagadnął: „Quo modo vis ut tumn Galii Mathias intelligam?” (Jakże chcesz żebym twoje galimatias zrozumiał?). Inni zaś wywodzą ten wyraz z francuskiego galimafré, nazwy potrawy, przyrządzanej z resztek pokarmów rozmaitych, czegoś w rodzaju naszego bigosu. Jakoż i u nas wyrażenia bigos hultajski często się używa w znaczeniu przenosiłem jakiejś mieszaniny dziwacznej, bezładnej, śmiesznej: tak też komedyopisarz Jan Drozdowski (f 1810) zatytułował jedną ze swych komedyj, a Tytus Szczeniowski (Izasław Blepoński) zbiór satyrycznych obrazków obyczajowych (1844—46 w 3-ch tomach). Galimatiasowi w naszym języku najlepiej odpowiada „groch z kapustą”. *

G-allinacei (=Rasores, Kury cz. Grzebiące), rząd ptaków. Grzebiące są to ptaki lądowe, średniej, niekiedy znacznej wielkości. Mają głowę małą, szyję krótką lub średniej długości, nogi średniej wysokości, ogon dobrze rozwinięty, dziób krótki lub mierny, szczękę sklepistą, brzegami żuchwę obejmującą. Sterówek niekiedy brak, zwykle 10 —12, u samców sterówki bywają często bardzo długie. Głowy często zdobne czubami, grzebieniami i t. p. Nogi silne, chodowe (pospolicie upierzone do przegubu, rzadziej aż do palców); na nogach 3 długie palce; skierowane ku przodowi, niekiedy spięte błoną, paluch zwrócony ku tyłowi, pospolicie wyżej od innych osadzony, najczęściej skrócony, niekiedy zmarniały i pazury tępe, przystosowane do grzebania, u samców ostroga 1—2 (rogowe wyrostki na przegubie — oręż). Dzięki zbyt krótkim skrzydłom i krępej budowie latają ciężko i nie-wytrwale. Na przełyku G. mają nieparzyste mara.

W. Wr.

Wł. p.

K,

Gallipoli M. prowincyi Lecce albo Ziemi Otranto (połud. Włochy), miasto obwodowe, o 37 km. na pdz. od Lecce, nad zatoką Tarencką; 10 685 (1895) m-ców. Podprefektura i biskupstwo. G. jest zbudowane na małej wysepce, połączonej z lądem mostem o 12 arkadach; poławiają tu znaczną ilość tuńczyków. Główne wszakże znaczę nie G. polega na tern, iż jest składowym punktem oliwy z Pulii. Wywóz dosięga 6 800 000 kil., z których 4 do Francyi, Anglii i Rossyi. Do portu zawija 602 okrętów, o pojemności 195 000 ton. G. jest to starożytne Kallipolis — „piękne miasto” Greków. Miejsce urodzenia Józefa Ribery zw. Espagnoleto.

Gallium (chemia), ob. Gal.

Grallizowanie wina jest to metoda dozwolona równie jak chaptalizowanie przedsiębrana w celu ażeby kwaśny i ubogi cukier doprowadzić do normalnego składu, wynoszącego 0.65°/₀ kwasu i 24°/₀ cukru. Moszcz rozcieńcza się odpowiednio wodą i dodaje cukru. Sposobu tego używa się szczególnie w latach nieurodzaju. Galli-zowanie (nazwane tak od nazwiska wynalazcy Galla) przez prawodawstwa wzbronione nie jest; jedynie w razie potrzeby silnego rozcieńczenia przepisy wymagają określania produktu jako „pół-wina” („Halbwein”, „vin de sucre).

Gallo Marzio Mastrilli (* 1753-—f 1833), włoski mąż stanu; od r. 1790 do 1797 był posłem neapolitańskim w Wiedniu i w imieniu Au-stryi traktował z Napoleonem o pokój, podpisany niebawem w Campo - Forinio. W czasie rewolucyi 1820 r. był ministrem spraw zagranicznych; naraziwszy się Austryi wskutek swych dość liberalnych poglądów, nie był przez nią dopuszczony do udziału w obradach na kongresie w Lublanie (1820 r.).

Gallo-Grecya, ob. G a 1 a c y a.

Gallon, ob. Angielskie miary.

Gallovay Tomasz, ob. Kotły parowe.

Galloway (po anglosaks. Gallweia, po łacinie Galvegia), kraina górzysta w południowo-wschodniej Szkocyi, obejmująca hrabstwa Hir-kendb right i Wight own; pierwotnymi jej mieszkańcami byli Celtowie, ci wszakże, straciwszy niepodległość, powoli zapomnieli nawet mowy ojczystej, której ślady pozostały jedynie w nazwach miejscowości. G. kończy się na południowym zachodzie przylądkiem Mull of G., najdalej w tę stronę wysuniętym w całej Szkocyi), z morską latarnią, 99 m. wysoką. Hodują tu wyborną rasę koni i bydła rogatego. Przemysłu fabrycznego niema prawie zupełnie. G-em władali niegdyś hrabiowie norwescy; r. 1160 Makdonald IV połączył go ze Szkocyą.

Gallowie, ob. Gallia, Celtowie.

Gallów kraina, księstwo Walii, ob. Walia.

Galluppi Pas quale, filozof włoski (* 1770 w Troppea w Kalabryi — f 1846 w Neapolu). Pracując jako urzędnik w administracyi finansów, G. jednocześnie gorliwie i z zapałem uprawiał filozofię. Nie zadawalniając się sensualizmem francuskim, od czasu Condillaca przeniesionym na grunt włoski, G. szukał nowych dróg dla swojej myśli, stndyując przedewszystkiem Karte-zyusza, Locke’a, ReidaiKanta. Ze studyówtych wyrósł w umyśle G-ego własny jego systemat, oparty głównie na psychologii empirycznej i teoryi poznania, — systemat, jednoczący poglądy filozofii szkockiej z krytycyzmem Kanta. Dlatego też wielu ceni wysoko działalność filozoficzną G-ego, uważając go za reformatora filozofii we Włoszech; a to głównie z powodu, że G. pierwszy jął się tam roztrząsania teoryi poznania ludzkiego i na tej podstawie budował własny swój systemat filozoficzny. Dzieła, które G. wydawał, będąc jeszcze na urzędzie administracyjnym, a z których główniejsze są: „Saggio filosofico sulla critica della conoscenza” (Neapol 1819—32); „Elementi di filosofia” (Messyna 1820 — 27); „Lettere filosotiche sulle vioende della filosofia di Descartes à Kant” (Messyna 1827),—zwróciły uwagę władzy edukacyjnej, i ta powołała go w 1831 r. na katedrę logiki i metafizyki w uniwersytecie neapolitańskim, którą to katedrę G. do końca życia piastował. W wyżej wymienionych dziełach (wydanych powtórnie w latach: 1847, 42 i 38, ostatnie z nich, „Lettere filoso-fiche”, i we francuskim przekładzie Peissela w Paryżu 1847) G. zawarł i rozwinął cały swój systemat filozoficzny, przez siebie samego nazywany filozofią empiryczną. Późniejsze prace G-go, będące głównie owocem jego wykładów uniwersyteckich, noszą przeważnie charakter podręczników. Są to mianowicie: „Lezioni di logica e metafisica” (Neapol 1832 — 36); „Filosofia della volontà” (tamże 1832—40); „Considerazioni sul idealismo transcendentale e sul razionalismo assoluto” (1841) i wreszcie „Storia del filosofia” (1842 T. I-szy), dzieło niedokończone. Nazwa fil o zofii empirycznej, jaką G. sam swemu syste-matowi nadał, usprawiedliwia się o tyle, o ile poznanie rzeczywistości jest podług niego syntezą, powstałą z podwójnego źródła poznania: wewnętrznego i zewnętrznego. G. przyznaje istnienie pewnych idei zasadniczych myśli ludzkiej, które powstają przy zobopólnem działaniu analizy i syntezy. G., tworząc swój systemat, usiłuje wybrnąć ze sprzeczności filozofii empirycznej i idealizmu transcendentalnego; stąd wynikają i zgodność jego z Kantem, i sprzeczności. Jakkolwiek G. nie pierwszy z pomiędzy Włochów zwrócił ich uwagę na systemat Kanta, uczynili to inni, jak np. Soave w swoich „Istituzioni”, (czerpiąc wiadomości ze znanego Compendium filozofii krytycznej Ch.Villiersa, wydanego w Metz w 1801 r.), G. pierwszy jednak uczynił filozofię krytyczną Kanta zrozumiałą dla Włochów i pierwszy dał im poznać rzeczywiste doniosłe jej znaczenie, twierdząc, że filozofia ta zasługuje na nierównie większe uwzględnienie ze strony myślicieli, niż dotąd to czyniono, sam wreszcie dał przykład,

jak należy uwzględniać przewrót, przez filozofię krytyczną dokonany, w studyowaniu owego najważniejszego zagadnienia myśli ludzkiej —jej po-znawalności, poświęcając część swego Saggio krytycznemu rozbiorowi filozofii Kanta.— P o-rów. P. E. Tulelli „Intorno alla dottrina e alla vita politica del barone P. G.” (Ac. sc. Nap. 1865); L. Ferri „Essai sur l’histoire de la phil. en Italie au XIX. s.” (Paryż 1869; Tom I. Ks. I R. 2); Werner „Kant in Italien” (Wiedeń 1881); F. Pietropaolo „Scritti inediti di P. G.” (Rivista di fil. sc. 1888); „Sülle dottrine ideolo-giclie di P. G.” (tamże 1889); Lastrucci P. G., „Studio critico” (Florencya 1890).

Gallus. 1) Aelius G., namiestnik Egiptu, podjął na rozkaz cesarza Augusta w r. 24 przed Chr. wyprawę do Arabii, gdzie tak zawzięty opór mieszkańców napotkał, że już w kilka miesięcy z nielicznemi niedobitkami wojska swego do Aleksandryi powrócił.—Por. Plin. 6,28. Dyon Cass. 53, 29. Strab. 16, 780. 17, 819.— 2) L. Plo-tius G-, pierwszy nauczyciel wymowy w Rzymie, o którym Cyceron w liście do Tytyniusza pisze, że żałuje, iż za lat młodych na jego licznie nawiedzane wykłady nie uczęszczał, lecz wyrzec się tego musiał za poradą światłych mężów, sądzących, że greckie ćwiczenia umysł więcej kształcić są zdolne. I Maryusz cenił go wysoko, spodziewając się, że czyny jego piórem swem uświetni. Niepochlebnie jednakże wyraża się o nim M. Caelius, zarzucając mu nadętość

S. Drz.

tę aleksandryjskiego Euforyona, i posługiwał się zbiorem mitów erotycznych Partheniona, który p. t. Uśpi epomxwv 7całb]p.dcTcov zachował się do naszych czasów (wydany przez Herchera w „Erotici graeci” Lipsk 1858). Cztery poemaciki (ogółem 50 dystychów), ogłoszone w w. XVI pod imieniem G-a, są podróbkami jakiegoś Włocha z w. XV, jakie się w owych czasach często ukazywały w dziedzinie zabytków łacińskich.    *

Gallus Gajus Vibius Trebonianus, cesarz rzymski, 251—254 po Chr. Pochodził z wyspy Meninx w Afryce. Za Decyusza, będąc rządzcą (dux) Mezyi, odparł napad Gotów, prowadzonych przez Kniwę pod m. „Ad Novas”, przy uściu Jantry do Dunaju. Gdy Decyusz zginął wraz z synem w bitwie z Kniwą pod Forum Terebronii (listopad 251 r.), G. został obwołany cesarzem wraz z synem Decyusza, Hosty-lianem. Chcąc jaknajprędzej pozbyć się Gotów, pozostawił w ich rękach wielkie łupy i znaczną ilość jeńców, a nawet zgodził się płacić im haracz roczny. Oburzyło to Rzymian. Nienawiść ich ku G-owi uczyniła go winnym śmierci Ho-styliana, zaszłej r. 252 podczas zarazy. Z nie-popularności G-a skorzystał M. Aemilius Aemi-lianus, namiestnik Pannonii. Odniósł on parę zwycięstw nad Gotami, a pieniądze, przeznaczone na haracz dla nich, rozdzielił między swych żołnierzy. Zachwycone tern wojsko okrzyknęło go cesarzem. Aemilianus wyruszył zaraz do Italii (koniec r. 253) i spotkał G-a koło Terni, Gallus Korneliusz, poeta elegijny rzym-    żołnierzy jego    obietnicą bogatych    podarunków

ski (* 69 przed Chr. w Gallii, w    Forum Julii,    przeciągnął na    swoją stronę, i G.    wraz    z sy-

dzisiaj Frejus — f 261). Z nizkiego    stanu wynie-    nem, Woluzyanusem, został zamordowany    (w lu-

siony przez Oktawiana, za usługi    oddane mu    tym 254 r.).

w wojnie z Antoniuszem, otrzymał namiestnictwo nad podbitym Egiptem. Dumny ze swego powodzenia, wbił się w tak wielką pychę, że kazał stawiać sobie posągi i wypisywać czyny swoje na piramidach, a rządził krajem tak samowolnie i despotycznie,, iż powszechne ściągnął na siebie oburzenie. Oskarżony naprzód przed cesarzem, a potem przed senatem, został złożony z namiestnictwa, pozbawiony majątku oraz na wygnanie skazany; ale przed spełnieniem wyroku życie sobie odebrał. G. był wielkim przyjacielem Wergiliusza; on-to z Azyniu-szem Pollionem usiłował wyjednać, aby mu zwrócono wiejską posiadłość, zagarniętą przez weteranów, za co zyskał sobie jego pochwałę w eklodze 6, 64, dedykacyę eklogi 10-ej i oryginalną gloryfikacyę w końcu Georgik. Później wszakże, gdy gniew Oktawiana ściągnął na siebie, Wergiliusz w drugiem wydaniu tych poezyj na żądanie cesarza, ustęp pomieniony opuścił.

G. napisał cztery księgi elegij miłosnych („Amo-res”), lecz te do nas nie doszły. Opiewał w nich kochankę swoją Likorydę, którą w rzeczywistości była aktorka wolnych obyczajów,

Cytheris. W utworach tych G. naśladował poe- I Znainirowskiego: „O ile zaprawiał swoją łaci-

i próżność (hordearius rhetor).

Enc. Pow. llustr.

Zesz. 180 T. XXIV

s. s.

n. s.

Gallus Konstancyusz, syn Konstancyusza, brata Konstantyna W. Gdy po śmierci tego cesarza syn jego, Konstancyusz II, uprzątnął z swojej drogi do wszech władztwa wszystkich swych krewnych, oszczędził tylko jego z młodszym bratem, Julianem (Apostatą), lecz zamknął ich w klasztorze w jednein z miast kappadockich i wychowanie ich poddał tak surowej dyscyplinie zakonnej, że umysł G-a pod jej wpływem stępiał zupełnie, serce zdziczało. Potem, kiedy zawładnął całem państwem, w braku potomka, któ-remu-by je pozostawił w spuściźnie, przygarnął do siebie G-a, ożenił go z swą siostrą i powierzył mu zarząd Wschodu z rezydencyą w Antyo-chii; ale G. swą władzę sprawował tak okrutnie, iż ciągłe zanoszono nań skargi; więc Konstancyusz przeniósł go do Illiryi i tam naprzód uwięzić, a potem ściąć rozkazał.

Gallus, pierwszy (bezimienny) kronikarz polski, rodem prawdopodobnie z Francyi południowej, przybył do nas około r. 1109. Wykształcony na Zachodzie, gdzie pisma Sallustyusza i Juliusza Cezara wywarły wpływ niezatarty na przyszłą jego formę literacką (Por. D-ra Ign.

76

nę na pismach Sallustego kronikarz bezimienny,

znanych nam dzisiaj, a zaginionego, odpisu kroniki G-a, zwie jej autora An o nim os. Ponieważ jednak żyła jeszcze tradycya, że Autor ten był Francuzem (Gallus), a ręka czyjaś wypisała na jednym z odpisów kroniki (Rkps. lieilsberski): Gallus hanc historia m scrip sit, współcześni Paprockiemu, Kromer i Sarnicki, nazywali już naszego kronikarza Gallus quidam, a Herburt: Gallus Anonimus. Do druku

Gallem pospolicie zwany”. Spr. Dyr. Gimn. Św.

Jacka w Krak. za r. szk. 1876. str. 1—42), przywdział już w pierwszej ojczyźnie swojej suknię duchowną i, w poszukiwaniu dostojeństw kościelnych, udał się na Wschód barbarzyński.

przeszły tedy najpierwej urywki i wyjątki z kroniki G-a, zamieszczane w dziełach pomienionych pisarzy. Sam utwór bezimiennego Autora spoczywał jedynie w odpisach przez wieki całe, w ciągu których liczne, a najlepsze pono kopie (kodeksy) uległy zagładzie. Trzy tylko doszły naszych czasów, a mianowicie t. zw. kodeks Zamoyskich, spisany bardzo starannie na pergaminie w XIV w. i stanowiący dzisiaj ozdobę Biblioteki Ord. Zam. w Warszawie; t. zw. kodeks Sędziwoja z Czechia, zwany jeszcze kodeksem kłodawskim, gnieźnieńskim, Lelewela, puławskim, albo Czartoryskich, a spisany na papierze w wieku XV i przechowywany w Muzeum XX. Czartoryskich w Krakowie; a wreszcie t. z w. kodeks heilsberski (inaczej: Szamotulskiego), papierowy, z XV w. odkryty przed paru laty przez prof. J. Przyboro-wskiego i niewiadomo, gdzie obecnie przechowywany. Kodeks Zamoyskich posiała dla nauki wartość pierwszorzędną.— Najdawniejszym wydawcą kroniki G-a był Godfryd Lengnich, który opublikował ją w r. 1749 na podstawie kodeksu heilsberskiego, jako utwór Marcina G-a. Imię to zaczerpnął (niewłaściwie) wydawca z błędnej

Istnieje domniemanie, że sprowadził go do Polski współziomek, Franko, biskup poznański (Por. Stanisława Kętrzyńskiego: „Gall-Anoniin i jego Kronika”. Rozpr. wydz. Hist. fil. Akad. Urn. w Krakowie, T. XXXVII. str. 40—88), który się następnie losem przybysza zaopiekował. Zawiodła jednak G-a nadzieja kary ery duchownej, pomimo, że usiłował wyrobić ją sobie uczciwie, spisując sumiennie i z zapałem pod hasłem: ne frustra panem polonicum manducarem, dzieje ojczyzny przybranej. Zdaje się, że szczerość i prawda, z jakiemi dzieło swe przeprowadził, naraziły go możnym i zwichnęły w zawiązku przyszłość tych nadziei, jakie G. żywił. „Sama bowiem tendencya kroniki była i być musiała nienawistną dla biskupów—: wszak kronikarz stawiał na pierwszem miejscu księcia, lub króla, a omijał zupełnie znaczenie Kościoła, jego wyższość i przewagę nad władzą świecką, zamanifestowaną (świeżo) przez Grzegorza VII” (j. w. str.

który (Hist. Pol. I 47. 82) jednego z zaginionych rocznikarzy Martinus Gallic us nazywa. Błąd ten powtarzał się odtąd stereotypowo w naszej literaturze historycznej, a osobistość G-a interesowała wszystkich późniejszych badaczów jego kroniki (wydanej powtórnie w r. 1769-ym przez Mitzlera), mianowicie: Jana Salomona Semlera, Jerzego Bandtkie’go, Tadeusza Czackiego, Hipolita Kownackiego, Jana Wincentego Bandtkiego, R. Koepkego, J. Szlach-towskiego i Joachima Lelewela, który pierwszy imię kronikarza, „Marcin”, zakwestyono-wał. Wywody Lelewela, błędne co do dat, w jakich G. utwór swój pisał, przyjęli, wraz z domieszką hipotez poprzedników znakomitego historyka: Wiszniewski, Ludwik Giesebrecht i wielu innych. W r. 1850, równocześnie z wydaniem Pertza (Monum. Germ. Hist. XI) ukazała się pu-blikacya kroniki G-a w I t. „Pomników Dziejowych Polski”, wydawanych przez Augusta Bie-lowskiego. Słynny ten uczony, uważający G-a za mnicha Zakonu św. Gawła (Sanct-Gallen), który jego zdaniem w Polsce XI—XII wieku wielką

58). Na r. 1113 kończą się wszelkie wiadomości o G-u, wytrzymujące krytykę historyczną, a wydobyte z własnej jego kroniki przy pomocy ścisłej analizy tego zabytku. Kronika G-a, pisana po łacinie w latach 1112 — 1113, składa się z trzech ksiąg, z których I zawiera dawniejsze dzieje Polski: od bajecznego Popiela do narodzin Bolesława Krzywoustego, a II i III—panowanie tego księcia. Księga I (rodzaj wstępu) interpretacyi wiadomości zawartej u Długosza, i II zostały spisane prawdopodobnie w r. 1112, a III, zakończona opisem zdobycia Nakła na Pomorzu, w r. 1113. Gorliwy chrześcianin, brzydzący się pogaństwem „barbarzyńskiem”, a wykształcony na bohaterskiej literaturze świata klasycznego, uwzględniał G. w kronice swojej przedewszystkiem wypadki wojenne i wielkie czyny, zawadzając z konieczności tylko, lakonicznie i pobieżnie, o ustrój państwowy i społeczny, tudzież o obyczaje swego wieku. Mimo to, ze względu na tak odległą i małomówną dziś epokę XII stulecia, stanowi dzieło G-a najważniejsze źródło historyczne w badaniach i dociekaniach na temat pierwocin Polski piastowskiej.

Prawda, nastrój szlachetny i spokój, charakteryzujące tę pierwszą kronikę naszą, zjednały jej żywe uznanie już w wiekach ubiegłych, kiedy dzieło G-a krążyło w licznych odpisach wśród kleru, jako zbiorowiska ludzi umiejących czytać.

Korzystali z niego pełną dłonią wszyscy kronikarze późniejsi, a że było spisane bezimiennie, nie cytowano go wcale (Mistrz Wincenty), albo li też nadawano mu proste miano: Cronica (Autor: „Chronicon principmn Polonorum). Jeszcze miał rolę odgrywać, doczekał się słusznej od-Bartosz Paprocki, słynny heraldyk polski z XVI prawy ze strony Aleksandra hr. Przeździeckiego, w., korzystający z jakiegoś poprawniejszego od i który wykazał bezzasadność jego twierdzeń y. Hähnel (* około r. 1550 w Krainie—f 4 lipca 1591 r. w Pradze), słynny kompozytor muzyczny niemiecki. Był kapelmistrzem biskupa Ołornu-nieckiego, Stanisława Pawłowskiego, następnie dyrektorem kapeli cesarskiej w Pradze. Z kom-pozycyj G-a doszło do naszych czasów: „Missae

7—8 vocum” (Praga 1580 r.); „Musicum opus harmoniarum” na 4, 5, 6, 8 i więcej głosów (4 części, r. 1586—1590); „Moralia 5, 6 et 8 vo-cibus concinnata” (Norymberga r. 1586); „Harmo-niae variae 4 vocum” (Praga r. 1591); „Harmoniarum moralium” na 4 głosy, (3 części, Praga r. 1589 — 1590); „Sacrae cantiones de praeci-puis festis, 4—8 et plurium vocum” (Norymberga r. 1597); „Motettae quae praestant omnes” (Frankfurt r. 1610). Prócz tych utworów, wydanych osobno, wiele innych znajduje się w różnych zbiorach, np. 19 pieśni w zbiorze Boden-schatza „Florilegium portense”, a śród nich najsłynniejsza z kompozycyi G-a, czterogłosowy motet „Ecce quo modo moritur justus”. W czasach najnowszych, ksiądz Proske w „Musica divina”, a Becker, Rochlitz, Schöberlein i Zahn, drukowali w swoich zbiorach kilka celniejszych utworów G-a; nadto większa część jego „Musicum opus” z 1586 r. została zamieszczoną w „Denkmäler der Tonkust in Österreich” w 1899 r.

i wniosków. (Bibliot. Warsz. I. 546 z r. 1852) Zamilkł potem na długo głos historyków w sprawie omawianej kroniki i jej autora, którego Zeissberg w „Dziejopisarstwie polskiem wieków średnich” „t. zw. Gallem” mianuje i każe się domyślać romańskiego jego pochodzenia. Sam tekst kroniki w wydaniu Bielowskiego stał się jednak miarodajnym, stanowiąc aż do ostatnich czasów podstawę odnośnych badań, z pośród których praca Michała Bobrzyńskiego („Geneza społeczeństwa polskiego wieków średnich na podstawie kroniki Galla”), oraz krytyki: Fr. Pieko-sińskiego, Wojciecha Kętrzyńskiego, Oswalda Balzera, Stosława Laguny i in. zasługują na wyróżnienie. W r. 1895 wystąpił z nową, a bardzo ciekawą hipotezą lektor Uniwersytetu wiedeńskiego, dr Max Gumplowicz, wypowiedzianą w dziele p. t.: „Bischof Balduin Gallus von Kruszwica, Polens erster lateinischer Chronist”. Zbudowana z wielkim talentem, lecz zbyt misternie, jak na teoryę naukową, ogłosiła hipoteza Gum-plowicza kronikarza G-a za biskupa Baldwina Galla, wymienionego w katalogu biskupów kujawskich, a zasłużonego, zdaniem autora, Bolesławowi Krzywoustemu i Kościołowi rzymskiemu w jego walkach ówczesnych z obrządkiem słowiańskim, zakorzenionym w Polsce w prawieku i występującym po raz ostatni pod egidą Her-manowego syna, Zbigniewa, w krwawych jego zapasach z bratem, Krzywoustym, trzymającym stronę papieża. G. występuje w przedstawieniu Gumplowicza, jako jeden z podstępnych, a najśmielszych szermierzów reform Grzegorza VII w Polsce. (Por. M. Gumplowicz „Zur Geschichte Polens im Mittelalter, Zwei Kritische Untersuchungen über die Chronik des Balduin Gallus”. Innsbruck 1898). Teorya Gumplowicza, oceniana rozmaicie, przygotowała grunt pod późniejsze studya nad kroniką G-a i nad jej autorem, wskazując ostatniemu badaczowi tego przedmiotu, Stanisławowi Kętrzyńskiemu (j. w.) kierunek, w jakim szukać należało śladów kronikarza i określając, z większą, niż ktokolwiek przedtem dokładnością, czas i miejsce powstania omawianej kroniki. Badania Kętrzyńskiego, oparte na wspomnianych kodeksach rękopiśmiennych, na ścisłem porównaniu tekstów i na ich analizie, stanowią dzisiaj ostatni, a bardzo poważny wyraz nauki w sprawie G. i jego kroniki, uwieńczonej w r. 1899 na cześć 500-letniego jubileuszu Uniwersytetu Jagiellońskiego ponownem, a prawdziwie krytycznem jej wydaniem, doko-nanem przez Ludwika Finkla i tegoż Stanisława Kętrzyńskiego p, t: „Galii Anonymi Chronicon” (Fontes Rerum Polonicarum in usum Scholarum. Tomus I. Leopoli 1899). Chybionych już w zasadzie pod względem naukowym, a lichych przekładów kroniki G-a na język polski dokonali: Hipolit Kownacki (1821 r.), M. Gliszczyński (1860 r.) i Z. Komarnicki (1873).

A. Pol.

Dr J P.

Gallus Aleksander, lekarz polski; ani czas ani miejsce urodzenia jego znane nie jest. Był doktorem filozofii i medycyny; gdzie się kształcił nie wiadomo; w r. 1587 po śmierci Stefana Mika na (ob.) kapituła poznańska powołała go na lekarza swego, obowiązki te spełniał do roku 1646, w którym prawdopodobnie umarł. Wynagrodzenia pobierał na tydzień po złotemu i po dwa bochenki chleba. Żył w blizkiej przyjaźni z Grutyńskim (ob.) i nagrobek mu wystawił. Por. S. Ko śm i ński ego „Słown. lek. pols.” str. 130.

J. K. K.

Galman, minerał, zwany też s m i t s o n i t e m. Jest to bezwodny węglan cynku [(Zn CO;i : 64.8°/0 ZnO;i, 35.2°/₀CO₂)], zanieczyszczony najczęściej domieszkami innych jednopostaciowych z nim węglanów, a także węglanem kadmu. W płomieniu dmuchawki nie topliwy, z kwasami burzy się i rozkłada, również rozkłada go ług potasowy. Krystalizuje się w układzie romboe-dryczhym, występuje zwykle w postaci drobnych roinboedrów, podobnych do romboedrów kalcytu. Twardość 5, ciężar właściwy od 4.1 do 4.5. Bezbarwny, żółty, zielonawy, brunatny, szary, prześwieca lub zgoła nie przezroczysty. Występuje wraz z blendą cynkową i galeną. Zbity bywa w różnych występowaniach, przeważnie tworzy gniazda i składy w wapieniach i dolomitach a także drobno rozproszony nasiąka te skały. Znany i eksploatowany na cynk we Francyi południowej, w Hiszpanii, w Westfalii, w Karyntyi, na Węgrzech, na Szląsku, w Kró-Gallus Jakób, właściwie Jakób Han dl' lestwie Polskiem w okolicach Olkusza, także

z. w.

E. S.

LäJ

Qis

Fig. 108. Galois Ewaryst.

w górze Missisipi i na Syberyi (Nerczyńsk). O galmanie Olkuskim patrz rozprawy Pfaffiusa i Toeplitza „Pamiętnik Fizyograficzny” rok 1886 i 1887. G. jest cennym kruszcem cynku.

G-almanowe rośliny. Niektóre rośliny posiadają zdolność wybierania z gruntu pierwiastków chemicznych, które, jakkolwiek nie należą do liczby niezbędnych dla organizmu roślinnego materyj pokarmowych, stanowią wszakże niezmienną tych pewnych gatunków właściwość. Tak np. rośliny zbożowe zawsze nagromadzają w swych tkankach znaczne ilości krzemionki, chociaż zupełnie normalnie zdają się też rozwijać i bez tej ostatniej; w tkankach widłaków {Lycopodium), znaleziono znów glin (aluminium), a niektóre wodorosty morskie znane są ze znacznej zawartości jodu w ich tkankach. Wszystkie te pierwiastki, jakkolwiek stale spotykają się w pewnych roślinach, zdają się wszakże nie wywierać na nie żadnego wpływu widocznego. Do takich roślin, posiadających ulubieńców w szeregu ciał mineralnych, należą też rośliny g aim an o we; ulubieńcem zaś tym jest cynk (galman = główny gatunek rudy cynkowej). Kiedy jednakże wyżej wymienione rośliny krzemionkowe, glinowe, jodowe i in. nie wykazują żadnych znamion swoistych, gatunki galma-nowe zachowują się wręcz przeciwnie: w obecności rudy cynkowej w gruncie pewne gatunki roślinne wytwarzają swoiste odmiany galma-nowe, Do najbardziej znanych przykładów należy fijołek galmanowy (Viola calaminaria)— odmiana powstała na gruntach cynkowych ze zwykłego fiołka żółtego (Viola lutea), albo też tobołki galmanowe (Thlaspi calaminaria)— odmiana pospolitych w okolicach górskich tobołków alpejskich (Thlaspi alpestre). Odmiany te są tak charakterystyczne, że górnicy korzystają z nich niekiedy, jako ze wskazówek przy poszukiwaniach rudy cynkowej.

Galois Ewaryst, genialny matematyk francuski (* w Bourg - la Reine w blizkości Paryża d. 25 października 1811 —f w wieku młodzieńczym d. 31 maja 1832 roku). Ojciec jego, Mikołaj Gabryel, przełożony pensyonatu dla młodzieży, wychował swego syna w tradycyach republikańskich. Młody G. wstąpił w r. 1823 do liceum Ludwika W-go w Paryżu, gdzie mniej pilny w przygotowywaniu lekcyj planem'objętych, studyował z niesłychanym zapałem dzieła matematyczne, przekraczające zakres nauki szkolnej, nauczycieli i kolegów zadziwiając bystrością i oryginalnością. Po ukończeniu nauk licealnych dwa razy stawał do egzaminu konkursowego w Szkole Politechnicznej z niepomyślnym rezultatem, wskutek czego zmuszony był zapisać się w r. 1829 do Szkoły Normalnej, lecz tu zaledwie rok jeden przebył. Gdy bowiem młodzież tej szkoły, pod jego głównie wpływem, protestowała przeciwko rozporządzeniom zwierzchnika, domagając się zmian w ustawie i w programatach, G. na przedstawienie władzy został ze szkoły usunięty. Wstąpił wtedy do szeregów artyleryi gwardyi narodowej i do Stowarzyszenia przyjaciół ludu, brał czynny udział w manifestacyacli politycznych, a między innemi w sławnym bankiecie Vendange de Bourgogne; aresztowany i sądzony, zrazu uwolniony, lecz wkrótce potem ponownie wzięty, został osadzony w więzieniu św. Pelagii i po kilku miesiącach przeniesiony do domu zdrowia. Lecz tu dni jego były już policzone. Z całem uczuciem młodego uiezepsutego serca przywiązał się do pewnej niegodnej kobiety, której przyjaciele zmusili nieszczęśliwego młodzieńca do przyjęcia pojedynku. Ugodzony śmiertelnie d. 30 maja 1832 r., zmarł dnia następnego. W ciągu swego krótkiego i niespokojnego żywota zdołał poczynić doniosłe odkrycia, które unieśmiertelniły jego imię w nauce. Już w 17-ym roku życia był w posiadaniu najważniejszych swoich pomysłów. Pierwszą swoją pracę „o ułamkach ciągłych peryodycznych” ogłosił jeszcze jako uczeń liceum w „ Annales de mathématiques” t. XIX 1828—29, drugą w t. XXI tegoż dziennika (1830—31) o „kilku punktach z a-nalizy”, trzecią o rozwiązaniu alge-braicznem równań w „Bulletin des sciences mathématiques” Ferus-saca t. XIII (J 830), czwartą z teoryi liczb (t-że w tymże tomie). Dwukrotnie podawał pod ocenę Akademii paryskiej rękopisy rozpraw swoich, zawierających nowe pomysły w teoryi równań, lecz najznakomitsi matematycy ówcześni (Cauchy, Poisson) nie zwrócili na nie uwagi, lub wprost nie zrozumieli znaczenia jego nowej teoryi. Dopiero gdy w r. 1846 Lionville ogłosił w swym dzienniku pozostałe po G. fragmenty, zaczęto zastanawiać się nad ich treścią i zrozumiano ich doniosłość naukową. Ważnym pomiędzy terni pismami jest list do przyjaciela, Augusta Chevalier, napisany w przeddzień śmierci, ogłoszony z polecenia G-a w „Revue encyclopédique” i będący niejako jego testamentem naukowym. Dalej idzie rozprawa o warunkach rozwiązywalności równań przez pierwiastniki, i druga, o równaniach pierwotnych, dających się rozwiązać przy pomocy pierwiastników. Wszystkie te prace w nowem wydaniu Towarzystwa matematycznego francuskiego pod redakcyą P i-carda (Paryż 1897) zajmują zaledwie 61 stro-

card, że G. miał bezwątpienia równych sobie pomiędzy wielkimi matematykami, lecz żaden z nich nie przewyższa go ani oryginalnością, ani głębokością pomysłów. Wyczerpujący i na źródłach oparty życiorys niepospolitego młodzieńca ogłosił B. Dupuy w zeszycie z czerwca 1896 w czasopiśmie „Annales de TEcole norma-

s. D.

p. M.

K. K-ó

nic zwykłej ósemki. Najważniejszein odkryciem j z prawej nogi. Dawniej błędnie mniemano, że G-a w algebrze jest to, że każdemu równaniu algebraicznemu odpowiada pewna grupa podstawień jego pierwiastków i że badanie własności takiej grupy doprowadza do scharakteryzowania natury badanego równania. Tym sposobem kwe-stye zasadnicze teoryi równań, a między inne-mi kwestya ich rozwiązalności i nierozwiązalno-ści przez pierwiastniki sprowadzają się do badania natury grupy równania. Dalej ważnem niezmiernie jest pojęcie ilości „dołączonych” dorównania, przez które to ilości rozszerzamy t. zw. obszar wymierności, i zyskujemy przez to ważne ułatwienia w badaniu natury równania. Te odkrycia G-a, wyrażone treściwie i niezrozumiale dla współczesnych, zostały następnie wyjaśnione, rozwinięte i udoskonalone przez Jordana, Serre-ta, Kroneckera, Kleina i innych, i dziś stanowią jednę z najpiękniejszych dziedzin algebry. We wspomnionym liście przedśmiertnym znajdujemy nadto rzut genialny, odnoszący się do teoryi całek abelowych, uprzedzający odkrycia Rieman-na i innych, poczynione dopiero po upływie ćwierci wieku od śmierci G-a. Słusznie twierdzi Pi-

Lwów 1883).

Galop, galopada, polka galopka, nazwa tańca posuwistego, w ruchu żwawym, szybkim w tempie ²/₄. G. jest tańcem nowym, pojawił się bowiem po raz pierwszy około 1825 r., rodzaj wszakże pas galopki był już wcześniej używany w dawnych tańcach niemieckich („Hopser” lub „Rutscher”) polskich (w tańcach góralskich) i francuskich.

Galopada, czyli Galop (taniec).

Galoppe d’Onquaire Leon, poeta i autor dramatyczny francuski (* w Mondidier r. 1810— f w Yćsinet r. 1867). Opuścił służbę wojsko-

le supérieure”.

Galon, taśma srebrna lub złota, różnej szerokości do ozdabiania ubiorów męskich i kobiecych w ogóle, liberyi i mundurowania wojskowego, tudzież nakrycia głowy służby i wojskowych w szczególności. G. służy nadto, w wojsku francuskiem i poczęści w rossyjskiem, do oznaczania stopni podoficerskich. Mianowicie, w wojsku francuskiem sierżant ma naszyty na rękawie pod łokciem jeden galonik złoty lub srebrny, sierżant starszy — ma dwa, furyer — również dwa, z nich jeden wszakże nad łokciem. W wojsku rossyjskiem sierżant starszy i wachmistrz posiadają po jednej taśmie szerokiej z G-u złotego w poprzek naramiennika. W wojsku polskiem do 1831 r. galonki oznaczały również stopień podoficera; obrywano je przy degradacyL G. wreszcie jest używany do szlif (ob.) i na szewrony (ob.).

Gralonek—Gerambyx festivus—owad do kozio-rogich chrząszczy (ob. Cerambycidae) należący. Pośród licznych gatunków do tego rodzaju należących owadów tern się wyróżnia, że posiada tarczkę znacznie od pokryw węższą, na bokach kolcami uzbrojoną i różki z 12 członków złożone i również kolcami opatrzone. Zamieszkuje w Ameryce.

Galop jest najszybszym chodem konia. W G-ie koń wyrzuca naprzód albo lewą albo prawą nogę przednią i stąd rozróżnia się G. z lewej i G.

G. składa się z pojedyńczych skoków czyli susów, tymczasem ruch ten jest bardziej skomplikowany. W krótkości, G. z prawej nogi tak można opisać: koń, zawieszony w powietrzu, osadza nasamprzód lewą tylną, nieco później prawą tylną i lewą przednią, a wreszcie prawą przednią; w tej chwili opuszcza ziemię lewa tylna, po tej prawa tylna i lewa przednia, a w końcu prawa przednia, i naówczas ciało zawieszone jest w powietrzu, dopóki lewa tylna nie osiądzie na ziemi, aby rozpocząć wyż. opisaną czynność. W G-ie z lewej nogi dotyka nasamprzód ziemi prawa tylna, później lewa tylna i prawa przednia, a wreszcie lewa przednia itd. W ogólności galopują konie chętniej z lewej, aniżeli z prawej nogi. Co do rączości G-u rozróżniamy:— 1) G. krótki czyli powolny, zwany też G-em szkolny m, gdyż tym chodem posługują się konie tresowane; słyszy się przy nim cztery uderzenia kopyt;—2) G. zwykły czyli czwał, o wiele szybszy od pierwszego; jest to naturalny ruch konia w szybkim biegu, przy którym słyszy się trzy uderzenia kopyt;—3) przecz wał (en carrière, ventre à terre), najszybszy ruch konia, zwany też G-em wyścigowym; w przeczwale słyszy się dwa uderzenia kopyt: jedno przy równoczesnem uderzeniu nóg przednich o ziemię, a drugie tylnych. W tym ruchu wydłuża się tułów znacznie, głowa i szyja są wyciągnięte poziomo, nogi przednie wzniesione ku przodowi, a tylne skulone prawie obok siebie pod brzuchem. W G-ie zwykłym rozróżniają dwa tempa: G. średni i wyciągnięty. Ten ostatni jest używany przez kawaleryę przy ataku; przecz wał kwalifikuje się tylko do pościgu, ponieważ przy ataku trzeba uwzględniać i najpowolniejsze konie. Według regulaminu francuskiego koń winien przebywać w ciągu minuty w G-ie średnim 340, w wyciągniętym 440 metrów; regulamin niemiecki wymaga w tym ostatnim wypadku (Exercier-Galopp) tylko 400 metrów. Długość jednego skoku w G-ie wynosi od 3ya do 7 metrów. Co się tycze przeczwału, zdarzają się czasami na wyścigach bieguny tak wielkiej chyżości, że przebiegają około 850 metrów na minutę (dr. Antoni Barański, prof. c. k. szkoły weterynaryi we Lwowie „Chów koni”,

P. M.

A. Pol.

wą dla prac literackich, i w r. 1838 ogłosił . tyca, w jęz. man: meaig, w walijskim maidd). pierwszy zbiór poezyj „Fumée”, po którym nastąpiły „Feuilles volantes” (1841); „Mosaïque”

W zakresie fleksji w galijskim zachowały się formy deklinacyjne czterech przypadków, tj. mianownika, dopełniacza, celownika i wołacza w obu liczbach; znikł tylko celownik liczby mnogiej, (deklinację tę zatracił jęz. bretoński). W zakresie konjugacji język G. uległ znaczniejszym przeobrażeniom; fleksja poniosła tu wielkie straty. Miejsce pierwotnych form czasu teraźn. zajęły wyrażenia opisowe, omowne; zanikła forma bezokolicznika i wyraża się zapomocą rzeczownika, itd. Sposobem akcentowania język G. także różni się od iryjskiego, wskutek czego Irlandczykowi trudno jest rozumieć Szkota i nawzajem. W samym języku G-im uwydatniają się pewne różnice, na zasadzie których odróżniają w nim dwa narzecza: północne i południowe; południowe bardziej zbliżone jest do jęz. irlandzkiego i jest językiem piśmiennictwa. Język G. używany jest w kościele i szkole, lecz coraz bardziej ustępuje miejsca jęz. angielskiemu. Liczba mieszkańców mówiących po galsku dosięga miljona. Zabytki jego najdawniejsze pochodzą z wieku IX. Są to głosy czyli dopiski w liczbie 6-u w ewaugieljarzu łacińskim, t. z w. Book of Deir (od nazwy pewnego opactwa), znajdującym się dziś w Cambridge. Gramatyki języka G. pojawiają się w 2-ej połowie Wieku XVIII-go: mianowicie: Shaw „Analysis of the gaelic language” (wyd. 2, Edynburg 1778); Aleksander Stewart „Elements of Gaelic Grammar” (Edynb. 1801, wyd. 2-e 1812); Forbes „Principles of Gaelic Grammar” (Londyn 1843, wyd. 2-e Edynb. 1848); Munro (Edynb. 1843, wyd. 2-e); Ebrard „Handbuch der mittelgälischen Sprache” (Wieden 1870). Słownik pierwszy tego języka pochodzi z początku wieku XVIII: Lliuyd „Vocabulary”, z dodatkiem kilku utworów poetyckich; późniejsze słowniki: Macdonalda (1741, Macfarla-na (1795) Armstronga „A Gaelic Dictionary” z krótką gramatyką tego języka (Londyn 1825); Słownik Towarzystwa szkockiego: „ A Dictionary of the Gaelic language” (2 t. Edynb. 1828) Mac Leoda i Devare’a (1887), Mac Alpine’a „Pronouncing Gaelic - English a. English - Gaelic Dictionary with rudiments of Gaelic Grammar” (wyd. 7-e, 2 tomy, Edynb. 1877). Nadmienić należy, że zjawsika języka G-go, obok innych jęz. celtyckich, są rozpatrywane w licznych pracach celtologów w czasopismach Kuhna i Schlei-chera „Beiträge zur vergl. Sprachforschung...” (1858—76, całość 8 tomów) i A. Kuhna „Zeitschrift für vergl. Sprachforschung...” (dotąd wychodzącego) i innych. Co do literatury językoznawczej celtyckiej ob. w „Encyclopedia Britannica” artykuł Gaelic; w W. Encykł. ilustr art. „Celtyckie języki” t, XI, 259; nadto: J. S. Blacie „The Language and literature of the Scottish Highlands” (Edynb. 1876). Meyer „Die noch lebenden keltischen Völkerschaften, Sprachen und Literaturen” (Berlin 1863); Lo-

(1844), oraz poemat w sześciu pieśniach p. t.

„Le Siège de la Sorbonne ou le Triomphe de l’Université” (1844). Wystąpił tego samego roku w Théâtre-Français z komedyą w trzech aktach wierszem „La Femme de quarante ans”, która była dobrze przyjętą. Późniejszy (1846) dramat w trzech aktach wierszem p. t. „Jean de Bourgogne” nie cieszył się wielkiem powodzeniem na scenie; większe miały inne jego utwory sceniczne: „Le Jeu de whist” (1847);

„L’Amour pris aux cheveux” (1851 Palais Royal);

„Le Chêne et le Roseau” z Decourcellem (1852 Vaudeville), tf. napisał również dwie opery komiczne „La Mort de Socrate” (1864), oraz „La Bourse et la Vie” (1865). Mamy jeszcze jego pióra następujące dzieła: „Le diable boiteux à Paris”, „Le Diable boiteux en province”

(1858, 2 tomy), oraz „Le Diable boiteux au village” (1860). Był współpracownikiem następujących wydawnictw: „Mémoires de l’Académie de la Somme”, „Corsaire”, „Revue des beaux arts” i etc.

Galowski. Herb polski. Na tarczy w polu niewiadomem głowa brodata w kapturze o dwóch wysokich, niby uszach, niby rogach. Herbem tym pieczętował się Pełka z Galowa cz. Galowski, naturalny syn Kazimierza Wielkiego. Paprocki podaje, że synom swoim, Pełce i Niemirze, zrodzonym z Estery, Kazimierz Wielki nadał herb Mieszaniec (ob.). Jest to wierutna bajka, gdyż naprzód Niemira i Pełka, synowie królewscy, zrodzeni zostali, nie z żydówki Estery, ale z pani Cudki Galowskiej, powtóre istnieje oryginalna pieczęć Pełki z r. 1365 w Muzeum ks.

Czartoryskich z wyżej opisanym herbem.—Źródła:

Piekosiński „Heraldyka polska Wieków Średnich”

(str. 221 i 244).

Galski j§zyk, albo gaelicki, stanowi jedną z odrośli grupy języków celtyckich, należących do szczepu indo-europejskiego. Żyje on do dziś w ustach mieszkańców północnej, górzystej Szkocji i wysp Hebrydzkich; należy zaś do gałęzi celtyckiej, zwanej gadhelicką, albo galijską albo też galską w obszerniejszym znaczeniu.

Gałąź ta obejmuje: 1) język iryjski (staroiryjski, średnio- i nowoiryjski albo irlandzki); 2) język galski albo gaelicki w ściślejszym rozumieniu (półn. Szkocja i Hebrydy) i 3) djalekt mieszkańców wyspy Man na morzu Irlandzkim (ob.

W. Enc. XI, 257).— Do właściwości języka G-go w porównaniu z innemi celtyckiemi należy w dziedzinie głosowni: zamiana pewnych spółgłosek na inne; zachowanie brzmienia s na początku wyrazów (w walijskim ń; np. seid - świst, kor-nijs. hweth) i zachowanie na końcu wyrazów spółgłosek tylnojęzykowych <7, h, które w bre-tońskim i walijskim znikły (np. meóg, meug=żę-

lewnie żelaza.

Dr J. M.

Galton Franciszek (wym. się galtn), angielski podróżnik i uczony, wnuk Erazma Darwina (* w Birmingham w r. 1822), tamże odbywał studya medyczne, które prowadził dalej w Londynie i ostatecznie ukończył w Cambridge. Między 1846 i 1850 r. odbył po Afryce podróż, której opis wydany został (powtórnie w r. 1890) pod tytułem: „Narrative of an explorer in tropical south Africa”. Od roku 1885 do 1888 piastował urząd prezydenta instytutu antropologicznego w Londynie. Naukowe prace jogo dotyczą „psychologii i antropologii”, są to: „Hereditary genius, its laws and consequences”, „Art of travel, or shifts and contrivances in wild countries” dalej „English men of science their nature and nurture”, „Inquiry into human faculty and its development”, nareszcie „Natural inheritance”. Teorya G-a dziedziczności pod tytu-

par Yves Belage.

A. Pol.

g a u „The Scottish Gael, or Celtic manners, as preserved among the highlanders...” (1876). a.a.k.

Galsuintha, córka króla Gotów Athanagilda, ob. Gal es win ta.

Galt, miasteczko w Kanadzie, w prowincyi Ontario, o 40 klin. na płn.-zch. od m. Hamilton; 7 304 mieszkańców (1889). Fabryki maszyn i od-

s. Ł.

Galt Jan, autor angielski (* 2 maja r. 1779 w Irvine, Ayrshire —f 11 kwiet. 1839 w Greenock). Zamknąwszy własny dom handlowy, założony w Londynie w r. 1809, zwiedził Gibraltar (gdzie spotkał się z Byronem), oraz Włochy i Turcyę, i wydał za powrotem pod względem danych statystycznych . i rad handlowych swoje bogate „Voyages and travels in the years 1809—1811” (Londyn 1812). Następnie udał się jako agent handlowy do Gibraltaru, potem jako agent do spraw kanadyjskich do Ameryki. W r. 1826 wyjechał raz jeszcze do Kanady, gdzie miał założyć kolonię, ale to przedsięwzięcie nie powiodło mu się w zupełności. Z późniejszych jego pism wymieniamy następujące: „Life and administration of Cardinal Wolsey” (Londyn 1812); „Life and studies of Benjamin West” (1821); „Life of Lord Byron” (1831), wreszcie jego autobiografię (2 tomy, 1833). Oprócz tych dzieł biograftcznych, odznaczających się poważ-nemi studyami i żywością w przedstawieniu rzeczy, G. ogłosił jeszcze drukiem: „Poems” (1833), oraz opowiadania historyczno-romantyczne: „Stanley Buxton”, „Rothelan”, „The last of the Lairds” i inne. Najlepszych dzieł dostarczył w opowiadaniach swoich „Annals of the parish” (1821), „Ayrshire legatees” (1822), i „Lawrie Todd” (1829), w których maluje po mistrzowsku obyczaje mieszczańskie w Szkocyi. Na tych dziełach opiera się głównie jego sława autorska. Ogólne wydanie wszystkich jego „Works” wyszło w Londynie r. 1868, w 4-ch tomach.

Galthofer, źródła wody mineralnej gorzko słonej (siarczan magnezyi i siarczan sody) w Mora wii.

łem •. „Théorie des Stirpes” wyłożona jest w dziele: „La structure du protoplasma et les théories sur l’hérédité de la biologie générale”

A. K.

Galuppi Baltazar, z przydomkiem Bura-nello (* 6 października 1706 r. na wyspie Bu-ranello w Wenecyi—f 3 stycznia 1784 r. tamże), głośny w swoim czasie kompozytor oper komicznych, uczeń Lottiego z Wenecyi. Od r. 1762 —1764 kapelmistrzem przy kościele św. Marka, i dyrektorem konserwatoryum. Powołany do Petersburga 1765 r., na stanowisko dyrektora opery, z płacą wynoszącą rocznie 4000 rub., prócz mieszkania, bawił tam przez lat trzy, poczem wrócił do Wenecyi. G. napisał przeszło sto oper komicznych, które grywano na wszystkich scenach europejskich, oraz kilka orato-ryów, motetów, hymnów, sonat i t. d.

Galvani Ludwik A 1 o i z y, przyrodnik, (* 9 września 1737 w Bolonii—f tamże 4 grudnia 1798), studyował medycynę i w r. 1762 został profesorem medycyny w Bolonii, 1775 prof, anatomii, a 1782 obok tego i położnictwa. Ogłosił rozprawę o naczyniach moczowych u ptaków i zajmował się przeważnie anatomią porównawczą i fizyologią. Przy pewnem swem doświadczeniu (około 1780 r.) umieścił żabę spreparowaną na stole, na którym znajdowała się machina elektryczna, przyczem dostrzegł, że mięśnie żaby ulegają wstrząśnieniu przy każdem przebiegu iskry z konduktora machiny. Były to objawy nieznanego wówczas jeszcze „uderzenia powrotnego”, następującego przy wyładowaniu konduktora; G. też nie sądził pierwotnie, by dostrzeżeniem tem odkrył już nowy rodzaj elektryczności, zajął się dokładniejszem badaniem tych objawów, a po wielu próbach poznał, że wstrząśnienia żaby następowały też pod wpływem elektryczności atmosferycznej, gdy żaba, zawieszona była na haku żelaznym, przyczepionym do kraty ogrodu; gdy zaś doświadczenia podobne dały się wykonać i w izbie zamkniętej, wzbudził się w nim domysł, że źródło elektryczności mieści się w samejże żabie, a wstrząśnienia jej są objawem elektryczności zwierzęcej, czyli elektryczności zwierzętom wrodzonej. Z doświadczeń dalszych okazała się analogia między zachowaniem się żaby a butelką lejdejską, żaba bowiem ulegała wstrząśnieniom, gdy nerw jej udowy połączony był z mięśniem. Według tego przyjął G., że mięsień jest siedliskiem obu rodzajów elektryczności, dodatnej i ujemnej, nerw zaś ma znaczenie konduktora, sprowadzającego ich łączenie, jak między zbroją wewnętrzną i zewnętrzną butelki. Nie zwrócił wszakże należytej uwagi na to, że wstrząśnienia te najczęściej były słabe lub zgoła nie występowały, wzmagały się zaś, skoro dla połączenia nerwu z mięśniem wtrącano między nie drut srebrny lub miedziany, gdy żaba zawieszona była na haku żelaznym. Szczegół ten zbadał dokładniej

1899).

S. Ł.

M. L.

M. L.

M L.

Volta i przeciw tłómaczeniu G-ego podał teo-ryę „elektryczności metalicznej”, według której źródło elektryczności nie mieści się w mięśniach żaby, ale w zetknięciu dwu metali różnorodnych. Sprowadziło to spór między Voltą a G-im, a lubo ten ostatni (1795) zdołał wywołać wstrząśnienia żaby przez zamknięcie luku z samych tylko części zwierzęcych, zgoła bez drutu metalicznego, nie zjednał tern sobie zwycięstwa, które już było po stronie Volty.—Z innych prac G-go przytoczyć jeszcze należy zbadanie budowy węgorza elektrycznego, o czem ogłosił „De viribus electricitatis in motu musculari” (1792). — Gdy w r. 1797 odmówił złożenia przysięgi na wierność nowej rzeczypospolitej Cisalpińskiej, utracił katedrę profesorską i odzyskał ją dopiero na krótko przed śmiercią. Potomność oceniła go łaskawiej, aniżeli współcześni, gdy poznano, że nie mylił się on zupełnie co do istnienia elektryczności zwierzęcej, a cały ogół potężnych objawów, które ze spostrzeżeń jego wypłynęły, objęto nazwą gal w an i z mu.—Zbiór pism G-go wydany został p. t. „Opere édité e inedite del prof. G.” (Bolonia 1841—2). W r. 1879 wzniesiono mu w Bolonii pomnik dłuta Concettiego.— Por. Alibert „Eloge de G.” (1806). S. Kram-

sztvk „Początki galwanizmu” (Wszechświat

s. K.

Galveston, ważne miasto portowe w pn.- amerykańskim stanie Texas, na pn.-w. wyspy tejże nazwy, przy wejściu do zatoki G., stanowiącej odnogę zatoki Meksykańskiej. Jest to najdogodniejszy i najważniejszy port handlowy na calem pn.-w. wybrzeżu zatoki Meksykańskiej, połączony z lądem koleją żelazną i utrzymujący stałą i prawidłową kommunikacyę wodną z N. Orleanem, N. Yorkiem i Kubą. Jest zarazem miastem głównem hrabstwa tejże nazwy. Wywóz głównie bawełny (w r. 1892 za 32y,₂ mil. doli.) a poza tern zboża, skór i wieprzowiny.—Przywóz nieznaczny. W roku 1892 zawinęło 169 okrętów objętości 43 320 tonu. Miasto, założone w r. 1835 ma obecnie przeszło 29 000 mieszk. (1890). Jest bardzo porządnie zabudowane, posiada 20 kościołów, między innemi piękną katedrę katolicką w stylu gotyckim. Teatr, biblioteka publiczna, giełda bawełniana, uniwersytet katolicki, kollegium lekarskie stanu Texas, piękny gmach pocztowy. Fabryki wyrobów bawełnianych i oleju bawełnianego.

Galwaniczna baterya, ob. Stosy. Galwaniczna iskra. Gdy w obwodzie prądu elektrycznego powstanie nagła przerwa, w chwili oddalenia się od siebie dwóch powierzchni przewodnika, poprzednio spojonych, powstaje nagłe zwiększenie oporu, któremu odpowiada znaczne podwyższenie temperatury. (Ciepło wywiązane w tern miejscu odpowiada iloczynowi z oporu i drugiej potęgi siły prądu). Pod wpływem tego nagłego rozgrzania, cząsteczki metalu ulatniają się i przechodzą w stanie świetlnego rozpalenia w kierunku niknącego prądu; zjawisko to, zwane iskrą elektryczną lub iskrą galwaniczną, trwa krótko, gdyż siła prądu słabnie w miarę wzrastania oporu, ciepło zaś zmniejsza się w stosunku drugiej potęgi siły prądu; gdy rozchodzące się części obwodu oddalą się o tyle, że przelatujące między niemi cząsteczki rozpalonego metalu nie tworzą wystarczającego połączenia dla utorowania drogi prądowi, zjawisko ustaje; gdy oddalenie dwóch punktów obwodu, między któremi bije iskra galwaniczna, pozostaje dłuższy czas wystarczająco małem, aby podtrzymać zjawisko, lub gdy jest sztucznie zinniejszanem, w miarę spalania się przewodników, otrzymujemy zamiast iskry elektrycznej

t. zw. łuk Volty (ob.) (porówn. Piorun).

Galwaniczne stosy, ob. S to s elektryczny. Galwaniczne Światło, ob. Elektryczne światło.

Galwaniczne złocenie i srebrzenie, ob. Galwanotechnika.

Galwanizm, nazwa dziś niemająca znaczenia, która według dawnych zapatrywań obejmowała te zjawiska elektryczne, jakie obserwowano przy zetknięciu się dwóch metali; do tej ka-tegoryi zaliczano prąd, który w podstawowem doświadczeniu Galvaniego powodował skurcze uda żaby, zawieszonego za pomocą cynkowego drucika na żelaznym pręcie balustrady i podobnym przyczynom przypisywano działanie stosu Volty i dlatego stosy elektrochemiczne wogóle nazwano stosami galwanic znemi. Dzisiejsza teorya stosów elektrochemicznych (ob.) sprowadza wszystkie objawy G-u do procesów elektrolitycznych, i czyni powyższą nazwę zbyteczną. Niektóre zjawiska, obejmowane dawniej nazwą G-u, przypisać należy ładunkom elektrostatycznym płyt metalowych, przedzielonych bardzo cienką warstwą dielektryczną.

Galwanizowane żelazo, czyli żelazo pokryte cienką warstwą cynku (cynkowane żelazo). Warstwa ta, otrzymana przez zanurzenie żelaznego przedmiotu do roztopionego cynku, tworzy na żelazie srebrzystą powłokę i, zabezpieczając od bezpośredniego zetknięcia z powietrzem i wilgocią, nie dopuszcza powstawania rdzy na żelazie. Pod tym względem pokrycie cynkiem skuteczniejszem jest od pokrycia innemi metalami (cyną, ołowiem, miedzią) lub lakierami. Najczęściej cynkowanie stosowanem bywa do blachy żelaznej, gładkiej i falistej, używanej do budowli lub do wyrobu naczyń i do drutu żelaznego (blacha cynkowana, drut cynkowany).

Galwanochromia (Me tal o chromi a), nadawanie powierzchniom metalicznym mieniących się barw za pomocą procesów elektrolitycznych (ob. Galwanotechnika). Zjawisko to wywo-łanem jest załamaniem i odbiciem światła w bardzo cienkich powłokach (ob. Kręgi barwne Newtona) metali i nadtlenków metali, strąconych słabym prądem z odpowiednich rozczynów.

M. L.

M. L.

M. L.

M. L.

Wynalazcą galwanochromicznych barw jest No-bil; Becqerel (1840) zastosował je pierwszy w technice (do ozdabiania przedmiotów metalicznych), Guebbarn (1881) do celów naukowych (określenie linii równego potencyału przy wyładowaniach płaszczyznowych). Najpiękniejsze barwy daje śpiczasta elektroda ołowiana,'"prowadzona ręcznie ponad płaszczyzną metaliczną, zanurzoną w rozczynie tlenku ołowiu i potasu, stosownie do grubości straconej warstwy otrzymuje się barwy straconego natlenku ołowiu, przechodzące z żółtego, przez zielony i czerwony, do fioletowego i niebieskiego koloru.

Galwanoglifia, system przyrządzania klisz do niektórych celów ilustracyjnych, przez zdjęcie Galwanoplastycznej kopii (ob. Galwanopla-styka, galwanotechnika) z kliszy rytowanej na cynku, której pozostała powierzchnia (stanowiąca zagłębienia w kopii), przed zanurzeniem w elektrolit jest podwyższoną przez nałożenie kilku warstw specyalnego lakieru. W ten sposób miejsca rytowane na cynku w kopii galwanoplastycznej wystają znacznie ponad zagłębienia, i ze zwykłej kliszy wklęsłej otrzymuje się w kopii zdatną do użytku kliszę wypukłą, System ten dziś coraz rzadziej używany. (Ob. Klisze drukarskie).

Galwanografia. 1) Przyrządzanie klisz wklęsłych dla celów illustracyjnych przez zdjęcie galwanoplastycznej kopii (ob. G alwanoplasty-ka, Galwanotechnika; porówn. Galwanoglifia) wprost z rysunku, wykonanego specyal-nemi kredkami na odpowiednio przygotowanej płycie miedzianej. Wynalazca tego systemu, Ko-bell (Monachiupi 1842), używał z początku farb specyalnych, gęsto nakładanych pędzlem, które jednak przez malarzy, z powodu trudności roboty, zostały zastąpione kredkami; im większe cienie ma rysunek, tern grubsze pokłady kredki je wytwarzają, tein większe zatem wgłębienia powstają na kliszy galwanoplastycznej. Dziś system ten jest zarzucony z powodu ulepszonego systemu t. zw. Fotogal wanotypii.—2) Sposób otrzymywania kopii galwanoplastycznych z klisz drzeworytniczych i miedziorytniczych, bądź na formie odciśniętej, bądź przez powtórne skopjowanie kopii galwanoplastycznej (ob. Galwanoplasty-ka, Galwanotechnika). Klisze wypukłe, o-trzymane galwanograficznie, nazywają się Galwa-notypaini (oh. Galwanotypia).

Galwanokaustyka (techn.), ulepszony system przyrządzania klisz miedziorytniczych za pomocą procesów elektrolitycznych (oh. Galwanotechnika). Klisze rytuje miedziorytnik jak zwykle, tylko do gruntowania (nadawania; ob. Miedzio-rytnictwo) zamiast zwykłej kompozycyi używa będącej złym przewodnikiem prądu (25°/0 wosku, 25°/₀ mastyki, 50°/₀ asfaltu stopionego). Zwykłe klisze pogłębia się działaniem kwasu solnego, który jednak nietylko pogłębia, ale i rozszerza rytowane linie, przez co rysunek

Encykl. Poważ. LLugtr. Zosz. 186. T. XXIV.

traci na jasności: kliszę galwanokaustyczną zawiesza się w elektrolicie jako anodę; prąd rozpuszcza metal niepogruntowany w miejscach ry-towanych i przez to pogłębia równomiernie cały rysunek; po chwili wyjmuje się kliszę z elektrolitu i pokrywa gruntem miejsca, wymagające najmniejszego pogłębienia; poddając kliszę powtórnemu działaniu prądu, otrzymuje się większe pogłębienie w miejscach niegruntowanych; powtarzając kilkakrotnie proces elektrolityczny i pokrywając za każdym razem izolującym gruntem miejsca dostatecznie pogłębione, otrzymuje się wszelkie żądane cieniowanie rytu. Klisze galwanokaustyczne są kliszami wklęsłe-mi, klisze zaś wypukłe, otrzymane galwano-plastycznie, nazywamy gal w a no typ a mi (ob. Gal wan o ty pi a).

Galwanokaustyka (przyżeganie galwaniczne). Nazwę tę nosi w chirurgii sposób dokonywania operacyj niektórych za pomocą platyny rozpalonej. Jeżeli się połączy dwa bieguny silnego stosu galwanicznego za pośrednictwem drutu miedzianego, w którego środku umieszczono kawałek drutu platynowego, znacz -nie cieńszego, to z chwilą połączenia drut ó^ rozpala się natychmiast i pozostaje w stanie rozpalenia dopóty, póki prąd galwaniczny przez niego przepływa (por. G a Iwan izm). Właściwość ta naprowadziła na pomysł stosowania drutów platynowych, tak rozpalonych, zamiast żegadeł z żelaza do białości rozżarzonego, od niepamiętnych już czasów w chirurgii używanych. Drutom platynowym, umieszczonym na rączce odpowiedniej, ze stosem galwanicznym połączonej, nadawana bywa postać różna, stosownie do zadania, które spełnić mają (ob. rysunek). Drut taki w miejscu zgięcia płasko-przyklepany, gdy jest rozpalony, działa zupełnie tak samo jak skalpel: dlatego też zwie się nożem galwanokaustycznym; inne zaś końcem swym rozpalonym niszczą tkanki chore na małych tylko przestrzeniach, odpowiadających ich wymiarom. Gdy chodzi o przypalenie powierzchni znaczniejszych, albo o zastosowanie gorąca działającego przez promieniowanie, wtedy okręca się drut platynowy jak wężownicę dokoła stożka z porcelany niepolewanej; stożek taki, rozpaliwszy się za pośrednictwem drutu, działa zupełnie tak samo, jak żegadła żelazne dawniejsze, mając jednakże nad niemi tę wyższość, że nie stygnie podczas roboty. Używane też bywają pętle z cienkich drutów platynowych, które nakłada się dokoła podstawy nowotworu mającego być usuniętym, następnie, rozpaliwszy pętlę, naciskamy ją stopniowo i zwolna, odcinając go w ten sposób.—Pierwszy zastosował G-ę dentysta wiedeński, H eider, w lipcu r. 1845, idąc za wskazówkami fizyka monachijskiego, S te i nhe i la; używał on z powodzeniem drutów na podobieństwo dzioba zakrzywionych do przy-żegania nerwów w zębach spróchniałych. W kwie-

77

zaletą G-i jest to, że, zastosowana jak należy, wyklucza prawie zupełnie krwawienie; rana po niej pozostająca pokryta jest strupem suchym, aseptycznym, pod którym gojenie się postępuje szybko, pozostawiając bliznę zwykle mało widoczną; można też z jej pomocą operować w głębi jam ciała, gdzie przystęp dla innych narzędzi jest zbyt trudny, albo zgoła niemoże-bny; G. posiada nadto tę wyższość nad wszelkiemi innemi żegadłami, że narzędzie może być zawsze doprowadzone do miejsca działania swego w stanie zimnym i rozpala się dopiero z chwilą, gdy się operacyę zaczyna; żaden też inny sposób operowania nie dozwala na tak ścisłe umiejscowienie działania gorąca. Pomimo zalet tych, G. dotąd stosunkowo mało się rozpowszechniła, po-! nieważ posługiwanie się nią ma też strony ujemne, wcale niemałe. Przedewszystkiem przyrządy galwaniczne, jako i narzędzia do niej konieczne, są stosunkowo bardzo drogie, a utrzymanie ich w stanie dobrym także na ciągłe wydatki naraża; prócz tego operowanie tym sposobem wymaga nietylko wielkiej wprawy, ale i umiejętnego obchodzenia się ze stosem galwanicznym, który nieraz w czasie operacyi działać przestaje i nie zawsze prędko daje się doprowadzić do porządku; i to również ma znaczenie, że przygotowania do użycia każdorazowego zawsze pochłaniają sporo czasu, a samo operowanie odbywać się musi powolniej daleko niż nożem. Z tych względów G. wyłącznie prawie stosowana dziś bywa tylko w zakładach leczniczych, szczególnie do usuwania nowotworów krtani, nosa i ucha, jako i do uiektórych operacyj ginekologicznych. Na powierzchni ciała nikt jej obecnie już nie stosuje, gdyż tam ją zupełnie zastąpić może w większości przypadków ter moka liter Paquelina (ob.), znacznie tańszy i w użyciu poręczniejszy. — Por. A. T. Middeldorpf „Die Galvanokaustik, ein Beitrag zur operativen Medicin” (Wrocław 1854, z 4-ma tabl.; w dziele tem znajduje się też wykaz prac dawniejszych o G-e); W. von Bruns „Die Galvanoehirurgie” (Tybinga 1870); tenże „Die galvanokaustischen Apparate und Instrumente” (tamże 1878); Amus-sat „Mémoires sur la galvanocaustique thermique” (Paryż 1876); He dinger „Die Galvanokaustik seit Middeldorpf” (Stuttgart 1878); R. Lewandowski „Die Anwendung von Galvanokaustik” (Wiedeń 1886) i E. Bottini „La ryżu wykonali cały szereg różnych operacyj galvanocaustica nella prattica chirurgien” (Me-galwanokaustycznych, w roku zaś następnym dyolan 1897 z 6-ma tabl., wyd. 1-e wyszło Amussat i Ellis posługiwali się G-ą prze- tamże w r. 1886). ciwko niektórym cierpieniom macicy. Rozkwit swój jednak zawdzięcza G. dopiero chirurgowi wrocławskiemu, Middeldorpfowi (ob.), który ją wydoskonalił w wysokim stopniu i wynalazł liczne narzędzia, pozwalające stosować ją w najrozmaitszych przypadkach; po nim nad rozwojem jej najwięcej pracowali: Wiktor von Bruns, E, Bottini i Vol toi in i.—Największą dwa przeczyły, wykonane raz, gdy prąd i prze-

tniu r. 1847 Cr use 11 (ob.) w Petersburgu za pomocą pętli rozpalonej odjął guz wielki, na czole wyrosły; jest to pierwsza ze znanych operacyj chirurgicznych w ten sposób dokonanych. We Francyi pierwszy Se di 11 ot w r. 1849 zastosował G-ę do zniszczenia naczyniaków (ob.). W Anglii J. Marshall od r. 1850 operował tym sposobem rozmaite przetoki (ob.); w tymże czasie dentyści: T. Harding i C. Waite coraz szerzej zaczęli stosować G-ę w sztuce swej. W r. 1852 Hilton w Londynie, oraz Nélaton i Leroy d’Etiolles w Pa-

>-3

Fig. 109. G a 1 w ano k au s tyk a (chirurgia).

1. Rączka czyli obsadka do narzędzi galwanokąustycz-nyeh.—2. Przyrząd z pętlą platynową.—3 i 4. Żegadła zakończone stożkiem porcelanowym.— 5 i 8. Tak zw. noże galwanokaustyczne. — 6. . Zegadło do wypalania zwężeń (Stricturae). — 7. Zegadło do wypalania zębów.

Dr J. P.

Galwanometr jest to galwanoskop, czyli przyrząd wskazujący za pomocą odchylenia istnienie prądu elektrycznego lub napięcia, zaopatrzony w skalę, pozwalającą określić liczebnie wielkość odchylenia. Odchyleniem nazywamy wielkość zmiany położenia części ruchomych G-u, czyli ilość podziałek skali, o jaką różnią się

f(n)

e²

chodzi przez G., drugi raz, gdy prąd jest przerwany; jeśli ustawimy skalę tak, aby ostatnio wzmiankowany przeczyt był oznaczony na niej przez zero, odchylenie będziemy mogli odczytać wprost w działkach skali.—Odchylenie n G-u jest zawsze pochodną siły prądu, przechodzącego przez jego uzwojenie: rodzaj tej funkcyi zależy od konstrukcyi G-u i daje się ogólnie wyrazić symbolem i—f(n); tego rodzaju G-y, włączone szeregiem w obwód, służą do mierzenia siły prądu, krążącego w całym obwodzie, a jeśli podziałka ich skali pozwala przeczytać silę prądu, przechodzącego przez G. wprost w Ampe-rach, nazywają się Amperomierzami. Ponieważ zaś między dwoma punktami połączone-mi kilku obwodami, z których jeden posiada opór elektryczny r, musi panować napięcie e volt, równe iloczynowi i r (jeśli w obwodzie krąży prąd o sile i Amp., ob. prawo Ohma), więc, jeśli przyłączymy G. bocznikowo do dwóch punktów jednego obwodu prądu, otrzymamy, wobec wiadomego oporu r₀ w uzwojeniu G-u, odchylenie jako funkcyę napięcia: e=d r₀—f(n) rn—cp(n). Tak przyłączone G-y służą do mierzenia napięcia, a jeśli skala ich okręśla napięcie wprost w voltach, nazywają się vo lt omier zami. Przy wiadomem i niezmiennem napięciu G-y analogicznie mogą służyć jako O hm orni erze, gdyż

e~— — çp (n) przyczem r oznacza opór

całego obwodu, stojącego pod napięciem e (a więc łącznie z oporem G-u). Widzimy, że zasadniczej różnicy niema między Amperomierzami, Yoltomierzami i Ohmomierzami; G-y wszelkiej konstrukcyi mogą być użyte w jednym lub w drugim celu. Ale ponieważ energia, którą pochłania G., przyłączony bocznikowo, wynosi

, należy dla zmniejszenia strat nadać mu opór

możliwie wielki; odwrotnie G., włączony szeregiem, pochłania i'² r Watt energii, czyli tern mniej, im mniejszy ma opór: dlatego też na amperomierzach widzimy uzwojenie często bardzo grube, na voltomierzach zaś zawsze bardzo cienkie.—Każdy G. musi być zaopatrzony we wskaźnik, dla określenia wielkości odchylenia części ruchomych G-u. Do wielkich odchyleń służą w tym celu wskazówki, poruszające się ponad skalą, przytwierdzoną do G-u. Przeczyt takich instrumentów (do nich należą wszystkie techniczne przyrządy pomiarowe) określa bezpośrednio kąt odchylenia (G-y wskazówkowe). Dla małych odchyleń wskaźnik składa się z małego zwierciadełka, przytwierdzonego do ruchomej części G-u, której odchylenie określa się za pomocą lunety i skali, umieszczonej zdała od G-u (G-y zwierciadłowe). Jeśli bowiem skalę umieścimy równolegle do zwierciadła, tak, iż patrząc na zwierciadło przez lunetę, zobaczymy odbicie działki zero, to najmniejszemu ruchowi zwierciadła odpowie przesunięcie skali w widnokręgu lunety o pewną ilość działek, która stoi w określonym stosunku do kąta odchylenia, a miano-

wicie tang 2 cp — — (fig. 110), jeśli przez cp

określimy kąt odchylenia (ACC’:=aCb) przez n ilość działek skali, odpowiadającą odchyleniu cp, a przez U odległość AC środka skali od zwierciadła. Dla bardzo małych odchyleń i przy dość znacznej odległości skali można zamiast powyższego wzoru przyjąć w przybliżeniu wiel-

71

kość odchylenia tang cp —    . —Odchylenie G-u

211

jest wynikiem przeciwdziałania dwóch sił, które przez to odchylenie dochodzą do równowagi; jedna z nich stara się utrzymać wskaźnik w pier-wotnem położeniu, druga poruszyć go, a najczęściej obrócić. Jedna (odchylająca) jest pochodną siły prądu elektrycznego, przechodzącego przez uzwojenie G-u, druga (równoważąca) określa pierwotne położenie wskaźnika działaniem ciężaru części ruchomych G-u (np. przez podwieszenie na dwóch nitkach jedwabiu), albo skrę-

u.

Fig. 110.

cenieni nitki pojedyńczej, lub drutu zwiniętego w ślimacze walcowe, albo elastycznością sprężyny zginanej lub rozciąganej, albo wreszcie działaniem magnetycznem prądu, magnesu, lub pola magnetycznego ziemi. Z równania, określającego stan równowagi między temi dwiema siłami dla danego odchylenia, można obliczyć siłę prądu wywołującego odchylenie; dla niektórych G-ów, można z teoretycznych danych obliczyć, jaką pochodną tych dwóch sił jest odchylenie wskaźnika i drogą rachunku określić skalę instrumentu; większość systemów natomiast prowadzi do zbyt zawikłanycli obliczeń, i skalę takich przyrządów określa się przez wzorcowanie, czyli porównanie z instrumentami o wiadomej skali; dążeniem konstruktorów jest sprowadzenie zależności odchylenia od siły prądu odchylającego do jaknajprostszych wzorów, o ile można do zwykłej proporcyonalności, określonej przez t. zw. współczynnik, lub stałą G-u.—Stosownie do rodzaju sił, których przeciwdziałanie określa odchylenie G-u, rozróżniamy następujące

grupy systemów G-ów, z których wyliczamy tu jedynie najbardziej rozpowszechnione typy: — 1) W przeważnej ilości G-ów, używanych do celów naukowych, prąd przechodzi przez nieruchomy zezwój, złożony z jednego, kilku, lub wielu zwojów i działa odchylająco na igłę magnesową, znajdującą się w środku zezwoju i utrzymywaną w płaszczyźnie zezwoju przez poziomą składną magnetyzmu ziemi, albo przez pole magnetyczne, sztucznie wywołane. Do tej grupy należą t. zw. bussole stycznych (fig. 111), służące do określenia siły prądu według wzoru H

tg w, w którym II oznacza poziomą skła-6r

dną magnetyzmu ziemi dla danej miejscowości, G stałą, zależną od wielkości i konstrukcyi G-u, a kąt odchylenia igły magnesowej, odpowia-

/ft#

IWÿmm jil

/Cd

■te

ByHBlalïlpiiH

iMnEr-.......

mi

M,

WÊ

fà

- i:'./ — .

/à

Fig. 112.

Ul

-■

SM.....«IW#

ml

il

rs

gością igły magnesowej i średnicą obręczy. Zamiast obracania obręczy, można doprowadzić igłę magnesową z odchylenia do pierwotnego położenia, przeciwdziałając sile odchylającej prądu siłą skręcania sprężyny stalowej, na której zawieszoną jest igła: otrzymujemy w ten sposób bardzo rozpowszechniony G. skrętowy Siemensa i Halskego. Kąt skręcenia sprężyny, odczytany na skali, umieszczonej na przykrywce szklanej instrumentu (fig. 112), jest wprost proporcyonalnym do siły prądu przechodzącego przez G. W G-ach zwierciadłowych

Fig. 111.

dającego sile prądu i, jeśli dla i—O igła znajdowała się w płaszczyźnie i w samym środku obręczy miedzianej, stanowiącej zezwój G-u. Obracając obręcz dokoła osi pionowej, można, przy danej sile prądu i, nadać jej takie położenie, że igła magnesowa znajdzie się znów w jej płaszczyźnie: jeśli określimy przez cj; kąt, o który należy w tym celu obrócić obręcz, otrzymamy dla tej t. zw. bussoli wstaw wzór U

sinà. Wzór ten jest niezależnym od wiel-

br

kości odchylenia i długości igły magnesowej, wtedy gdy bussola stycznych, według wskazanego wzoru, określa siłę prądu dla niewielkich odchyleń i przy znacznej różnicy pomiędzy dłu- !

Om

I v' * ?,? *

/T

Wrw

Fiy. 114.

sowanie t. zw. magnesów kompensacyjnych; są to sztuczne magnesy, które, umieszczone w pewnem oddaleniu od igły magnesowej, służą do wzmocnienia lub osłabienia zewnętrznego pola magnetycznego, zależnie od kierunku, w którym są umieszczone względem pola ziemi. Dla niektórych celów (pomiary krótkich wyładowań) wymagane jest, aby wahania, w które prąd odchylający wprawia igłę magnesową, trwały długo; do tego celu służą G-y ballistycz-n e, z ciężkiemi magnesami, o wielkim momencie bezwładności. We wszystkich innych wypadkach zależy na tern, dla ułatwienia przeczytu, aby wahania igły magnesowej trwały możliwie krótko, a nawet, aby odchylenie, odpowiadające danej sile prądu, było osiągnięte odrazu, bez

często samo lusterko stanowi igłę magnesową, złożoną z kilku namagnesowanych pręcików, przylepionych na odwrotnej stronie posrebrzonej płytki szklanej; im silniejsze namagnesowanie igieł, tem silniejszego prądu potrzeba dla wywołania danego odchylenia, czyli tem mniejsza jest t. zw. czułość G-u; ponieważ bardzo słabe, a trwałe i równe magnesowanie przedstawia znaczne trudności techniczne, dla zwiększenia czułości G-ów używa się t. zw. igieł astatycznych, czyli dwóch igieł prawie równego namagnesowania, w jednej płaszczyźnie nieruchomo z sobą zmo-cowanych i zwróconych w jedną stronę odwro-tnemi biegunami. W analogiczny sposób można zmniejszyć czułość G-u przez t. zw. połączenie różnicowe dwóch zez woj ów (t. z w. multi plikatorów), które sprawia, iż obydwa ze-zwoje działają na igłę w odwrotnym kierunku, tak, iż wypadkowe odchylenie zależy od różnicy tych działali. Zwiększenie lub zmniejszenie czułości G-u można również osiągnąć przez zasto-

ii ■

Ci

il:

:";üs

}. .. -■

K ...

Fig. 116.

liii

ii

igv

nu

limu¹.

Z XJ*:

wahań; są to tak zwane G-y apery ody cz-n e. Do zahamowania tych wahań służą tłumiki (hamulce) powietrzne (np., jak w fig. 112 — dwa skrzydełka glinowe lub z łupku, przymocowane do igły magnesowej i poruszające się z nią razem pomiędzy nieruchomemi ściankami, hamującemi ruch pneumatycznie), albo płynowe (skrzydełka glinowe, zanurzone w glicerynie), a najczęściej magnetyczne; jeśli bowiem w pobliżu wahadła magnetycznego znajduje się massa metalowa, to wahania magnesu wywołują w niej prądy indukcyjne, które, według prawa Len z a (ob.), przeciwdziałają ruchowi wahadła tem silniej, im mniejszy jest opór elektryczny owej massy. To też już stykowe połączenie zacisków multiplikatora stanowi skuteczny środek uspokojenia wahań ballistycznego

ii

feil*

G-u; w G-aeli aperyodycznych, mogących być stale zaopatrzonemi w tłumiki, używa się zwykle grubych miedzianych obręczy, otaczających magnes ze wszystkich stron, albo inaczej ukształtowanych kawałków miedzi; fig. 113 przedstawia typowy G., należący do tej grupy, t. zw. Dead-beat-Galvanometer W. Thomsona.— 3) Większość t. zw. technicznych G-ów polega na podobnej zasadzie, jak G-y pierwszej grupy, tylko, że, zamiast stale namagnesowanych igieł, są w nich użyte kawałki miękkiego żelaza, które pod wpływem pola, wywołanego prądem, ulegają magnetyzacyi, i o ile posiadają swobodę ruchu, dążą do zajęcia tego położenia, w którem największa ilość linij sił przenika je w kierunku najdłuższego wymiaru. Są to t. zw. elektromagnetyczne instrumenty pomiarowe, które dla swej taniości cieszą się znacznein rozpowszechnieniem w technice. Najbardziej znane typy przedstawiają fig. 114 (system w rodzaju „Allgem. El. Ges.”; im silniejszy prąd, tern bardziej żelazo a-a zbliża się do kierunku SjS.,, wprawiając w ruch wskazówkę, którą, po przerwaniu prądu, ciężarek doprowadza do pierwotnego położenia) i fig. 115 (system Kohlrauscha, znanego wyrobu Hartma-na i Brauna; im silniejszy prąd przechodzi przez ślimacze S, tern silniej wciąganym jest do dołu trzpień żelazny a, zawieszony na sprężynie /', który, za pomocą przenośni dźwigniowej ht, działa na wskazówkę z). Podobne przyrządy, polegające na przyciąganiu żelaza przez prąd krążący w zwoju, nazywają dę wagami elektromagnetycznemu Elektromagnetyczna G-y mają tę słabą stronę, że odchylenie wzrasta znacznie szybciej niż wywołujący je prąd, tak, iż podziałka skali wypada nierówna, i że nie są aperyodyczne, lecz podlegają silnym wahaniom, utrudniającym przeczyt. Prócz tego, z czasem następuje zmiana przenikliwości magnetycznej żelaza, a wtedy wskazy są fałszywe, i skala musi uledz powtórnemu wzorcowaniu. Przy użyciu tych przyrządów należy je starannie ochraniać od wpływu, jaki wywiera na ich uzwojenie zbliżenie silnych pól magnetycznych, i umieszczać je zdała od dynamomachiny i przewodników, w których krąży silny prąd elektryczny; wtedy bowiem wskazy nie odpowiadają sile prądu przechodzącego przez uzwojenie G-u, lecz ulegają skombinowanemu wpływowi prądu i pola magnetycznego zewnętrznego. Przyrządy elektromagnetyczne mogą być użyte do mierzenia prądów stałych lub zmiennych, gdyż odchylenie nie zależy od kierunku prądu: z powodu jednak strat, wywołanych przez hysterezę w żelazie, skala musi być każdorazowo zastosowaną do ilości okresów.—3) Do trzeciej grupy należą G-y najbardziej rozpowszechnione jako precyzyjne instrumenty techniczne: prąd przechodzi przez ruchomy zezwój, umieszczony pomiędzy biegunami silnego magnesu; zezwój jest utrzymywany po

czątkowo w położeniu równoległem do linii sił pola magnetycznego magnesu, przez zawieszenie na dwóch drucikach, stanowiących zarazem przewodniki dla doprowadzenia prądu. Gdy prąd przechodzi przez zezwój, powstaje pole, którego linie sił, przyciągane przez magnes, starają się dojść do położenia równoległego względem pola magnesu i wywołują odchylenie wskazówki lub zwierciadełka, przymocowanego do zezwoju. Do tej kategoryi należą nadzwyczaj rozpowszechnione, jako najdogodniejsze w użyciu, G-y zwier-ciadłowe systemu Deprez d’Arsonval (fig. 116). Prąd przechodzi od zacisku K, przez sprężynkę f, służącą zarazem do przyciągnięcia drucików C i S, przyłączonych do zezwoju, i wraca przez filarek b, na którym jest zawieszony drucik S, wraz ze zwierciadełkiem i zezwójem; guzik a służy do należytego ustawienia zezwoju przed użyciem G-u. Miękki kawałek żelaza B

i:

PjL.

I&.

"Ń!

Sio

:

PL i

Fig. 117.

służy do skupienia linii sił pola między biegunami magnesu. Do tej samej grupy należą instrumenty precyzyjne Westona, nadzwyczaj znane i cenione dla swej doKładności i wygodnego zastosowania (fig. 117). Na tej samej zasadzie polega przyrząd, wynaleziony przez W. Thomsona, zwany Siphonrecorder, który znalazł obszerne zastosowanie w telegrafii transatlantyckiej (fig. 118). Zezwój s, umieszczony pomiędzy biegunami elektromagnesów A i B, zawieszony na śrubce q i obciążony ciężarkiem Q, wykonywa ruchy pod wpływem drgań prądu, przesyłanego zdaleka przez uzwojenie elektromagnesów: ruchy te przenoszą się, za pomocą sznurka ab, na rurkę syfonową <?, przez którą sączy się atrament z rezerwoaru i znaczy zygzaki na taśmie papieru: odpowiadają one drganiom prądu zamykanego i przerywanego na stacyi wysyłającej depeszę. Przyrządy tej kategoryi odznacza-

ją się wielką aperyodycznością, małą wrażliwością na wpływ zewnętrznych pól magnetycznych i równomiernością skali; mogą służyć atoli tylko do mierzenia prądu stałego, gdyż zmiana kierunku prądu zmienia także i kierunek odchylenia zezwoju. Dla uniknięcia tego ograniczenia, zastosowano, zamiast magnesów stałych lub elektromagnesów, multyplikatory nieruchome, działające na zezwoje w podobny sposób jak magnesy; ponieważ przy zmianie kierunku prądu, obiegającego w jednym obwodzie obydwa zezwoje, względny kierunek pola ruchomego i nieruchomego pozostaje bez zmiany, G-y tego rodzaju, zwane elektrodynamometrami (jeśli płaszczyzny zezwojów przecinają się wzajemnie i jeden zezwój wywołuje odchylenie drugiego) lub wagami elektrodynamiczne mi (jeśli siłę przyciągania dwóch równoległych zezwojów

mm

II

ii

'-I

. - i

■■■

FJfFI

ii

li

i,

!;■ !

i;

Fig. 119.

’i

Fig. 118.

żua doprowadzić odchylenia zez woju do zera, mierząc siłę prądu, napięcie lub energię kątem skręcenia sprężyny; prąd jest doprowadzony do ruchomego zezwoju za pomocą kubka rtęci, w którą zanurzony jest jeden koniec, drugi zaś połączony ze sprężyną, a przez nią z filarkiem, zaopatrzonym w zacisk. Najczęściej do G-ów zaliczają tylko elektromagnetyczne przyrządy pomiarowe; w myśl jednak ogólnej definicyi, danej na samym wstępie, należą do nich również przy-

równoważymy ciężarkami, które stanowią miarę prądu), mogą być zastosowane, bez zmiany skali, do prądu stałego lub zmiennego. Zaznaczyć należy, że elektrodynamometry służą do mierzenia siły prądu, jeśli obydwa zezwoje, połączone obok siebie lub za sobą, włączone są w obwód; napięcia — jeśli tak samo połączone zezwoje przyłączone są bocznikowo do dwóch punktów obwodu; jeśli zaś jeden zezwój włączony jest w obwód, a drugi przyłączony bocznikowo do dwóch punktów obwodu, to taki elektrodynamo-metr służy, jako Wattomierz, do określenia energii elektrycznej, zużytej w tej części obwodu, która leży pomiędzy owemi dwoma punktami. Jedną z najpopularniejszych form elektro-dynamometru, w wykonaniu firmy Siemens i Hal-ske, przedstawia fig. 119; ruchomy zezwój jest zawieszony na sprężynie skrętowej, którą mo*

RB

'Hi

i«-

P'i¹

p.[D«pAL

b.

der Elektrotechnik” (1896).

M L.

Dr J. P.

skop.

rządy elektrochemiczne, czyli Voltametry (ob.), przyrządy elektrotermiczne, czyli polegające na zmianie długości cienkiego przewodnika, rozgrzewanego prądem elektrycznym (fig. 120) i przyrządy elektrostatyczne czyli elektro metry (ob.). — Literatura: Kohlrausch „Leitfaden der Practischen Physik” (1887); Kittier „Handbuch

M. L.

Galwanoplastyka, zastosowanie galwanotechniki (ob.) do sporządzania odbić, lub ko-pij metalowych z jakichkolwiek bądź przedmiotów: medali, bronzów, posągów, klisz drukarskich etc. Metal, strącony prądem na powierzchnię formy służącej za elektrodę, nie powinien silnie do niej przylegać, lecz starać się trzeba, aby mógł być po skończonym procesie z łatwością odjętym. Formy metalowe należy pokryć w tym celu warstwą jodku srebra (posrebrzając na zimno cyankiem srebra i potasu i zanurzając w słaby rozczyn jodu) lub tak cienką powłoką tłuszczu, aby nie zatamowała przewodnictwa prądu. Formy, odlane z wosku; gipsu etc. należy uczynić dobremi przewodnikami prądu, aby mogły służyć za elektrody; używa się w tym celu pyłu grafitowego, którym pendzluje się powierzchnię formy, póki nie nabierze metalicznego połysku. Z danego o-ryginału można otrzymać formę, albo odlewając ją z gipsu, wosku lub łatwo topliwego, nie szkodzącego modelowi, stopu, albo na drodze gal-wanotechnicznej, pokrywając model galwanopla-styczną powłoką, która po odjęciu może służyć za metalową formę do odtworzenia oryginału. Z metali do gal w an o pląs ty ki prawie wyłącznie używają miedzi, jako najłatwiej i najtaniej dającej się strącić (ob. Galwanotechnika), rzadko niklu, żelaza (do klisz dla drukowania banknotów), lub złota i srebra.

Galwanopunktura (nakłócie galwaniczne), zarzucony już dziś zupełnie prawie sposób leczenia tętniaków (ob.) za pomocą igieł w nie wbitych, a połączonych z biegunami stosu galwanicznego. Wynalazcą tego sposobu leczenia jest Guérard; pierwszy zastosował go Liston w r. 1836, a najgorliwiej za nim przemawiali P être quin i Schuh (ob. Elektroliza).— Por. J. E. P être quin „Mémoire sur une nouvelle méthode pour guérir certains aneurysmes sans opération sanglante à Laide de la galvano-poncture” (Paryż 1846) i Meschede „De Ele-ctropunctura” (Greifswald 1856; w rozprawie tej zestawiono 46 przypadków zastosowania tego sposobu leczenia, z nich 23 skończyło się wyzdrowieniem, 6 zaś śmiercią).

Galwanoskop, przyrząd stwierdzający istnienie napięcia prądu lub ładunku elektrycznego bez liczebnego określenia wielkości. Rozróżniamy G-y elektrostatyczne i elektromagnetyczne. Pierwsze polegają na podobnej zasadzie, jak elektrom etry (ob.), i najpospolitszy typ takich G-ów stanowią dwa listki z bardzo cienkiego metalu, przytwierdzone do drucika osadzonego w korku szklanej butelki. Za zbliżeniem jakiegokolwiek ładunku elektrycznego do drucika udziela się listkom przez indukcyę jednoimienuy ładunek; listki odpychają się wzajemnie i rozchodzą się, tworząc kąt tern bardziej rozwarty, im silniejszy wpływ elektrostatyczny wywarł zbliżony ładunek. Elektromagnetyczne G-y budowane są na wzór galwano-metrów (ob.); typ najbardziej znany (wskutek rozpowszechnienia w telegrafii) składa się z t. zw. multyplikatora, czyli zezwoju, złożonego z licznych cienkich zwojów, nawiniętych na szpulkę drewnianą o szerokim otworze, w którym umieszczono igiełkę magnesową; gdy prąd przechodzi przez uzwojenie multyplikatora, następuje odchylenie igiełki i złączonej z nią wskazówki. W podobny sposób każdy galwano-metr bez skali może być użyty jako galwano-

M. L.

Galwanostegia, zastosowanie galwanotechniki (ob.) do pokrywania jednego metalu war stwą drugiego, aby nadać jego powierzchni albo lepszy wygląd, albo większą trwałość. Już w r. 1805 Brugnatelli pozłacał monety, w r. 1840 De la Rive powtórzył jego doświadczenia, ale dopiero prace Ruolza (1841) doprowadziły do założenia fabryk: Christ of le (1842) w Paryżu, Elkington (1844) w Londynie, Fraget (1824) w Warszawie. Ponieważ powierzchnia powłoki galwanoplastycznej zależy od gładkości i czystości powierzchni pokrywanej, najważniejszą robotą w pracowni galwanostegicznej jest mechaniczne i chemiczne przygotowanie przedmiotów: metal strącony tworzy (pod wpływem ciśnienia osmotycznego) na zimno stop z metalem, na którym osiada: tern tłómaczy się np. że nikiel nie przylega elektrostegicznie do cynku, a łączy się ściśle z miedzią (ob. Galwanotechnika 1), bo łatwiej mu tworzyć na zimno stop z miedzią, niż z cynkiem. Najmniejsze zatłuszczenie powierzchni utrudnia połączenie i metal strącony odstaje i nieszczelnie przylega. Grubsze przedmioty obrabia się szczotkami inetaloweini na tokarni, tarczami szmerglo-wemi, delikatniejsze—tarczami ze sprasowanych krążków płótna lub skóry przy pomocy szmerglu, wody, mydła lub oliwy, wreszcie pomeksem lub kredą szlamowaną. Po mechanicznem oczyszczeniu następuje odtłuszczanie w gorących rozczynach alkalicznych węglanów (10%) lub w benzynie. Dla miedzi używa się t. zw. breny, złożonej z 54% kwasu saletrzanego z domieszką '/.,% soli kuchennej i 1% sadzy; po krótkiem przepłókaniu zanurza się na chwilę w innej brenie, złożonej z rozpuszczonych w 100 częściach skoncentrowanego kwasu siarczanego 75 części kwasu saletrzanego (62%) i ł/.₂ części soli kuchennej, potem następuje dokładne obmycie czystą wodą i zanurzenie w kąpieli galwanicznej przy zamkniętym obwodzie prądu (ob. Galwanotechnika). Do najtrudniejszych

Galwanotechnika.

i dobrze przylegające powłoki.

1-5%

robót galwanostegicznych należy pokrywanie glinu innemi metalami, a to z powoda anormalnej anodycznej polaryzacyi elektrodów aluminiowych: należy wskutek tego wyługować przedmioty aluminiowe w ługu potasowym aż do gazowania, wyjąć z ługu, strząsnąć płyn i zanurzyć na 5 sekund do %% rozczynu sublima-tu; po ponownem wyługowaniu zanurza się przedmiot w kąpiel galwaniczną i otrzymuje równe

M. L.

Galwanotechnika, zużytkowanie procesów elektrolitycznych (ob. Pllektroliza) do celów technicznych. Celem galwanotechniki jest albo trwałe pokrycie jednego metalu warstwą drugiego, dla nadania mu większej wytrzymałości przeciwko wilgoci, wpływowi płynów i gazów, lub mechanicznym uszkodzeniom, albo otrzymanie dokładnego metalicznego odbicia z danego modelu; pierwsze zastosowanie prądu elektrycznego do strącenia metali z rozczynów nazywany gal-wa nos tęgi ą (ob.), drugie Galwanoplasty-ką (ob.). Zasadnicza różnica pomiędzy gal-wanostegią i galwanoplastyką polega na tern, że w pierwszej zużytkowujeiny zewnętrzną powierzchnię strąconego metalu, zwróconą ku anodowi, w drugiej zaś wewnętrzną, zwróconą do modelu, służącą za katod. Jako źródła energii elektrycznej używano dawniej w G-e wyłącznie stosów elektrochemicznych (Bunsena, Greneta, rzadziej Daniella, Meidingera); dziś w większych zakładach używają powszechnie dynamomaszyn, dających nieraz olbrzymie siły prądu (do kilku tysięcy Amperów) przy bardzo nieznacznem napięciu (2 do 15 wolt), którego wymaga przezwyciężenie oporu elekrolitu, czyli t. zw. kąpieli galwanicznych. — Naczynia służące do zawieszania przedmiotów galwanotechnicznie obrabianych składają się przeważnie z polewanej gliny (bardzo małe ze szkła), większe z pecho-wanego drzewa, z cementu lub emaliowanego żelaza (emalia taka często pęka, jak w rondlach,

1    kwasy przegryzają żelazo). Skład kąpieli galwanicznych różni się, stosownie do celu, do jakiego mają służyć. Podajemy najważniejsze ze współcześnie zalecanych.— 1) Kąpiele niklowe. Dla zmniejszenia elektrycznego oporu kąpieli używa się, zamiast zwykłych soli niklowycii, soli podwójnych ammonu i niklu w rozczynach kwaśnych: 5-— 10% siarczanu ammonu i niklu, z dodatkiem 1—4°/n siarczanu ammonu i 1/2% kwasu cytrynowego, daje dobre rezultaty przy

2    woltach napięcia między elektrodami i 0.6 Amp. na kw. dec. (zauważyć należy, że jednostkową siłę prądu w galwanostegii liczy się, nie na kw. dec. elektrodu, którego istotną powierzchnię trudno określić, lecz przybliżonego rzutu przedmiotów, zawieszonych w kąpieli, na powierzchnię drugiego elektrodu). Zamiast siarczanów można zastosować chlorki, ale nie do niklowania żelaza. Nikiel źle osiada na cynie, cynku, ołowiu i stopach, w których te metale przeważają: to

Enc. Powsz. 1 lustr. Zesz. 186. T. XXTY.

też przedmioty takie przed niklowaniem podlegają zwykle miedziowaniu.—2) Kąpiele miedziane. Do celów galwanostegicznych używane są kąpiele alkaliczne; najlepiej z 3—8% rozczynu podwójnej soli cyanku potasu i miedzi, z dodatkiem 0.2% cyanku potasu, 1/3—1% sody i (jeśli nie do miedziowania żelaza) 0.1—0.2% chlorku ammonu, przy 3 woltach napięcia i 0.5 Amp. na kw. dec. Do celów galwanoplastycznych oraz przy fabrykacyi sztucznych bronzów (gipsowe figury, pokrywane miedzią galwanostegicznie) używa się kąpieli kwaśnych (20% siarczanu miedzi i 3u/n kwasu siarczanego) i silniejszych prądów (1.3 Amp. na kw. dec.). Przy zbyt słabym prądzie miedź strącona zawiera w sobie podtlenek miedzi i jest bardzo łomliwą; przy zbyt silnym prądzie osad rozpada się na proszek.— 3) Kąpiele srebrne. Kąpiel otrzymuje się jako rozczyn podwójnej soli cyanku potasu w takiej proporcyi, aby zawierała 1—5% srebra i aby pozostało w rozczynie 1/2%, nie-związanego cyanku potasu. Natężenie prądu wynosi 0.15 do 0.5 Amp. na kw. dec.—Dla otrzymania pięknego koloru przedmioty mające być posrebrzonemi podlegają najpierw miedziowaniu i amalgamacyi. — Dla t. zw. zimnego posrebrzania miedzi (polegającego na t. zw. lokalnej akcyi, czyli działaniu prądów miejscowych pomiędzy miedzią i strąconem srebrem przy zanurzeniu w elektrolicie) używa się rozczynu, zawierającego 1 % azotanu srebra i l'/₂% cyanku potasu. — Dla t. zw. posrebrzania przykładanego, polegającego na zawieszeniu przedmiotu, mającego być bardzo lekko posrebrzonym, jako katodu w stosie elektrochemicznym z cynkowym anodem i zamkniętym w styku obwodzie zewnętrznym, można zastosować zwykłą kąpiel, zawierającą 2% srebra.—4) Kąpiele złote. Rozczyn podwójnej soli cyanku złota i potasu, zawierający 0.35% złota i 1 niezwiązanego cyanku potasu, bywa zwykle używanym na gorąco (70°C) przy sile prądu 0.2 — 0.25 Amp. na kw. dec. Dla zmiany koloru pozłoty, dodaje się chlorku srebra, lub chlorku miedzi do kąpieli. — 5) Kąpiele platynowe. Rozczyn 2% salmiaku platyny z dodatkiem 10% cytratu sodu i %% chlorku ammonu przy 70°C wymaga 5—6 wolt napięcia. Bardzo cienkie powłoki można otrzymać metodą „przykładaną” z anodem miedzianym w 20% rozczynie soli kuchennej z dodatkiem 1% chlorku platyny. —•

6) Kąpiele cynowe (rzadko używane, bo cyną pokrywa się przedmioty zwykle przez zanurzenie lub wycieranie roztopionym metalem). Rozczyn 3.5% chlorku cyny z dodatkiem 1.2% chlorku ammonu przy 0.3 Amp. na kw. dec. wymaga 1.5 wolt napięcia. — 7) Kąpiele ołowiane. 10% rozczyn tlenku ołowiu i potasu (ob. Galwanochromia). — 8) Kąpiele cynkowe, rozczyn słabo kwaśny siarczanu cynku, z małym dodatkiem siaaczanu glinu, przy 3 — 7

78

Amp. na deem, kw., używany do pokrywania miejscach do 0.2 mm. Przedmioty mające ucho-żelaza warstwą cynku dla ochrony od rdzy i dzić za masywnie srebrne nieraz pokrywa się na (lepsza ochrona niż cyna, bo zabezpiecza nawet \ grubość 1 mm. (np. okucia portmonetek, mono-popękaną powłokę; przez akcyę lokalną powstaje bowiem wodór i zapełnia szczeliny, przy użyciu zaś cyny akcya lokalna wywiązuje tlen, który przyśpiesza zniszczenie żelaza). —

9) Kąpiele stalowe, fałszywie tak nazwane z powodu bardzo wielkiej twardości warstwy strąconej (używanej zwykle do utrwalania galwa-notypów, służących do drukowania pieniędzy papierowych); z 13.5°/₀ siarczanu żelaza i 10% chlorku ammonu przy 1.2 Amp. na deem. kw. osadza się warstwa żelaza, zawierająca sporo wodoru, który nadaje żelazu ogromną twardość i zabezpiecza je od rdzewienia.—Do zastosowań galwanotechniki, nienależących do galwanostegii ani do galwa-noplastyki, zaliczyć wypada klisze drukarskie gal wanokau styczne (ob. Gal wanokaustyk :i) i polegającą również na anodycznem rozpuszczaniu metali fabrykacyę stempli stalowych (Rieder): rysunek, który chce się mieć wgłębionym w kawałku stali, wyciska się na wierzchu trzpienia gipsowego, pogrążonego nad katodem w kąpieli t. zw. stalowej (oh. wyżej), tak, iż odbicie wystaje z płynu: na niem kładzie się gładki kawałek stali i włącza się go jako anod w obwód prądu; elektrolit wsiąka w gips i, łącząc katod nicznego. Wreszcie obserwowano wymoczki (Spi z anodem, rozpuszcza stal pod wpływem prądu; stal opuszcza się własnym ciężarem i odbicie gipsowe wgryza się w stal, odtwarzając na niej rysunek wgłębiony, mogący być wprost zastosowanym w tłoczni (monet, papierów etc.). Użycie galwanostegicznej maski do galwanoplastycz-nego odtworzenia w palladium znalazło zastosowanie do fabrykacyi drogich zwierciadeł wklęsłych (reflektory palladiumowe). Ściśle matematyczna powierzchnia woskowego paraboloidu podlega posrebrzeniu i tworzy model galwanoste-giczny, który pokrywa się galwanoplastycz-nie cienką warstwą srebra, następnie warstwą palladium, potem zaś znów srebrem i nakoniec grubą warstwą miedzi; dalej wosk topi się, srebro rozpuszcza się w cyanku potasu i otrzymuje się zwierciadło nadzwyczaj trwałe (patent niem.

89 249). — Do oznaczenia czasu, który jest potrzebny do utworzenia warstwy pewnej grubości, może posłużyć następująca tablica, zestawiona dla siły prądu: 1 Amp. na deem, kw., dla czasu: jednej godziny i dla powierzchni pokrytej: 1 m. kw.

Metal

Nikiel Miedź Srebro Złoto Cynk

gramy etc.), aby nawet przy spróbowaniu pilnikiem nie można było znaleźć pod spodem mosiądzu. Roboty galwanoplastyczne są różnej grubości: od 0.1 do 2 mm., i często dla nadania większej wytrzymałości wylewane po lewej stronie stopem łatwo topliwym. — Literatura: Langbein „Galvanische Metallniederschlaege” (Lipsk 1895); Weiss „Galvanoplastik” (Wiedeń 1896); Haber „Grundriss der Electrochemie” (Monachium 1898). Zestawienie zupełne dawnej literatury zawiera: Seelhorst „Katechismus der Galvanoplastik” (1879, str. 14—41). Galwanoterapia, ob. Elektroterapia.

Galwanotropizm, powstawanie u organizmów pewnych określonych ruchów pod wpływem stałego prądu galwanicznego. Gdy prąd przebiega przez naczynie z kijankami i zarodkami ryb, zwierzęta te zwracają głowę w kierunku anodu. Pewne gatunki pierwotniaków (Polytoma uvella) skupiają się u bieguna dodatniego, Inne pierwotniaki (Paramaetium, Amoeba) płyną zawsze w kierunku katodu i zbierają się w gęstej masie u tego bieguna; zwracają się w przeciwnym kierunku, gdy zmieniamy kierunek prądu galwa-

M. L.

Waga Cięż. gatunk. Grubość powłoki

1    096 gr.

1 181 „

4 026 „

2    445 „

1 220 „

<1 CD O CD JO

CD CO t—

Grubość warstwy strąconej galwanicznie na łyżkach, widelcach etc. dochodzi w najgrubszych

rostomum ambiguum), które nie płyną w kierunku biegunów, lecz zwracają oś swego ciała prostopadle do kierunku prądu. Stąd trzy rodzaje G-u: d o d a t n i—Polytoma, uje m n y—Paramaetium i poprzeczny—Spirostomum. Zjawisko G-u obserwowano także u bakteryj i u wyższych roślin: korzenie, rosnące w wodzie, poddanej działaniu prądu galwanicznego, wyginają się w kierunku jednego z biegunów, zależnie od siły prądu. G. był do niedawna zjawiskiem taje-mniczem. Dziś mamy dwie teorye, które próbują rzucić nieco światła na mechanizm tego zjawiska. Prąd galwaniczny, według Loeba i Maxwella, zgina mięśnie członków zwróconych w kierunku anodu, i rozgina te, które są zwrócone do katodu. Kierownictwo ruchami odbywa się tutaj za pośrednictwem odpowiednich ośrodków nerwowych w ten sposób, że danemu organizmowi pod wpływem podrażnienia dogodniej jest skierować się ku jednemu z biegunów. Inny badacz, Verworn, utrzymuje, że pod wpływem prądu galwanicznego zazwyczaj tworzą się w komórce ziarniste wypustki w kierunku anodu i protoplazmatyczne wypustki bez granulacyi w kierunku katodu; to powoduje ruch do bieguna ujemnego. Czasami jednak rezultat bywa wręcz przeciwny: to też dziś nie podobna sformułować ogólnego prawa. W każdym jednak razie należy, według Verworna, badać działanie prądu galwanicznego na organizmy jednokomórkowe, pozbawione mięśni, jeżeli pragniemy wyświetlić istotę zjawiska.—Literatura: 1) Hermann „Einwirkung galvanischer Strome auf Organismen”

(Pflügers Arch. Bd. 3) Verworn „Berichte

LXII).

p. m.

s. s.

w. J.

w. J.

w. J.

p. m.

(Pflügers Arch. Bd. XXXVII 1885). 2) Verworn „Die polare Erregung der Protisten durch den galvanischen Strom”.

XLV u. XLVI 1889). des zweiten internationalen Physiologen - Congresses in Lüttich 1892”.    4) Lueb und Maxwell

„Zur Theorie der Galvanotropismus” (Arch. ges. Phys. LXIII). 5) Verworn „Untersuchungen über die polare Erregung der lebendigen Substanz durch den constanten Strom” (Arch. ges. Phys.

K. a. c.

Gałachow Aleksy, historyk literatury (* w gub. Riazańskiej r. 1807 — f w Petersburgu 1892). Kształcił się w uniwersytecie moskiewskim na wydziale matematycznym, a ukończywszy stu-dya, wstąpił do służby w ministeryum oświaty, w którem otrzymał obowiązek inspektora studentów uniwersytetu i nauczyciela w instytutach sierocych, Aleksandrowskim i Mikołajewskim. W r. 1856 przeniesiono go do Petersburga na katedrę literatury rossyjskiej w Akademii sztabu generalnego. Potem od r. 1865 do 1882 był profesorem tegoż przedmiotu w instytucie histo-ryczno-filologicznym. Na polu literackiem G. bardzo wcześnie wystąpił: pierwsze jego utwory ukazały się r. 1822 w Magazynie historyi naturalnej, fizyki i chemii; potem umieszczał prace swoje z zakresu historyi literatury i krytyki literackiej w wielu rozmaitych dziennikach i miesięcznikach, osobliwie zaś w „Synie Otiecze-st wa” pod redakcyą Krajewskiego (1830—1856). Niektóre artykuły podpisywał pseudonimem Sto jeden. Najbardziej się zasłużył przez ułożenie rossyjskiej Chrestomatyi, która się cieszyła taką wziętością, że od r. 1842 do 1892 miała 22 wydania, i przez historyę literatury rossyjskiej. Chrestomatya nie odpowiada wymaganiom dzisiejszym, ma charakter zanadto specyal-nie-pedagogiczny ; ale swojego czasu miała wielkie znaczenie, gdyż młodzież szkolna po raz pierwszy poznała się w niej z takimi pisarzami, jak Lermontow, Gogol, Turgeniew. Z innych podręczników pedagogicznych, Chrestomatya historyczna miała 4 wydania; Chrestomatya dla dzieci—sześć; Chrestomatya historyczna nowego okresu literatury — pięć; „Uczebnik istorii russkoj słowiesnosti”—również pięć wydań. Cennym przyczynkiem do opracowań dziejów piśmiennictwa ros. jest G-a „Istoria russkoj słowiesnosti drewniej i nowoj” 1863—75, ale nie we wszystkich swych częściach: najlepiej znany był autorowi wiek XVIII i pierwsza połowa XIX, i w tych okresach można najzupełniej na nim polegać; ale w epoce piśmiennictwa starożytnego niepodobna mu przyznać kompe-tencyi. Kiedy pierwsze wydanie tego dzieła przedstawiono do nagrody, z fundacyi Uwarowa, Tichokratkow, któremu powierzono je do oceny, w sprawozdaniu swem podał tyle dopełnień, iż G. w drugiem wydaniu (r. 1880) zrzekł się opracowania niektórych części okresu starożytnego i wezwał do pomocy Wiesiełowskiego, Kir-picznikowa, Millera i Morozowa.— (Słownik encyklopedyczny Brockhausa i Jefrona).

GaładuŚ, jedno z największych jezior gub. Suwalskiej, w powiecie Sejneńskim, gm. Berźm-ki i Krosnowo. Leży między Sejnami i Łoździe-jami i ciągnie się wązkim a długim pasem z południa ku północy na długość 9 i pół w. przy średniej szerokości 1 i pół. Powierzchnia jego zajmuje 6.7 wiorst. Z ryb poławiają się tu: szczupaki, liny, okonie, karasie. — („Słownik geograficzny”).

GaładŹ, szczyt gór Kaukazkich, w gub. Ba-kińskiej, powiecie Szemachińskim na pd. w. od miasta powiatowego; 1812 m. (6 850 stóp) nad

w. j.

Gałaktionow Stefan, syn Filipa, malarz, rytownik i litograf rossyjski (* 1779 —f 1854). Kształcił się w petersburskiej Akademii sztuk pięknych pod kierunkiem malarza Iwanowa i sztycharza Klaubera. Od r. 1831 G. nauczał w tejże akademii rytownictwa. G. uprawiał malarstwo pejzażowe, głównie jednak poświęcił się rytownictwu; rytował przeważnie widoki perspektywiczne z własnych rysunków, robionych z natury, lub pejzaże z obrazów Szczedryna. Znane są także piękne sztychowane kopie G-a z dzieł mistrzów sztuki malarskiej, znajdujących się w Ermitażu petersburskim. Wybitniejsze z tych kopij są: Pejzaż, oraz Chrystus z uczniami na drodze do Einmaus, z obrazów Klaudyusza Lorraine’a; Statek tonący i Burza z Verneta; oraz Błoto z obrazu Ruisdaëla (sztychu tego dokończył Konstantinow). Własny swój portret G. przedstawił w obrazie Sędzia z wyborów.

Gałaszewcy (Gał as z), zaliczani do plemienia czeczeńskiego, zamieszkiwali niedostępny, lesisty, dziki wąwóz rz. Assy, w prowincyi Terskiej (o-krąg Władykaukaski). W r. 1849 generał Iliin-ski pobił G-ów, lasy zaś w wąwozie kazał wyrąbać. W r. 1851 w 30 aułach G-ów liczono przeszło 2 000 ludzi. W r. 1858 auły przesiedliły się na równinę.

Gałaszewski kanał, w gub. Petersburskiej powiecie Carskosielskim, łączy rzekę Osmałowkę z Tosną (lewy dopływ Newy); 5 wiorst długości. Kanał G. poprowadzony był w r. 1803 staraniem kupca Gałaszewa; służy do spławiania na rzece Tosnie drzewa, budulcu i wyrobów szklanych z poblizkich hut.

Gałataj, grupa jezior gorzkosłonych w okręgu Nerczyńskim, prowincyi Zabajkalskiej. W grupie G. znajdują się następujące jeziora: Boron-G., Dzon-G., Chajtw-G., G. wschodni i G. zachodni.

Gaławdur, góra w paśmie kaukazkiem w 0-setyi (gub. Tyfliska); 2 731 m. (10 325 stóp) nad

w. J.

Gałąska Stanisław był w wieku XVII praktykantem sądowym w Wilnie; wielką jego za-

Tarnowskiej dyecezyi, gdzie był kanonikiem i dziekanem kapituły tamecznej G. Na przedstawienie rządu austryackiego d. 25 września 1862 r., na tajnym konsystorzu, Pius IX prekonizo-wał G-ego na biskupa (jednocześnie z ks. Mac. Majerczakiem do Kielc), z tytułem wikaryu-sza apostolskiego i z przywilejami obszerniej-szemi, niż te, co służą pospolicie tymczasowym rządzcom dyecezyi. G. pojechał do Włoch, d. 15 października miał posłuchanie w Castel Gan do lf o, u Ojca św., a we trzy dni później, d. 19 paźdz.. został konsekrowany w Rzymie, na bisk. amatejskiego, w kościele Santa Maria del Anima della nazione T eu tonic a. Konsekratorami byli: Niemiec, kardynał Rei-sach, Nobili Vitelleschi, bisk Seleucyeń-ski, i ks. Cele si a (z zak. Benedykt.) bisk. z Patti. Ani jeden Polak, tak z grona duchownych, jak i świeckich, nie uczestniczył w obrzędzie. Kapituła ówczesna krak., posiadająca jeszcze wtedy nieco dawnych tradycyj i niezaprzeczoną powagę, nie chciała ks. G-ego uznać za administratora dyecezyi; treść i forma pierwszego listu pasterskiego nie podobały się duchowieństwu, a szorstkość w obcowaniu i gbu-rowatość, zaczerpnięta przeważnie od oficerów austryackich, z którymi G. żył wyłącznie, wcale nie przyczyniały się do polepszenia stosunków. Kapituła zaprzeczała mu nawet prawa zasiadania w katedrze, podczas celebry, na tronie biskupim. Postawić więc sobie kazał inny tron w pres-Jeszcze biteryum, naprzeciw biskupiego, i unikał wreszcie zupełnie katedry, celebrując najczęściej w kollegiacie św. Piotra. Rząd austryacki, który w owej epoce okazywał mu względy szcze-gólue, byłby nie zaniedbał wynieść go na stolicę biskupią krakowską, i nawet tego wciąż oczekiwano, ale trwał jeszcze wtedy spór między Stoi. Apostolską a dwoma rządami, pod których berłem zostawała dyecezya krakowska: kto ma prawo prezenty na rzeczone biskupstwo. G., przy całej swej kościelnej nauce, nie mając nieodzownych przymiotów łagodności i wyrozumiałej roztropności (lubo pod gburowatością miało bić dobre serce), nigdy nie potrafił zjednać dla siebie umysłów, owszem, zrażał je coraz bardziej. Nie znosił żadnego sprzeciwiania się zdaniu, więc posuwał miernoty do wyższych stanowisk i wytworzył dla siebie otoczenie złe, które swem milczeniem, potakiwaniem, płaszczeniem się przynosiło i rzeczy publicznej, i G-emu samemu szkodę. Kiedy w Austryi, po porażce pod Sadową (w r. 1866), zmieniać się zaczęły kierunki polityczne i poglądy w sferach rządzących, kiedy wreszcie nadano konstytucyę, rząd -austryacki zaczął o nim zapominać, i nakoniec najzupełniej zapomniał. Posłowie zaś polscy w parlamencie austryackim upominali się, szczególniej poseł Weigel, aby zabrano G-ego z Krakowa, sownego narzędzia polityki germanizacyjnej tam jako zabytek dawnych rządów germanizujących nie znaleziono; sięgnięto więc do sąsiedniej, i gnębiących. Mnóstwo przeciw G-emu powsta-

sługą jest to, że uprzystępnił współczesnym o-ryentowanie się w Statucie Litewskim przez dołączenie do niego dokładnego, bo na 17 stronicach i ze znajomością rzeczy ułożonego sum-maryusza czyli skaźnika. Summaryusz ów był umieszczonym już w r. 1614 przy pierwszem polskiem drukowanem wydaniu Statutu litewskiego w Wilnie. Nadto G. jest autorem pracy p. t. „Trybunał obywatelom w ks. lit. na sejmie warszawskim dany r. 1581”. Praca ta doczekała się powtórnego wydania.

Gałban (Galbanum), gumo-żywica, ob. G al b an.

A. K.

Gałecki Antoni, biskup Am at ej ski, in part. inf. (Amathus na Cyprze), administrator w ciągu lat siedemnastu dyecezyi Krakow. (* 1811 r., w okolicach Tarnowa, w Radłowie, niegdyś posiadłości biskupów krakowskich, gdzie ojciec jego był rządzcą dóbr—f 10 marca 1885 w Wiedniu). Pochodził z rodziny szlacheckiej, używającej herbu „Junosza”. Wcześnie poświęciwszy się stanowi duchownemu, otrzymał doktorat teologii w Wiedniu, skąd wywiózł zamiłowanie do wszystkiego, co austryackie i rządowe, w duchu systemu Metternicha, rządzącego wówczas Austryą. Nawet w stosunkach prywatnych żył wyłącznie z Niemcami. Otaczały go uznaniem władze germanizujące wtedy Galicyę i użyły z czasem za narzędzie do poskramiania uczuć swojskich wśród duchowieństwa krakowskiego. Los dyecezyi krakowskiej pod berłem austryackiein nader był smutnym, w XVIII w. Austrya dyecezyę tę znacznie u-szczupliła, odrywając jej część wschodnią i południową, na prawym brzegu Wisły, i tworząc z nich nową, przedtem nieznaną, dyecezyę Tarnowską. Północna część, Kieleckie, przeszła z czasem pod berło rossyjskie. Za dni wolnego miasta Krakowa, po usunięciu do Opawy na Szląsk austr., w r. 1835, biskupa krak. Karola Skórkowskiego, dyecezya krakowska, ogromnie w granicach swych zmniejszona, funduszów i powagi pozbawiona, rządzoną była przez różnych administratorów jako to: Ksaw. Zglenic-kiego bisk. gortyńskiego in part. (aż do zgonu w r. 1841), ks. Ludw. Łętowskiego, ks. Majerczaka, dziekana kollegiaty kieleckiej, co do spraw dyecezyi w obrębie Kieleckiego (od r. 1842), oraz ks. Macieja Gładyszewicza, prałata kustosza krakow., części południowej, w obrębie okręgu wolnego miasta Krakowa (od r. 1849), ks. Gładyszewicza (1849—1862) i wreszcie Karola Teligi, obranego ppez kapitułę. Wolne dawniej m. Kraków już od kilkunastu lat było wcielone do Galicyi i podlegało zupełnej germanizacyi. Postanowiono wówczas zaszczepić ducha t. zw. „józefinizmu” w Krakowie, podobnie jak już z pewnem powodzeniem zaszczepiony był w pozostałej części Galicyi, lecz sto-

M. D.

ście Meksyku, gdzie prędko jako lekarz i chirurg zasłynął, dochodząc przytem do wielkiej wzię-tości i dość znacznego majątku. W r. 1848 porzucił Amerykę i przybył do Paryża, tam też do końca dni swych przemieszkiwał, wspierając rodaków słowem i czynem; szczególnie zajmował się wykształceniem i wychowaniem pokolenia dorastającego. Był stałym opiekunem i dobrodziejem szkoły batiniolskiej; krakowskiej Akademii Umiejętności podarował 12 000 franków i ufundował stypendyum imienia braci Śniadeckich. O pismach jego, posiadających już tylko wartość bibliograficzną, wiadomość znaleźć można w S. Koś mińskiego „ Słown. lek.

Dr J. p.

i 599.

Gałgajewcy (Gałgaje), zaliczani do plemienia czeczeńskiego, zamieszkują obszar źródłowy rz. Assy i brzegi rz. Toba-Czocz (prowincya Ter-ska, okrąg Władykaukaski). Mieszkają małemi

osadami o 3—4 domach. Takich osad jest o-

w. J.

wało zarzutów nader uzasadnionych; do reszty zaś umysły ziomków, przez niego lekceważonych, od niego się odwróciły, gdy nie umiał się znaleźć w sprawie Barbary Ubrykówny, obłąkanej zakonnicy, Karmelitanki. Wobec ówczesnego wzburzenia opinii w Europie i Ameryce z powodu wieści fałszywych, rozsiewanych w prasie o Ubry-kównie, nie wydał listu pasterskiego w tej sprawie dla wyświetlenia prawdy, lecz swem postępowaniem nierozważnem przyczynił się wiele do rzucenia fałszywego cienia na ową sprawę. Po siedemnastu latach administrowania dyecezyą, najniespodziewaniej dla ks. G-ego, nastąpiła w Rzymie, d. 15 maja 1879 r., prekonizacya ks. Albina Dunajewskiego na biskupa krakowskiego/' Wtedy G. przestał rządzić dyecezyą i przeniósł się do Wiednia. Tam doświadczył zmienności losów ludzkich. Sfery najwyższe urzędowe od niego stroniły; cesarz, niegdyś otaczający go łaskawością, na audyencyi prawie mówić z nim nie chciał: świat obcy i własny od niego usunął się. Ostatnie lata życia G. przebył w Wiedniu zapomniany, w zaniedbaniu i niedostatku. Umarł w szpitalu Bonifratrów (przy Tha-borstrasse), dokąd go wzięto z domu przy Judengasse. Na pogrzeb jego zaledwie jeden kapłan wyruszył ż Krakowa, z wiedeńskiej kapituły prawie nikogo nie widziano. W okólnikach miesięcznych, wydawanych przez kuryę biskupią krakowską („Notificationes e Curia Episcopali dioecesis Cracoviensis”) z r. 1885, na samym końcu arkusza, oznaczonego Nr 891, na str. 39, czytamy dziwnie lakoniczną wzmiankę o jego śmierci; co dziwniejsza, nie nakazano za jego duszę nabożeństw żałobnych.

Gałecznica (Wodorost), ob. Sphaero-coccus.

GałfZOWSki Seweryn (* d. 25 stycznia roku 1801 na Ukrainie w Kniażej Krynicy pod Lipowcem — f w Paryżu d. 31 marca r. 1878), lekarz i filantrop. Ukończywszy nauki średnie w szkole 00. Bazylianów w Humaniu, zapisał się w r. 1819 na wydział lekarski w Wilnie; d. 30 lipca r. 1825, obroniwszy rozprawę „De variola mitigata” osiągnął dyplom doktora medycyny i niebawem został adjunktein przy katedrze chirurgii, następnie otrzymał profesurę tego przedmiotu. W r. 1828, w celu dalszego wydoskonalenia się w swym zawodzie, wyjechał za granicę na koszt uniwersytetu wileńskiego. Zwiedził wtedy najcelniejsze kliniki niemieckie, oraz Paryż i Londyn, zajmując się wciąż wyłącznie chirurgią. W r. 1831 wrócił do kraju i niósł pomoc chorym i rannym w Warszawie, tudzież na polu bitwy, gdzie zdobył sobie krzyż złoty virtuti militari. Wyjechawszy znów za granicę, pracował naukowo w Gietyndze i Berlinie, następnie w r. 1834 popłynął do Ameryki, gdzie był przyjął obowiązki lekarza w kompanii kopalni srebra w Agangeo. Na stanowisku tern wytrwał przez dwa lata, poczein osiadł w mie-pols.” (str. 131).

Gałęzowski Ksawery (* w Lipowcu w r. 1832), spółczesny okulista paryski, bratanek Seweryna. Do nauk lekarskich przykładał się w petersburskiej Akademii medyko-chirurgicznej i w roku 1858 dyplom doktorski tamże otrzymał, po-czem udał się do Paryża, gdzie stryj jego stale zamieszkiwał; postanowiwszy osiedlić się tam równie, musiał ponownie wstąpić na uniwersytet i w r. 1865 po obronieniu rozprawy „Etude ophthalmoscopique sur les altérations du nerf optique et sur les maladies cérébrales dont elles dépendent'’ powtórnie miał sobie przyznaną godność doktorską. Poświęciwszy się wyłącznie chorobom ocznym, w r. 1866 rozpoczął wykłady ich w urządzonej przez siebie klinice prywatnej, dotąd odwiedzanej przez licznjch leka-rzów do Paryża dla nauki przybywających. Jako biegły okulista G. cieszy się szeroką sławą i wziętością niemałą. Po polsku napisał: „Nowa modyfikacya oftalmoskopu” (Roczn. Tow. paryskich lek. poi. r. 1860, str. 268—271) „Pogląd na terapię chorób oczu” „Klinika” r. 1867, str. 382—389) i „O trudności rozróżniania barw” (w książce jubileuszowej prof. Szokalskiego. Warszawa, 1884, str. 205—207); zresztą pisuje tylko po francusku, a prace swe, po większej części krótkie, umieszcza zwykle w pismach następujących: „Archives générales de médecine”; „Gazette des hôpitaux ’, „Le mouvement médical”, „L’union médicale”, „Annales d’oculistique” i w wy-dawanem przez siebie od r. 1871 „Recueil d’o-phthalmologie”. W Słowu. lek. pois. S. Koś-mińskiego spis prac jego, sięgający do końca r. 1884, zajmuje str. 131 — 133, oraz 598

Dr J. p.

koło 50 z 1 550 mc-ów.

Gałganiarska choroba, zwana też Chorobą szmaciarską (nm. Hadernkrankheit). Nazwę tę nadano przypadłościom ciężkim, często śmiertelnym, napadającym bądź- to jednostki, bądź też naraz liczniejsze gromady ludzi, mających

Dr J. P.

P. Ohm.

W. J.

do czynienia z gałganami, używanemi w przemyśle. Wiadomo, że szmaty lniane i bawełniane służą do wyrobu papieru, gałgany zaś wełniane, do użytku takiego nieodpowiednie, przerabiane bywają znów na tkaniny; otóż zauważono, iż robotnicy zajmujący się wybieraniem szmat różnorodnych oraz porządkowaniem ich, zapadają nieraz bardzo niebezpiecznie (u zbieraczów szmat, czyli gałganiarzy, zasłabnięć rodzaju tego nie spostrzegano): wywnioskowano więc, że musi istnieć choroba swoista, z rodzaju zakaźnych, której zarazek wytwarza się w szmatach brudnych, przechowywanych w ilościach znaczniejszych w składach zwykle ciemnych, źle przewietrzanych, a nieraz i wilgotnych. Chorobie tej nadano miano gałganiarski ej; atoli poszukiwania nowsze i dokładniejsze wykazały, że Cli. g. jako osobny rodzaj chorobny nie istnieje wcale, jeno że to, co dotąd tak nazywano, jest zbiorem objawów chorób rozmaitych, mniej lub więcej niebezpiecznych. Jest rzeczą do zrozumienia łatwą, że szmaty, zbierane po śmietnikach, brudne i często wilgotne, dają warunki nader sprzyjające rozwojowi przeróżnych grzybków chorobotwórczych (ob.) i stają się następnie rozsadni-kami chorób rozlicznych. Z badań ścisłych wynika, że tak zwana Ch. g. w przeważającej liczbie przypadków bywa zarazą wąglikową (ob. Wąglik); obok niej robotnicy-szmaciarze narażeni są jeszcze na zarażenie się: ospą (variola verd), błonicą (diphtheritis), płonicą {scarlatina), odrą (morbilli) i różą (erysipelas); możność zarażenia się gruźlicą (tuberculosis) również wykluczona nie jest; spostrzegano też niekiedy op uch linę złośliwą {oedema mali-gnum), natomiast zakażenie się w ten sposób cholerą jest niemożebne, a du rem (typhus) bardzo nieprawdopodobne. Ponieważ więc praca około gałganów naraża bardzo na szwank zdrowie robotników, rozwinąć zatem należy koniecznie czujność wielką nad handlem szmatami, poddawać je bezwarunkowo dezynfekcyi bardzo starannej i silnej, zanim je się odda w ręce robotników, oraz baczyć na to wypada, żeby z okolic, w których nagminnie panują jakiekolwiek choroby zakaźne lub zaraźliwe, dowóz szmat był zabroniony stanowczo i zupełnie.

Gałgant, korzeń aromatyczny rośliny z rodzaju imbierowatych, nazwanej na cześć znakomitego lekarza i botanika, Alpiniego, A1 -pinią, z gatunku jej, rosnącego na wyspach Indyjskich, A. galanga. Korzeń ten {radix ga-langae) z powodu znacznej ilości olejku lotnego i miękkiej żywicy używany był niegdyś jako lek rozgrzewający i drażniący, a służył także i do zapraw kuchennych, oraz do wódki. R-

Gałka Jędrzej, z Dobczyna (wiek XV), ksiądz, profesor akademii krakowskiej, zwolennik nauki reformatora angielskiego Wicliffa, a prawdopodobnie i Husa, jedyny znany nam z nazwiska pisarz kierunku przeciwnego katolicyzmowi w Polsce XV stulecia. Z życia jego znamy dotychczas bardzo mało szczegółów, nie wiemy nawet dokładnie, jaki - to Dobczyn był miejscem jego urodzenia. Wiadomo tylko, że kanclerz akademii krakowskiej, gorliwy rzecznik katolicyzmu, Zbigniew Oleśnicki, biskup krakowski, dowiedziawszy się, iż w księgozbiorze Gałki znajdują się pisma Wicliffa, własną ręką profesora przepisane, kazał go uwięzić. G. a-toli zdołał uciec i schronił się na Szląsk, pod opiekę księcia Opolskiego, Bolesława, zostającego w niezbyt przyjaznych stosunkach z duchowieństwem. Osiadłszy w Małym Głogowie, rozpisywał G. listy, to do biskupa wrocławskiego Piotra Nowaka, to do Zbigniewa Oleśnickiego, to do akademii krakowskiej, już-to usprawiedliwiając się i oświadczając, iż gotów odwołać swe twierdzenia, jeżeli o ich mylności dowodami z Pisma św. będzie przekonany, już-to wzywając do czytania pispi Wicliffa, bez znajomości których nikt, jak twierdził, nie może zostać dobrym teologiem. Przy liście do akademii krakowskiej pomieścił swój wiersz w języku polskim na cześć Wicliffa. Wiersz ten, drukowany po raz pierwszy w „Pamiętniku Warszawskim” z r. 18Î6 (zesz. sierpniowy, str. 457—460) składa się z 14 pięciowierszowych zwrotek o rymie po większej części jednostajnym. Pierwsze 5 zwrotek poświęcił autor entuzyastycznej pochwale Wicliffa; dalsze pięć—przeciwstawieniu prawdziwych wyznawców Chrystusa kapłanom katolickim, przezwanym „antychrystami”, gdyż, dbając o władzę świecką Kościoła, zapomnieli o przepisach ewan-gielii i pozostawili wiernych w wielkich a dręczących wątpliwościach; trzy następne zwrotki wzywają do walki z tymi antychrystami, ale do walki, nie na miecz, lecz na słowa nauki prawdziwej Chrystusa. Kończy się wiersz, poetycznie niedołężny, prośbą do Chrystusa, by raczył nam dać kapłanów, coby nas ku niemu poprowadzili. Najobszerniej o G-e pisał August Sokołowski w „Przewodniku naukowymi literackim” t. II, p. t. „Poeta polski z XV wieku”.

Gałka muszkatołowa, ob. My ris t i ca.

Gałka oczna, ob. Oko.

Gałkodrzew, ob. Eue a lip tus.

Gałucha (roślina), ob. Venant he.

Gałuszki, nazwa polska pigułek (ob. t. wyraz).

Gałzucki ród Burjatów w prowincyi Zabaj-kalskiej, okręgu Nerczyńskim; koczuje nad rzekami: Ononą, Turgą, Agą, Mogontują i innemi. W r. 1859 było 1 696 ludzi G-ego rodu płci obojej, z tych 47 chrześcian parafii Czytyńskiej, 1 649 religii lamaistycznej. Nie mają stałych ułusów, koczują rodzinami.

Gama, Dom Vasco da, sławny żeglarz portugalski (* w mieście nadmorskiein Sinues, w Alem-tejo, około r. 1469 — f w Cochin, w Indyach, 24 grudnia r. 1524). Pochodził z krwi królewskiej (z nieprawej linii Alfonsa 111); ojcem jego

„Historia de descobrimento e conquista da India” (Koimbra 1551), którą jednak dopiero za dni naszych ogłosili Kopkę i Paiva p. t. „Roteiro da viagem que em descobrimento da India... fez Dom Vasco da Gama em 1497” (Lizbona 1838; nowe wyd. 1861, in 8-o; tłom. na francuskie przez F. Dénis w „Voyageurs Anciens et modernes” 1855, t. III). Drugą podroż, opowiedzianą przez Flamandczyka, p. t. „Vlämisches Tagebuch über da Gama’s zweite Reise” wydał, przełożył i dopiskami opatrzył Stier (Brun-świk 1880). — F. Luiz de Souza „Annays de Joam III” wydał Herculano (Lizbona 1843, in fol.).

w a-

był Estavam da Gama, sędzia z Sylves, również znakomity żeglarz. Lubił namiętnie wyprawy morskie, czem zjednał sobie bardzo Jana II, który, na krótki czas przed swoją śmiercią, miał zamiar polecić mu dalsze prowadzenie podróży Bartłomieja Diasa celem odkrycia drogi morskiej do Indyj Wschodnich. To życzenie wielkiego króla spełnione zostało dopiero w dziesięć lat później przez jego następcę, Emmanuela. G. wyjechał 8 lipca r. 1497 z portu Rastello (gdzie wznosi się obecnie sławny klasztor Belem), z flotyllą czterech statków, z których największy miał ładunek tylko 120 ton. Brat jego, Paulo de G., był jego zastępcą w komendzie. Pero de Alquemer, doświadczony sternik, przy którego pomocy Dias po dwakroć objechał przylądek Burz, należał do wyprawy. D. 22 listopada minęli punkt, do którego był dotarł Dias, i skierowali się ku północy; 10 marca zarzucili kotwicę przy Mozambiku; 7 kwietnia zatrzymali się pod miastem Monbaęa na wybrzeżu Zanzibaru; 15 kwietnia zawinęli do portu Melinda, a stamtąd, pod kierunkiem sternika Malemo - Canaca, dosięgli (20 maja) Capocate, o dwie mile poniżej Kalikutu. na wybrzeżu Malabarskiem. Monarcha indyjski, Samondri Radża (którego nazwisko zamieniło się na Zamorin w ustach Portugalczyków), oszukiwany przez Arabów, którzy obawiali się o przyszłość swego monopolu handlowego, przyjął cudzoziemców z niedowierzaniem, które zamieniło się niebawem w otwartą nieprzyjaźń. G., spełniwszy swoją missyę, wybrał się w podróż powrotną. Po niesłychanych trudnościach powrócił do Lizbony w początku września r. 1499, gdzie otrzymał zasłużoną nagrodę i przywileje. D. 10 lutego r. 1502 wysłany został powtórnie do Indyj na czele 20-tu okrętów, aby tam umocnić panowanie portugalskie w dalszym ciągu wyprawy Kabrala (Pedro Alvarez Cabral). G. założył wiele instytucyj w Mozambiku, Sofali it. d., wylądował w Kananor, skąd pośpieszył do Kalikutu, który w części zburzył tytułem odwetu. Następnie udał się do Cochinu, aby wzmocnić traktat, zawarty z tamtejszym panującym, i powrócił do Lizbony 20 grudnia r. 1503. W tych dwóch wyprawach wykazał energię nadzwyczajną, powagę, rozsądek i niepospolitą zręczność dyplomatyczną. Nie umiano jednak ocenić prawdziwej wartości jego usług i trzymano go zdała od spraw państwa w ciągu przeszło dwudziestu lat. Dopiero w r. 1524 powołany został przez króla Jana III na wysoki urząd namiestnika królewskiego w posiadłościach portugalskich w lndyach. Wyjechał 9 kwietnia, ale pozostawał na tern stanowisku zaledwie niecałe cztery miesiące. Ciało jego przewieziono do Europy w r. 1538, a jego sławne czyny opiewał Kamo-ens w rymach.—Relacya pierwszej podróży, jaką odbył G., zredagowaną została przez jednego z jego majtków, Alvaro Ve 111 o. Fernao Lopes de Castanheda korzystał z niej do swojej

Grama Christovam da, kapitan portugalski, syn poprzedniego (f w Abissynii 1542). Jako gubernator Indyj w ciągu lat trzynastu, otrzymał (około r. 1541) dowództwo nad korpusem wojska, który towarzyszył do Abissynii pa-tryarsze Bermudezowi, duchownemu administratorowi tego kraju. Celem tej wyprawy było uwolnienie prawowitej dynastyi od ucisku naczelnika muzułmańskiego, Ahmed Fuerada. Ten ostatni pokonał przewagą liczebną mały oddział portugalski (400 ludzi), którego waleczny kapitan, ranny i wzięty do niewoli, został rozćwier-towany z rozkazu dzikiego muzułmanina. Pomściło go następnie 130 jego żołuierzy, którzy zdołali się ocalić; ci pod przewodnictwem Ayre-sa Diasa, zwanego Marcos, pobili wielokrotnie wojska najeźdźcy, który zginął w jednej z tych bitew.—Bibi. M. C astanhoso „Historia das cousas que... Dom Christovam da Gama fez uos reynos do Preste Joam, com 400 Portugue-zes” (Lizbona 1564, in 4-o); La Cr o z „Histoire du christianisme d’Ethiopie” (Haga 1739).

Gama Dom Estevamda, 11-ty gubernator indyjski, brat Christovama (* około r. 1490 — f około 1550). Odznaczył się w lndyach lecznością i został mianowany naczelnikiem eskadry. Zarządzał Malakką w ciągu lat pięciu i był następcą gubernatora Indyj, Garcia de Noronha (1539). Na tein stanowisku dowiódł wielkich zdolności, prawości charakteru, bezinteresowności, i zasłużył na szacunek i uwielbienie mieszkańców. W r. 1541, na czele siedemdziesięciu dwóch statków, zadał pamiętną klęskę flocie muzułmańskiej na morzu Czerwonem i u stóp góry Sinai uzbroił wielką liczbę rycerzy ze swoich walecznych towarzyszy. Po dwóch latach opuścił swoje stanowisko i powrócił do Europy (1542). Popadłszy w niełaskę u Jana III, udał się na mieszkanie do Wenecyi, lecz potem powrócił do kraju, aby umrzeć na ojczystej ziemi.

Gama José Basilo da, poeta portugalski, należący do grupy tak zwanych po et as mine ir os, t. j. pochodzących z Brazylii z okolic obfitych w złoto (* 1740 w mieście S. José do Rio das Martes). W 15 r. życia oddany został do kollegium Jezuitów w Rio-Janeiro. Poznawszy zdolności chłopca, Jezuici skłonili go do nowi

cia narodowego.

Gama Jan Piotr (* w r. 1775 lub 1776 w Fontoy [dep. Moselle] —f w Paryżu w r. 1861), lekarz wojskowy francuski. Na początku Rewo-lucyi służył jako ehirurg młodszy w wojsku francuskiem, odbył kampanię nad Renem, w Prusach, Polsce i Hiszpanii, gdzie dosłużył się stopnia naczelnego chirurga korpusu, w r. 1814, obroniwszy rozprawę „De la dilatation des plaies d’armes à feu et de l’extraction des corps étrangers qu’elles peuvent contenir etc”, otrzymał dyplom doktorski. W r. 1816 został lekarzem naczelnym szpitala wojskowego, w 1822 przeniesiono go do Strassburga w stopniu chirurga naczelnego, później powołano do Paryża, gdzie został profesorem w szpitalu Val-de-Grâce. W r. 1836 uwolnił się od służby, ale do śmierci pra-

K.

K. K-ć.

cyatu, lecz gdy Pombal wypędził ich ze wszystkich krajów portugalskich, G. kształcił się dalej w seminaryum biskupiem. Następnie udał się dla dalszych studyów do Coimbry, lecz gdy tu traktowano go podejrzliwie, jako byłego Jezuitę, wyjechał do Rzymu, gdzie otrzymał posadę profesora seminaryum i został członkiem Arkadyi, dzięki talentowi poetyckiemu. Wkrótce jednak powrócił do Rio Janeiro, gdzie go, jako Jezuitę, aresztowano i wyprawiono do Lizbony. Słynny trybunał da I n c o n f i d e n c i a skazał go na wygnanie do Afryki, od którego jednak uwolnił się poeta, dzięki wierszowi ku uczczeniu małżeństwa córki Pombala. Minister, oceniwszy wielkie zdolności G-y, obdarzył go w r. 1771 szlachectwem portugalskiem, a w 3 lata później mianował urzędnikiem ministeryum Spraw Zagranicznych i swoim przybocznym sekretarzem. Teraz mógł G. skończyć swe główne dzieło „Uruguay”, epopeę, opiewającą walki Hiszpanów i Portugalczyków z Indyanami w r. 1756, napisać poemat „Quitubia”, którym unieśmiertelnił wodza afrykańskiego, sprzymierzeńca Portugalczyków w wojnie z Hollandyą, a wreszcie stworzyć „Cantico aos campos Elysios” i wiele innych poezyj okolicznościowych, przeważnie wysławiających Pombala. Gdy jednakże minister ten popadł w niełaskę królowej Maryi Ir. 1777, G., straciwszy swoje urzędy, a w dodatku atakowany przez Jezuitów za „Uruguay”, przeciwko nim skierowany, powrócił do Rio - Janeiro i tu założył, jak chce Braga, wbrew innym historykom, Arcadia Ultramarina około r. 1787. Na nieszczęście, protektor poety, yice-król Luiz de Vasconcellas, zastąpiony został przez lir. de Resende, który, wietrząc spiski polityczne we wszystkich towarzystwach naukowych i literackich, zamykał je. Nie czując się bezpiecznym, G. wyjechał do Lizbony, gdzie też w zapomnieniu umarł r. 1795. Szukając żywiołów poetycz nych w Brazylii, G. nadał epopei swojej największą ważność przez malowidła charakterów i obyczajów krajowych i przez piękne opisy natury, co przyczyniło się bardzo do rozwoju uczu-

j. a. s.

cow at jeszcze wciąż nad ulepszeniem służby zdrowia w wojsku. Spis licznych prac jego podaje Gaili sen w „Med. Schriftsteller Lexicon” (T. VU, str. 33 i T. XXVIII, str. 150. Dr J-p-

G-amala, silna w starożytności twierdza w Judei, krainie Gaulanitis, zdobyta po zaciętej obronie 67-go r po Chr. przez Wespazyana. Położenia jej domyślają się bądź w zwaliskach El-Hösn pod Susije (Hippos) na wschód od jeziora Genezareckiego, bądź na zmienionej skutkiem usunięcia się wyżynie El-Al, w pobliżu małej wioski Dżamle, nad Nähr el Rukkäd, która się i dzisiaj zowie G-ą.

Gamaliel (po liebr. moim nagrodzicie-lem Bóg) Faryzeusz, znakomity nauczyciel prawa za czasów Chrystusa; św. Paweł był jego uczniem. G. cieszył się ogólnym szacunkiem i uznaniem, a że historya żydowska jednego tylko wymienia sławnego nauczyciela prawa: syna Symeona, a wnuka Hillela, jest więc to prawdopodobnie jedna i ta sama osobistość (Act. 22, 3; V 34). Był to mąż obcy ciasnemu zakresowi pojęć współczesnego faryzeuszowstwa i pozwalał swoim uczniom czytywać utwory literatury pogańskiej, czem się tłómaczy obznajo-mienie się z nią sw. Pawła. Kiedy rada Sanhedrynu obradowała, co zrobić z uwięzionymi apostołami za szerzenie opowieści o Chrystusie, G., odznaczający się toleraucyą, wyrzekł: „.Jeśli z ludzi ta rada albo sprawa — rozchwieje się; lecz jeśli z Boga jest, nie będziecie jej mogli zepsować” (Act. V, 38). On pierwszy otrzymał tytuł Rabban (mistrz nasz), a powaga jego tak była wielką, że on decydował o obchodzie nowego księżyca, albo przedłużeniu roku miesiącem dodatkowym (cf. Wagens eil „Sota” 991; Jost „Geschichte der Israeliten”, III, 169). Po śmierci jego mówili, że „chwała zakonu” zginęła; talmud nazywa go świetnością prawa. Podanie mówi, że umarł na 18 lat przed zburzeniem Jerozolimy. Z G-em wiążą się rozmaite podania chrześciańskie, jak np.. że G. miał się z Nikodemem nawrócić i umrzeć śmiercią błogosławionych (Wagenseil 1. c. p. 992; Cal-met „Diet. Biblique.” s. r.); św. Jan Chr. podaje, iż nawrócił się jeszcze przed św. Pawłem (Rom. 14 in Act. A p. ). W spisie Bollandystów znajdujemy G-a razem z Nikodemem i Abibonem (synem G-a) pomieszczonego pod d. 2 grudnia (Wetzer).

Gamasus, Żukowiec, jest to rodzaj pająka z rodziny Gamasidae, przeszło 20 rodzajów obejmującej i do gromady Acarina (roztoczy) zaliczonej. Przeszło 20 europejskich gatunków, należących do tego rodzaju drobnych, około 1 mm. długości mających żyjątek, bądź swobodnie zamieszkuje w ziemi, bądź pasorzytniczo— na ptakach i owadach. Ze swobodnie żyjących, bardzo pospolitemi są: 6r. crassipes, G. cervus i G. nemorensis, zamieszkujące we mchu naszych lasów; jako przykład pasorzyta może służyć G. coleoptratorum, żyjący na chrząszczach

nazwy.

K. W.

Gamba Jakób Franciszek, podróżnik francuski (* w Dunkierce 25 grudnia 1763, pochodził z rodziny włoskiej—f w Warcyku pod Ty-flisem 27 maja 1833). Studya odbywał w kol-legium Juilly i poświęcił się nauce handlu. Umysł jego był płodny w wielkie plany; założył w Wogezach fabryki papieru, ale niebawem ujrzał swoje nadzieje zawiedzione wskutek nieszczęść i zamieszek, w jakie popadło pierwsze cesarstwo. W r. 1817 wyjechał do Rossyi z myślą odkrycia dla handlu francuskiego nowych punktów zbytu w prowincyach południowych tego państwa, mało znanych kupcom zachodnim. Za powrotem do Francyi ogłosił w „Nouvelles Annales des voyages” krótki szkic swoich wrażeń p. t. „Coup d’oeil sur les colonies de la Russie méridionale par un voyageur français”. Powrócił do Rossyi w r. 1822, zwiedził Gruzyę, Dagestan, Kaukaz i był mianowany konsulem francuskim w Tyflisie. W r. 1824 ogłosił dwa tomy nowej pracy p. t. „Voyage dans la Russie méridionale et particulièrement dans les provinces situées au delà du Caucase, fait de 1820 à 1824” (in 8-vo, z mapami i atlasem). Jest to dzieło kupca, a nie uczonego. Zawiera pewne niedokładności i błędy pod względem tranzytu lądowego przez prowincye kaukaskie.

Gamba Bartłomiej, bibliograf i biograf włoski (* w Bassano 16 maja r. 1776—f w We necyi 3 maja 1841). Osiadłszy jako księgarz w Padwie, a następnie jako drukarz w Wene-cyi, poświęcił się bibliografii i studyom swego kraju pod względem historyczno-literackim; w tej dziedzinie ogłosił prace wielkiej wartości. Główniejsze z nich są: „Serie dei testi di lingua” (Bassano 1805, in 8-vo; Medyolan 1812, 2 tomy, in 16-0; Wenecya 1828, in 4-o; Wenecya 1839, in 8-vo), dzieło poważne, obejmujące bibliografię autorów, wymienionych w dykcyona-rzu Akademii (Academia della Crusca), oraz bibliografię najlepszych edycyj innych pisarzy, od wieku XV aż do początku XIX, których znajomość jest bardzo potrzebna przy studyowaniu języka włoskiego; „De’ Bassanesi illustri” (Bassano 1807, in 8-vo); „Galleria dei letterati ed artisti delle provincie veneziane nel secolo XVIII” (Wenecya 1824, 2 wielkie tomy, in 8-vo, z portretem); „Vita di Dante” (1825); „Elogi d’illustri Italiani” 1829); „Catalogo delle più important edizioni della divina Commedia” (Padwa 1832); „Delle Novelle italiane in prosa, bibliografia” (Wenecya 1833, in 8-vo; Florencya 1835, in

8-vo). Temi cennemi dziełami zyskał sobie stanowisko vice-bibliotekarza przy San Marco.

Gamba Piotr hrabia di, wielki przyjaciel Grecyi (* r. 1801 w Rawennie—f w końcu r. 1825 w Dara wskutek zamieszek wojennych), brat hrabiny Guiccioli, znanej ze swoich stosunków z lordem Byronem.—Napisał: „A narrative

Encykl. Powsz. Ilustr. Zcsz 186. T. XXIV

of Lord Byrons last journey to Greece” (Londyn 1825).

Gamba, ob. Viola di Gamba.

Gambaga, miejscowość w pn-z. Afryce, na północ wybrzeża Złotego, na pu.pnz. kolonii niemieckiej Togo (10° szer. i 1° dł. z. Gr.); w obszarze źródeł Białej i Czarnej Volty. Kraina stepowa, sucha i gorąca. Miasto główne tejże

s. Ł.

Grambara, znakomity ród włoski z Prat’alboi-no w okolicy Bresiii. Głównymi jego przedstawicielami byli: 1) Weronika, poetka (* w Prat’-alboino r. 1485 — f w Correggio 1550), była córką hrabiego Gambary i księżniczki Carpi, wykształcona przez humanistów, posiadła języki: grecki i łaciński, a mając zaledwie 10 lat wieku, pisywała sonety, podziwiane przez współczesnych jej, mianowicie przez kard. Bembo. Zaślubiona przez Gilberta X, pana na Correggio (1508), owdowiawszy po 10-u leciech pożycia, do zgonu nie zrzuciła żałoby, a oddała się całkowicie zarządowi dóbr swoich i pracy literackiej. W domu jej w Bolonii, jako też i w willi w Correggio, często się humaniści zbierali, a nawet Karol V parę razy zaszczycił ją swemi odwiedzinami. Poezye G-y są pełne wdzięku i serdeczne. Zbiór ich zupełny p. t. „Rime e lettere” wydał Rizzardi z życiorysem, skreślonym przez Zamboniego (Brescia 1759; wydanie drugie, Chiopettego, wyszło we Florencyi 1879).—2) G. Wawrzyniec (Lorenzo), nowożytny poeta łaciński (* 1506—f 1596), protegowany przez kard. Farnesego. Poezye jego były drukowane w Bazylei 1555, oraz w Rzymie 1581 i 1588; naśladował w nich eklogi greckie.—3) Giovanni Francesco (* w Monticelli d’Ongina 1771 — f w Brescii 1848). Zwolennik zasad rewolucyjnych, był prześladowany przez rząd, a ocalał jedynie dzięki interwencyi Bonapartego: potem służył w wojsku francuskiem i należał do liczby notablów włoskich, zgromadzonych przez Bonapartego w Lyonie (1802 r.). R. 1805 zamianowany pułkownikiem przez wice-króla, Eugeniusza Beauharnais, był dwukrotnie przez niego dysgracyonowany za niepodległość zdania. Wreszcie usunął się od spraw publicznych i bawił się literaturą, pisując tragedye, komedye i t. d.

Crambarelli Bernardo di Matte o di Domenico, zwany Rosselino (* 1409 we Florencyi—f 1490 w Rzymie), znakomity rzeźbiarz i budowniczy włoski. Wiele pięknych dzieł jego w stylu pierwotnego Odrodzenia znajduje się we Florencyi, Rzymie, Spoleto i Sienie.

Gambart Jan Feliks Adolf, astronom (* w Cette [dep. Hérault]—f 1836). W młodości służył w marynarce, następnie w Paryżu zapoznał się z rachunkami i obserwacyami astronomicznemu W roku 1819 został adjunktem, w 1822 dyrektorem obserwatoryum w Marsylii, w r. 1831 członkiem korrespondentem akade-

79

mii nauk w Paryżu. Badania jego miały za Wybrany na deputowanego (r. 1869) jednocześnie przedmiot głównie: zakrycia gwiazd, zaćmienia z dwu departamentów, w Paryżu i Marsylii (gdzie księżyców Jowisza i obliczanie dróg komet.

pobił tak poważnych współzawodników, jak Thiers i Ferd. Lesseps), stanął na czele oppozycyi nieprzejednanej, utworzonej ze stronnictwa jawnie republikańskiego. Ogromny rozgłos miała jego mowa (5 kwietnia 1870 r.) przeciw plebiscytowi, w której rzucił pogróżkę cesarstwu, że, jeżeli dobrowolnie nie ustąpi miejsca rzeczy-pospolitej, zmusi je do tego niebawem rewolu-cya. Sam G. jednak do stronników przewrotu gwałtownego bynajmniej nie należał: wierzył on wyłącznie w skuteczność „rewolucyi pokojowej”, której głównym orężem miała być kartka wyborcza. Zaledwie wybuchła wojna z Niemcami, G., powodowany jedynie patryotyzmem, odłącza się od swego stronnictwa, głosuje razem z większością za uchwaleniem 500-milionowego kredytu na mobilizacyę i popiera wszystkie środki, proponowane przez ministrów Napoleona III w celu organizacyi obrony. Po katastrofie sedańskiej wytęża wszystkie siły, aby utrzymać porządek prawny, bojąc się, że rewolucya wywoła zamęt, z którego skorzysta nieprzyjaciel. Wraz z Tliier-sem i J. Favre’m doradza Ciału Prawodawczemu,

S. K.

Sam odkrył w ciągu 1822—33 trzynaście komet, wszakże co do czterech tylko przyznano mu pierwszeństwo. Między innemi słynną kometę Bieli dostrzegł 9 marca 1826, w dziesięć tylko dni później aniżeli Biela, a drogę jej pierwszy obliczył. Życiorys jego podał Arago w sprawozdaniach akademii nauk (1836, t. III).

Gambetta Leon, patryota i mąż stanu francuski (* 2 kwietnia 1838 r. w m. Cahors w południowej Francyi—f 31 grudnia 1882 w Yille-d’Avray pod Sèvres). Ojciec jego, kupiec korzenny, pochodził z Genui, z rodziny żydowskiej; matka, Orazya Massabie, była rodowitą Francuzką, córką zamożnego mieszczanina z Quercy.

aby zamianowało tymczasowy rząd obrony narodowej, ale izba nie może zdecydować się na to, zwłaszcza, że gabinet (gen. Palikao) upiera się przy utrzymaniu regencyi cesarzowej. Tymczasem na ulicach Paryża burzy się lud i tłumy nadchodzą z krzykiem: „Złożyć z tronu! niech żyje rzeczpospolita!” Wówczas G. wskakuje na trybunę i woła: „Obywatele! zważywszy, że ojczyzna jest w niebezpieczeństwie..., zważywszy, że jesteśmy prawowitą władzą, wyszłą z wolnego głosowania powszechnego, oznajmiamy, że Ludwik Napoleon Bonaparte i jego dynastya przestali na zawsze rządzić we Francyi”. W godzinę potem obwołano rzeczpospolitą na ratuszu, gdzie zgromadzeni deputowani paryscy utworzyli rząd Obrony Narodowej pod przewodnictwem generała Trochu, powierzając ministeryum spraw wewnętrznych G-cie. Zanim wszelako nowy rząd zdołał poczynić jakiekolwiek kroki, Paryż został oblężony przez Prusaków i odcięty od kraju. G. opuszcza wtedy (7 października) balonem stolicę i na trzeci dzień dostaje się szczęśliwie do Tours, gdzie obejmuje kierunek delegacy i, wydzielonej z łona rządu do obrony prowincyi, czyli właściwie całej Francyi. Połączywszy w swych ręku ministerya wojny i spraw wewnętrznych, podjął on heroiczną walkę z najazdem, która imię jego zapisała na zawsze w dziejach ojczystych. W chwili, gdy G. przybył do Tours, Francya znajdowała się w stanie zupełnej dezorganizacyi; brakowało jej wszystkiego, czego trzeba do wojny: armii i wodzów, twierdz i broni, a nadewszystko wiary w skuteczność dalszego oporu. Po upływie miesiąca taż Francya, uzbrojona, podniesiona na duchu, walczyła zaciekle o każdą piędź ziemi, wydzieraną jej

IM

Fig. 121. Gambetta Leon

Z lat dziecięcych G-y należy zanotować nieszczęśliwy wypadek, który przyprawił go o utratę lewego oka. Już jako uczeń szkółki w Mont-faucon, a potem liceum w Cahors, wyróżniał się on zdolnościami z pośród swych kolegów i rówieśników. Wyjechawszy następnie do Paryża, wstąpił do szkoły prawa, po ukończeniu której zapisał się (1860 r.) w poczet „avocats stagiaires'’ i rychło zwrócił na siebie uwagę talentem krasomówczym, występując jako obrońca w paru procesach politycznych. Zawód adwokacki stanowił wszakże dla ambitnego młodzieńca jedynie etap na drodze do karye-ry politycznej, o której marzył on już na ławie szkolnej; to też,

przygotowując się do swej przyszłej roli, G. obok prawa i administracyi studyuje historyę, ekonomię polityczuą, wojskowość, a zarazem uczęszcza pilnie na posiedzenia Ciała Prawodawczego, z których spisuje sprawozdania do francuskiego dziennika „L’Europe” we Frankfurcie

n. M. Jak większość ówczesnej młodzieży francuskiej, należał on do zasadniczej oppozycyi przeciw cesarstwu i nie taił się bynajmniej ze swe-mi republikańskiemu przekonaniami. W listopadzie 1868 r., kiedy rząd wytoczył kilku dziennikarzom sprawę sądową z powodu zbierania składek na pomnik dla deputowanego Baudina, poległego na barykadach 3 grudnia 1851 roku,

G., broniąc jednego z oskarżonych (Delescluze’a), wygłosił ognistą, pełną wspaniałych zwrotów, filipikę przeciw zamachowi stanu 2 grudnia, która była formalnym aktem oskarżenia i zarazem druzgoczącą krytyką rządów Napoleona III. Mowa ta uczyniła G-ę odrazu sławnym i otworzyła mu wstęp do Ciała Prawodawczego, stawiając go w rzędzie pierwszych mówców we Francyi.

przez Prusaka, gotowa prowadzić wojnę do upadłego. Było to dziełem G-y, który potrafił natchnąć naród odwagą, zapalić go swym gorącym patryotyzmem do boju i dostarczyć mu materyal-nych środków do obrony kraju. Energia, rozwinięta przez niego w tym kierunku, wywołała podziw całej Europy. Obdarzony prawie dyktatorską władzą, nie zatrzymywał się przed żadnym środkiem, wiodącym do uratowania ojczyzny. Powołał całą ludność męską pod broń, gwardyę narodową i milicyę ruchomą zamienił w wej-ska regularne, tworzył oddziały wolnych strzelców, zorganizował dwie z kolei armie loar-skie (gen. Aurelles de Paladine i Chanzy), armię północną (gen. Faidherbe), wschodnią (gen. Bourbaki) i t. d.; zawarł w Londynie pożyczkę 250 milionów franków. Sam układał z generałami plany strategiczne i czuwał osobiście nad ich wykonaniem. W ognistych odezwach głosił walkę na śmierć i życie („guerre à outrance”). Stworzone jego wysiłkami nowe armie francuskie stawiały w ciągu 4 miesięcy opór liczniejszym i nierównie lepiej wyćwiczonym i uzbrojonym siłom nieprzyjacielskim, a choć nie uratowały Francyi od pogromu, to przynajmniej ocaliły honor narodowy. Po kapitulacyi Paryża G. protestował przeciw małoduszności rządu paryskiego, który zawarł rozejm, nie wyczerpawszy wszystkich środków obrony. Chcąc następnie zapewnić w mającem się zebrać w Bordeaux Zgromadzeniu Narodowem większość republikańską, wydał (31 stycznia 1871) rozporządzenie, wyłączające od wyborów dawnych urzędników i deputowanych cesarstwa, a także wszystkich członków domów panujących we Francyi. Postanowienie to, jako sprzeczne z warunkami zawieszenia broni, rząd paryski unieważnił, a wtedy G. wziął dymissyę (6 lutego) i wyjechał na pewien czas do Hiszpanii. Wybrany w trzech departamentach podczas wyborów uzupełniających (w lipcu 1871 r.) do Zgromadzenia Narodowego, objął przewództwo lewicy skrajnej. Odtąd wytycznym programem działalności G-y jest utrzymanie i ugruntowanie rzeczypospolitej, której Zgromadzenie, zebrane w Bordeaux, odmówiło urzędowej sankeyi, pozostawiając uchwałę w tej sprawie „samej Francyi”. Zrozumiawszy, że tylko umiarkowana i ostrożna* polityka zdoła pozyskać dla rzeczypospolitej wiejską ludność Francyi i skłonić Zgromadzenie do ostatecznego uznania republikańskiej formy rządu, G. popierał program polityczny Thiersa, miarkował zbyt jaskrawe wystąpienia swojego stronnictwa, zwalczając niemniej jednak z wielką energią zamysły reakcyjne monarchistów. W walce tej okazał się znakomitym taktykiem parlamentarnym, umiejącym nader zręcznie korzystać z każdego błędu przeciwnika. Jednocześnie domagał się reformy wychowania publicznego w duchu demokratycznym, oraz gruntownej reoreanizaeyi wojska, aby zapobiedz powtórzeniu się klęski z r. 1870.

Dla propagandy swych idei założył w listopadzie 1871 r. dziennik „République française”, ale głównym środkiem agitacyi były mowy jego po miastach departamentalnych Francyi, które objeżdżał zwykle podczas feryj parlamentarnych. Zabiegi te nie pozostały bezowocnemi. Zatrwożona szybkiemi postępami propagandy republikańskiej monarchiczna większość Zgromadzenia obala 24 maja 1873 Thiersa i obiera na prezydenta marszałka Mac-Mahona, aby przygotować powrót monarchii w osobie hrabiego Chamborda („Henryka V”). Atoli sam hr. Chambord pomieszał szyki swym stronnikom, oświadczając im w manifeście z d. 27 września, że woli raczej zrzec się tronu, niż uczynić żądaną od niego ofiarę ze sztandaru białego. Wobec tego koalicya monarchiczna postanowiła przedłużyć, o ile można, trwający od r. 1871 nieokreślony stan tymczasowy, czego się właśnie najwięcej obawiało stronnictwo republikańskie. G. przeprowadza wówczas zjednoczenie grup lewicy i nakłania je do uznania zaprze-czanej przedtem władzy ustawodawczej Zgromadzenia w nadziei, że znajdzie się w niem większość na rzecz ostatecznego ustanowienia rzeczypospolitej. Jakoż 30 stycznia 1875 r. Zgromadzenie jednym głosem większości uchwala prawo Wallona, uznające rzeczpospolitą, jako właściwy rząd Francyi. Podczas rozpraw nad organizacyą władz G. bierze w obronę, wobec własnego stronnictwa, senat, dowodząc jego konieczności jako zwierzchniej instancyi nadzorczej. Wybory do nowej izby (w lutym 1876) wydały znaczną większość republikańską (360 przeciw 170); G., obrany prezesem kommissyi budżetowej, wygłasza podczas rozpraw nad budżetem 15 mów, w których rozwija szczegółowo zasady umiarkowanej polityki republikańskiej i wskazuje niezbędne reformy. Domaga się zaprowadzenia podatku od dochodów, obowiązkowego i świeckiego nauczania szkolnego, oczyszczenia magistratury od żywiołów nieprzychyl nych rzeczypospolitej. Jednocześnie występuje energicznie przeciwko roszczeniom stronnictwa klerykalnego; z tego czasu (1877) pochodzi słynne jego orzeczenie: „Cléricalisme voilà l’ennemi”. Ale oświadczając się z całą stanowczością przeciwko mieszaniu się duchowieństwa do polityki, G. był przeciwnikiem oddzielenia Kościoła od państwa i bronił nietykalności konkordatu; łącząc z temperamentem południowca umysł nadzwyczaj trzeźwy i praktyczny, był on wolny od wszelkiego fanatyzmu; umiarkowanie i przezorność cechowały nawet stosunek jego do popularnej idei odwetu, w której struny nigdy publicznie nie uderzał („myślmy o tern zawsze, ale nie mówmy nigdy”). Podjęta przez niego kampania przeciwko „manifestacyom ultramontanów” spowodowała w d n i u 16 maja 1 8 7 7 ostry zatarg izby z prezydentem i senatem. G. w świetnej mowie zakłada protest przeciwko naruszeniu praw

izby konstytucyjnych, uzasadniając porządek dzień- podróż jego do rodzinnego miasta Gabors ny, wymierzony przeciw gabinetowi Broglie- (w końcu maja 1881), podczas której przyjmo-Fourtou. Po rozwiązaniu izby, poświęca się cały wał on hołdy swycli stronników istotnie niemal agitaeyi i wydają, w imieniu 363 deputowanych lewicy, manifest do ludu francuskiego, w którym wzywa, aby, zachowując spokój, zaprotestował kartkami wyborczemi przeciwko zamachowi na rzeczpospolitą i swobody obywatelskie.

jako władzca Francyi. Na zgromadzeniu wybor-czem w Belleville, okręgu G-y, radykaliści zgotowali mu wrogą manifestacyę (sierpień 1881). Wybory sierpniowe wypadły jednak na korzyść stronnictwa umiarkowanie republikańskiego czyli oportunistycznego, które zyskało w izbie znaczną większość. G. oznajmił publicznie, że nie wymówi się od władzy, jeżeli będzie zawezwany do jej objęcia przez izbę i prezydenta rzeczy-pospolitej. Jakoż po upadku Ferrego zgodził się stanąć na czele rządu i utworzył ministeryum (14 listopada 1881), nazwane z góry przez przychylną prasę wielkiem („grand ministère”), a które w rzeczywistości jednak szumnej tej zapowiedzi zgoła nie odpowiedziało. Zamiast wprowadzić do ministeryum — czego właśnie oczekiwano — wszystkich wodzów lewicy, powołał G. do niego wyłącznie stronników osobistych (Waldeck-Rousseau, Paweł Bert, Rouvier, Raynal i t. d.). Samowładnym sposobem wyrażania się („mowy tronowe” do izby), polityką zagraniczną, mającą cechy awanturniczości, a wreszcie pomysłem rewizyi konstytucyi, do której chciał wcielić postanowienie, że izba ma być obierana z listy, rychło odstręczył od siebie większość, która, odrzucając 26 stycznia 1882 projekt rewizyi, spowodowała upadek gabinetu. G. ustąpił, straciwszy w ciągu 10 tygodni popularność swoją. Ponieważ na stanowisko prezesa izby wrócić już nie mógł, zajęte bowiem było przez Brissona, zadowolnił się przewodnictwem kommissyi wojskowej. D. 27 listopada 1882 wypadek nieszczęśliwy z rewolwerem, z którego postrzelił się w rękę (chcąc, według pogłosek, przeszkodzić samobójstwu swej kochanki, Leonii Léon), powalił go na łoże boleści w willi d’ Avray pod Sèvres, gdzie, gdy do rany przyłączyły się inne choroby, zakończył życie. Śmierć ta, prawie niespodziana, okryła żałobą całą Francyę; zapomniano o ostatnich jego niepowodzeniach, pomyślano tylko o działalności jego patryotycznej w czasie wojny z Niemcami i o zasługach, jakie położył koło utrwalenia rzeczypospolitej. Zwłoki jego sprowadzono uroczyście do Paryża i pochowano (6 stycznia 1889) kosztem państwa na cmentarzu Père La-chaise, skąd następnie, na żądanie ojca, przewiezione zostały do Nicei. W Paryżu i kilku innych miastach francuskich wzniesiono mu pomniki.— Von der Goltz „Léon G. und seine Armeen” (Berlin 1877); życiorysy przez J. Rein acha (1884), De s mare s t’a (1882), Dépassé’a (1883), Neu cas te l’a („G., sa vie et ses idées politiques” (Paryż 1885) i inne. Zbiór mów G-y wydał J. Re i na ch: „Discours et plaidoyers politiques de G.” (Paryż 1881—86,

Hml.

Za mowę wr Lille (15 sierpnia), zakończoną zwróconemi do Mac-Mahona słowami: „Kiedy Francya przemówi, potrzeba będzie albo poddać się, albo ustąpić” (se soumettre ou se démetre) został skazany na 3 miesiące więzienia i 2 000 fr. grzywny (11 września); rząd jednak nie ośmielił się wykonać wyroku. Październikowe wybory przyniosły zwycięstwo stronnictwu republikańskiemu, które po ustąpieniu „fachowego” ministeryum Rocheboueta obejmuje znowu władzę (grudzień 1877).    G., lubo stoi poza rządem,

zostaje faktycznym kierownikiem następujących odtąd kolejno ministeryów lewicy (Dufaure’a,

J. Simona, Waddingtona, Freycineta i Ferrego), które trzyma w zależności od siebie i którym organ jego „République française” dawał wskazówki postępowania. Po upadku Mac-Mahona (styczeń 1879) odrzuca ofiarowywaną sobie kandydaturę na prezydenta Francyi i poleca Juliusza Grévego, po którym natomiast obejmuje fotel prezydyalny w izbie deputowanych. Na tern stanowisku przyczynia się głównie do przeniesienia izb z Wersalu do Paryża i do uchwalenia amnestyi (1880) dla skazanych za udział w Kommunie. W tym jednak czasie w łonie stronnictwa republikańskiego, które było mniej więcej jednolitego, następuje rozłam na dwa wrogie obozy. W izbie tworzy się nowa lewica skrajna; radykaliści, którzy, wyrzucając G-cie i jego stronnictwu odstępstwo od zasad radykalnych i hołdowanie polityce przygodnej (oportunizmowi — termin, użyty po raz pierwszy przez Rocheforta), pracują razem z monarchistami nad podkopaniem jego popularności i wpływu.

Oraiïlbey Henryk- Prudence, konstruktor

Wroga G-cie prasa oskarża go o piastowanie władzy ukrytej (co przyjaciele jego nazywali dyktaturą przekonania, „dictature de la persuasion”) i o dążenie do cezaryzmu. W r. 1881 były minister, Bardoux, kierowany przez G-ę, postawił w izbie wniosek zmiany porządku wyborczego, a mianowicie wrócenia do dawnego sposobu głosowania z listy (zamiast pojedyńcze-mi okręgami), który-to sposób usuwa oddziaływanie wpływów lokalnych i pozwala stronnictwom rozwinąć szerszą agitacyę. WTniosek ten przeszedł w izbie (22 maja), ale senat go odrzucił, upatrując w nim niebezpieczeństwo dyktatury, albowiem przy głosowaniu z listy G. mógł kazać wybrać siebie w kilkudziesięciu naraz departamentach (co przy popularności jego nie było zbyt trudncm), a następnie zagarnąłby w swe ręce całą władzę. W obawie tej utwier- 11 tomów), dziła jeszcze przeciwników G-y „tryumfalna”

S. K.

W. N.

rem cesarza Karola Wielkiego.

pi zyrządów precyzyjnych (* 1787 w Troyes [dep. Aube] — f 1847). Był nauczycielem w szkołach sztuk i rzemiosł w Compiègne i Châlons, osiadł następnie w Paryżu i założył tam fabrykę przyrządów astronomicznych i fizycznych, które rychło zyskały powszechne uznanie dla swej dokładności. Sam udoskonalił znacznie różne przyrządy, między inneini heliostat, zbudował katetometr i machinę do dzielenia linij na drobne odstępy, do obserwatoryum paryskiego — lunetę południkową z kołem zboczeń, wielkie koło ścienne i olbrzymi ekwatoryał. W 1831 został członkiem biura długości, w 1837 członkiem akademii nauk. Życiorys jego podał Arago w Roczniku Biura Długości (1850).

Gambia, rzeka w Senegambii, druga co do wielkości (po Senegalu); długość jej wynosi 740 km., obszar dorzecza— 182 000 km. Q. Źródła jej pod nazwą Ba-Dim ma leżą w pobliżu źródeł Senegalu, Rio Grande i Nigru w górach Futa Dżallon na wysokości około 1 000 m. Rzeka płynie naprzód w kierunku północno-zachodnim do uścia prawego dopływu Nerico; następnie zwraca się na zachód; płynie, tworząc serpentyny, i uchodzi do Atlantyku pod miastem Bathurst, tworząc estuaryum 5—20 km. szerokie. W górnym biegu G. otrzymuje liczne górskie potoki i sama tworzy liczne wodospady, ale już powyżej uścia Nerico (pod Bady) staje się żeglowną, zresztą nie bez pewnych trudności. Przy uściu Nerico G. ma już 137 m. szerokości 3 m. głębokości i płynie bystro do Jarbu-tenda, między skalistemi na 10 m. wysokiemi brzegami. Pod Barrakonda łożysko rzeki zwęża się między skałami do 5 m. a głębokość zmniejsza do 0.9 m. Odtąd dopiero rzeka płynie bez przeszkód, rozszerzając się aż do oceanu, którego przypływy wstępują w górę rzeki do Georgetown i pozwalają wpływać na nią wielkim okrętom. Z dopływów rzeki ze strony prawej prócz Nerico należy wymienić Walii a; z lewej Gray. Wezbranie przypada w porze letniej; woda płynie wtedy tak bystro, iż żegluga w górę rzeki ulega przerwie. — (J. Chavanne „Afrikas Strome und Flüsse”).

Gambier, wyspy, ob. Tuamotu.

Gambier Lord James, admirał angielski (* 1736—f 1833). Odznaczył się w czerwcu r. 1794 jako dowódzca okrętu „Defence” o 74 działach w bitwie przeciwko Francuzom. Bombardowanie Kopenhagi w r. 1807, któremu zawdzięcza tytuł para, nie ma nic bardzo godnego pochwały. W r. 1809, przez zawiść przeciwTko lordowi Cochrane, odmówił udzielenia temu oficerowi pomocy, któraby mu pozwoliła zniszczyć flotę francuską. Wskutek tego wypadku zażądał sądu wojennego; został uniewinniony przez swoich przyjaciół, którzy mieli większość w składzie tego sądu. Zatrzymał naczelne dowództwo floty Kanału Brytańskiego aż do r. 1811.

Grambir jest to ekstrakt z łodygi i liści rośliny Czepota gambirowa (Unearia Gambir), należącej do rodziny Rubiacecte, hodowanej szczególnie na Sumatrze i w Bintang. Części te rośliny zbierane zwykle 2 do 4 razy rocznie, wygotowuje się, zagęszcza i zostawia do zastygnięcia w korytach, skąd wydobywa się stałą masę i tnie w kostkę lub płyty. G. zowie się także żółtem kat echu (ob.) i już od wieków był używany w Indyach wschodnich na pokarm, do garbowania i jako środek leczniczy do żucia. "Kostki gambirowe są brunatne, wewnątrz żółte; świeżo przyrządzony G. jest biały. G. zawiera w ilości niestałej dwa ciała: 1) katechinę i 2) kwas katechu-garbnikowy—bezwodnik katechiny. Ciała te dają z bejcami metalicznemi różne zabarwienie, stąd też i zmienność różnych gatunków. G-u używa się w znacznej ilości do farbowania i drukowania na bawełnie, do ocię-żania jedwabiu, a także w niewielkiej ilości na wełnę. G. daje z bejcami metalicznemi tony brunatne i oliwkowe, odznaczające się trwałością. Szczególniej dobre i pełne barwy dostaje się przy jednoczesnem użyciu bejc utleniających (np. dwuchromian potasu, sole miedzi). w- P-Gambit (z włoskiego il gambetto =podsta-wienie nogi) oznacza w szachach taką partyę, w której jedna strona poświęca drugiej już w kilku początkowych posunięciach korzyść materyalną (pionka lub figurę) dla zyskania przewagi idealnej, czyli pozycyjnej, podstawiając niejako przeciwnikowi nogę. To podstawienie nogi, czyli złapanie przeciwnika, niezawsze bywa uwieńczone powodzeniem, jak wykazuje teorya i praktyka szachowa. Różne zaczęcia, czyli „gambity”, noszą po większej części nazwy swoich wynalazców: istnieje więc G. Salvio, G. Muzio, G. Allgaiera, G. Cochrane’a, G. Kieseryckiego i innych. — Na specyalną uwagę zasługuje pewien rodzaj zaczęcia, zwany G. Evans a od swego wynalazcy, kapitana marynarki angielskiej. W ostatnich latach powstał jeszcze G. polski, pomyślany przez p. Ignacego Popiela ze Lwowa. Partye gambitowe rzadko teiaz w grze poważnej znajdują zastosowania.

Gambrinus, legendowy król flamandzki, domniemany wynalazca piwa. Bywa rysowany w postaci opasłego mężczyzny ze szklanicą pieniącego się piwa w dłoni. Przypuszczają, że imię Gambrinus pochodzi od imienia „Jan Primus” Jana I, księcia brabanckiego (1251 —1294). Książę ten miał być prezesem honorowym cechu piwowarskiego w Brukselli, a portret jego ze szklanką piwa w ręce wisiał w sali posiedzeń cechu. Tłómaczenie takie jednakże imienia „Gambrinus” jest sprzeczne poniekąd z legendą, która każe G-i być nadwornym piwowa-

T. M.

Gametangium, komórka plechy wodorostu, w której wytwarzają się gamety (ob.). Jest to

E. S.

K. A. O.

A. Pol.

1900, str. 428).

np. Niphargus putaneus.

Gammelsdorf, wieś w Bawaryi, w okręgu Oberbayern, zarząd powiatowy — Freising; 489 m-ców (1890). Koło tej wsi jest pole bitwy, na którem postawiono w r. 1842 pomnik na pamiątkę zwycięstwa Ludwika Bawarskiego nad Fryderykiem Pięknym Austryackim 1313 r.

K. a. o.

organ analogiczny np. do zarodni (sporangium), wytwarzającej zarodniki, czyli spory.

Gamety. Komórka rozrodcza powstaje u niektórych zwierząt i roślin przez połączenie (kon-jugacyę) dwóch jednorodnych komórek. Nadano tym komórkom nazwę „gamet”, w celu odróżnienia ich od zróżnicowanych elementów płciowych: jaj i ciałek nasiennych.

Gamma (włos.). W Wiekach Średnich, skalę tonów porządkowano, nie jak w dzisiejszym systemie muzycznym, od C—PT, lecz od A — G. Brakowało więc tonu najniższego, niezbędnego do wypełnienia oktawy. Żeby temu brakowi zaradzić, teoretycy ówcześni dali za podstawę temu systemowi ton Cr, który w nutacyi oznaczali literą grecką P (gammą). Ta właśnie litera dała nazwę całej skali ówczesnego systematu muzycznego, która aż do XIV w. utrzymała się w obszarze od wielkiego G, do E dwukreślnego. Tę reformę mylnie dotąd przypisywano Gwidonowi z Arezzo (ob.), bo już daleko wcześniej wspomina o niej mnich benedyktyński, Oddo z Clugny w Burgundyi (f 942), w traktacie „de musica”.Dziś G. oznacza całą skalę tonów, postępującą, czy zstępującą w porządku dyatoni-cznym, bądź chromatycznym, do jakiejkolwiek tonacyi należącą, a również i rozległość jakiegokolwiek instrumentu, czy głosu ludzkiego, i ćwiczenia początkowe, w śpiewie, czy grze na instrumentach (gammy).

Gamma, nazwa pewnej funkcyi analitycznej, mającej ważne zastosowanie w matematyce wyższej; należy ona ze względu na jeden ze sposobów jej przedstawienia do całek Eulerowych (całka Eulerowa gatunku 2-go). Własności tej funkcyi badali Euler, Legendre, Gauss, Weier-strass i wielu innych. (Patrz „Repertoryum matematyki wyższej” E. Pascala, t. I, Warszawa

S. D.

Gammams—Kiełż; rodzaj ten (Gammaridae) jest typowym przedstawicielem rzędu obuno-gich skorupiaków (Amphipoda); obejmuje on przeszło 60 rodzajów, z 300-tu gatunkami, po całej kuli ziemskiej rozsiedlonemi. Kiełże żyją tak w morzu, jako też i w wodzie słodkiej. Z boków spłaszczone, w kierunku grzbietobrzusz-nym łukowato zgięte ciało ich opatrzone jest kończynami, do różnych przystosowanemi czynności: jedne do chwytania zdobyczy służące, o-patrzone są silnemi szponami i hakami; inne wydłużone, ku tyłowi skierowane stanowią narzędzia do pływania, jeszcze inne — jako nogi do chodzenia i czepiania się po roślinach wodnych są zbudowane. W wodach słodkich bieżących .pospolity jest u nas G. pulex, 12 —15 mm. długości mający; w stojących łachach rzecznych, bagnach i jeziorach.—G. fluviatilis, nieco większy i Goplana polonica (Goplana). Z morskich kieł-ży bardzo pospolitym jest G. locusta, zamieszkujący morze Północne i Niemieckie. Niektóre gatunki kiełży stale znajdują się w wodach

podziemnych przestrzeni i dlatego są ślepe,

K. K-ó.

S. Ł.

Gamoblasty. Tą nazwą oznaczają w em-bryologii część komórek środkowego listka zarodkowego (mezodermy), z których w dalszym ciągu rozwoju powstają organa płciowe.

Gamrat Piotr (* 1487—f 27 sierpnia 1545), arcybiskup gnieźnieński, prymas, syn Stanisława z Samoklęsk. Co do pochodzenia, sprzeczne u współczesnych panują zdania: jedni twierdzą, nawet, że jako owczarek przybył do Krakowa; heraldycy: Okolski, Paprocki, Niesiecki, zaliczają go do klejnotu Sulima. Początki nauk pobierał w Krakowie—niezbyt długo jednak; później zabrał go z sobą do Rzymu Erazm Ciołek, gdzie przy jego boku, jako marszałek, później już jako przyjaciel i powiernik bawi aż do śmierci Ciołka. Systematycznych nauk prawdopodobnie tam nie pobierał, tylko obcowanie z Ciołkiem nadało mu poloru wykształcenia i rozszerzyło zakres wiadomości. W r. 1518 otrzymał święcenia kapłańskie, od roku zaś 1519 bawi w Rzymie już jako prałat scholastyk płocki. Tam też przy pomocy swego protektora zawiązuje stosunki z ludźmi wpływowymi. Po śmierci Ciołka wraca 1522 r. do kraju, obejmuje probostwo w Wyszkowie; wkrótce otrzymuje archi-dyakonię w Pułtusku, a z nią prawo zasiadania w kapitule krakowskiej. Stąd też nawiązują się stosunki z dworem i z Boną, której przedstawił go Piotr Kmita, a za tem i szybkie promocye. Umiał przypodobać się Bonie, ona zaś, widząc jego zręczność, spryt i zdolności dyplomatyczne, postarała się go do siebie przywiązać i pozyskać w nim narzędzie powolne do przeprowadzania swych planów. Skoro tylko otworzyło się pierwsze biskupstwo w Kamieńcu, otrzymał je G., a choć nie był to awans bardzo intratny, było to zawsze znaczną promocyą, tem bardziej, że dodawano mu i kanonie; zostaje wkrótce kanonikiem gnieźnieńskim, a potem dziekanem płockim. W r. 1536 otrzymuje biskupstwo Przemyskie. Wkrótce umiera Tomicki, biskup krakowski i podkanclerzy; Bona chciała obie godności przelać na G-a, król w tajemnicy jednak upatrzył Chojeńskiego i oddał mu pieczęć i biskupstwo. G. dostał tylko opróżnione 1537 r. biskupstwo płockie, a z niem i znaczne dochody, których bardzo potrzebował, prowadząc dwór świetny, karmiąc swych adherentów. Na sejmie w Piotrkowie 1538 r. wymową i hojnein podejmowaniem nakłaniał wzburzonych posłów do spokoju (nie zdołał przeszkodzić „wojnie koko-szej”), lecz za zabiegi swe 1538 r. dostał bi-

skupstwo krakowskie, o które ubiegał się go-; Koryt ko ws ki „Arcybiskupi gnieźnieńscy” dniejszy od niego Piotr z Górki. Fakt ten wy- (tom II). wołał ogromne wzburzenie w kraju, a odtąd wzrasta niechęć do G-a i nienawiść, którą znać w pismach współczesnych. Przeniesienie do Krakowa zacieśniło jeszcze bardziej stosunki z Boną; około G-a grupuje się garstka ludzi, ożywionych jedną myślą: Piotr Opaliński, kasztelan gnieźnieński,

Dr Eng. B.

W uzupełnieniu dodajemy następne szczegóły: Dnia 8 lutego 1538 r. G. objął rządy dyecezyi płockiej, w której, chociaż ledwo kilka miesięcy rządził (od 8 lutego do 6 paźdz. 1538 r.), jednakże wiele zdziałał. Dnia 20 lipca wydał list pasterski do dyecezyan, nakazując publiczne modły o powodzenie oręża polskiego w wojnie z Wołochami; w Pułtusku wybudował kościółek św. Maryi Magaleny, w którym są umieszczone portrety biskupów płockich. Obrany kanonicznie przez kapitułę krakowską, zatwierdzony przez Pawła III, papieża, objął rządy tej dyecezyi d. 26 października 1538 r. Rezydując stale w Krakowie, zajmował się pilnie sprawami dyecezyi, odprawiał uroczyste nabożeństwa, wglądał w sprawy kapituły, duchowieństwa świeckiego i zakonnego, wizytował kościoły, udzielał ściśle święceń kapłańskich, a prócz tego utrzymywał stosunki z dworem królewskim. Miał udział

chował i postawił na nogi wielu uczonych, za co dano mu przydomek „opiekuna uczonych”. Takie pochwały daje mu Sebaslyan Marszewski, współczesny poeta łacińsko-polski w dedykacyi do książki swej „Vita et Martyrium Divi Stani-slai episcopi cracoviensis”. Ujął się za uczniami szkoły katedralnej, mającemi obowiązek śpiewania „Officii Divini” i przymusił scholastyka do opatrywania ich w potrzeby żywności i okrycia. Dowodem jego gorliwości o czystość wiary jest oddanie w ręce sprawiedliwości żony rajcy krakowskiego Żelazowskiego, uporczywie trwającej nrzy wierze żydowskiej i bluźniącej Jezusowi Chrystusowi, która według ówczesnego prawa, choć nie w duchu kościoła, spaloną została na rynku krakowskim. Po śmierci Jana Latalskiego z łaski królowej Bony został arcybiskupem gnieźnieńskim; objął rządy archidye-cezyi przez prokuratora ks. Stanisławu Borka 23 maja 1541 r., wskutek usilnych zabiegów w Rzymie Marcina Kromera. Ustanowił w Gnieźnie suffraganem ulubieńca swojego, zacnego Se-bastyana Żydowskiego, a tamże jednemu z kanoników gnieźnieńskich powierzył urząd inkwizytora błędów heretyckich. Dla zapobieżenia szerzącej się gwałtownie herezyi Lutra i innych, oraz zepsucia obyczajów i upadającej karności pomiędzy duchowieństwem, zebrał synod pro-wincyonalny do Piotrkowa na dzień 17 października 1542 r. Na synod ten przybył osobiście tylko Sebastyan Branicki, biskup poznański, inni, jak arcybiskup lwowski, biskupi: kujawski, płocki, wileński, łucki, żmudzki, przysłali swoich

Piotr Kmita, wojewoda krakowski, Pzierzgowski, biskup kujawski. W nadziei nagród i urzędów gromadzi się około nich szereg ludzi, za pomocą których G. i Bona rządzą na sejmach, albo, przeprowadzając uchwały sobie miłe, albo doprowadzając do rozejścia się. Stąd zrozumiałe zresztą hałasy, spotęgowane znów dalszą promocyą na arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa, na które to stanowisko opinia wskazywała Piotra z Górki. Nadto wyjednano w Rzymie pozwolenie, aby G., obejmując arcybiskupstwo gnieźnieńskie, mógł zatrzymać biskupstwo krakowskie — z początku na rok, później co rok przedłużano, w końcu aż do śmierci; w sprawie tej w synodzie prowincyalnym w r. 1539, odpra-jeździł do Rzymu Kromer. W kapitule gnieźnień- wionym przez arcybiskupa gnieźnieńskiego, Jana skiej miał zaciętych przeciwników, którzy, jak Latalskiego, w Piotrkowie. Przyjął na swój dwór Jan Naropiński i Jerzy Myszkowski, posuwają Marcina Kromera, późniejszego biskupa wanniń-się aż do obelg i utrudniają mu niepomiernie skiego, zabezpieczył los jego i dał mu możność stanowisko. W ostatnich sejmach bierze udział, zajmowania się badaniami historycznemu Wy-przewodząc nad partyą Bony; król stary nie może się oprzeć. Życie rozwiązłe przyprawiło go o karbunkuł, który spowodował jego śmierć w Krakowie. Mimo bardzo znacznych dochodów, pozostawił 50 000 długów, które podobno zapłaciła Bona; były to skutki szczodrobliwości, a jeszcze więcej rozrzutności.—Współcześni osądzili go zbyt surowo—głównie niechętny mu autor „Żywota Kmity”, malując go w najczarniejszych kolorach.

Grzeszył niewątpliwie przekupstwem, rozwiązłością życia, zresztą działał w interesie swego stronnictwa politycznego. Położył j ednak nie wątpi i we zasługi dla kościoła polskiego, dbał o czystość wiary, bronił od innowierstwa, surowo karał księży za myśli o reformie. Na synodzie piotrkowskim 1542 r postanawia, ażeby biskupi w swych dyecezyach ustanawiali inkwizytorów; poleca wizytować szkoły i dbać o ich podniesienie; dla swej dyecezyi ustanawia inkwizytora 1541 r. Na ambonę katedralną wprowadzał obcych księży, chcąc podnieść poziom nauki; sufraganami mianował księży świeckich. Wielkiej doniosłości było jego postawienie na synodzie piotrkowskim, ażeby księża płacili podatek na rzecz akademii krakowskiej.

Wogóle położył niemałe zasługi dla nauki i literatury jako gorliwy protektor ludzi uzdolnionych. Dowodem tego Kromer, który do śmierci prymasa na dworze jego przebywał, i poeta Mar-szewski, który gorąco swego protektora wysławia; ludzi utalentowanych wysyłał za granicę i hojnie wyposażał. Można naliczyć też i sporo dzieł, które mu współcześni autorowie dedykowali. Monografii nie doczekał się dotychczas; najdokładniejsze o nim wiadomości podaje | pełnomocników; biskupi zaś: wrocławski, cheł-

nił tego, bo na kilka miesięcy przed rozpoczęciem soboru żywot doczesny zakończył. W r.

miński wymówili się, że do jego jurysdykcyi nie należą. Na samym wstępie z polecenia G a miał mowę o godnem sprawowaniu urzędu kapłańskiego ks. Marcin Kromer, twórca ustaw tego synodu. Że ustawy te, zastosowane do ówczesnego stanu kościoła, nie przyniosły należytego pożytku, przypisać to należy obojętności niektórych biskupów polskich. Wydrukowane one zostały pod następującym tytułem: „Décréta et Constitutiones sacrosanctae synodi provincialis

mi

to,

im

V,

3ÏP

Fig. 122.

Piotr Gamrat, prymas arcybiskup gnieźnieński. (Podług sztychu Preka).

Petricoviae anno Domini 1542”. Jest i drugie wydanie pod nieco zmienionym tytułem i tegoż samego roku; oba stanowią dziś rzadkości bibliograficzne. W r. 1542 przybył do Polski nadzwyczajny nuneyusz Otto Trucces z zawiadomieniem o zwołaniu soboru powszechnego do Trydentu. G., zakommunikowawszy to orędzie pra łatom, zgromadzonym na synodzie w Piotrkowie, oświadczył gotowość albo wziąć udział osobiście w soborze, albo wysłać pełnomocnika; nie speł-

1543    przybyła do Krakowa Elżbieta, córka Ferdynanda, króla węgierskiego i czeskiego; powitał ją G. mową łacińską, napisaną przez Hozyu-sza, pobłogosławił małżeństwo z Zygmuntem Augustem i ukoronował w katedrze krakowskiej. Po trzech latach od objęcia zarządu archidyeee-zyi, dnia 22 października 1543, odbył G. uroczysty wjazd do Gniezna. Bawił w Gnieźnie do 2 listopada, a był to pierwszy i ostatni tam jego pobyt. Powróciwszy do Krakowa, zajmował się sprawami kościelnemi i utrzymywał ścisłe stosunki z królem, a osobliwie z Boną. W marcu

1544    r. był G. na sejmie walnym w Piotrkowie, gdzie zgromadzone stany uchwaliły pobór znaczny na wyprawę wojenną przeciw Turkom,, do której podówczas i w Niemczech się przygotowywano. Powróciwszy z sejmu do Krakowa, zajął się G. przygotowaniem materyału do dwóch synodów: dyecezyalnego krakowskiego i prowin-cyonalnego; ani jednego, ani drugiego ustaw niema. Do prowincyonalnego jakie miał pobudki G., dobrze niewiadomo, bo i prawo nakazywało odbywać synody prowincyonalne co trzy lata. Domyślają się tylko niektórzy historycy, że postanowienia ostatniego sejmu piotrkowskiego o wyprawie wojennej na Turków i wymaganie od duchowieństwa kontrybucyi skłoniły powolnego prymasa do zwołania tego synodu i uchwalenia na nim tej kontrybucyi. W dniu 29 kwietnia wypowiedział kapitule gorzką prawdę, iż są pomiędzy prałatami jawnie sprzyjający herezyi, prowadzący życie gorszące, lekceważący powagę Kościoła i Ojców św.; oświadczył, że użyje energicznych środków dla usunięcia zgorszenia, a kapituła znać poczuwała się do tych zarzutów, bo nietylko nie protestowała, ale jeszcze wybrała od siebie inkwizytorów, którzy rozpoczęli śledztwo co do błędów heretyckich, celem ich wytępienia. Bona, opłakując śmierć swego przyjaciela, pochowała go w grobie, w kaplicy przez siebie wystawionej, gdzie ma pomnik ze stosownym napisem, ale długów jego nie zapłaciła, choć podobno za życia summę, wystarczającą na zapłacenie od niego z biskupstwa wzięła. Wprawdzie był G. marnotrawny, ale szczodrobliwy i miłosierny, bo gdzie się tylko ruszył, szły za nim wozy, naładowane żywnością, odzieżą i kożuchami; głodnych więc karmił i nagich przyodziewał. Samuel Maciejowski, późniejszy biskup krakowski, dedykował mu rozprawę apologety czną: „Vincentii Lirinensis Galii pro ca-tholicae tidei antiquitate” (Kraków 1536); także Maciej Sporn, prowincyał Dominikanów—rozprawę uczoną Andrzeja Katareńczyka: „Speculum haereticorum” (Kraków 1540). Jeden i drugi w dedykacyach tych dzieł chwalą G-a jako dobrego pasterza. Dobór ludzi, którymi się otaczał biskup G., jako to: Marciu Kromer, Stanisław Borek dziekan, Bartłomiej Gądkowski, archi-dyakon—krakowscy, Wojciech Psarski, officyał i kanonik gnieźnieński, oraz przodownictwo na dwóch synodach prowincyonalnych i jednym dye-cezyalnym dowodzi chęci jego dobrych, gorliwości o wiarę i prawa Kościoła.

znania przedwstępnego („praecognitio”), opartego raczej na przeczuciach niż na rozumowaniach. W kwestyi stosunku duszy do ciała G. uznawał ciało za część substancyi duszy i z tego względu stan duszy, połączonej z ciałem, za wyższy od stanu duszy wolnej od materyi.—H. z G. uważał się sam za platonika, ale Platona nie rozumiał.—Dzieła drukowane: „Quodlibeta theologica” (2 t., Kolonia 1518); „Summa quae-stionum ordinarium theologiae” (tamże 1520); „Liber sive catalogus de scriptoribus ecclesiasti-cis” (tamże 1540). Niedrukowane: „Liber de poenitentia”; „De castitate virginum et vidua-rum”; „Sermones et homeliae”; „Sermo de pu-rificatione Virginis Deiparae”; „Quodlibeta ordi-ne alphabetico digesta”; „Commentarius in VIII

Mns.

St. Rew.

Gamrat w języku łowieckim nazwa samca dzika podczas rui, przypadającej u tych zwierząt w końcu listopada i w grudniu.

Gamzigrad, wieś w Serbii, okrąg Zrna Ręka, powiat Zajczar; 671 m-ców. Sąd pokoju.

Gandak, nazwa kilku rzek w Indostanie.—1) Wielki G. (inaczej Narajani i Salgram, u greckich geografów Kondochates), lewy dopływ Gangesu, bierze początek w półn. Nepalu, wpada do Gangesu na zachód od Hadzipur, naprzeciwko m. Patny. Ma 650 km. długości. Wskutek bystrości biegu jest dostępuy tylko dla małych statków (35 do 50 ton). Ponieważ łożysko rzeki jest znacznie wzniesione ponad równinę, po której płynie, brzegi więc jego umacniać trzeba za pomocą tam, które jednak czasem rzeka przerywa, zalewając znaczne przestrzenie.—2) Mały G. płynie równolegle do poprzedniego. Ma 270 km. długości, wpada do r. Gagry, dopływu Gangesu.—3) Stary G. (Burrha G.) bierze początek w Nepalu, w obszarze Terai, wpada do Gan-

s. Ł.

Ganalskie pasmo w południowo - wschodniej części półwyspu Kamczatki, stanowi ciąg dalszy ku południu pasma Wołogińskiego, poczynając od źródła rzeki Bystrej. Najwyższe szczyty jego sięgają prawie linii wiecznego śniegu, wznosząc się na 1 475 do 1 750 m. nad p. morza. Roślinność ma charakter alpejski; najcharaktery- libros Physices Aristotelis”. styczniejsze są: Betula Esmani, Empetrum nigrum, Rhododendron chrysanteum, Salix arctica, i ścielący się cedrownik. Wśród skał płodzą się w wielkiej liczbie górskie „owce czyli argale (ovis montana) i górskie susły (Spermophilus.

Parveyi).—Ditmar „Beitr. z. Kenntniss d. Russ.

H.

Reichs.”.

Gand Henryk (z), właściwie Henryk Goet-hals (* 1217—f 1293),, filozof i teolog, zwany „Doctor Solemnis”, urodził się w Muda, w pobliżu Gandawy, kształcił się w Gandawie i Kolonii, gdzie został doktorem teologii, za powrotem wykładał filozofię i teologię w Gandawie, następnie od r.

gesu naprzeciwko Monghyru.

Gandamak, miasto w pnw. Afganistanie, na drodze z m. Kabulu do Peszawaru, 95 km. na w.-pd.-w. od Kabulu. Tu 26 maja 1879 zawarty został pokój, mocą którego Afgańczycy odstąpili Anglikom przejścia Chajberskie.

Gandar Eugeniusz, uczony i literat francuski (*    1825—f 1862), wykładał retorykę

w Metz, następnie literaturę starożytną w Gre-nobli, w końcu literaturę francuską w Szkole normalnej wr Paryżu. Pozostawił dużo dzieł z dziedziny krytyki literackiej. Najważniejsze między niemi „Bossuet orateur” (Paryż 1866). Pisał też o Goethym, o autorach starożytnych i o klasycznych pisarzach francuskich.

s. Ł.

w. G.

Gandarwa (po sanskrycku gaandharva,

J. K.

1247 w Paryżu. Jak tylu innych filozofów schola-stycznych, H. z G. miał na celu pogodzenie doktryny Platona z protegowaną przez kościół filozofią Arystotelesa. W teoryi poznania uważa on rozum za jedyne narzędzie do poznawania tego, co jest realnem; zmysły poznają tylko pozory, tylko znaki realności. Zdolność poznawania prawdy nie jest zdolnością przyrodzoną człowieka: jest ona skutkiem spłynięcia „światła Bożego” na nasz umysł. Ale znajomość zasad, rządzących tem, co jest realnem, jest umysłowi przyrodzoną. W tłómaczeniu na terminy kan-towskie (ob. Kant), znaczyłoby to, że materyę poznajemy a posteriori, formy zaś poznania posiadamy a priori. W sporze pomiędzy nomina-lizmem (ob.) a realizmem (ob.), staje on po stronie tego ostatniego, ale nie jest konsekwentnym i wpada w sprzeczności. Tak zwanym universaliom (ob.) przypisuje w zasadzie byt realny, ale gdy zaczyna tłómaczyć, jakiego rodzaju jest ów byt, okazuje się, że po zendzku gandarewa), istota nadprzyrodzo-universalia są abstrakcyami jeno od przedmio- na w mitologii indyjskiej i staroperskiej, rodza-tów poszczególnych. Mimo to realizm jego (za ju męskiego, od której według podań sanskryc-wzorem Anzelma ob.), idzie tak daleko, że kich pochodzić mają pierwsi ludzie; w hymnach byt realny przypisuje np. „istotom liczb”, indyjskich najczęściej występują liczni G-owie, Wszakże byty takie, jak ten ostatni, nie są ani jako stróże cudownego napoju (ob. Soma, modlą zmysłowego, ani dla umysłowego pozuania że=chmiel), a w epopejach ukazują się jako dostępne, bo poznawalnem jest tylko to, czemu muzycy niebiescy i małżonkowie pięknych Apsar. odpowiada pewne wyobrażenie („imago”). Istnie- Nazwa ich może pochodzi z sanskr. gandha = nie Boga nie może być przedmiotem poznania, woń: zbliżano ją z grec, kéntauros (— cen-ale natura Jego jest przedmiotem jakiegoś po- taur), lecz podobno bezzasadnie.

80

Kncykl Powił. LLustr. Zeae. 186. T. XXIV

G-andawa, flamandzkie Gent, franc. Gand, m. w Belgii, stolica prow. W. Flandryi, odległa o 50 km. od Antwerpii i Brukselli, o 60 km. od Ostendy i Lille,—przy uściu rz. Lys do Skaldy. Stacya węzłowa licznych kolei belgijskich,

fr)

i!

WÈÈBÈ

hn\

pi

Fi

■SB

jl

-,

Si

wykonany przez braci Huberta i Jana Van Eyck. Piękny kościół św. Michała z drugiej połowy XV w., kościół św. Piotra, zbudowany w XVII w. na miejscu opactwa z VII w., dawnej świątyni Marsa.—Do osobliwości G-y należą dwa zgromadzenia Beginek (ob. Beginki). Pomiędzy gmachami świeckiemi zasługują na wzmiankę: ratusz, — niektóre jego części sięgają końca XV w.—wieża ratuszowa ma 111 m. wysokości; pałac sprawiedliwości, uniwersytet, wielki teatr. Z zamku hrabiów, czyli starego zamku (Oudeburg), zbudowanego w 867 r. przez Baidwina I Żelazne Ramię (pierwszego hrabiego Flandryi), przebudowanego w 1180, następnie opuszczonego przez hrabiów, gdyż ci przenieśli się do zamku książęcego, w którym urodził się Karol V (1500), pozostały tylko nieznaczne szczątki. Dom przewoźników, położony na wybrzeżu rz. Lys, zbudowany przez to potężne stowarzyszenie w 1531, z powodu swego piramidalnego kształtu, rozkładu okien i ornamentów przedstawia się bardzo malowniczo. Wały otaczające miasto, szczególniej t. zw. Placencyi, leżące na pn., są miejscem przechadzki. Ruiny opactwa świętego Bawona, leżące na pnw. miasta nad rz. Skaldą, uważane są jako najpiękniejszy średniowieczny zabytek Belgii. Stolica Flandryi, dziś jeszcze posiada prawo do nazwy miasta sztuki: akademia sztuki liczy setki uczniów, i posiada muzeum, utworzone po więk-

-V>

ft

Pig. 123. Wieża zegarowa.

wzniesiona na 10 m. 60 nad poz. morza, którego przypływy dają się odczuwać w Skaldzie aż do G-y. Leży pod 51 "3' szer. pn. i 3°43' dł. w. od Gr. Liczy 148 000 m. Sąd kassacyjny dla obu Flandryi, biskupstwo. G. jest to jedna z „północnych Wenecyj”, dzięki licznym kanałom i ramionom rzeki, tworzącym 26 wysp, połączonych mostami z drzewa, kamienia i żelaza. Najznaczniejsza de Kuyp, utworzona przez Lys i Skaldę. Miasto dzieli się na górne, zbudowane na górze św. Piotra (najzdrowsza dzielnica), i dolne, wilgotne i niezdrowe. Miasto posiada bardzo urozmaicony wygląd; niektóre dzielnice mają pozór zupełnie nowoczesny, przeciwnie, śródmieście ma ulice wązkie i piwnice wychodzące na ulicę i służące za mieszkanie ubogiej klasie. Tu i owdzie stare domy o dachach niezmiernie wysokich i stromych, niektóre fronty przypominają budownictwo hiszpańskie. Najpiękniejszy plac broni (Kouterj, otoczony wspaniałe-mi gmachami i kawiarniami. Katedra, pod wezwaniem św. Bawona, należy do najciekawszych w Belgii. Jej kaplice są to świątynie sztuki. Zdobią je obrazy Rubensa, słynny Baranek Boży,

•j

if

rr-8

si

km

er*

i-:

ki

ii-

Pit

mmm

iajPj

mmrnwd

li

Ti

Fig. 124. Dom przewoźników.

szej części ze zbiorów opactw skasowauycli podczas rewolucyi francuskiej; szkoła przemysłowa liczy przeszło 800 uczniów. Tu wychodzi założona w 1667 r. najstarsza w Belgii Gazeta Gandawska. Państwowy uniwersytet, z którym

S. Ł.

S. Ł.

gają do G. dążenia Anglików.

Gandzia vel Gânjâh, są to wierzchołki kwiatostanów żeńskich konopi indyjskiej z ma-leńkiemi i niedojrzałemi owocami, o swoistym odurzającym zapachu i gorzkim smaku. Hin-dowie używają G-i do palenia, mieszając ją

połączone są: szkoła inżynierów cywilnych | z tytoniem; dawka 4-gramtnowa wystarcza do i szkoła sztuk i rzemiosł. Biblioteka mieści się odurzenia zupełnego (ob. Konopie indyj-w nawie dawnego kościoła Buudeloo, należy do skie), najbogatszych w Europie, dzięki ofiarności konserwatora Van der Hagena. G. posiada liczne zwa Elizabetpola (ob.), zakłady przemysłowe: przędzalnie, tkalnie i bli-charuie bawełny. Przemysł lniany ręczny ustąpił miejsca warsztatom mechanicznym. Jedna z przędzalni, przędzalnia Lys, należy do naj większych w Europie. G. wraz z Courtrai jest ogniskiem przemysłu lnianego i wyrobu t. zw.

„płócien holenderskich”, gładkich i deseniowych.

Koronki idą stąd na wywóz zagraniczny. Są tu rafinerye, destylarnie, mydlarnie, odlewnie.

Najważniejsze przedmioty handlu są: zboże, olej lniany i rzepakowy, koronki, płótna.— Handel G-y. W r. 1896 zawinęło do portu G. 911 okrętów o pojemności 508 000 ton. Na wywóz głównie złożyły się: cukier 46 560 ton, fosforany 27 000, żelazo 16 381; len 14 691; grube

W. Wr.

j. w.

matie et Nationalité” (Paryż 1856).

Ganesza (Ganeęa — Wódz zastępów), albo Ganapati, bóstwo indyjskie, mające zwierzchność nad bóstwami niższego rzędu, zwanemi Gana, a składającemi świtę Szywy. Należy on do rzędu bóstw późniejszych, powstałych już po ułożeniu Rigwedy. Ojcem jego był Szywa, matką—Parawati. Jest on bogiem mądrości, opiekunem nauk, ma władzę nad wszelkiemi przeciwnościami, które może usuwać albo nastręczać ludziom. Wyobrażają go w postaci siedzącego na szczurze, nizkiego, pękatego człowieczka, z czterema rękami, oraz z głową słonia o jednym kle. G. dotąd w Indyach czci powszechnej doznaje. Każdy akt uroczysty, czy to. religijny, czy świecki, każde przedsięwzięcie, każdą podróż, każdą robotę poprzedza modlitwa do tego bóstwa; wszelkie listy w sprawach ważniejszych zaczynają się od inwokacyi do niego, któ rą też autorowie zwykle kładą na wstępie do dzieł swoich. W każdem mieście znajduje się poświęcona mu brama, kupcy w swych kramach umieszczają jego posążki. W Benaresie, gdzie ma najwięcej zwolenników sekta jego wyznawców, g a na pat ja, liczą aż 200 jego świątyń. Zbiór wszystkich legend o G-y znajduje się w jednej z Puran, noszącej tytuł

płótna 13 570 ton.

Gandersheim, nazwa okręgu i miasta okręgowego w księstwie Brunświk. Okrąg leży w zachodniej części księstwa, ma 548 km. kw. i 45 021 mieszk. (1890). Miasto G. nad rz. Ganda, dopływem Leiny na linii pruskiej państwowej kolei ż. Magdeburg-Holzminden, 78 km. na pdz. od Brunświku, 2 712 in-ców (1890). Miasto posiada dwa stare kościoły, gimnazyum realne, wyższy instytut żeński, sporo fabryk (fabrykacya cukru, cygar, fabryka płótna i win owocowych), gmach starego opactwa G. i były zamek książęcy (z wieku XVI), obecnie gmach sądowy. Tuż pod miastem zakład zdrojowy lekkiej solanki jodowo-bromowej.

Gandia, miasto okręgowe w hiszpańskiej pro-wincyi Valencia, 60 km. na pd. od m. Walencyi, 3 km. od morza Śródziemnego, nad rz. Alcoy, w jednej z naj żyzni ej szych i najpiękniejszych okolic Hiszpanii. 8 723 m-ców (1887). Posiada stary kościół gotycki i starożytny pałac książęcy. Z przystani G-i, Grao, wyszło (1891) 210 o-krętów, 98 124 tonn objętości. Handel pomarańczami, rodzynkami i innemi południowemi owocami, oliwą i jedwabiem.

Gando (Gandu), jedno z państw Haussa (ob.) w Sudanie zachodnim, pomiędzy 11°—14° sz. pn., po obu stronach Nigru środkowgo; obszar G. wynosi 203 309 km. kw., ludność 5'/.₂ miliona m-ców. Mieszkańcy G. Fulahowie i Haussa, trudnią się uprawą ryżu, cebuli, palmy daktyle wej, bawełny i t. p.; ludem panującym są Fulahowie. M. gł. G., położone w bardzo żyznej okolicy, u stóp pagórków, zakreślających tu półkole (10—15 000 m-ców). W górę Nigru się-

w. J.

W Br.

Gandża (Handża, Kandża), starożytna na-

Ganek (niemieckie gang, dosłownie chodnik), w dawnem budownictwie był tc rodzaj drewnianego balkonu na wysuniętych belkach, który, ciągnąc się wzdłuż ściany domu, służył dla kommunikacyi między różnemi częściami piętra (ob. Krużganki). Od gal ery i (ob.) różnił się ganek tem, że bywał wązki i niekry-ty. Dziś wyraz G. oznacza wogóle niewielką przystawkę, zbudowaną na zewnątrz domu u głównych drzwi wchodowych, która po większej części przedstawia się jako dwuspadkowy daszek, wsparty na dwóch słupkach. Takie ganki, ocienione dzikiem winem, z wizerunkiem Matki Boskiej w szczycie, często rogami jelenia lub łosia od frontu przyozdobione—są charakterystyczną cechą dawnych dworów szlacheckich.

Ganesco Gregory, publicysta francuski, pochodzenia rumuńskiego (* 1833—f 1877). Za czasów drugiego cesarstwa wydawał czasopismo „Courrier du dimanche”. Skazany na wygnanie z Francyi z powodu jednego nierozważnego artykułu, założył we Frankfurcie dziennik „l’Eu-rope”. Powróciwszy do Francyi w r. 1869 w ostatnich latach cesarstwa i po ogłoszeniu rzeczyp. odegrywał dość znaczną rolę w życiu politycznem i dziennikarstwie, redagował kolejno różne czasopisma („Liberté”, „Républicain” i inne) i oprócz licznych artykułów dziennikarskich ogłosił jedno większe dzieło p. t. „Diplo-

w. G.

„Ganeęa Purâna”, w której mieszczą się także inwokacye, zanoszone do niego przez czcicieli. Jest to jedna z tak zwanych Upa-Puran, t. j. Puran pobocznych, w których część obrzędowa góruje nad epiczną.    *

Ganesza, wybitny matematyk i astronom in-duski, który żył około 1520 r. naszej ery. R-Gang (mineralogia), ob. Żyła.

Ganga, sanskrycka nazwa Gangesu, uosobienie tej świętej dla Indów rzeki w postaci pięknej niewiasty, trzymającej w ręku kwiat lo-tusowy. Podania sanskryckie opowiadają, że wody Gangesu niebieskiego powstały z łez bóstwa Szywy (Çiva). Na ziemię zaś zstąpiła G., według Ramajany, skutkiem modłów i tysiącletniej pokuty króla Bhaîrathy (od którego nazywa się jedno ze źródeł Gangesu); zatrzymała się nasam-przód na Himalai, a potem przez 60 000 lat spływała ku morzu, przezwyciężywszy niejedną zawadę. Wody Gangesu uchodzą za święte w In-dyach i kąpać się w nich musi każdy, kto może; odbywają się do nich pielgrzymki ze stron najdalszych, zwłaszcza ku źródłom (ob. Gango-tri). Umierający nad ich brzegami, lub pijący je przed śmiercią unikają metempsychozy; ciała« zmarłych, po spaleniu, wrzucane bywają do Gangesu, a woda jego, przechowywana we flaszkach miedzianych, rozchodzi się po całym kraju i służy za wiatyk umierającym.

Ganga, katalońska nazwa ptaka, gatunku Pte-rocles arenarius (ob.).

Ganga-nor (Si woje oziero), jezioro gorzko-słone w okręgu Nerczyńskim, prowincyi Za-bajkalskiej; należy do tak zwań. Tar ej skie -go systematu jezior. Długość G-u dochodzi do 1067 metr. (500 sążni), szerokość — 640 m. (300 s.), głębokość znaczna.

Gangan, drzewo wschodnio - indyjskie, ob. Mesua ferrea.

J. K.

w. J.

Ganganelli Antonio, ob. Klemens XIV

papież.

Ganges, rzeka wschodniej części północnego Indostatiu, bierze początek w lodowcach na południowym stoku zachodniej części Himalajów, niedaleko rz. Setledżu (systemat Indu). G. składa się z trzech rzek źródłowych: Baghirati, Dżanavi i Alaknanda. Dwie pierwsze połączone zlewają się z trzecią pod Deoprayag na wysokości 600 m., tworząc G. Połączona rzeka przyjmuje jeszcze w obrębie gór dwa dopływy: Nyar i Susva, poczem przerzyna się przez nizki łańcuch przedgórzy Sivalik i wstępuje na nizinę Indostanu pod Hardwar, -miejscem słyn-nem z pielgrzymek. Tutaj G. płynie już tylko na wysokości 300 m., choć upłynął dopiero 237 km. od źródeł. Pod Hardwar oddziela się od rzeki kanał Gangesu, który ciągnie się na 500 km. po równinie Duab i znów łączy się z rzeką pod Cavnpore; kanał ten służy zarówno do celów irrygacyi, jak żeglugi. Zubożony przez ten kanał pod Hardwar, G. płynie dalej ku południu, i o 170 km. poniżej pod Garhmutti-zar staje się żeglownym; następnie skręca coraz bardziej ku południo-wschodowi. Poniżej Farakabad, na wysokości już tylko 100 m., przyjmuje znaczny lewy dopływ Ram ganga, a nieco poniżej dopływ prawy Kadi Na di, leniwy strumień Duabu. Pod Cavnpore na wysokości 120 m. G. staje się już rzeką potężną, na 1 km. szeroką. O 250 km. poniżej pod mura-mi Allahabadu G. przyjmuje z prawej wielki dopływ Dż umnę. Dżumna jest właściwie jedną z dwóch rzek bliźnich, z których tworzy się G. Biorąc początek w pobliżu rzeki głównej w Himalajach, płynie ona równolegle do G-u, obejmując wraz z nim żyzną Mezopotamię indyjską, czyli Duab. Wzmocniony jej wodami G. płynie ku morzu jeszcze przez 1350 km., skręcając się teraz ku wschodowi, tworząc liczne zakręty i obmywając ob-fitemi wodami Benares (75 ra. wysokości), Rzym indyjski. Wkrótce potem przyjmuje z lewej dopływ G u m t i, a dalej z prawej dopływ K a -ramnassa, indyjski Styx; jeszcze dalej z lewej dopływ G o g r a albo S a r d ż u i znowu z prawej — Son, jedyny znaczny dopływ z południa, o silnie wahającym się poziomie wód. Poniżej Patny, dawnej Pataliputry (przeszło 50 m. wysokości), gdzie uchodzi dopływ Gandah, G. potężnieje bystro, dzięki licznym dopływom niosącym mu obfite wody z lodowców himalajskich; są to mianowicie: Czoba, Gandak, Kami ai, Koci. G. rozlewa się tu szeroko, płynie wolno śród żyznych napływów, tworząc liczne zakręty, wyspy i mielizny i zmieniając często łożysko. Po przyjęciu Panaru zwraca się ku południu. O 65 km. poniżej Radżmalialu, powyżej zwrotnika rozpoczyna się wielka delta; rzeka wysyła odnogi: Dżellinghi, Baghirati, a sama traci nazwę Gangesu i przybiera nazwę Pad ma. Pierwsze dwie odnogi łączą się następnie z sobą tworząc Hugly, która płynie pod Kalkuttą i wpada do zatoki Bengalskiej w zachodniej stronie delty. G. czyli Padma, płynąc ku południo-wschodowi, oddziela ku południu liczne odnogi, które pokrywają deltę gęstą siecią wodną, sam zaś otrzymuje z północy liczne dopływy: Kankai, Mahanadi, Tun g un, Par-nabab a, Attri, Karatya i wreszcie Ti sta; ta ostatnia, najobfitsza w wodę, łączy się na chwilę z Brahmaputrą, tak, iż w części dolnej jest odnogą tej ostatniej. Poniżej Pabna pod Goalanda G. łączy się z odnogą Brahmapu-try, Dżarnuną lub Dżennai; odtąd powstaje taki chaos w sieci wodnej, iż niepodobna rozstrzygnąć, co należy do jednej, co do drugiej rzeki; zwyczaj nadaje miano G-u temu ramieniu, które wpada do zatoki Bengalskiej na wschód od wielkiej wyspy Dekan-Szabhazpur. Cała długość G-u od źródeł Baghirati do morza wynosi przeszło 3 000 km. G. podlega wylewom pe-ryodycznym, zależnym od deszczów letnich mus-sonowych; wylewy rozpoczynają się z końcem

Gèogr.”).

kwietnia lub początkiem maja, dosięgają maximum w lipcu, dochodzą do normy w listopadzie. Delta G-u albo 8 an der b and s, tak wielka, jak Portugalia (82 600 km²), jest krainą ziemnowodną, mieszaniną mułu i wody, z której przewagą walczą wciąż promienie zwrotnikowego słońca; z tej walki między wodą i słońcem rodzą się zabójcze miazmaty; one-to wywołują cholerę, która przez pobożnych pielgrzymów indyjskich została zaniesiona wzdłuż G-u do miast świętych; stąd przez pielgrzymów mahometań-skicli—do Mekki i wreszcie dzięki tym pielgrzymom zawitała do Europy. W delcie po wsiach, tonących śród zalanych pól ryżowych, zduszonych bujną roślinnością lianów i palm, cholera panuje bez przerwy. Bliżej morza wsie i pola ryżowe znikają i zaczyna się obszar dżungli, t. j. krzaków rosnących na błotach. Delta, mimo obfitości mułu, przynoszonego przez Ganges, a szczególniej Brahmaputrę, niewiele posuwa się w morze, gdyż muł tonie w wielkich głębiach zatoki Bengalskiej. Przypływy oceanu dają się uczuwać w Gangesie aż do uścia Gogry poza Patną; w ramionach zaś delty przypływy wywołują zjawisko analogiczne do mascaret w Sekwanie i pororoca w Amazonce, a które tu nosi miano bore. Fale morskie, odpierając fale rzeki, tworzą wysoki wał wodny, który postępuje w górę rzeki, niszcząc wszystko po drodze. Wał ten w Hugly posuwa się z szybkością do 30 km. na godzinę i jeszcze pod Kal-kuttą ma do 2-ch m. wysokości. W r. 1864 bore, zeszedłszy się równocześnie z cyklonem, dosięgło pod Kalkutą 6 m. wysokości.—Dorzecze G-u, zamknięte Himalajami z północy, górami Vindhja z południa, Aravali z zachodu, dorzeczem dolnej Brahmaputry ze wschodu, tworzy rownoległobok o powierzchni 1 175 000 km². Na wschodzie dorzecze G-u zlewa się niedostrzegalnie z dorzeczem Brahmaputry, ale i z innych stron, gdzie wznoszą się góry, nawet tak wysokie jak Himalaje, nie tworzą one dokładnie działu wodnego między dorzeczem G - u i dorzeczami rzek sąsiednich. Dżanavi, najwyższe źródło G-u, bierze początek na północnym stoku Himalajów, tak, iż zdawałoby się, że powinna ona spływać raczej do Setledżu niż do G-u. Toż samo ma miejsce z wielu północne-mi dopływami G-u, jak: Gogra, Gandak, Koci: biorą one początek na północ od najwyższego grzbietu Himalajów, już na ziemi Tybetańskiej, i oddzielone są od Sanpo, górnego biegu Brahmaputry, tylko nieznacznemi wyniosłościami. Na półnoeo-zachodzie Dżumna płynie śród równin Sirhind, na tym samym poziomie co rzeki, które gubią się obecnie w pustyni indyjskiej (Ma-rusthan), a niegdyś dosięgały Setledżu (Indu)* Na południo-zachodzie w pobliżu połączenia gór Aravali z Vindhja jezioro Debar wysyła swe wody równocześnie do Mahi i do Banas, a tym sposobem łączy dorzecze G-u ze zlewiskami za

toki Kambajskiej, Na południe śród gór Vindhja dopływy G-u wikłają się z dopływami rzeki Nar-bady, uchodzącej do zatoki Kambajskiej, oraz z dopływami rzek: Malianadi i Brahmani, uchodzących do zatoki Bengalskiej. Mimo to niema dorzecza bardziej zamkniętego pod względem kommunikacyjnyin, niż dorzecze G u: na północy wznoszą się niebotyczne Himalaje, na południu góry Vindhja z nieprzebytemu lasami, peł-nemi tygrysów i zabójczych miazmatów, na wschodzie—bagna Brahmaputry, za któremi wznoszą się góry Indochin, na zachodzie pustynia Indu. G. jest rzeką świętą w mitologii Indów(ob. Ganga); jego wody oczyszczają ze wszelkiego brudu, a na jego brzegach wznoszą się miasta święte, do których schodzą się liczni pielgrzymi od Gan-gutri w Himalajach, gdzie rzeka wychodzi, jakoby z pyska krowy boskiej, aż do Trivene nad Hugly. Inne, pośrednie miejsca najbardziej czczone są: Hardwar, Allahabad i Benares. G., uważany jako droga do nieba, był dawniej miejscem pogrzebu dla pobożnych Indów, których tu po śmierci znoszono z najodleglejszych okolic Indyi. Stosy trupów składane nad rzeką : stanowiły kość niezgody dla ptaków drapieżnych i krokodyli. Rząd angielski zabronił surowo tego zwyczaju, tak, iż obecnie G. otrzymuje tylko popioły ciał palonych nad jego brzegami. — (Vivien de St Martin „Nouveau Dictionnaire de

w. N.

Ganghofer Ludwik, syn uczonego leśnika, Augusta G-a (* 1855 Kaufbeuren w Bawaryi), początkowo sposobił się do zawodu technicznego, potem, w Wiirzburgu, Monachium i Berlinie odbywszy studya filozoficzne, filologiczne i przyrodnicze, całkiem się pracy literackiej poświęcił. Pierwszy rozgłos zjednały mu utwory dramatyczne, pisane wespół z Hansem Neuertem w dyalekeie ludowym dla trupy aktorów wędrownych: „Der Hergottschnitzer von Oberamergau” (Augsburg 1880, wyd. 9-te Sztutgard 1889); „Der Prozesshansl” (Sztutgard 1881—wyd. 4-te 1884) i „Geigenmacher von Mittenwald” (tamże 1884). Za tern poszły, napisane przy współpra-cownictwie Marka Brocinera: „Die Hochzeit von Valeni” (tragedya, Sztuttgard 1889); „Die Falle” (komedya 1891, tamże), druga tragedya „Auf der Höhe” (tamże 1892). Szerokie koło czytelników zyskał sobie G. świeżym i jędrnym talentem narratorskim, szczególnie w swoich „Hochlandsgeschichten” z których wymienimy celniejsze: „Der Jäger von Fali” (Sztutgard 1882); „Al-merleut und Jägerleut” (tamże 1885); „Edelweisskönig” (tamże 1886); „Oberland” (tamże

1887); „Der Unfried”, romans wiejski (tamże 1898). Nie mniej poczytne były jego powieści „Der Klosterjäger” (tamże 1893) i „Die Martinsklause” (1894). Oprócz tego ogłosił: „Vom Stamme Afra”, zbiór poezyj lirycznych (Brema 1879, wydanie drugie, pomnożone p. t. „Bunte Zeit”, Sztutgard 1883); Heimkehr, neue Gedich-

gyon.

N.

gangliów.

dzibę bogów.

Gangra, stolica Paflagonii, ob. Ki an kari.

Gangrena (gr. ïj yAyypawa od 7f-atvw—gryzę, źrę), pierwotnie nazywano tak: zgorzel, zmartwiałoś ć, owrzodzenia rozpadające się, a nawet czasem guzy złośliwe, gdy w rozpad przechodzić zaczynały. Obecnie miano to, zapożyczone od Greków, ma tylko znaczenie to samo, co polskie Zgorzel (ob.).

Ganić wyrok sądowy — znaczyło w dawnem prawie polskiem appellować od wyroku, (ob. Ap-

H. K.

1816” (Paryż 1815 i 1816); „Dictionnaire ana-litique d’économie politique” (Paryż 1826), („Principes d’économie politique et des finances”

st. K.

te” (Sztutgard 1884); „Es war einmal; moderne Märchen” (tamże 1 891); „Fliegender Sommer; kleine Erzälungen” (Berlin 1893); „Doppelte Wahrheit” nowelle (tamże 1893). W „Die Sünden der Väter” G. próbował powieści obyczajowej, ale z niewielkiem powodzeniem; przedstawił w niej poetę, Henryka Leutholda. Prócz tego przetłómaczył „Rollę” Musset’a i wespoły z Chiavanim wydał „Gesammelte Werke Ne-stroys”.    *

Gangi, miasto na Sycylii, w obwodzie Cefalu, prowincyi Palermo, nad dopływem rz. Polli-ny, na zboczu stromej góry. W r. 1881 liczyło G. około 12 000 m-ców. W odległości 3-ch

kim. od G. leżało niegdyś miasto Sykulskie E n-

w. j.

Ganglbauer Celestyn, arcybiskup wiedeński (* 1817—f 1889); w młodości swej wstąpił do zakonu Benedyktynów i w r. 1867 został prefektem gimnazyuin w Kremsmünster; w r. 1877 otrzymał nominacyę na członka izby wyższej w sejmie austryackim, gdzie należał do stronnictwa umiarkowanego, poczem w r. 1881 zasiadł na stolicy arcybiskupiej w Wiedniu i w trzy lata później otrzymał kapelusz kardynalski.

Ganglie, czyli węzły albo zwoje nerwowe stanowią istotną część ośrodkowego układu nerwowego zwierząt; składają się one z mniejszej lub większej ilości skupionych komórek nerwowych, spojonych tkanką łączną i włóknami ner-wowemi. Istnieją wszakże zwoje i w obwodowym układzie nerwowym, mianowicie w sympatycznym czyli współczuł nym (ob.) Układ ośrodkowy zwierząt bezkręgowych składa się wyłącznie z węzłów nerwowych. Pierścienice oraz stawonogi posiadają w każdym pierścieniu po jednej parze tych węzłów, spojonych z sobą za pomocą pni nerwowych, przyczem zwoje sąsiadujących z sobą pierścieni mogą zrastać się w jeden wspólny węzeł. Pozostałe typy zwierząt bezkręgowych posiadają rozmaitą ilość

K. K-ó.

Ganglion. 1) w anat. obacz Zwój i Gruczoł limfatyczny.— 2) w chirurgii ob. Martwa ko stk a.

Gangotri, miejsce święte nad brzegiem Gangesu, o parę mil od źródeł jego, ze skromną świątynią Gangi (ob. G an g a), stanowiące cel pielgrzymek pobożnych Indów.

Gangra (T i s e G a n g r i, Kailas), łańcuch górski w Tybecie, równoległy do Himalajskiego, ciągnie się łukiem otwartym ku północy; stanowi dział wód źródeł Indusu i jego lewego dopływu Setledżu, następnie zaś Indusu i jego lewego dopływu Gartang-Chu. Składa się prawdopodobnie z łupków archaicznych. Najwyższy szczyt, Kailas (6 654 m.), na pn. od jezior Ma-

nasarowar, uważany był przez Ind ów za sie-

w. J.

Dr J. p.

pell acy a).

Ganilłl Karol (* 1758 r. w Allanche, dep. Cantal — f 1836 r. w Paryżu), polityk i ekonomista francuski. Przed Wielką Rewolucyą był adwokatem parlamentu. Dnia 14 lipca 1789 r. został powołany przez stałą kommissyę rewolucyjną na deputowanego do ratusza paryskiego w Wersalu, gdzie chodziło o uzyskanie pełnomocnictw prawnych do uzbrojenia gwardyi narodowej; d. 10 sierpnia 1792 r. był członkiem kommuny paryskiej, która kierowała rewolucyą tego dnia; po zwycięstwie kommuny wycofał się ze stronnictwa przewrotowego, a w 1794 r. jako podejrzany postawiony został przed trybunał rewolucyjny i skazany na deportacyę, od której ocalił go 9-ty thermidora. Od grudnia 1799 do 1802 r. był członkiem ustanowionego przez Napoleona po 18 brumaire’a trybunatu, ciała pra-wodawczo-doradczego, a wkrótce od 1815— 1823 był przedstawicielem swego ojczystego departamentu w izbie deputowanych. — Ogłosił liczne prace ekonomiczne, w których hołdował merkan-tylizmowi, choć w niektórych usiłował pogodzić ten kierunek z teoryą Adama Smitha. Wydatnie merkantylistyczną była jego praca: „Théorie de l’économie politique fondée sur les faits recueillis en France et en Angleterre” (Paryż 1815 i 1821). Z innych dzieł godne uwagi są: „Essai politique sur le revenu public des peuples de l’antiquité, du moyenage, des siècles modernes et spécialement de la France et de l’Angleterre” (Paryż 1806 i 1823); „Des systèmes d’économie politique, de leurs inconvéniants, de leurs avantages, de la valeur de leurs doctrines” (Paryż 1809 i 1821): „Considérations générales sur la situation financière de la France en 1815 et

t-że 1835).

Ganimedes (po grecku TaV0|jif₍£7]c, dosłownie —- krzepiący, umysł rozweselający, albo też blaskiem urody cieszący się, świetnie władający; w starszej łacinie w zeszpeconej z greckiego formie Catamitus), w greckiej mitologii syn króla Trosa i Kallirrhoe, brat Ilosa i Assaraka, najdorodniejszy młodzieniec z wszystkich śmiertelnych, którego, jak Homer opowiada, bogowie do Olimpu zabrali, aby tam wiecznie żył i pu-har Zeusowi napełniał. Dopiero według późniejszych opowieści porwać go miał z gór trojań-

K. A. C.

skich, Idą zwanych, Zeus, albo przez orła swe- j wany za granicę w celach naukowych; pracował go, albo też sam w postaci orła. Odwdzięczył w Giessen, Tryeście i Nicei. Od roku 1869 wy-się Zeus ojcu G-a darem pary boskich rumaków, kładał w uniwersytecie Warszawskimporównawczą Pindar pierwszy nadaje G-owi, pięknemu pod- anatomię, histologię, embryologię i anatomię czło-czaszemu bogów, zwłaszcza zaś Zeusa, rolę ko- wieka. W roku 1870 otrzymał stopień dokto-chanka władzcy bogów, a pederaści greccy ra. Pisał o historyi rozwoju owadów, żachw, czcili w nim opiekuna sromotnego obłędu swe- gąbek, mięczaków i o innych kwestyach, prze-go. Ponieważ G. na urzędzie podczaszego miał ważnie z dziedziny embryologii. dzban jako oznakę swej godności, uważały w nim późniejsze wieki ducha opiekuńczego źródeł Nilu, astronomowie zaś przenieśli go pomiędzy gwiazdy, jako Wodnika. Sztuki piękne przedstawiają go jako dorodnego młodzieńca w pierwszym rozkwicie młodości, z frygijską czapką na głowie, razem z Zeusem albo orłem, w chwili, gdy go orzeł porywa. Z wieków starożytnych dochowała się niewielka grupa marmuro-

Ganjêh, ob. Gandża.

i*

mm

WÊ&'m

V.

W. Br.

G-annal Jan Mikołaj, chemik - przemysłowiec francuski (* w Sarrlouis [dzisiejsze Prusy nadreńskie] 28 lipca 1791 r.—f w Paryżu 1852). W 14-m roku życia wstąpił do apteki jako uczeń i wkrótce doszedł do różnych naukowych stopni; w 1808 wyjechał z ambulansem do Metz, Hamburga, Lubeki i Mohylewa; po powrocie zaś do Paryża został assystentem w pracowni chemicznej szkoły politechnicznej, poczem w r. 1816 assystentem przy prof. Thenardzie i wreszcie dyrektorem fabryk przetworów chemicznych. Wykształcony względnie mało, lecz niezmiernie zdolny i o umyśle bystrym, odznaczył się znaczną liczbą wynalazków w przemyśle i nauce. Tu należą prace nad zastosowaniem w celu zachowania trupów, przeznaczonych do badań anatomicznych, i metoda balsamowania ciał drogą wstrzykiwania do naczyń krwionośnych roztworu ałunu.— („Histoire des embaumements” Paryż 1837 i 1841). Zasługę w tym zakresie zakwe-styonowano mu niebawem, wskazując jako wynalazcę Berzeliusa Trauchina, co jest całkiem niesłuszne,—G. ogłosił prace następujące: „Du chlore employé comme remède dans la phtysie pulmonaire” (Paryż 1833); „Charpie vierge”. (Paryż 1834); „Sur la gélatine” (Paryż 1834—

1836); „Sur la conservation des parties animales” (Paryż 1836); „Mémoire descriptif d’un nouveau procédé de la fabrication du blanc de ce-russe” (Paryż 1843).

Fig. 125. Ganimedes (podług Leocliaresa).

wa, przedstawiająca G-a, gdy go orzeł Zeusa unosi ku niebu, z laską pasterską w ręku; jest to kopia dzieła Leocharesa, z bronzu ulanego z IV w. przed Chr., dzisiaj ustawiona w ga-leryi Dei candelabri w Watykanie. Porwanie G-a przedstawili na płótnie Correggio i Rembrandt. Pierwszy obraz zdobi muzeum nadworne w Wiedniu, drugi galeryę drezdeńską. Posąg G-a, pojącego orła, wykuł z marmuru Thorwaldsen; dzieło to znajduje się w muzeum

S. Drz.

W. J.

Grannat. 1) okrąg departamentu francuskiego Allier, 1 000.88 klm. kw., 63 655 in-ców (1891), 66 gmin, 5 kantonów (Chantelle, Ebreuil, Escurolles, G., St. Pouręain sur-Sioule) — 2) Miasto okręgowe G., o 17 klin. na z. od Vichy, nad rz. Andelot, lewym dopływem rz. Allier; węzeł dróg żelaznych; posiada starożytny kościół, sąd pierwszej instancyi, szkołę rękodzielniczą; 5075 m-ców; pokłady ałunu i kaolinu.

w Kopenhadze.

Ganoidei. Ryby kostołuskie. Rząd ryb, obecnie niezbyt liczny, w ubiegłych okresach geologicznych (od dewonu do kredy) bardziej obficie reprezentowany. Postacie tu zaliczane odznaczają się cechami z jednej strony zbliżonemi do cech organizacyi ryb Spodoustycli (Selachii; ob.); z drugiej zaś—do najwyższego rzędu ryb Kościstych (Teleostei-, ob.). — Dzielą się też Granin Mitrofan, zoolog rossyjski (* w 1839 kostołuskie na dwa podrzędy: kostołuskie chrząst-r.) Uniwersytet ukończył w Charkowie. W ro- kowe (Chondrostei lub Chondro ganoidei) i — barku 1863 otrzymał posadę laboranta przy labo- dziej do kościstych zbliżone—kostołuskie kości-ratoryum zoologicznem. W 1867 r. obronił roz- ste (Holostei lub Osteoganoidei).— Skielet chrząst-prawrę na stopień magistra zoologii i był delego- kowy (u Chondrostei) lub po większej części

skostniały (u Holostei). Istnieje stożek sercowy (conus arteriosus) i fałd spiralny jelita. Pokrywa skrzelowa podparta częściami kostnemi; często otwór wypryskowy (spiraculum) ; nie mają go:

Pierwszemu się zasłużył przez to, że przełożył dla niego na język łaciński, czy, jak chcą inni, na niemiecki, tablice astronomiczne ze starego rękopisu (r. 1260) astronoma toledańskiego, Izaaka ben Sida. Napisał dzieła: „Zémach Dawid” (potomek Dawida), wydane w Pradze 1592, a później przetłómaczone po łacinie i po niemiecku, obejmujące dzieje Narodu Żydowskiego i innych, aż do czasów autora; jest to prosta kompilacya, małej wartości; „Gabńlót hâ ârés” (granice ziemi), dzieło geograficzne; „Nichmód venaim” (Miłe i Przyjemne), dzieło astronomiczne, wydane dopiero w r. 1743, wykłada dzieje astronomii na podstawie systematów Ptolemeusza i Kopernika; „Magen Dawid” (Tarcza Dawida),

Gans Edward, prawnik niemiecki, filozof ze. szkoły Hegla (ob.), której był jednym z najznakomitszych i najzdolniejszych przedstawicieli (* 23 marca 1797 r. w Berlinie—f tamże 5 maja 1839). Uczył się prawa i filozofii w Heidelbergu u Th i baut a (ob.) i Hegla i został w samoistnych pracach naukowych wyznawcą ich poglądów. Wrzała w owym czasie w Niemczech walka szkoły historycznej (ob.) z filozoficzną w sferze prawa, walka, która uosabiała się w starciu Thibauta z Savignym (ob.); uznając tedy za mistrza swego Thibauta, musiał G. z natury rzeczy oświadczyć się przeciwko pretensyom szkoły historycznej i jej znakomitego przywódz-cy Savignyego. W roku 1821 wydaje G. pierwszą pracę, skierowaną przeciwko szkole historycznej, p. t. „Scholien zum Gajus”, której tendencya wywołała wrażenie w świecie naukowym, a oczywiście — oburzenie w obozie „historycznym”; z drugiej jednak strony bądź co bądź sprawiedliwe zarzuty, dotyczące braku pierwiastku filozoficznego i braku głębszego światopoglądu w pracach szkoły historycznej, zyskały G-i wielu przyjaciół w społeczeństwie i w uniwersytecie, gdzie wykładał filozofię Hegel, a wywierając znaczny wpływ, wyniósł ją znowu na poziom wysokiej powagi. G. rozpoczął wykłady jako docent prywatny, po zmianie zaś wiary żydowskiej na chrześciańską został mianowany w r. 1825 profesorem na wydziale prawnym uniwersytetu berlińskiego. Jako lektor cieszył się znakomitem powodzeniem i w znacznej mierze przyczynił się do popularyzacyi filozofii Hegla i do jej zastosowania do t.eoryi prawa. Z większych prac jego należy wymienić ważne wielkie dzieło „Das Erbrecht in weltgeschichtlicher Entwickelung” (4 tomy, 1824— 1835, przekł. francuski Loméniego 1845), gdzie poraź pierwszy zastosowano do wykładu insty-tucyi prawnej zasadę porównawczą i rozwojową;

Lepidosteus, Scaphirhynchus i Amia, — Skóra pokryta płytami kostnemi, lub rombowemi „emalio wanemi” łuskami; zęby skórne zazwyczaj słabo rozwinięte. Pęcherz pławny otwiera się do przełyku. Parzysty pęcherz u Polypterus nader jest zbliżonym do płuca dwudysznych. Ogon typu heterocerci, lecz są przejścia do typu diphycerci (ob. Ryby — Ogon). Typową dla kostołuskicli (J. Müller) cechą jest obecność t. zw. „fulcra”, t. j. jednego lub dwóch szeregów blaszek kostnych na przednim i górnym brzegu płetw, zwłaszcza ogonowych. Czaszka bądź chrząstkowa, bądź i wyciąg z „Zémach Dawid”, zachowany w ham-z przylegającemi skostnieniami skórnemi. U Ghon- burskiej bibliotece publicznej. W Czechach na-drostei niema kości między szczękowej, ani też zywano go Dawid Husa (Gęś). Pogrzebany górnoszczękowej, które są dobrze wyrażone na cmentarzu żydowskim w Pradze, gdzie i dziś u Holostei. Dwa pierwsze łuki trzewiowe zbli- jeszcze można widzieć grób jego.—Ottüv „Slov. żonę są do typu spodoustych; paloto-guadratum nauc.”.    *

(ob. Czaszka) ruchome; lecz zawsze (z wyjątkiem Spatularia) znajdujemy wyraźne os sym-plecticum (ob. C z aszka). Kręgi typu dwuwklę-słego (amphicoel)-, jedynie u Lepidosteus kręgi są od tyłu zagłębione, od przodu wypukłe (opistho-coel) — jak u skrzeków ogoniastych. Płetwy brzuszne nigdy nie służą samcom za narząd spółkowania, jak to ma miejsce u ryb spodoustych. Narządy płciowe wogóle podług typu Selachii, jedynie u Lepidosteus podług typu Teleostei. — Z pomiędzy kopalnych kostołuskicli wymienimy grupy: Acanthodidae (dewon—węgiel),

Pycnodontidae (od okresu węglowego aż do końca epoki trzeciorzędowej), wreszcie najstarsze z kręgowców—opancerzone dewońskie Placodermi.

Co do tych ostatnich, mało zresztą dotąd zbadanych, ciekawem jest zdanie słynnego paleontologa amerykańskiego, Cope’a, jakoby Placodermi miały być, nie rybami, lecz Zachwami (Ascidiae), otoczonemi twardemi blaszkami.— Współczesna fauna kostołuskicli liczy około ośmiu rodzajów, z pomiędzy których wymienimy następujące:

I. Chondrostei: jesiotr-Acipenser, Scaphirhynchus,

Spatularia, Psephurus. — II. Holostei: Polypterus (Miastuga.) w Afryce i Calamdichtys stanowią grupę Crossopterygii (dużo postaci kopalnych) i przedstawiają prawdopodobnie przejście do dwudysznych i skrzeków. — Lepidosteus (Niszczuka), stanowi wraz z pokrewnemi mu postaciami kopalnemi grupę Euganoidei. Amia (Miękławka) z zewnątrz zupełnie do ryby kościstej podobna.

J. T.

Jedyny gatunek z Karoliny—A. Calva.

Ganomatyt, minerał rzadki i mało zbadany

Zawiera tlenek arsenu, antymonu i żelaza.

Gans Dawid, rabbi (* 1542 r. w Westfalii— f 1613 w Pradze), wykształciwszy się we Frankfurcie, Bonn i Krakowie, oddał się studyom tal-mudycznym i historycznym. Obok tego zajmował się także astronomią, będąc w ścisłych stosunkach z Kepplerem i Tychonem de Brahe.

z. w.

Ganteaume Honoryusz — Gaoń.

--C

ro

C:

dzieło to nie zdobyło należnego rozgłosu i do- i nie szlacheckiej pół czerwonego jednorożca, piero w ostatnich czasacli wydobytem zostało ' wspiętego w prawo. Labry czerwone podbite sre-z zapomnienia za sprawą przywódzców szkoły ; brem. Herbem tym pieczętuje się rodzina poprawa etnologicznego i porównawczego, Kohlera i Posta (ob.). G. wydał również dwa tomy, 8-y i 9-y, zbiorowego wydania Hegla (1833 i 37), oraz ogłosił „Vermischte Schriften juristischen, historischen, staatswissenschaftlichen und aesthetischen Inhalts” (1834, 2 tomy) i autobio-gratię p. t. „Rückblicke auf Canonen u. Zustände” (1836). W ostatnich latach swego życia wykładał „dzieje ostatniego pięćdziesięciolecia”, z których atoli ogłosił tylko jeden fragment w Raumera „Historisches Taschenbuch’'( 1833/4).

Założył również pismo poświęcone filozofii Hegla „Jahrbücher fuer wissenschaftliche Kritik”

(1836) oraz Towarzystwo kultury i nauki dla żydów („Verein fuer Cultur und Wissenschaft der Juden”), które dążyć miało dc rcformncyi judaizmu i upadło wskutek zupełnej apatyi członków i obojętności żydów berlińskich. O Gansie ob. Döring w Encyklopedyi Erscha i Grubera I 53, 368.—Saint-Marc-Girardin „Notice sur la vie et les ouvrages de Gans” (przedmowa do francuskiego przekładu „Das Erbrecht etc.” 1845).

Strödt mann „Heines lieben u. Werke” (1873 tom II, 444). phie” VIII, 361 — 2.

du socialisme d’Etat en Allemagne” (1897

s. p.

Granteaume Honoryusz Józef Antoni, hrabia de, admirał francuski (* w La Ciotat,

Bouches du Rhône, r. 1755 — f w La Pauligne tamże 28 września 1818 r.), odznaczył się na Wschodzie i na wybrzeżach około Brestu, na czele dywizyi morskiej (1796 —1797); w r. 1798 był naczelnikiem sztabu admirała Brueys; po śmierci jego dowodził jako kontr-admirał siłami morskiemi Nilu i wybrzeży Egiptu (1798 —

1799), przewiózł Bonapartego do Francyi w miesiącu październiku 1799. Mianowany radzcą stanu (25 grudnia 1799), poprowadził posiłki dla armii egipskiej (1801), a następnie dla armii na St. Domingo (1802), został vice-admirałem (1804) i dowodził flotą Brestu, która, jak wiadomo, pozostawała bezczynną wskutek złego manewrowania (1804—T805). Postawiony na czele floty morza Śródziemnego, zdołał zaopatrzyć w żywność Korfu (1808). Otrzymał tytuł hrabiowski i urząd członka rady morskiej w r. 1810, a w rok potem został kommendantem gwardyi morskiej i szambelanem cesarza. G. przeszedł do stronnictwa Burbonów za pierwszej Restau-racyi. Za drugiej powołany był (7 sierpnia 1815) do Izby parów, gdzie głosował za śmiercią marszałka Neya (grudzień), i mianowany generalnym inspektorem.

Gantzkow, herb polski. Na tarczy ukośnie ściętej w lewo, w polu górnem, srebrnem, pół czerwonego jednorożca; w dolnem szachownica w pola czerwone i srebrne. Na hełmie w koro-

Rncykl. Powiz. [lustr. Zog*. 1S7. T. XXIV.

„Allgemeine Deutsche Biogra-A u d 1 e r „ Les origines

morska Gansch v.

t. I).

//

Gantzkow, której część osiedliła się w Inflantach i na Litwie. Z tej rodziny E r d m a n G., chorąży der-packi, syn Ludwika i Maryi z But-larów, rotmistrz polski, otrzymał dnia 7 września 1647 roku świadectwo szlacheckie. — Źródła:

Fig. 126. Gantzkow (herb).

„Volum. Legum”; Niesiecki; „Baltisches Wappenbuch”; Ostrowski

„Księga herbowa rodów polskich”.

Graon, wyraz hebrajski, oznaczający dosłownie „dumę. wyniosłość”. W wieku VII po Chr. przybiera znaczenie „ekcellencyi” i staje się oftcyal-nym tytułem rektorów dwóch akademii talmu-dycznych w Babilonii: w Sura i Punbadita. Początki instytucyi gaonatu są dosyć ciemne, wiemy jednakże, że powstała w wymienionym kraju w wieku VII i trwała do połowy w. XI-go. Głownem zadaniem G-ów było przewodniczenie akademii i wykładanie nauki talmudycznej licznym słuchaczom, przybywającym z rozmaitych miejscowości. Ale obok tego byli oni właściwymi duchownymi przewodnikami całego narodu izraelskiego, i do nich też się zwracano z najodleglejszych krajów po decyzye z dziedziny religijno prawnej, a do ich odpowiedzi (Response, Teszuboth), do dziś dnia po większej części w licznych zbiorach przechowanych, stosowano się w życiu religijnem. Wywołało to ry-walizacyę ze strony eksylarchów, potomków króla Dawida, którym była poruczona od kalifów władza świecka nad narodem izraelskim; tem-bardziej, że wszelkie wyroki eksylarchów musiały być przez G-ów zatwierdzone. Do najwybitniejszych z pośród G-ów należą: Jehudai (ok. r. 760), autor pierwszego podręcznika prawodawstwa talmudycznego,—za jego też czasów powstała istniejąca po dziś dzień sekta karaicka; Amram (około r. 870), który pierwszy ułożył modlitewnik i zebrał przepisy, do liturgii się odnoszące, i Saadya (żył 892—942), rodem z Fa-jumu w Egipcie, pierwszy przedstawiciel nauk świeckich śród G-ów. Między innemi przetłó-maczył Pismo Św. na język arabski i ujął zasady religii żydowskiej w system filozoficzny w dziele arabskiem p. t. „Kitab al-’amanat w’al-itikidat”; Samuel beu Chof'ui (um. 1034), zajmujący się również filozofią; Szerira (urn. 998),

81

Dr s. P.

w J.

St. Rew.

W.J.

za-

autor cennych prac talmudycznych, i ostatni z G-ów Haj (żył 939 —1038), syn Szeriry i zięć Samuela. Trzeba jednakże nadmienić, że i później jeszcze, aczkolwiek nie urzędownie, mianowano „G-em” każdego znakomitego talmudystę; tak np. znany jest z zeszłego wieku Eliasz ben Salomon jako „G. Wileński” (ob. Eliasz ben Salomon). Epoka gaonatu ma wielkie znaczenie w historyi duchowej judaizmu: powstały rozmaite nieuprawiane przedtem gałęzie wiedzy, jak kalendarystyka, gramatyka hebrajska i egzegeza biblijna, filozofia i mistyka i t. d. i pojawiły się liczne sekty śród Żydów wschodnich, które, prócz karaickiej, wszystkie zaginęły. Obszernie traktują o tej epoce: Graetz „Geschichte der Juden” (tom V, wyd. 3-e Lipsk 1895): Weiss „Dor dor wedorszaw” (tom IV, Wiedeń 1887); Joel Müller „Einleitung in die Responsen der babylonischen Geonen” (Berlin 1891); Izaak Halevy „Dorotli hariszonim” (tom III, Presz-burg 1897).

Gap 1) okrąg francuski departamentu Hautes-Alpes, 2 500.13 klm. kw., 61213 m-ców ( 18*1), 125 gmin, 14 kantonów (Aspres-sur-Buëch, Bar-cellonnette, La Bâtie-Neuve, G., Laragne, Or-pierre, Ribiers, Rosans, St. Bonnet,- St. Etien-ne-en-Dćvoly, St. Finnin, Serres, Tallard, Vey-net). — 2) Miasto okręgowe G., główne departamentu Hautes-Alpes, nad rz. Luye, prawym dopływem rz. Durance, przy drodze żelaznej Veynes-G.-Brianęon; prefektura, siedziba biskupa, sądów, seminaryum duchowne i nauczycielskie, towarzystwo rolnicze, nowa katedra, liceum. Wyrób skór, kapeluszy, wapna, cementu. Miasto G., niegdyś Vapincum, w szerokiej dolinie, zawartej między górami, jest na 739 m. n. p. m. wzniesione; w r. 1891 miało 8 398 m-ców.

Gap’ (ptak), ob. Sul a.

Gapa. Pospolita nazwa w gwarze ludowej wrony (Gorvus cornix).

Gapa, rodzaj siodła miękko wysłanego, pociągniętego skórą, lecz bez drewnianego skie-letu, czyli łęku; zresztą kształt G-y jest podobny do powszechnie w użyciu będącego siodła angielskiego; posiada nawet t. zw. komorę, to jest taki kształt wewnętrznych części, spoczywających na grzbiecie konia, że te nie dotykają grzbietu zwierzęcia, nawet pod ciężarem jeźdźca. G., jako bardzo wygodna dla jeźdźca, służy wyłącznie dla chłopaków, rozpoczynających naukę konnej jazdy, lub dla osób w sędziwym już wieku: dobry jeździec poczytałby sobie za ujmę posługiwać się G-ą. Ten rodzaj siodła odznacza się wprawdzie taniością, ale też i małą stosunkowo trwałością.

Gapenęois, okolica miasta Gap (ob.), niegdyś hrabstwo; należało do Delfinatu.

Gara, ród magnatów węgierskich, pochodzący z Chorwacyi, zwany tam: Gorjańskimi, wyniesiony przez Ludwika węgierskiego do piastowania najwyższych w królestwie godności, występuje na wi-downi dziejów w drugiej połowie XIV wieku. Najdawniejszym przedstawicielem historycznym tego rodu był: 1) Mikołaj (f 1387 w lipcu) przez Ludwika Andegaweńskiego godnością pa-latyna zaszczycony, po śmierci króla (1382 r.) sprawował regencyę nad małoletnią córką jego, Maryą, zaślubioną Zygmuntowi brandenburskiemu. Regencyę tę dzielił z wdową po Ludwiku, Elżbietą Bośniaczką, w charakterze do-radzcy. Chorwaci nieradzi byli G-e, popierającemu sukcessyę żeńską, ponieważ woleli widzieć na tronie Karola Małego Durazzo, króla neapo-litańskiego. Przewodnikami tego stronnictwa byli: Paweł Horwat (Horwathy), biskup zagrzeb-ski, brat jego Jan, ban chorwacki, i Jan Paliz-na, przeor Vrany. Korzystał z tego Twerdko, król bośniacki, przywłaszczywszy sobie ziemię hlumską czyli Zachlumje (zawiązek późniejszej Hercegowiny). G. pozbawił Jana Horwata urzędu bana. To było hasłem jawnego rokoszu. Wyprawiony przez G-ę Stefan Laćković Apor z wojskiem do Chorwacyi połączył się z rokoszanami. Wtedy G. nakłonił obie królowe: Elżbietę i Maryę, do zwiedzenia Chorwacyi, sądząc, że pobyt ich w tern królestwie przyczyni się do uspokojenia umysłów. Gdy w listopadzie 1383 r. zawitały tam królowe, Vrana bramy otworzyła, a Jan Palizna zbiegł do Twerdka bośniackiego Królowe zadowolone wróciły do Węgier. G., chcąc zapewnić Maryi koronę polską, którą ona dla zaślubin swoich z Zygmuntem utraciła, swatał ją z bratem Karola VI, króla franc., Ludwikiem księciem Orleańskim, a dla zadowolenia Węgrów radził Maryi potwierdzić złotą bullę Andrzeja II (1384 r.). Chorwaci znowu burzyć się zaczęli. G. dla odciągnięcia Twerdka od przymierza z rokoszanami podarował mu miasto Kotor (Cat-taro) w Dalmacyi (w marcu 1385) i przywiódł obie królowe do krótkotrwałego pokoju z przy-wódzcami rokoszu (w kwietniu 1385 r.). Wieść o wylądowaniu Karola Małego w Dalmacyi zatrwożyła Maryę, która przyśpieszyła spełnienie małżeństwa z Zygmuntem, ponieważ Ludwik Orleański nie przybywał, a czas naglił. Usunęła także z palatynatu G-ę, obdarzając urzędem tym Mikołaja Secza (Sech), jawnego stronnika rokoszan. Na zwołanym sejmie (8 listop.) ogłoszono Zygmunta „tutorem i wielkorządzeą królestwa”. Mimo tego przybył niebawem do Budy Karol Mały i zmusił Maryę do abdykacyi W miesiąc po koronacyi nowego króla w Biało-grodzie G. uknuł z Elżbietą Bośniaczką spisek na życie Karola. W lutym 1386 r. niejaki Błażej Forgacs uderzył króla Czekanem w głowę, co czynił z polecenia G-y, który cały plan bójstwa ułożył. Karol, okryty ranami, uciekł do swoich komnat, skąd go do więzienia na Wyszegradzie wywleczono i tam napoły martwego uduszono. G. ogłosił powtórne wstąpienie na tron Maryi (7 lutego 13h6 r.), której wszakże rokoszanie uznać nie chcieli. Wysłany do Chor-

B. 66).

S. Drz.

wacyi Stefan z Korogh, ban Maczwy, pokonał wprawdzie rokoszan, ale sam poniósł klęskę od Jana z Palizny, przeora Vrany. G. udał się z Elżbietą i Maryą do Sławonii, lecz w pobliżu Dyakovâru, napadnięty przez Jana z Palizny tudzież Jana i Ładysława Horwathych, poległ w obronie królowych.—2) Mikołaj, syn poprzedniego, z początku wróg Zygmunta, potem stał się stronnikiem jego, za co banatem machowskim obdarzony. Gdy Zygmunt wiódł wojnę z rokoszanami w celu wyswobodzenia Maryi (1387), G. czynny miał w niej udział. Ciągnął on z banderyą swoją ku Temeszowi, gdzie przyczynił się do zwycięstwa nad rokoszanami, Łady sławem i Michałem, synami Dana, tudzież Ładysławem z Janku, a przeszedłszy Dunaj, wyruszył ku Syrmium, gdzie bawił Jan Horwathy, który, będąc pokonany pod Cseregh (Cheregh), schronił się do zamku Pozsegi i poddał się G-e, przyrzekłszy uroczyście uwolnienie królowych, a na pewność tej przysięgi siebie na zakładnika dawał, ale niebawem splamił się wiarołomstwem, bo uciekł przy pomocy Stefana z Simontoryi. G. tymczasem, sprawiwszy się z Serbami, wrócił do Sławonii, gdzie zajął zamki: Cseregh, Dyakovâr i Kozvâr. Pośrednictwu jego zawdzię-czył Zygmunt to, że car serbski, Lazar, uznał jego zwierzchnictwo (1388). W następnym roku (1389) wygnał G. Jana Horwathego z banatu machowskiego. W 1392 r. G. trapił sułtana Bajazida, który opuścił Kewe (na lewym brzegu Dunaju, naprzeciw Semendryi), nakazując odwrót w kierunku zamku Izdryl. Pokonał G. Bośniaków i stronników Horwathego pod Kni-nem (1394 r.) i następnie przyłączył Dalmacyę do korony węgierskiej. Uwięzionego na mocy uchwały sejmowej króla (1401) wziął pod swoją opiekę, umieścił w zamku swoim Siklósz i uwolnienie jego wyjednał, za co godnością pa-latyna zaszczycony. Podczas sześcioletniej nieobecności Zygmunta do spółki z królową Barbarą i Janem Kaniszayem, arcybiskupem Ostrzy-homu, sprawował rządy Węgier. — 3) Jan, (f 30 stycznia 14.30), syn poprzedniego, nadżu-pan Temeszu i Pozsegi, wojewoda Usori w Bośni, ożenił się z Jadwigą, córką Ziemowita III mazowieckiego (1410). W bitwie z Turkami i Bośniakami w pobliżu Usori doznał porażki (1414 r.), a wzięty do niewoli, ledwie ucieczką wolność odzyskał. Otruty przez żonę, która się wdała w stosunek miłosny z Mikołajem Secsenyim.—

4) Łady sław, brat Jana, po śmierci cesarza i króla Albrechta Habsburga (1439 r.) miał powierzony sobie dozór klejnotów koronnych w Wyszegradzie, stronnik pozostałej po Albrechcie wdowy, Elżbiety, i synka, Ładysława Pogrobowca. Na sejmie w Budzie (29 czerwca 1448) pociągnięto Garę do odpowiedzialności za wydanie klejnotów koronnych Elżbiecie. Król Władysław Warneńczyk wyjednał jego uwolnienie. Pokonany przez stronników Władysława Warneńczyka i Hunyada, schronił się do cesarza Fryderyka III, który wszakże, pomnąc, że pachołkowie G-y najechali Styryę, zatrzymał go w więzieniu i dopiero po przyrzeczeniu zwrotu szkód, gdy brat G-y, Jan, dany był na zakładnika, na wolność puścił. Po bitwie Warneńskiej G. posłował do Fryderyka III, prosząc go o wydanie Ładysława Pogrobowca. W r. 1357 wpłynął G. na króla Ładysława, iż ten uwięzić i ściąć kazał Ładysława Hunyada, syna Janowe go, co miało być odwetem za śmierć Ulryka Cylejskiego. Po zgonie Ładysława Pogrobowca G. przeprowadził w Giisingen elekcyę Fryderyka III na króla Węgier (f 1459 lub 1460 r.).— Źródła: Thuroczy „Chr. Hung.” Długosz XII; Fejćr „Cod. Dipl, X”.— Opracowania: Fessier „Geseh. Ungarns.” Horvath M. „Gesch. Ungarns”. Klaić „Gesch. Bosniens.” (Lipsk 1885). Smicziklas „Poviest hrwatska” I. Huber Alfons „Die Gefangennehmuug d. Königin Elisabeth und Maria” („Archiv, f. oesterr. Geschichte”

J. F. G.

Garaï v. Garay Jan, poeta węgierski (* w Szegszńrd r. 1812—f w Peszcie 1853). Młody współzawodnik Voeroesmarty’ego, od r. 1834 do 1848 wydał wielką ilość poezyj epicznych i lirycznych, poświęconych sławnym czynom Madiarów. Za wzory służyli mu wielcy poeci niemieccy, ale utwory jego są czysto narodowe: Arpadowie, Święty Władysław, Konth Hedervar, Helena Zrinyi, etc. Przekład tych dwóch ostatnich prematów znaleźć można w dziele Saint-Réné Taillandier „Tchèques et Magyars”. Gorący patryotyzm G-a był przyczyną jego krytycznej pozycyi. Zaledwie otrzymał katedrę w uniwersytecie peszteńskim (1848), a już reakcya zaraz następnego roku przyprowadziła go do nędzy. Na urzędzie bibliotekarza, który pełnił w ciągu ostatnich trzech lat, nie mógł losu swego poprawić. Trzeba było subskryp-cyi narodowej dla zebrania funduszu na pogrzeb i utrzymanie rodziny szlachetnego i odważnego wieszcza.

Garamantowie (po grecku rapa^reię, po łacinie G ar am ant es), lud w starożytnych wiekach mieszkający we wnętrzu Afryki na wschód od Getulów, zwłaszcza w oazie pustyni Sahary Pha-zania (dzisiaj Fezzan), lecz i dalej ku południu po obu brzegach rzeki Gir, a więc w krainie dzisiejszych Tibbo i dzikich Tuaregów, w części Sudanu i Bornu aż ku Darfurowi. Trudnili się głównie uprawą roli i hodowaniem bydła, mniej zajmował ich handel. Miasta ich były: Gira nad Girem (zapewne dzisiejsze Gerara), Garama (dz. Dżerma w Fezzanie), Cydamus (dz. Ghadames). Przez wyprawę L Corneliusa Balbusa w r. 19 przed Chr. i rokosz Taksaninasa zetknęli się z nimi bliżej Rzymianie. — Por. Herod. 4, 174. 183. Liw. 29,33. Tacyt „Ann.” 2, 52; 3, 20. 74; 4,23.26; Hist. 4, 50. Strab. 17,835.

s s.

1725 r.—

się

ex tabula-

Gar amis, ob. Dawid Dura mi s S z wili.

Garamond Klaudyusz, rytownik i giser francuski (* w Paryżu pod koniec XV w.—f 1561 tamże). Uczeń G. Torego (ob. Drukarstwo, str. 128), wcześnie zasłynął wzorem pisma i wy born em odlewaniem tych wzorów. Prawie przez dwa stulecia następne nikt nie dorównał mu w piękności i czystości liter. Na zlecenie Franciszka I, G. utworzył 3 różne typy pisma greckiego, znane pod nazwą „les Grecs du roi”, użyte po raz pierwszy w 1544 r. przez Roberta Estienne. Stemple z wzorem tych liter i matryce do ich odbijania, wykupione z Genewy na rozkaz Ludwika XIII-go, przechowują dotąd jako cenny zabytek w paryskiej Drukarni Narodowej. Druk znany u nas, w Austryi i w Niemczech południowych pod nazwą „garmontu” jest właśnie typem liter łacińskich (Antiqua) przez G-a utworzonym i nazwę swą od niego bierze. Typ ten liter łacińskich był wysoce ceniony w swoim czasie, a drukarze angielscy, hollenderscy, niemieccy i włoscy ubiegali się o niego i zaopatrywali się skwapliwie w czcionki tego typu.

Garampi Józef, arcybiskup Berytu, nun-cyusz w Polsce za panowania Stanisława Augusta, hrabia (* w Rimini 28 pg f 4 maja 1792 r. w Rzymie), pod kierunkiem uczonego Jana Bianchi (Giano Planco), a zwróciwszy na siebie uwagę wydaniem kilku rozpraw archeologicznych i numizmatycznych, i zjednawszy względy pap. Benedykta XIV, został przez niego mianowany 1749 koadjutorem przy kustoszu archiwum Wat. i kanonikiem przy bazylice św. Piotra, a w 1751 prefektem arch. Wat. Od młodych lat służył w dy-plomacyi papieskiej. Wysłany przez Kłem- usa

XIII    do Niemiec w sprawach kościelnych, zwiedza przytem Francyę, Hollandyę i Anglię, będąc zaś w tym kierunku zamiłowany, nabywa dużo wiedzy i zawiera stosunki z uczonymi. Klemens

XIV    prekonizuje go 27 stycz. 1772 na arcybiskupa Berytu in part., i 15 kwietnia tegoż roku mianuje nuncyuszem do Polski na miejsce Du-riniego. Ojciec święty, którego zajmował los Rzeczypospolitej i trwożyła przyszłość wiary katolickiej w kraju, mającym być podzielonym na części, uważał poselstwo G-ego do Polski za trudną i ważną sprawę i napominał wyjeżdżającego, by za prawem silnie obstawał. Wskutek zlecenia papieża konferuje G. w przejeździe przez Wiedeń z ces. Maryą Teresą, ministrami Austryi, tudzież z innymi ludźmi, znakomitymi stanowiskiem lub rozumem. Do Polski oprócz listu papieża do króla Stanisława Augusta wiózł G. wiele innych do arcybiskupów i biskupów, napominających, aby pamiętali na rady ostatniej encykliki i aby we wszystkiem odnosili się do nuncyusza, a z których znać, jak żywo obchodziła Polska Klemensa XIV, i jak wielkie nadzieje przywiązywał kościół do tego poselstwa.

G. był energiczny i zdolny, ale czasy ciężkie, a ludzie im nieodpowiedni, spowodowały, że poselstwo jego nie przyniosło ważniejszych owoców, choć G. nie zaniedbywał żadnej sposobności, żeby się za prawami Kościoła upominać, nie szczędząc na wszystkie strony rad, napomnień i przestróg. Działał różnemi drogami: wydawał listy pasterskie do duchowieństwa polskiego, traktaty, rozprawy, usiłował przekonać i objaśnić opinię europejską, a chcąc należycie sprawę zbadać, rozpoczął studya, a raczej z miejscowych źródeł dopełniał wiadomości, nabyte w Rzymie. Wówczas - to rozmiłował się w Długoszu, o którym mówił, że równego historyka cała współczesna mu Europa nie miała. Odwołany z Polski 1776, dostał biskupstwa Mon-tefiascone i Corneto. Przed wyjazdem sporządził inwentarz rzeczy polskich: „Index rerum praecipue Ecclesiasticarum regni Poloniae et M. D. Litlmaniae, nec non provinciarum adjacentium quem J. Garampius, archiep. etc. riis pontificiis Almae urbis et nunciaturae polo-nicae atque ex pluribus scriptoribus excerpsit, collegit. alphabetico ordine duobus yoluminibus digessit, atque usui suorum in officio successo-rum designavit a D. 1776”. Jeden egzemplarz zostawił w aktach nuncyatury polskiej, drugi zaś oddał na użytek biblioteki Watykańskiej, który do dziś dnia jest jedyną wskazówką, przewodniczącą uczonym polskim w poszukiwaniach historycznych w Watykanie. Mianowany nuncyuszem w Wiedniu, przebywał tam wśród ciężkich dla kościoła czasów za Józefa II, aż do 1785 r., w którym został kardynałem. Na posłuchaniu pożegnalnem u cesarza dostał G. krzyż brylantowy biskupi i pierścień kosztowny („Gazeta Warszawska”). Odtąd przebywa częścią w Rzymie w Collegium Germanieum, którego był protektorem, częściej w swojej dyecezyi, zajmując się ustawicznie studyami i przygotowywaniem materyałów do zamierzonej przez siebie historyi biskupstw całego świata chrześciańskiego, p. t. „Orbis Christianus”; śmierć jednak nie pozwoliła mu dokonać tego dzieła. Z prac jego drukowanych mamy niewiele, wszystkie po łacinie. „Declaratio excellentissimi nuncii apostolici” z 27 lut. 1775 (Jocher „Obraz bibliograficzno-hist.” III, str. 583, JV» książki 9 719); „Josephus comes Garampi Dei et apostolicae sedis gratia

archiepiscopus Berytensis etc.....” (ib. 7 718):

„Josephi Garampi nuntii apostolici in Polonia, Epistoła ad superiores provinciarum, congregatio-num etc.. .” (ib. str. 352, N? książki 7 937). Katalog znakomitej biblioteki G-o wydał po jego śmierci 1796 r. (Wiszniewski „Hist. Lit. Pols.” I 130 błąd druku 1769 r.) Mariano de Romanis (Bartoszewicz w „Encykl. Orgelbr. większej” mylnie podaje, że katalog ten wydał sam Garampi) w 5 t., p. t. „Bibliotheca J. Garampi etc.”; rękopisma tej biblioteki częścią przeszły do arch, watyk., częścią do biblioteki Gambalun-

ga w Rimini. Hieronim Amati napisał „Żywot Józefa G. kard.”, pomieszczony w I t. katalogu biblioteki kardynała.

Grarancyna, barwnik roślinny, otrzymywany za pomocą podkwaszonych wodnycli wyciągów z korzenia marzanny farbierskiej (Rubia tincto-rum)\ pod względem chemicznym jest to prawie czysta alizaryna. W korzeniu marzanny niema wolnej alizaryny, wytwarza się ona jednak ze znajdującego się w nim glukozydu, kwasem rubery try nowym zwanego, który pod działaniem kwasów rozsczepia się na alizarynę i cukier gronowy. Otrzymywana z marzanny alizaryna, pod nazwą g ar a n c y ny, miała obszerne zastosowanie w farbierstwie do 1868 roku, t. j. do czasu, w którym alizaryna została otrzymaną sztucznie.

w ar-

El mm

Fig. 127. Garapich (herb).

K. Sł.

Garantie Gaspard Amedée, generał francuski (* w Sollier, dep. Var, 24 kwiet. 1758—f we Wrocławiu 14 sierp. 1807). Był kuzynem hrabiego Gaspard André, również generała dywizyi, z którym go często mieszano. Wstąpiwszy do służby r. 1779 jako porucznik kanonie-rów, strzegących wybrzeży, przeszedł w roku następnym do gwardyi królewskiej, w której służył aż do r. 1784. Kiedy rewolucya wybuchła, wybrany został na dowódzcę I-go batalionu dep. Var i odbył kampanie 1792 i 1793 mii alpejskiej, w których odznaczył się wielką walecznością. Brał czynny udział w oblężeniu Tulonu, jako generał - adjutant, dowodzący brygadą. Przeszedłszy następnie do armii włoskiej, zwrócił na siebie uwagę swoją iutelligen-cyą i śmiałością. Mianowany tymczasowo generałem brygady, w listop. r. 1795 odznaczył się przy przejściu Mincio, w bitwach pod Castiglione i Arcole i był potwierdzony w swym stopniu, w kwietniu 1797. Zamknięty w Alessandryi skutkiem klęski nad Trebbią, zmuszony był poddać się, po wyczerpaniu środków żywności. Brał czynny udział w dniu 18 Brumaire’a, ‘mianowany został generałem dywizyi 5 stycznia r. 1800. Powróciwszy do armii włoskiej, dał znowu dowody waleczności i inieyatywy przy przejściu Po, d. 6 czerw. 1800; w bitwie pod Marengo zajął wieś tej nazwy i otrzymał szablę honorową. G. odznaczył się również pod rozkazami Bru-ne’a przy przejściu Mincio, Adygi, Brenty, i położył niemałe zasługi w bitwach tej krótkiej, ale sławnej kampanii. Jako kommendant wojsk francuskich, działających w rzeczypospolitej Genueńskiej, 27 kw. r. 1802, następnie korpusów francuskich w rzeczypospolitej Włoskiej, 7 lipca 1803, oddany został pod rozkazy Masseny 8 wrześ. r 1805 i odznaczył się przy przejściu mostu dawnego zamku werońskiego, 18 paźdź., oraz w bitwie pod Caldiero, 8 listop. tegoż roku. Przeszedłszy w r. 1806 do 9-go korpusu wielkiej armii, oddawał w dalszym ciągu znakomite usługi w kampaniach pruskiej i polskiej. Powracając do Francyi po pokoju, zawartym w Tylży, zapadł w ciężką chorobę we Wrocławiu i tam umarł.

Grarapicłl v. Serpohrad. Herb polski z in-dygienatu. Na tarczy ściętej w polu górnern, czerwonem, dwa sierpy barkami do boków tarczy, ostrzami do siebie zwrócone, rzędem położone; w dolnem zaś, srebrnem, na czarnej skarpie zamek o trzech basztach, złoty. Nad tarczą dwa hełmy : na prawym, w koronie szlacheckiej między dwoma ezar-nemi orlemi skrzydłami sierp barkiem w prawo; na drugim w takiej samej koronie trzy strusie pióra — środkowe białe, boczne czerwone. Labry czerwone. Michał Gara-pich, adwokat lwowski, członek stanów galicyjskich, otrzymał d. 30 września 1811 roku szlachectwo z przydomkiem „z Siehelburga”, indygienat zaś galicyjski z tym herbem dostał w 1818 roku.— Źródła: „Poczet szl. galicyjskiej”; Hefner; Rietstap; Borkowski; Ostrowski.

Garasse Franciszek, jezuita (* w Angou-lème r. 1585—f 14 czerwca 1631 r. w Poitiers, gdzie padł ofiarą poświęcenia, oddając się do ostatniego tchnienia na usługi chorych w szpitalu podczas zarazy). W r. 1601 wstąpił do zakonu św. Ignacego; początkowo był nauczycielem, ale obdarzony wielkierni zdolnościami, łatwą a piękną wymową i żywą wyobraźnią, wkrótce poświęcił się zawodowi kaznodziejskiemu i na tern polu działalności silny wpływ wywierał we Francyi i Lotaryngii, chociaż czyniono mu zarzut, iż zanadto schlebiał duchowi czasu i zarówno opowiadaniem anegdot, jak dobieraniem treści odpowiedniej, starał się o ściąganie jaknajwiększej liczby słuchaczów.—Pisma jego, pomimo niezaprzeczonych zalet erudycyi i talentu, grzesząc brakiem porządku historyczno-chro-nologicznego, podlegają częstym zarzutom, chociaż zaznaczyć należy, iż spory zastęp przeciwników G-a stanowili wrogowie Jezuitów, stronnicy parlamentu i przyszli ojcowie jansenizmu z ks. de Saint-Cyrau na czele, który w polemikach zarzucał G-owi rozpowszechnianie dowcipów, nuconych przez niedowiarków, gdy obowiązkiem jego było zbijać je, w takiem np.⁻dziele jak: „Doctrine curieuse”.—W każdym razie sami historycy zakonu przyznają, że gonienie za satyrą i zbytnia uszczypliwość osłabiały wpływ pism G-a. Dowcipy satyryczne i opowiadania jego były nieraz pożytkowane przez

N.

Voltaire’a. Niektóre wyjątki pism G-a Sorbonna obłożyła cenzurą jako zbyt wynoszące potęgę rozumu naturalnego.—Z licznych dzieł i utworów poetyckich G-a wymieniamy tu: „Sacra Rhemensia. carm. heroico nomine coll. Pictav. oblata Ludovico Xlir (Poitiers 1611); „Elegiarum de funesta morte Henrici Magni” lib. sing. (Poitiers 1611); „Andreae Scioppii, Casparis patris, Elixir calvinisticum et cum testamentario Anti. Cotonis codice nuper invento, in prute Charen-truis etc."(Antwerpia 1615); „Le banquet des sages par Ch. de PEpinoeil” (pseud.) 1617, prędko z obiegu wycofane; „Le Rabelais réformé par les ministres etc.” (Bruksella 1619); „Recherches des recherches et autres oeuvres de

M. Etienne Pasquier etc." (Paryż 1622); „La somme théologique des vérités capitales de la religion chrétienne” (Paryż 1625). St-Cyrau odpowiedział dziełem: „Refutation de l’abus prétendu et la decouverte de la véritable ignorance et vanité du p. Garasse” (1626); potem ukazała się: „La Somme des fautes en la Somme théol. du p. Garasse par Alex, de l’Excluse” 1626, przeciwko którym bronił się G.— Por. De Backer „Biblioth.”

Garaszanin 1) Ilia, t. j. Eliasz, serbski mąż stanu (* 1812—f 1874), syn bogatego kupca, kształcił się najpierw w szkole średniej greckiej, a, potem w niemieckiej w Bauacie i miał zamiar trudnić się handlem. Wszakże później obrał zawód urzędniczy, najpierw na komorze celnej w Wiśnicy nad Dunajem. Książę Milan zwrócił na niego uwagę i, zachęciwszy go do służby wojskowej, mianował pułkownikiem. Po u-padku księcia, G., będąc stronnikiem oppozycyi,udał się na Wołoszczyznę, skąd wrócił w r. 1842 za rządów Aleksandra Korardżordżewicza. W r. 1844 mianowany był „kuratorem” spraw wewnętrznych Serbii i zyskał wkrótce rozgłos jako bardzo czynny i zdolny mąż stanu. W r. 1852 stanął na czele rządu, atoli podczas wojny Krymskiej skutkiem zajęcia stanowiska neutralnego musiał ustąpić, lecz już w r. 1857 powtórnie przyszedł do władzy jako minister spraw wewnętrznych. Od r. 1862 do 1867 sprawował urząd ministra spraw zagranicznych i jednocześnie był prezesem gabinetu serbskiego, prowadząc dość zręczną i ostrożną politykę w stosunku Serbii do Turcyi, Grecyi, Rumunii i Czarnogórza. W r. 1867 podał się do dymmissyi i już do śmierci w sprawach krajowych udziału nie brał.—2) Mi-lutyn, syn liii (* 1843), serbski mąż stanu, wyższe wykształcenie otrzymał w politechnice w Paryżu. Po zamordowaniu księcia Michała (1868 r.) osiadł na wsi u ojca, a po kilku dopiero latach ( 1874; wszedł na arenę działalności politycznej, obrany na członka skupczyny. Podczas wojny z Turcyą w r. 1876 wstąpił do wojska i odznaczył się w kilku bitwach jako kapitan artylleryi. W wojnie r. 1877 otrzymał rangę podpułkownika. W r. 1880 został ministrem spraw wewnętrznych, w r. 1883 złożył tekę i był krótko posłem serbskim w Wiedniu. Od r. 1884 do 1886 piastował urząd prezesa ministrów, a po wojnie Bułgarskiej musiał ustąpić razem z całym gabinetem, znienawidzony przez stronnictwo radykałów. Wszakże w r. 1890 i 1893 był wybierany do skupczyny; od r. zaś 1894 sprawował urząd posła serbskiego w Paryżu.

Garat Dominik, mąż stanu francuski (* w Ustaritz, Basses-Pyrénées 1735 — f tamże 1799). Jako znakomity adwokat w Bordeaux, w r. 1789 deputowany mieszczański do Stanów generalnych, jakkolwiek katolik, głosował za zniesieniem klasztorów (marzec 1790), brał bardzo czynny udział w rozprawach, odnoszących się do reformy prawodawstwa cywilnego i kryminalnego. Później cofnął się do życia prywatnego, do miejsca swego urodzenia i tam pozostał do śmierci.

Garat Dominik Józef, hrabia, literat i mąż stanu francuski, młodszy brat Dominika (*wBayon-nie r. 1749—f w Urdains pod Ustaritz 9 grud. 1833). Rozpocząwszy karyerę swoją jako adwokat w Bordeaux, udał się do Paryża, gdzie, protegowany przez Suarda, pracując jako literat w „Encyclopédie méthodique” i innych pismach, wykazał lekkość i elegancyę stylu. Akademia francuska wielokrotnie nagradzała jego „éloges” (Suger 1779; Montausier 1781 i Fontenel-le 1784). Był jednym z najznakomitszych redaktorów „Journal de Paris”. Po utworzeniu Liceum (1786), jako profesor historyi w ciągu długiego szeregu lat odznaczał się wielkim talentem krasomówczym. W r. 1789, jako deputowany, niewielki brał udział w rozprawach Zgromadzenia ustawodawczego. Natomiast uważał za swój obowiązek pisać z nich sprawozdania do „Journal de Paris”, który dzięki jego współpracownictwu zyskał wielką wziętość. Ale G. nie byPstworzony na przywódzcę stronnictwa. Kiedy Danton 9 października 1792 r. przeprowadził przez Konwencyę jego nominacyę na ministra sprawiedliwości, G. wkrótce potem przemówił z trybuny z pobłażaniem, przez co nieżyczliwie usposobił dla siebie Żyrondystów, dawnych swoich przyjaciół. Jako minister sprawiedliwości, musiał ogłosić na Ludwika XVI wyrok śmierci i dopilnować jego wykonania (20—21 stycznia 1793). Kiedy 13 marca został ministrem spraw wewnętrznych, jakkolwiek osobiście uczciwy, pozwalał na skandaliczne marnowanie funduszów i nie umiał utrzymać porządku w Paryżu. Wezwany przez Konwencyę do złożenia raportu o usposobieniu stolicy, łudził się jeszcze sam i oświadczył uroczyście 27 maja, że odpowiada za spokój miasta i bezpieczeństwo zgromadzenia. Wypadki 31 maja i 2 czerwca zaprzeczyły temu. Zniechęcony do piastowanego urzędu, G., po wielu zaszczytnych usiłowaniach ocalenia niektórych swoich dawnych

A. Pol.

S. S.

przyjaciół, uzyskał w końcu dymmissyę (15 sierp. 1793). Zadenuncyowany i aresztowany 2 października, został wkrótce uwolniony i przebył szczęśliwie krytyczny czas terroryzmu, dzięki przyjaźni, jaką mu okazywał Barère, a nade-wszystko Robespierre, którego miłość własną na polu literackiem zręcznie umiał wyzyskiwać. Po dniu 9 thermidora, razem z tylu innymi, zwrócił się przeciwko dyktatorowi, któremu dawniej pochlebiał. Konwencya powołała go, cokolwiek później, do kommissyi wykonawczej oświecenia publicznego (12 września 1794 r.) i powierzyła mu katedrę filozofii w Szkole Normalnej (9 listopada 1794), której wykłady zjednały mu wielkie uznanie. W sierpniu r. 1795 musiał ustąpić z kommissyi wykonawczej. Wreszcie rozpoczął znowu wykłady w Liceum. Wyznaczany dwa razy, po 18 fructidora, przez Radę Pięciuset na kandydata do dyrektoryatu, wysłany został (w lutym 1798) do Włoch, jako reprezentant Rzeczypospolitej na dworze neapoli-tańskim, ale zniechęcony powrócił wkrótce do Paryża, aby zasiadać w Radzie Starszych (Conseil des Anciens), został prezesem tego zgromadzenia, gdzie zabierał głos na korzyść Barère’a (1 sierpnia), potem Sieyès’a (16 sierpnia), następnie wygłosił pochwałę Joubert’a (22 sierpnia) i dawał aż do 18-go brumaire’a dowody swego republikanizmu. Mianowany potem przez Bonapartego członkiem kommissyi Starszych (Commission des Anciens) do przygotowania nowej konstytucyi (14 grudnia 1799 r.), zgodził się na wypowiedzenie mowy, poświęconej obronie ostatnich wypadków, którą pierwszy konsul kazał rozrzucić po całej Francyi. Nagrodzony za to tytułem senatora, obchodził z wielką pompą zwycięstwo pod Marengo (14 czerwca). Po reorganizacyi Instytutu otrzymał katedrę języka i literatury francuskiej (w Akademii francuskiej). Tego samego roku (1803) mianowany został kawalerem Legii Honorowej. Cesarstwo, dopóki dobrze mu się wiodło, nie miało gorliwszego nadeń obrońcy. Po spełnieniu missyi, jaką otrzymał do Hollandyi (1805), wygłosił w Senacie, kiedy to zgromadzenie przyjmowało sztandary, zdobyte przez Wielką Armię (1 stycznia r. 1806), mowę pochwalną na cześć swego pana, którą nawet jego koledzy uważali za przesadzoną. Otrzymawszy tytuł hrabiowski (6 czerwca 1808), przewyższył samego siebie w sztuce schlebiania innym, kiedy, jako prezes Instytutu, miał przemawiać do Napoleona, powracającego z Hiszpanii (1809). Ale po klęskach r. 1812 nie obawiał się dać do zrozumienia, że oddawna już należał do oppozycyi. Przyłączył się nawet hałaśliwie wobec obcego zwycięzcy (2 kwietnia r. 1814) do aktu detro-nizacyi monarchy, którego przedtem tak wysoko wynosił. Poszedł jeszcze dalej, gdyż w kilka dni potem ogłosił drukiem „Eloge de Moreau”, w r. 1813 zabitego pod Dreznem w szeregach nie-

przyjaciół Prancyi, i dedykował to wydawnictwo cesarzowi rossyjskieinu, nie szczędząc w niem pochwał nawet generałowi angielskiemu, Wellingtonowi. Za to płaszczenie się, prawie bezwiedne, nie otrzymał żadnych łask. Ludwik XVIII odmówił mu miejsca w Izbie parów. Po powrocie z Elby Napoleon trzymał go w oddaleniu, pomimo jego nadskakiwali. Wykluczony z Akademii w r. 1816, cofnął się do miejsca swojego urodzenia, oddał się znowu pracom literackim, i powoli powrócił do dawnych wierzeń religijnych, których się był wyparł jeszcze w młodości, a nawet do praktyk katolickich. Powołany do Instytutu przez rząd Lipcowy, umarł prawie zapomniany przez ogól. Oprócz dzieł, wykazanych wyżej, przytaczamy jeszcze następujące: „Considérations sur la Révolution française et sur la conjuration des puissances de l’Europe contre la liberté des hommes, ou Examen de la proclamation de Pays-Bas” (1792 in 8-o); „Mémoires sur la Révolution” (Paryż 1795—1801); „Mémoires sur la Hollande” (1895 in 8-o); „Mémoires sur la vie de M. Suard, sur ses écrits et sur le XVIII siècle” (Paryż 1820, 2 tomy) i t. d.

Garat Piotr Jan (* 25 kwietnia 1764 w U-staritz—f 1 marca 1823 w Paryżu), sławny te-norzysta francuski i nauczyciel śpiewu, uczeń Becka z Bordeaux. W r. 1780 r. wstąpił do uniwersytetu paryskiego, na wydział prawny, gdy jednak znawcy odkryli w nim niepospolite zdolności śpiewacze, zachęcony przez nich a zwłaszcza przez królową Maryę Antoninę, poświęcił się wyłącznie zawodowi śpiewaka koncertowego. Po utworzeniu konserwatoryum paryskiego, został powołany na profesora śpiewu w tej uczelni. Jego uczniami byli: Nourrit, Levasseur, Pon-chard i Dérivis, oraz śpiewaczki: Branchu, Saint-Aubin, Boulanger i w. in. Posiadał glos fenomenalny, nietylko pod względem piękności brzmienia i nadzwyczajnej rozległości skali, lecz i bajecznej iście podatności do zmian barwy dźwiękowej, która mu pozwalała naśladować do złudzenia wszystkie instrumenty muzyczne, i śpiewać znakomicie zarówno tenorem, jak sopranem, altem lub basem.

Garavaglia Giovita, rytownik włoski (* 1790 w Pawii—f 1835 we Florencyi). Uczeń F. An-derloniego i Longhiego, od r. 1833 był profesorem rytownictwa w akademii florenckiej. Znanym jest jako autor pięknych miedziorytów, przeważnie podług obrazów szkół włoskich, a zwłaszcza: Madonna della Sedia (1828) podług Rafaela; Spotkanie Jakóba z Rachelą (1831) podług Appianiego i Beatrice Cenci podług Guido Reniego. Miedzioryty G-i odznaczają się de-likatnem i miękkiem traktowaniem.

Garay Juan de G., conquistador hiszpański (* 1541 w Biskai — f na brzegach Parany po 1580). Zamianowany r. 1565 sekretarzem rządowym Rio de la Plata, założył w 1573 miasto

Santa Fé de la Veracruz. Potem walczył od- cznych. Ostatnie miejsce zajmuje G. tłuszczowe, ważnie i szczęśliwie z plemionami indyjskiemi polegające na traktowaniu skóry surowej tłusz-Charrua, Guarani i Querandi i w ziemi tych czarni, przeważnie zwierzęcemi, zabezpiecza-ostatnich założył r. 15S0 miasto, zwane zrazu jącemi skórę od gnicia i zachowującemi jej Ciudad de la Trinidad de Buenos Aires, miękkość. Sama fabrykacya bez względu na sy-potem tylko Buenos Aires. G. okazał się stem rozpada się na trzy części: roboty przy-prawdziwym cywilizatorem, ludzkim i bezintere- gotowawcze, właściwe garbowanie i wy-sownym. Zamordowali go z 40 towarzyszami kończanie.

Indyanie z plemienia Minuanów. Czyny jego opiewał Ruy Diaz de Guzman w poemacie swym dzą do garbarni świeże, solone lub suche, i zależnie od stanu, w jakim się znajdują, podlegają Garaye Klaudyusz Toussaint Marot dłuższemu lub krótszemu moczeniu w wodzie, hrabia de la (* d. 26 października r. 1675 — f d. 2 lipca r. 1755), lekarz, filantrop i chemik.

Powodowany miłością bliźniego, poświęcił się sztuce lekarskiej, którą wykonywał zawsze bezinteresownie; założył też z własnych środków liczne instytucye dobroczynne, przytułki dla starców, kalek i chorych. Będąc biegłym chemikiem, wynalazł kilka leków, przez współczesnych bardzo cenionych, jako to: wyciąg suchy z kory chinowej, noszący nazwę „Sal essentiale de la Garaye”, rozczyn z ammonu i rtęci, znany jako „Tinctura mere Uriahs” i szybko dający się sporządzić tlenek żelazawo-żelazowy (Aethiops mar-tialis). — Por. „Biographie médicale” (T. IV,

Dr J. p.

u.

tych trzech głównych rodzajów istnieją jeszcze kombinacye onych pomiędzy sobą. Pierwsze miejsce zajmuje G. roślinne, jako najbardziej rozpowszechnione i obejmujące wszelkie gatunki skór na obuwie,, wyroby rymarskie i galanteryjne, skóry na pasy do maszyn, tłoki i klapy do pomp, uszczelniacze etc. Garbowanie mineralne ograniczało się do niedawna wyprawianiem skór baranich i kozich, za pomocą ałunu glinowego, soli kuchennej, mąki i żółtek z jaj, i znane jest pod nazwą białoskórnictwa (ob.). W ostatnich czasach z pomiędzy wielu innych systemów szerokie zastosowanie znalazł system garbowania skór związkami chromu, stosowany do skór obuwniczych, galanteryjnych i techni-

„ Argentina”.

str. 333).

Garb, ob. Kręgosłup.

Garbarstwo jest to sztuka zamieniania skóry zwierzęcej surowej w skórę wyprawną, t. j. taką, któraby, zachowując charakterystyczne swe cechy, nie przedstawiała w stanie suchym kruchej, twardej rogowatej massy, ale ciało włókniste, giętkie i elastyczne, mniej lub więcej od porne na gnicie w stanie wilgotnym i, o ile możności, nieprzemakalne. Jako materyał surowy służą w garbarstwie skóry (ob.) bydła domowego, owiec, cieląt i kóz, oraz bawołów, rzadziej skóry psów, kotów, osłów, mułów, giemz, jeleni, fok etc. Sama przemiaua skóry surowej w skórę wyprawną odbywa się pod wpływem kwasów garbnikowych pochodzenia roślinnego, soli mineralnych lub tłuszczów, wskutek czego i sztuka garbowania rozpada się na trzy główne rodzaje, a mianowicie: G. roślinne, czyli czerwone, G. mineralne i G. tłuszczowe. Prócz

A) Roboty przygotowawcze. Skóry przycho-

Moczenie to usuwa ze skóry krew, brud, kurz lub sól, zmiękczając ją jednocześnie do późniejszych mechanicznych i chemicznych operacyj. Skóra rozmoczona podlega żyłowaniu (sztreko-waniu) tępym nożem na \ łodzie (baumie), tracąc przytem przylegający do strony wewnętrznej czyli mizdry tłuszcz, mięso, a jednocześnie zostaje rozciągniętą, zmiękczoną i uwolnioną od nadmiaru wody. Po żyłowaniu skóry, zależnie od gatunku i przeznaczenia, w rozmaity sposób pozbawia się ją włosa. Dawny sposób wapnienia skór, dopóki nie puszczały włosa, lub poddawania ich pewnemu rodzajowi gnicia, pocenia się (szwycowanie) obecnie ustąpił szybszym i racyo-nalniejszym sposobom, polegającym na działaniu siarku sodu, wapnia, lub arsenu w obecności wapna. Do wapna podczas gaszenia go dodaje się jednego z wyżej wymienionych związków, wysoka temperatura, towarzysząca gaszeniu wapna, pozwala, na powstawanie związków siarki i wapna, które po ostudzeniu stosuje się w siluiejszem lub słabszem rozcieńczeniu. Jeśli włos skóry przedstawia wartość dużą, jak np. wełna owcza, w takim razie smarujemy gęstą mieszaniną skórę od mizdry, zwijamy i pozostawiamy w spokoju: po paru godzinach wełna schodzi łatwo. Jeśli nam o włos nie chodzi, zapuszczamy skóry do kadzi, zawierającej tę samą mieszaninę w silnetn rozcieńczeniu i pozostawiamy dni parę, dopóki włos puszczać nie zacznie. Pierwszy sposób nazywa się szwedowa-niein, drugi zapuszczaniem. Skoro włos już puszcza należycie, płócze się skóry w wodzie i zeskrobuje się włos na kłodzie tępym zupełnie nożem, aby skóry nie porysować. Po usunięciu włosa skóry, zależnie od rodzaju i przeznaczenia, wapni się dłużej lub krócej, ażeby rozluźnić tkanki i otworzyć przystęp garbnikom. Wapni się czystem wapnem czyli bialem, albo szarem, giftowem, t. j. z domieszką siarku sodu lub arsenu. Po wapnieniu, które trwa od 3—20 dni, skóry płócze się bardzo starannie, ażeby nawet ślady wapna z tkanek usunąć, następnie skóry, przeznaczone na obuwie, z wyjątkiem podeszew, jak również wszelkie skóry, które powinny posiadać miękkość i elastyczność, bejcuje się jeszcze, traktując je ciepłym roztworem pomiotu kurzego, psiego lub gołębiego, rozcieńczonym kwasem solnym, nalewką z otrąb, w której w skutek

Garbarstwo.

go jak skóry wyciągają garbnik z liki, ta wzmacnia się przez ługowanie świeżego garbniku, którym skóry są przesypane. Garbowanie takie wymaga wiele czasu: dziś nawet, przy używaniu silnych garbników, jak valonea, drzewo quebrachowe, divi-divi, mirabolanum etc, trwa parę miesięcy; dawniej, przy użyciu czystej kory dębowej, ciągnęło się do dwóch lat. To też w ostatnich czasach zaczęto skóry garbować w czystych wyciągach garbnikowych, przenosząc je do coraz mocniejszych, następnie zastosowano do garbowania, zamiast nieruchomych kadzi, kadzie obracające się koło swojej osi poziomej. Bębny takie noszą nazwę wałek i znakomicie przyśpieszają proces garbowania, dają jednakże skórę mniej mocną i trwałą. Zamiast słabych wyciągów garbnikowych zaczęto używać stężonych ekstraktów, podnosić temperaturę do 25° C., zwiększać szybkość obrotową wałek, dzięki czemu można skórę podeszwianą wygarbować nawet w 48 godzin. Wszystkie te sposoby jednak, przyśpieszając obrót kapitału, odbijają się na jakości skóry i tylko do skór lżejszych z zupeł-nem powodzeniem bywają stosowane. Skórę wygarbowaną obmiata się i obmywa z garbniku, smaruje tłuszczem, suszy i otrzymuje się półprodukt, który w rozmaity sposób, zależnie od przeznaczenia, wykończonym być może. Sposób roślinny garbowania stosowanym bywa do wszystkich gatunków skór, a do fabrykacyi podeszew żadnym innym dotychczas zastąpiony być nie może. Skóra w ten sposób przygotowana odznacza się wysoką trwałością oraz odpornością na wilgoć i gnicie. 2) Sposoby garbowania minerałnemi solami polegają na otoczeniu włókien skóry tlenkami lub innemi związkami, zabezpieczającemu je od sklejania się i gnicia. Obok biało skórni etwa (ob.) w ostatnich czasach wszedł w użycie sposób chromowy. Liczne systemy tego sposobu garbowania dzielą się na dwie kategorye: jednokąpielowe i dwukąpielowe. Pierwsze polegają na tern. że skórę w zwykły sposób oczyszczoną i zwapnioną traktuje się roztworami zasadowych soli chromowych, które w skórze rozpadają się na tlenki i właściwe kwasy; tlenek chromu otacza włókna skóry i zabezpiecza je od sklejania się i gnicia. System dwukąpielowy zasadza się na tern, że skóra zostaje nasyconą kwasem chromowym, otrzymanym z działania kwasu solnego na dwuchromian potasu, poczem przenosi się ją do roztworu odtle-niającego, np. podsiarkonu sodu, gdzie kwas chromowy przechodzi w tlenek, osadzający się na włóknach. Przy obu systemach wydzielające się wolne kwasy muszą być zobojętnione, a zbyteczne sole mineralne starannie wypłókane wodą. Sam proces garbowania odbywa się w wirujących wałkach i trwa parę godzin zaledwie. Skóry chromowe odznaczają się nieprzemakalno-ścią, trwałością, mocą i miękkością; dla tej ostatniej

fermentacyi powstały kwasy organiczne. Ponieważ przy bejcowaniu działają bakterye, rozwijające się w pomiocie i w otrębach, probowano w ostatnich czasach zastąpić bejcę kurzą kulturami lasecznika siennego, liodowaneini na kleju; ten rodzaj bejcy, mało jeszcze rozpowszechniony, wydaje bardzo dobre rezultaty. Skóra bejcowana, lub tylko wypłókana z wapna, podlega póź niej czyszczeniu, gładzeniu, skrobaniu i goleniu; operacye te mają na celu usunięcie błon, przylegających do mizdry, wyciśnięcie wszelkich zanieczyszczeń, wygładzenie strony zewnętrznej czyli lica, obrównanie brzegów skóry i nadanie jej miękkości. Po tych wszystkich operacyach i ostatecznem wypłókaniu skóra przedstawia się jako słabo przeświecająca w cieńszych miejscach, biała najczęściej błona, która przez garbowanie właściwe zmienia się w skórę wy-prawną.

B) Właściwe garbowanie. Zależnie od rodzaju i przeznaczenia skóry używa się rozmaitych metod garbowania, przyczem metoda czysto roślinna i tłuszczowa stosowaną bywa w fabrykach odrębnych od używających metody białoskórniczej.

1) Garbowanie roślinne polega na tern, że skórę w sposób powyższy przygotowaną poddaje się działaniu wodnych wyciągów z materyałów, które zawierają kwasy garbnikowe, jak kora dębowa, świerkowa, valonea, knopry, drzewo que-brachowe i inne (ob. Garbniki). Kwasy garbnikowe i barwniki w tych wyciągach zawarte przenikają do tkanek skóry, osadzają się na włóknach, zabezpieczając je od sklejania się i psucia. Garbniki te przenikają powoli i stopniowo: należy zatem pamiętać o ciągłem wzmacnianiu zawartości roztworów i przenosić skóry w miarę postępu garbowania ze słabszych garbników do mocniejszych. Początkowo skóra wędruje przez całą bateryę kadzi drewnianych, zawierających garbniki fermentujące, a więc wytwarzające kwas octowy, mleczny i inne, gdzie pod wpływem tych ostatnich pęcznieje, podczas gdy zawarty w kadziach garbnik jednocześnie garbuje słabo włókna i nie pozwala im kurczyć się, wskutek czego .skóra nie „spada”. Ta część garbowania zowie się „farbowaniem”, a same kadzie z roztworami „farbami”. Ponieważ „napędzanie”, pęcznienie skóry wskutek małej zawartości kwasów w farbach odbywa się powoli, w ostatnich czasach używa się do skór podeszwianych kwasu siarczanego w siliiera rozcieńczeniu. Skóra napędzona w ciągu paru godzin przechodzi do farb, gdzie stopniowo coraz silniej się zagarbowywa. W farbach pozostają skóry 1—4 tygodni, poczem przechodzą do zato-pów i przesypek. Zatopy i przesypki polegają na tern, że skóry, układane jedne na drugie w kadziach drewnianych, przesypuje się mielonym garbnikiem, na wierzch nasypuje się zużytego garbniku i całą kadź wypełnia świeżym wyciągiem garbnikowym czyli liką. W miarę te- ! własności nie nadają się na podeszwy. Sposób

82

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz L87. T. XXIV

ten, szeroko już rozpowszechniony w Ameryce, w Europie z każdym rokiem coraz szersze znajduje zastosowanie. 8) Sposób tłuszczowy polega na nasyceniu skóry mieszaniną rozmaitych tłuszczów, przeważnie zwierzęcych, które nadają skórze miękkość i zabezpieczają ją od gnicia. Surowiec, skóra służąca na wyroby rymarskie i zamsze, należy do tej kategoryi. Istnieją jeszcze i inne sposoby garbowania, będące kombinacyą trzech głównych. Rozpowszechnia się między innemi sposób chroroowo-rośiinny; sposoby te dają skórę do specyalnych użytków i niezbyt są rozpowszechnione.

go w Królewcu, a w 1880 został tamże profesorem nadzwyczajnym. W 1885—87 odbył podróż do Indji kosztem rządu pruskiego i w Benares studjował filozofję indyjską. Obok rozpraw w czasopismach ogłosił wydanie wraz z przekładem „Vaitâna Sutra the ritual of the Atharvaveda” (Londyn 1878 i przekład niemiecki tego dzieła, Strasburg 1878); wydanie Apas-tamby „Srauta Sûtra, belonging to the Taittirîya Samhita, with the commentary of Rudradatta” (Kalkuta 1882—85, 2 tomy), dzieło „Die indischen Mineralien, ihre Namen und die ihnen zugeschriebenen Kräfte, Naraharis Räjanighantu Varga XIII” (Lipsk 18S2); dzieło filozoficzne „The Sâmkhya Sûtra Vritti or Aniruddhas’s commentary to the Sâmkhya Sûtra” (Kalkuta 1888; przekład angielski tego dzieła t-że 1892); następnie przekład niemiecki dzieł filozoficznych „Sâmkhya-pravaeanabhâshya”, opatrzony uwagami (Lipsk 1889); „Der Mondschein der Sâm-khya-Wahrheit Vâcaspatimiçra’s Sâmkhya-tattva-kaumudî” (Monachium 1892) i „Die Sâmkhya-Philosophie” (Lipsk 1894); także tekst litewski „Szyrwid’s Funkty Kazań vom Jahre 1629” ze wstępem gramatycznym (Getynga 1884). Swoje wrażenia z podróży do Indji opisał w dziele „Indische Reiseskizzen” (Berlin 1889).

Garbiak, gar biec, groniak, górniak (gr. Staphyloma od S t ap hy 1 e = grono winne), jest to wypuklenie zewnętrznej powłoki gałki ocznej, czyli białkówki (selera), lub rogówki (cor-

C) Wykończanie. Skóra wygarbowana i wysuszona bywa wykończaną w rozmaity sposób, stosownie do gatunku i przeznaczenia. Skóry podeszwiane walcuje się ręcznie łub mechanicznie, aby im nadać gładkość i ścisłość, smaruje się je tłuszczem i specyaluemi appreturami, aby zapewnić im elastyczność i wygląd odpowiedni. Skóry cielęce struże się specyaluemi nożami, „falcami”, aby im nadać jednostajną grubość, toż samo dzieje się ze skórami krowiemi, przeznaczonemi na wierzchy obuwnicze i wyroby rymarskie i galanteryjne. W ostatnich czasach roboty te wykonywają specyalne maszyny.

A A. K.

Dalej, skóry czerni się lub farbuje, glansuje lub groszkuje, lakieruje etc. Groszkowanie odbywa się albo ręcznie przez tak z w. panto-flowanie, albo wyciska się groszek lub inny jaki deseń za pomocą specyalnych walców. Na-koniec jeszcze nadaje się skórze miękkość przez nea), lub wreszcie obu tych błon jednocześnie, wyciąganie, wałkowanie i t. p.—Jakkolwiek gar- G-i rogówki mogą być przezroczyste i nieprze-barstwo należy do najstarszych gałęzi wytwór- zroczyste. Są dwa rodzaje przezroczystych: a)

czości ludzkiej, jednakże dopiero w ostatnich dziesiątkach lat z rzemiosła stało się przemysłem fabrycznym. Z drobnych warsztaiów, które za pomocą kory dębowej wyprawiały skóry miejscowego pochodzenia, wyrosły wielkie fabryki, przerabiające skóry ze wszystkich części świata garbnikami najrozmaitszego pochodzenia. Wskutek konkurencyi drobni producenci znikają, a potrzeba kapitału i szybkiego obrotu wywołała sposoby, przyśpieszające garbowanie i wykończanie; pojawiły się maszyny, które jednak tylko do pewnego stopnia pracę ręczną zastąpić mogą. W Królestwie Polskiem garbarstwo rozwinęło się bardzo, znajdując zbyt do Cesarstwa, i obecnie produkeya garbarska dosięga w przybliżeniu 8 milionów rubli, stanowiąc piątą część ogólnej produkcyi państwa Rossyjskiego.

Garbaś, jezioro w pow. Suwalskim. Posiada 45 mórg. obszaru, 90 stóp głębokości i około 3 wiorst długości. Należy do łańcucha jezior, ciągnących się na przestrzeni 30 wiorst w dolinie rz. Rospudy.—„Słownik geograficzny.”

Garbe Ryszard Karol, sanskrytolog nie-

Ii. Karp.

Stożkowatość (czubatość) błony rogowej (cornea conica, ktratoconus); rogówka przedstawia się wtedy w postaci stożka, którego środek zwykle odpowiada środkowi błony rogowej i niekiedy bywa skażony lekkiem zmętnieniem. Mamy wtedy zwykle do czynienia z upośledzeniem wzroku, zależnem od przedłużenia przednio-tylnej osi gałki i wadliwej łamliwości (astyginatyzm nieregularny). Przyczyna tej choroby polega na zmniejszeniu odporności rogówki na ciśnienie wewnątrz gałki. Okulary szczelinowe i isydektomia (wycięcie błony tęczowej) do pewnego stopnia przynoszą ulgę choremu. Doszczętnego sposobu usunięcia tej wady nie posiadamy, b) Bąblistość rogówki (Keratoglobus), polegająca na ogólnem wydęciu całej rogówki. Niekiedy przekształceniu temu ulega i białkówka w miejscu spojenia swego z błoną rogową. Przy wydęciu całego przedniego odcinka gałki ocznej mamy do czynienia ze sprawą chorobową, z w. okiem wolem (buphthalmus). Wzrok wtedy jest niedołężny. Okulary zwykle wzroku nie poprawiają. Bąblistość rogówki powstaje wskutek zmniejszonego miecki, ur. 9 marca 1857 w Bredowie pod oporu, jaki stawia ta błona parciu wewnątrz-Szezecinem; nauki wyższe pobierał w Tubindze, gałkowemu, np. przy rozległych zapaleniach, głównie studjował języki indyjskie i irańskie, w cierpieniach jej łuszczkowatych. Stożkowa-W 1878 r. habilitował się na docenta prywatne- tość i bąblistość rogówki bywają czasem wro-

się w naukach kosztem skarbowym. Po powrocie ze studyów składa uniwersytetowi warszawskiemu rozprawę p. t. „Wykład syntetyczny powierzchni skośnych z ich przystosowaniem do konstrukcyi machin, sklepień kamiennych i t. d.” (Warszawa 1822, 8-ka mała, str. 96 z dwiema tablicami figur), po obronieniu jej otrzymuje stopień doktora filozofii i równocześnie katedrę matematyki elementarnej i geometryi wy-kreślnej w uniwersytecie. W r. 1825 mianowany profesorem zwyczajnym, pozostał na tein stanowisku aż do zamknięcia Uniwersytetu. W r. też 1825 zostaje powołany na dyrektora nowo otworzonej Szkoły przygotowawczej do Instytutu politechnicznego, która miała z czasem przemienić się na właściwy Instytut. Instytut ten nie został otwarty, ale Szkoła przygotowawcza, w ciągu czteroletniego istnienia, spełniając pożytecznie ważne swe zadanie, przygotowała dość znaczną liczbę młodych ludzi do wyższych zawodów technicznych. Trudy około urządzenia nowej insty-tucyi, starania o przystosowanie wykładów do poziomu wykształcenia i do potrzeb uczącej się młodzieży, co—przy braku sił nauczających i należytych pomocy naukowych — nie było wcale łatwem zadaniem—przypadły przedewszystkiem w udziale G-mu, który gorliwą i rozumną na tern stanowisku pracą zasłużył sobie na piękną kartę w dziejach naszego wychowania, Ogłoszone przez niego: „Ogólne programata kursów wykładać się mogących w Szkole przygotowawczej do Instytutu politechnicznego” (jeden z nich za rok 1827/8 mamy pod ręką), dają jasny i ciekawy obraz zabiegów ówczesnych i wtajemniczają nas zarazem szczegółowo w zakres nauki w Szkole przygotowawczej we wszystkich Garbicki Maciej, helenista polski w XVI-ym przedmiotach, tak ogólnych, jak i specyalnych. wieku, profesor języka greckiego w Tubindze I sam dyrektor prowadził w szkole tej wykła-od r. 1537, zmarły tamże 1559; wydał w Ba- dy matematyki niższej, rachunków wyższych, zylei tragiedję Eschylosa, Prometeusz w oko- oraz geometryi wykreślnej.—Jako matematyk wach, z tłumaczeniem łacińskim i komentarza- odznaczał się G. wybitnem uzdolnieniem oraz

dzone. — G-i rogówki z utratą przezroczystości {Staphylomata opaca) mogą być częściowe {Staph, corneae partiale), lub całkowite (S. corn, totale). G. częściowy jest to wypuklenie bliznowate, zajmujące tylko część rogówki (w środku lub u jej obwodu). Barwa G-a bywa biała, albo cie-mno-sina. G-i wskutek tarcia powiek ulegają zapaleniu i pokrywają się nowo-utworzonemi naczyniami. Częste podrażnienia oka i wtórne zmiany mogą wywołać stopniową utratę już upośledzonego wzroku. G. rogówki całkowity tworzy wyniosłość bardzo wydatną, której podstawa cały obwód rogówki zajmuje. Rozmiary takiego G-a są bardzo różne. Składa się on z tkanki bliznowatej. Widzenie zawsze jest upośledzone: pozostaje zaledwie wrażliwość na światło. Garbce te są zawsze następstwem owrzodzenia, lub przedziurawienia rogówki.—W czę ściowym i całkowitym G-u rogówki często ma udział tęczówka. Leczenie winno być skierowane ku powstrzymaniu postępu choroby i zapobieżeniu smutnym powikłaniom. Wskazanemi są: wycięcie tęczówki {iridektomia), wycięcie G-a, lub nawet wyłuszczenie całej gaiki ocznej. Wybór operacyi zależy od stanu oka. Sprawy zapalne błony naczyniowej i białkowej doprowadzają do wypuklenia tych błon. Otrzymujemy w ten sposób: G. przedni {st. anticim) i G. tylny {staphyloma posticum). W miarę zwiększania się objętości tych G-ów wzrok coraz więcej podupada i w końcu zupełnie ustaje. G. tylny zdarza się u osób dotkniętych wysokim stopniem krótkowzroczności (ob.), szczególniej postępową formą tej wadliwości. Rozpoznać

go łatwo za pomocą wziernika ocznego

B. w.

(ob.).

mi.—Ob, o nim: Klüpfel „Die Universität Tübingen in ihrer Vergang. u. Gegenwart” (Tubinga 1877).

Garbieh, ob. Gharbieh.

Garbieri Giovanni, współczesny matematyk włoski (* d. 14 września 1847 w Bolonii), profesor mechaniki i geometryi wykreślnej w Instytucie technicznym w Reggio d’Emilia, później w takimże Instytucie w Rzymie, następnie profesor matematyki uniwersytetu w Padwie, jest autorem licznych dzieł i rozpraw z teoryi wyznaczników, funkcyj symetrycznych, form niezmienniczych, podręczników do arytmetyki i geometryi dla szkół średnich; wespół z Capellim napisał dzieło: „Corso di analisi algebrica”.

Garbiński Kajetan, matematyk polski (* w Warszawie d. 7 sierpnia 1796 roku—f tamże 6 maja 1847 r.). Kształcił się w szkołach Pijarów i w liceum warszawskiem; w r. 1817 wyjechał za granicę dla dalszego kształcenia

s. u.

zamiłowaniem, zwłaszcza do studyów geometrycznych. Oprócz wspomnianej wyżej rozprawy doktorskiej ogłosił z dziedziny geometryi jeszcze kilka prac mniejszych, niepozbawionych oryginalności. W Rocznikach Towarzystwa królewskiego Przyjaciół Nauk, którego był członkiem (t. XVIII), czytamy jego rozprawę pod tyt. „Sposób graficzny, niezależny wcale od nauki biegu, kreślenia stycznych do linii spiralnej ostrokręgowej” (str. 236—243), którą umieścił też w piśmie francuskiem „Annales de Mathématiques”, Gergonne’a (listopad 1825). W tomie XIX (str. 295 — 301) „Roczników” ogłasza dwie rozprawki, jedną p. t. „Nowy sposób rozwiązania dwóch zagadnień geometrycznych, podanych w XV-ym tomie Nr 6 pisma peryodycz-nego „Annales de Mathématiques”, gdzie dowodzi trzech twierdzoń, należących do dziedziny zagadnień izoperymetrycznych; drugą p. t. „Ogólna metoda stycznych do spiralnych ostrokręgo-

S. D.

St. Rew.

go sobie nie zdobyły.

Garbnik sztuczny, ob. I n d y g o. Garbnikowy kwas, ob. Garbili k.

wycli i spiralnych obrotowych”. W tomie XXI (str. 351—356) „Roczników”, ogłasza pracę, pomieszczoną poprzednio w tomie V-ym dziennika matematycznego „Journal für die reine und angewandte Mathematik”: „Quelques observations sur les quatres droites données dans l’espace etc.”) p. t. „Niektóre uwagi względem linii prostej, przecinającej cztery inne dane w przestrzeni w ten sposób, iż każde dwie ze czterech danych nie leżą na jednej płaszczyźnie”. Z innej dziedziny jest jego zajmujący „Rys filozoficzny zasad rachunków losów czyli rachunku prawdopodobieństwa” — rozprawa, wypracowana i na publicznem posiedzeniu królewsko-warszaw-skiego Uniwersytetu czytana (Warszawa 1823, 4-0, str. 35), przedrukowana w „Pain. warszawskim umiejętności czystych i stosowanych”.— Ogłosił nadto: „Rys życia i prac uczonych ś. p. Michała Kado” („Roczn. Tow. Przyj. Nauk”, t. XVIII, 145—180); „Obraz życia i prac uczonych ks. Antoniego Dąbrowskiego, profesora matematyki Uniwersytetu warszawskiego” (Warszawa 1826, 4-to, str. 13); rozbiór dzieła Pod-czaszyńskiego „O architekturze” („Pam. wasz. umiejętn. czystych i stosowanych” t. I); „O podziemnej drodze pod Tamizą P. Brunei” („Pam. um. sztuk i nauk” 1825). Wszystkie prace jego są pisane językiem ścisłym, jasnym i czystym. Z zamknięciem zakładów naukowych, w których tak pożytecznie pracował, rozstaje się G. z nauką czystą i przechodzi do pracy na roli. W r. 1833 obejmuje zarząd klucza Szczebrzeszyńskiego w Ordynacyi Zamoyskich, w r. 1839 zostaje administratorem dóbr Jadowskich, należących do tejże Ordynacyi, i przeprowadza tu z powodzeniem kolonizacyę włościan. Stamtąd redaguje „Roczniki gospodarstwa krajowego”, które od r. 1842 zaczęły wychodzić w Warszawie. I na nowem polu swej działalności pozyskał sobie uznanie i szacunek.- Por. artykuł M. A. Baranieckiego w „Encyklopedyi Wychowawczej” (Tom V, str. 346—350).

Garbiński Władysław, syn Kajetana, profesora matematyki w uniwersytecie warszawskim (* 1827—f 1866 w Warszawie). Był redaktorem wychodzących naówczas „Roczników gospodarstwa krajowego” a od r. 1858, to jest od czasu zawiązania Tow. rolniczego, przez cały czas trwania tej instytucyi, to jest do r. 1861 spełniał urząd jej sekretarza, Z literackich prac jego wymieniamy: przekład „Ekonomii politycznej” Michała Chevalier; „O instytucyach kredytu przemysłowego” Ludwika Tęgoborskiego; wreszcie przekład czyli raczej streszczenie „Chemii rolniczej” Aleksandra Petzholda, prof, w uniwersytecie Dorpackim (dzisiaj Juriewskim) na katedrze gospodarstwa wiejskiego. Dziełko to, napisane przystępnie, było apologią nowej naówczas teoryi Liebiga, miało na celu oznajo-raić naszych czytających rolników z nowemi poglądami naukowemi, występującemi na miejscu ;

dawnych zasad, głoszonych przez szkołę Thaera i Oczapowskiego.

Garbnik. G-ami albo kwasami garbnikowe mi nazywamy szereg ciał chemicznych, często znacznie odmiennej budowy, pochodzenia roślinnego, obdarzonych przedewszystkiem własnością garbowania skóry [(ob.) (coriurn)]. Charakterystyczne cechy tych ciał są następujące: smak cierpki, silnie ściągający, odczyn słabo kwaśny, zdolność strącania białka i kleju z roztworów, zdolność dawania z solami tlenniku żelaza osadów ciemno zabarwionych. G-i nie krystalizują albo krystalizują bardzo nieznacznie, a z roztworów są zupełnie wyciągane przez skórę (corium). Wogóle są to kwasy karboksylowe szeregu aromatycznego. Chemicznie można je dzielić na: 1) pochodne pyrogallolu i kwasu galusowego (dają z octanem tlenniku żelaza osady ciemno-niebieskie) i 2) pochodne pyroka-techiny i kwasu protokatechowego (dają osad ciemno - zielony). Ze względu na pochodzenie roślinne dzielą się na: 1) G-i patologiczne, pochodzące z narośli nienormalnych niektórych roślin (gatunków Rhus i Quercus). G-i te nie są zdolne do dobrego garbowania skóry i 2) G-i fizyologiczne, produkty normalnego życia roślin, znajdują się głównie w korze i korzeniach. G-i są przeważnie rozpuszczalne w wodzie, łatwo rozp. w alkoholu, prawie nierozpuszczalne w eterze, eterze naftowym, benzolu i siarku węgla. G-i strącają z roztworów octanów metali ciężkich też metale, również i eme-tyk (ob.) i dają nierozpuszczalne połączenie z zasadami organicznemi oraz barwnikami zasado we mi (ob.). Na tych ostatnich własnościach jest oparte stosowanie G-u w farbierstwie bawełny, lnu i jedwabiu (ob.). Niezależnie od użyteczności w garbarstwie i farbierstwie G-i są używane w medycynie, tudzież przy fabrykacyi atramentów (ob.), oraz niektórych ciał organicznych.— Oto najważniejsze i typowe G-i:

1)    kwas G-owy kory dębowej CuHlfi0₉

2)    kwas G-owy dębowy C₁₅H₁₂0n-[-9H₂0

3)    kwas galasowy CfiH₂(OH)₃ CÓOH—i tannina, bezwodnik kwasu dwugalasowe-

go C₁₄HI0O₉.

G-i znajdują się w handlu w stanie surowym 1) w korach (dąb, brzoza, ropola włoska i w.

i.),    2) w drzewie (Quebracho, Kasztany i i.),

3)    w liściach (sumak albo szmak, valonea i i.),

4)    w owocach (divi divi owoce z Caesalpinia co-riarila) i owoce niektórych akacyj, 5) w korzeniach (np. Batania i i.), 6) w galasach, chorobliwych nowotworach niektórych dębów. Prócz tego G-i sprzedawane są pod postacią ekstraktów pod różnemi nazwami. Sztucznie otrzymane G-i (np. z torfu, smoły, żywic) znane są już

od 1858 r., ale dotychczas znaczenia techniczne-

w. P.

Dr J. p.

zieniu r. 1 772.

Garçao-Stockler Francisco de Borja, baron da Villa da Pray a, generał i matematyk portugalski, siostrzeniec Piotra (* w Lizbonie Garborg Arne, współczesny publicysta ino- 25 września 1757 — f tamże 6 marca 1829). wellista norweski (* 1851). Pełnił naprzód obo- Był profesorem matematyki w akademii mor-wiązki nauczyciela wiejskiego na prowincyi. W r. skiej, w której poprzednio się kształcił, i współ-1875 w Chrystyanii wstąpił na uniwersytet, pra- pracownikiem przy redakcyi nowego kodeksu cując jednocześnie na polu literackiem. Ogłosił wojennego. Przepędził kilka lat w Brazylii, naprzód bezimiennie w r. 1873 studyum nad dramatem Ibsena Cesarz i Galilejczyk. Potem w ludowem narzeczu norweskiem wydawał czasopismo Oj czy zna („Fedra heimen”).—W swych licznych powieściach i nowellach występował jako jeden z najradykalniejszych rzeczników realizmu i liberalizmu współczesnego.—Najważniejsze z nich pisane w ludowem narzeczu norweskiem:

Wolnomyśliciel (1881) i Studenci wiejscy (1883); Opowieści i tradycye (1884);

Zmęczone dusze (1891); Pokój (1893), tłó-maczonebyły na piśmienny język duńsko-norweski, a niektóre pojawiły się też w przekładach szwedzkich, niemieckich i polskich. Oprócz tego ogłosił G. kilka pism w obronie ludowego narzecza norweskiego przeciw panującemu dotąd przeważnie w literaturze norweskiej językowi

w. G.

Garbo, nazwisko rodziny florenckiej, do której należało kilku lekarzów słynnych w wiekach XIII i XIV. 1) Bu ono (albo Bruno) di G., szwagier twórcy medycyny scholastycznej, Tadeusza Alderotti, był profesorem w Bolonii, następnie zajmował się wykonawstwem chirurgii we Florencyi. — 2) Syn jego Dino (skrócenie z Aldobrandino) di G. (* w drugiej połowie w. XIII—f we Florencyi d. 30 września r. 1327), w naukach lekarskich wykształcił się w Bolonii pod przewodnictwem wuja swego, Tadeusza, i w r. 1300 zdobył sobie godność doktorską, następnie nauczał sam w Bolonii, Sienie i Padwie. Słynął w swoim czasie jako wielki uczony i lekarz znakomity, był też ulubieńcem Roberta, króla Sycylii. Jako pisarz był dość płodnym, wyszczególnienie dzieł jego, będących przeważnie objaśnieniami do Avicenny (ob.), znaleźć można w niżej przytocz mych źródłach.—3) Tomasz di G., syn Dina (f w r. 1370), serdeczny przyjaciel Petrarki (ob.), był profesorem w Peru-gii i Bolonii i cieszył się równie sławą znakomitego lekarza. Z dzieł jego ceniono najwyżej niedokończoną „Summa medicinalis” (poraź pierwszy drukowana w Wenecyi 1506, później tamże 1521 i w Lugdunie 1529). Por, Eloy „Dic-tionn. histor.” T. II, str. 302: „Biographie médicale” (T. IV, str. 334) i H. Haesera „Lehrb. d. Gesell, d. Med.” (wyd. III, T. I str. 701).

Garbo Rafaelin o, malarz włoski, ob. Rafaelino di Garbo.

duńskiemu.

Garcao Pedro Antonio Correa, zwany Horacyuszem Portugalskim” (* w Lizbonie r. 1724). Po skończeniu kursów prawnych został urzędnikiem. Dopiero w r. 1754 wystąpił z poematem „do Infanta, który się nie zgodził na swój pomnik” (Ao Infante D. Pedro nao con-sentiudo que se lhe levantasse uma estatua) i rzecz tę odczytał śród członków tak zwanej Academia dos Occultos. W trzy lata później, gdy literaci założyli w Lizbonie towarzystwo Arcadia, G. wszedł do niej z przydomkiem Coridon Erymantheo i tu do r. 1770 miewał rozgłośne odczyty o charakterze tragedyi, o upadku literatury, o zachwaszczeniu języka gangoryzmami, o potrzebie korzystania z wzorów klasycznych i francuskich, o konieczności zreformowania poezyi i retoryki i t. p. W tym że czasie pisał ody, sonety, dytyramby, listy, odznaczające się językiem czystym, piękną ba-dową wiersza i szlachetnym liryzmem. Zwłaszcza w utworze p. t. „Cantata de Dido”, wcielonym do komedyi A Assamblea, złożył G. dowody rzeczywistego talentu. Prócz tego napisał jeszcze komedyę p. t. Teatr nowy, w której słusznie skrytykował współczesną dramaturgię portugalską, oraz dwie tragedye, które zaginęły. W r. 1771, ku zdumieniu ogólnemu, G. został wtrącony do więzienia. Jedni historycy przypisują ten fakt zemście osobistej wszechwładnego ministra Pombala, inni zaś—i to jest bardziej dowiedzione—twierdzą, że karę tę wywołała tajemna skarga Macbeana, intendenta artylleryi, któremu jakoby G., sam żonaty i dzietny, uwiódł córkę. Poeta umarł w wię-

. A. S.

gdzie otrzymał rangę generał-porucznika (1817), przebył do Europy (w r. 1819), aby wydać swoją „Historyę matematyki”; następnie mianowany gubernatorem i generalnym kapitanem wysp Azorskich (1820). Był jednym z najznakomitszych członków Akademii nauk w Lizbonie, której został sekretarzem. Towarzystwo królewskie w Londynie (Royal Society of London) i Towarzystwo filozoficzne w Filadelfii (Philosophical Society of Philadelphia) zaliczyły go w poczet swoich członków. Z dzieł jego wymieniamy: „Ensaio histo-rico sobre a origem e progressos das mathema-ticas eir Portugal” (Paryż 1819, in 8-o); dzieło to bardzo uczone i zajmujące, zawiera pewne braki, niedające się wytłómaczyć; „Metho-do inverso dos limites” (Lizbona 1825, in 4-o); „Elementes de Direito Social” (Lizbona 1827, in 8-o); pięć memoryałów o twierdzeniu Newtona, fluksyach i t. d., zebranych p. t. „Obras” (Lizbona 1805 — 26, 2 t. in 8-o); nakoniec kilka poezyj lirycznych, a mianowicie dodatki do przekładu psalmów Caldasa.

Garches, wieś w kantonie Sèvres, okręgu Versailles francuskiego departamentu Seine-et-Oise, między St. Cloud a Wersalem; 2 040 m-ców

w. J.

Garcia II Sanchez, król Nawarry (f .fkoło r. 970). Był synem Sancha I i królowej Teudy.

(1891 r.). Pod G. odbyła się znaczniejsza bitwa w styczniu 1871 r.

Grarci Ferrans v. Ferrandes de Je ren a, poeta hiszpański Wieków Średnich (* prawdopodobnie w drugiej połowie XIV w., pod koniec panowania Piotra I Sprawiedliwego). Nieznaną jest data jego śmierci. Poezye G-ego Ferran-sa, przynajmniej te, które nam pozostały, odnoszą się wszystkie do jego życia awanturniczego. Są to litanie religijne, modlitwy rymowane do Pana Jezusa, do Najświętszej Panny, do Boga, błagające ich miłosierdzia. Jak utrzymuje Baena, uczucia, wyrażone przez poetę, są tylko obłudą. Właściwiej byłoby może widzieć w nich smutek, wywołany wyrzutami sumienia. Szczupłe wiadomości, jakie posiadamy o nieszczęśliwem życiu G-go F-a, znajdują się w „Cancionero” neofity żydowskiego, Juana Alfonsa de Baena, współczesnego poecie.

Garcia I Ximenez, król Nawarry (f około r 858). Mariana oznacza śmierć jego na r. 758. Miał podobno być pierwszym panującym Nawarry. Niewiadomo, czy był Iberyjczykiem, czy Wizygotem; czy przyjął tytuł hrabiego, czy też króla Nawarry; czy był niezależnym, czy was-salem Asturyi G. miał odzyskać wiele miast na Muzułmanach, a między innemi Insę, stolicę Sobrarby. Jego grobowiec miał się znajdować w San Juan de la Pena. Żona jego, jak utrzymują, nazywała się donna In i g a. Zazwyczaj za następcę G-i uważany jest syn jego Fortun czy też Fortunio (880 ?). Zdaniem innych, pierwszym królem Nawarry był hrabia bigorski Inigo Arista, z pochodzenia Frank. Lista dawnych królów nawarskich jest zresztą bardzo niepewną i zupełnie dowolną, podobnie jak ich chronologia.

W r. 919 czy też 920 Sancho I wstąpił do klasztoru. Zaledwie abdykował, gdy najazd Arabów zagroził ojczyźnie. Król Leonu, Ordono II, prosił pomocy G-i, a stary Sancho wyszedł z klasztoru, aby walczyć za Nawarrę przeciwko niewiernym. Zwyciężeni pod Junqueras czy też Salinas de Oro przez kalifa Abd-er-Rahmana III, G. i Sancho schronili się w mury Pampeluny, podczas gdy Muzułmanie w zwycięskim pochodzie przeszli Pirenee i pustoszyli południową Gallię. Za ich powrotem Nawarczycy, przygotowawszy zasadzkę w górach, zaatakowali Arabów i pobili ich na skałach i śniegach w wąwozie Roncal (r. 921). Był to ostatni wielki czyn Sancha I, którego zowią A bare a. G., korzystając z tego zwycięstwa, odebrał Muzułmanom miasta, które zdobyli poprzednio, i uwolnił od nich królestwo przy pomocy Ordona II, męża swojej siostry, donny Sanchy. Następnie G. walczył pod Simancas razem z Ramirem II; 80 000 legło na placu boju. Abd-er-Rahman III uciekł zaledwie z 20 konnymi, według źródeł hiszpańskich (r. 939). Muzułmanie powiadają, że chrze-ścianie cofnęli się nazajutrz, nie śmiejąc rozpocząć walki. G. miał za następcę Sancha III.

Garcia III Sanche z, zwany Drżącym, król Nawarry, syn Sanchy II (f około r. 1000 lub 1001). Niektórzy historycy podają jako datę jego śmierci r. 970, mieszając go z G-ą II. Mariana mówi, że panował lat siedm, coby znaczyło, iż wstąpił na tron r. 994. Na usilne prośby Bernarda II, króla Leonu, G. wysłał wojska nawarskie przeciwko Arabom do Calatanazoru (r. 998 czy 1001 ?); sam nie wziął udziału w bitwie, która uwolniła chrześciańską Hiszpanię od najazdów Mohameda Almanzora. Co do zwycięstw, jakie G. odniósł nad Arabami, to te wszystkie, według Mariany, miały przebieg i wynik szczęśliwy. Nazwa Drżącego pochodzi stąd, że przed każdą bitwą ciało króla ulegało dreszczom nerwowym, których nie mógł opanować. Po przejściu ataku, bił się mężnie jak każdy rycerz tego wieku. Po nim nastąpił Sa lich o III (czy też Sancho II). Królowa Ximena była jego matką.

Garcia IV, król Nawarry, zabity w r. °1053, czy też 1054. Według dawnego zwyczaju naczelników barbarzyńskich Sancho III Wielki podzielił kraj między czterech swoich synów. G. został władzcą Nawarry i księciem Biskai (1035). Tego samego roku, w którym umarł Sancho Wielki, G. udał się jako pielgrzym do Rzymu. Ramiro, król aragoński, skorzystał z jego nieobecności i napadł na Nawarrę przy pomocy arabskich emirów z Tudeli, Saragossy i Hueski. Zaatakowany niespodzianie przez swego brata, który powrócił z Rzymu, król aragoński został pobity i zmuszony do ucieczki wraz z Muzułmanami. W dwa lata potem Ferdynand, król Kastylii, przy pomocy G-i odniósł zwycięstwo pod Carrionein (gdzie zginął Bermudo III) i został królem Leonu (1037). Ale nie było między nimi porozumienia. G., udawszy się do niego w odwiedziny do Burgos, został schwytany i zamknięty w zamku Ceya, czy też Cea. Zdołał jednak uciec, przekupiwszy straż. Jak tylko się znalazł na wolności, przeszedł na stronę Arabów, rzucił się na Kastylię i doszedł aż do Burgos, pustosząc po drodze kraj. Poległ w bitwie przeciwko Kastylijczykom, niedaleko Ata-puerca.

Garcia V, król Nawarry (f w r. 1150). Po śmierci Alfonsa aragońskiego zgromadzenie narodowe w Monzon wybrało brata jego, Ramira II, zwanego Mnichem. Ludy Nawarry, podległe Arragończykom od r. 1076, odmówiły posłuszeństwa nowemu królowi; w Pampelunie ogłosiły G-ę królem. G., zaledwie wstąpił na tron, musiał się uznać za wassala Alfonsa VII (zwanego przez niektórych Alfonsem VIII) Raymundeza, króla Kastylii, zasiadał w kortezach królestwa Leonu, kiedy tenże został koronowany na cesarza wszcch-Hiszpanii (r. 1135). Tego samego

Po śmierci swego ojca

roku obaj panujący sprzymierzyli się w celu pozbawienia tronu Ramira Mnicha, którego uważali za uzurpatora. Po bezpotrzebnych spustoszeniach mieszkańcy Aragonii i Nawarry postanowili oddać sprawę na sąd polubowny, złożony z sześciu arbitrów, wybranych obustronnie. Zgodnie z wydanym wyrokiem Aragonia i Na-warra miały powrócić do dawnych granic, oznaczonych niegdyś przez wielkiego Sanchę. G. zerwał z Kastylią i złożył hołd Ramirowi. Wskutek abdykacyi Ramira II, który wstąpił do klasztoru (1137), Ramon (Rajmond) Berenguer IV, lir. Barcelony, został królem czyli raczej panem A rr agonu, jak się sam tytułował. Porozumiał się z cesarzem dla dokonania podziału Nawarry, która stawiła rozpaczliwy opór. Alfons kastylijski doszedł aż do Pampeluny. G. przy pomocy zimy i położenia górzystego tak walecznie stawiał czoło najazdowi, że cesarz postanowił zawrzeć pokój. Saneho, jego starszy syn (później Saneho III), zaślubił Biankę, córkę króla Nawarry (1140). „Pan aragoński” nie był szczęśliwy. Ramon Berenguer i G. zgodzili się w końcu na rozejm, który im zaproponował cesarz. Obaj postanowili zaatakować razem wspólnego nieprzyjaciela, Maurów, więcej jeszcze rozdzielonych, niż chrześcianie (1146). Aragonia, Kastylia i Nawarra poszły przeciwko islamowi. Floty: barcelońska i genueńska strzegły brzegów. Korduba się poddała, ale zaraz po zdobyciu została stracona, gdyż zwycięzcy nie pozostawili tam załogi, aby nie uszczuplać sił swoich: poprzestali na odprawieniu mszy w wielkim meczecie. Muzułmanie oczekiwali nieprzyjaciela przed Baezą. Hiszpanie odnieśli zwycięstwo i wzięli to miasto. Kastylijczycy i Nawarczykowie obiegli razem Almerię, podczas, gdy okręty genueńskie i katalońskie blokowały ją od strony morza. Miasto zostało wzięte szturmem; 20 000 Muzułmanów, schroniwszy się do cytadeli, okupiło życie swoje ceną złota! G. pozostawił koronę Sanchowi VI. Jedna z jego córek poślubioną była królowi Sycylii, Wilhelmowi I, który umarł w r. 1166.

Garcia I, król Leonu, syn Alfonsa III Wielkiego (f w Zamorze w r. 913). Za namową matki, dony Ximeny, chwycił za broń przeciwko swojemu ojcu, ale pojmany w mieście Zamora, więziony był w zamku Gauzon, niedaleko Oviedo. Aby go uwolnić, hrabia Kastylii, Garcia Nuno Hernandez, którego córkę zaślubił, podtrzymywany przez królową, dwa lata prowadził wojnę przeciwko staremu Alfonsowi. Inni synowie króla połączyli się z buntownikami. Znużony walką, Alonzo III abdykowat w zamku Boi-des i podzielił królestwo między swoich synów. Najstarszy, Garcia, został królem Leonu; Ordo no — panem Galicyi, a Froila czy też Fruela otrzymał Asturyę (910). G. wojował szczęśliwie z Arabami, budował kościoły i klasztory, zaludniał miasta spustoszone przez najazdy muzułmańskie; umaił bezpotomnie po trzech latach panowania. Po nim wstąpił na tron Or don o II, brat jego.

Garcia I, zwany również Garcia Fernandez, hrabia Kastylii (f w r. 995 albo 996). Był synem sławnego Fernana Gonzaleza, po którym wstąpił na tron w r. 968 czy też 970. Za jego panowania na Kastylię napadł Mohamed ben Abu-Amed Almanzor, wódz kalifa Hiszama II, podburzony przez hrabiego Vela, chrześcianina, który się schronił do Korduby, pomiędzy niewiernych. Całe hrabstwo zostało spustoszone w straszliwy sposób. Z drugiej strony wtargnął jeszcze Abdullach ben Abdelaziz. Z wielką trudnością hrabia G. zdołał ocalić kilka zamków, zwłaszcza, że się zbuntował własny jego syn, Saneho Garcez, w tym krytycznym czasie. Najsilniejszy jego zamek, San Esteban de Gormaz, został wzięty, i kawalerya arabska rozbiegła się po kraju aż do Duero. Ale Bermudo II leoński połączył się z G-ą, a nawet odstąpił mu dowództwa. Starcie główne miało miejsce między Aleo-cerern i Langą. Kastylijczycy, połączeni z góralami Biskai i Galicyi, oczekiwali nieprzyjaciela pod dowództwem G-i, zająwszy silną pozycyę w górach. Arabowie, po niepomyślnym ataku, udali pozorną ucieczkę, aby ich wyciągnąć na płaszczyznę. Jakoż Hiszpanie, pomimo przestróg wodza, rzucili się za uciekającymi; wnet wszakże zostali otoczeni ze wszystkich stron i pomimo wielkiej waleczności pobici na głowę. Między jeńcami wojennymi znajdował się i waleczny G., cały pokryty tylu ranami, że umarł w kilka dni po tej klęsce, pomimo starań, jakich dokładali zwycięzcy, aby go uratować. Almanzor kazał ciało jego złożyć do trumny obitej złotogłowiem i nie przyjął podarków, jakie mu ofiarowano. Następcą G-i był jego syn, Saneho Garcez.

Garcia II V. Garcia Sanchez, ostatni hrabia Kastylii, syn Sancha Garceza (zamordowany w r. 1027 albo 1028). został hrabią Kastylii, w 17-ym roku życia. Otrzymawszy rękę donny Sanchy, siostry króla Bermuda III, zabity został w dniu swego ślubu przez synów hrabiego Vela, wydalonego dawniej z Kastylii za czasów Fernana Gouzaleza. Mordercom udało się uciec w czasie zamieszania, jakie wywołał ten zamach. Później Saneho Wielki, król Nawarry, małżonek dony Mayor (niektórzy nazywają ją E1 wirą albo Nuną), siostry zamordowanego hrabiego, zdobył Monzon, gdzie się schronili Velowie, kazał ich spalić żywcem i połączył hrabstwo Kastylii z Nawarrą przez swoje małżeństwo, gdyż G. Sanchez umarł bezpotomnie. Dwa utwory rymowane opowiadają zdradę i karę Velów.

Garcia Fernandez, hr. Kastylii, ob. Garcia Sanchez.

Garcia II, król Galicyi, trzeci syn Ferdynanda I Wielkiego, króla Kastylii i Leonu, i królo-

f tamże r. 1656).

o talencie autora.

Garcia de la Huerta Don Vincente, poeta hiszpański (* w Zafra (Badajoz) r. 1734). Stu-dya odbywał w Salamance i przed ich ukończeniem ożenił się w Madrycie r. 1757. Był bibliotekarzem królewskim i członkiem Akademii.

j. a. ś.

Viardot, oraz syna, Manuela.

Garcia Manuel (* 17 marca 1805 w Madrycie), syn Manuela del Popolo Vicente G., znakomity śpiewak basista i nauczyciel śpiewu. Jego działalność jako basisty operowego była bardzo krótką, gdyż już w 1829 r. zerwał ze sceną i poświęcił się wyłącznie nauczycielstwu. G. jest wynalazcą laryngoskopu (1855), za który został uczczony przez uniwersytet królewski stopniem doktora medycyny honoris causa. W 1847 roku powołany na profesora śpiewu w konser-watoryum Paryskiem, już w 1850-ym przeniósł się do Londynu, na nauczyciela w „Royal academy of music”, gdzie dotychczas (1899 r.) mieszka stale. Napisał: „Mémoire sur la voix humaine”, i „Traité complet de l’art du chant” (1847), wydane w skróceniu po niemiecku przez Volbacha w 1899 r. p. t. „Garcia-Schule”). Z jego szkoły wyszli: słynna śpiewaczka Jenny Lind, Joanna Wagner, Henryeta Nissen, oraz Juliusz

A. Pol.

wej dony Sanchy (f w r. 1081). Przy podziale państwa przez umierającego Ferdynanda, otrzymał niewielkie królestwo Galicyi z częścią Portugalii (1065). Starszy, Sancho II, król Kastylii, zwany Walecznym, wydalił z Leonu swego drugiego brata, Alfonsa, i napadł na Ga-licyę. Don G. był nienawidzony przez lud za nakładanie wielkich podatków, i w ciągłej pozostawał wojnie ze szlachtą, której uszczuplał przywileje. Pewien hidalgo, Rodrigo Frojaz, zamordował faworyta króla w jego obecności. G., opuszczony od wszystkich, uciekł do Arabów i napróżno błagał ich pomocy. W końcu, udało mu się zebrać armię awanturników chrześciań-skich i muzułmańskich, przy pomocy której odebrał kilka miast w Portugalii. Nadciągnął Sancho Waleczny w towarzystwie sławnego Cyda Ruy Diaza i przyszło do starcia niedaleko San-taremu. Zaraz przy pierwszem spotkaniu Ka-stylijczycy uciekli z pola bitwy, król ich był wzięty do niewoli. Niespodzianie zjawia się Cyd, odnosi zwycięstwo i uwalnia don Sancha. G. uprowadzony został, jako jeniec wojenny, do zamku Luna (1071), skąd nigdy już nie miał wyjść. Pochowano go w kajdanach, w kościele św. Izydora w Leonie.

Garcia de Mascarenhas Brąz, poeta portugalski (* w Avo 1596 Życie jego było bardzo burzliwe i pełne przygód, począwszy od ławy uniwersyteckiej w Co-imbrze, skąd G. z powodu pojedynku uciekać musiał za granicę. Uwięziony podczas podróży do Kadyksu przez korsarzy, a uwolniony przez Hollendrów, bije się z nimi w Brazylii przez lat 9, poczein wraca do kraju na stanowisko gubernatora. Oskarżony o tajemne stosunki polityczne z Hiszpanami, dostał się do więzienia, z którego wyszedł dzięki wierszowi przesłanemu do króla Jana IV. Ostatnie lata życia spędził w miejscu rodzinnem. Oprócz jednej epopei „Viriato tragico” wszystkie utwory G., nie drukowane przez niego, zaginęły. W dziele po-wyższem, złożonein z 20 pieśni, G. przedstawia walkę pasterza luzytańskiego z tyranią rzymską. Nie brak w tym utworze epizodów świadczących

J. A. Ś-

Umarł w Madrycie r. 1787. Od lat młodzieńczych miał szczególne zamiłowanie do poezyi, pomimo, że talent posiadał mierny. Zrazu gorący zwolennik starożytnej szkoły narodowej, która walczyła zajadle ze wzrastającym ciągle smakiem klasyczno-francuskim, wkrótce G. sam uległ zarazie. Nietylko stworzył tragedyę p. t. „Raquel”, do nowych prądów dopasowaną, ale nawet przerabiał lub tłómaczył dzieła francuskie, jak „Zai-rę” Woltera. Pozostawił też i przekład „Elek-try” Sofoklesa. W wydanym za życia poety Zbiorze jego utworów („Obras poeticas” Madryt 1778 i 9, dwa tomy) oprócz prac wzmiankowanych znajdujemy przeważnie rzeczy okolicznościowe bez większej wartości, pisane po hiszpańsku i po łacinie.

Garcia Manuel del P o p o 1 o Vicente (* 22 stycznia 1775 w Sewilli — f 2 czerwca 1832 w Paryżu), słynny śpiewak (tenor), nauczyciel śpiewu i kompozytor oper. Po ukończeniu studyów muzycznych u Ripy i Juana Al-marchy w Sewilli, mając zaledwie 17 lat, G. wystąpił po raz pierwszy publicznie w Kadyksie jako śpiewak operowy i zarazem kompozytor. W 1808 r. udał się do Paryża, gdzie śpiewał w teatrze włoskim, z powodzeniem nadzwyczaj-nem. Od 1811 — 16 śpiewał na różnych scenach włoskich, poczem wrócił do opery włoskiej w Paryżu. W 1824 r. gościł w operze londyńskiej, od 1827 — 28 bawił w Meksyku, skąd powróciwszy do Paryża, poświęcił się wyłącznie kompozycyi i pedagogice. G. napisał 17 hiszpańskich, 18 włoskich i 8 francuskich oper, oraz wiele baletów. G. był ojcem, a zarazem i nauczycielem słynnych śpiewaczek: Maryi, zamężnej Malibran, i Pauliny, zamężnej

A. Pol.

Stockhausen.

Garcia Gutierrez (* w Chielana pod Kadyk-sem r. 1813). Ojciec jego, biedny rzemieślnik, chcąc mu dać wykształcenie praktyczne, zapisał go do kollegium medycznego w Kadyksie; młodzieniec wszakże, oddany całą duszą poezyi, porzucił Kadyks i bez żadnych środków, podróżując pieszo, przybył do Madrytu, w nadziei, że jedyny skarb, jaki posiadał: dwie komedye: „Una noclie de baile” i „Peor es urgallo”, oraz dwie tra-gedye: „Selim, bij o deBajazeto” i „Fingal” zapewnią mu przyszłość. Ale pomimo rekomendacyi takich potentatów pióra, jak: Larra (Figaro), Es-pronceda i Ventura de la Vega, dyrektor teatrów de la Cruz i el Principe, Don Juan de Gri-

J. A. o.

J. A. Święcicki.

Garcilaso de la Vega, zwany In ca, historyk peruwiański (* w Cuzco około 1535—f

irmldi, nie przyjąwszy żadnego z powyższych utworów, umieścił tylko młodego poetę w redak-cyi Revista Espańola, gdzie G. pobierał pensyjkę, która nawet na życie nędzne nie wystarczała. Zrozpaczony G. zaciągnął się jako ochotnik do wojska i wyjechał do głównej kwatery w Leganes. Wkrótce jednak, stawszy się najgorętszym rzecznikiem literatury romantycznej, nadesłał stąd tragedyę p. t. „El Trovador”, która wystawiona w teatrze el Principe 1 marca r. 1836 wywołała entuzyazm niepamiętny w dziejach teatru hiszpańskiego. Nieznany przedtem w Hiszpanii zwyczaj wywoływania na scenę autorów zyskał przy pierwszem przedstawieniu tej sztuki prawo obywatelswa. Uwolniony z wojska,

G. powrócił do Madrytu i w krótkim czasie napisał sztuki: „El rey Monje”, „Magdalena”, „El Ba-stardo” i „Samuel”, które nie były przedstawiane, dalej „El encubierto deValencya”i „Zaida”, które nie miały powodzenia, następnie „Pil paje” i dramat „Simon Bocauegra”, za który publiczność, uniesiona zapałem, ukoronowała poetę na scenie. Zniechęcony wszelako niepowodzeniem sztuk następnych, które pisał do spółki z innymi autorami, wyjechał do Ameryki, gdzie przebył lat pięć, pisząc bądź artykuły do gazet, bądź poe-zye. W tym czasie powstały komedye: „Afectos de odio y amor”, utwór bardzo ładny, jak również nie mniej cenna: „La bondad sin la ex-periencia” i inne. Po powrocie z Londynu, gdzie bawił dwa lata (1855 —1857), tworzy udatne komedye: „Un duele a muerte”, „Venganza castella-na” i „Juan Lorenzo”. Ozdobiony licznemi orderami, w r. 1862 zostaje członkiem akademii Królewskiej w Madrycie, w r. 1868 mianowany konsulem w Bajonnie, a następnie w Gienewie, nakoniec w r. 1872 otrzymał stanowisko dyrektora Muzeum archeologicznego w Madrycie i tu umarł r. 1884, W tym ostatnim okresie, t. j. od r. 1865, napisał komedye: „El capitan negrero”,

„Sendas opuestas”, „Nobleza obliga”, „Crisalida y Mariposa” i inne. Hartzenbusch w katalogu swoim z r. 1866 podaje tytuły 62 dzieł dramatycznych G. oprócz dwu tomów poezyj p. t. „Luz” i „Tinieblas” i wiele innych utworów, pisanych prozą. Krytyka hiszpańska uważa G. za jednego z dramatopisarzów najcelniejszych. J- A-Garcia de Quevedo Her i bert o (* w Coro w Wenezueli r. 1819), otrzymał gruntowne wykształcenie klasyczne i bardzo wcześnie poświęcił się literaturze. Od r. 1846 czasopisma madryckie drukowały jego poezye, pisane z talentem rzeczywistym. Zamiłowany w poezyi angielskiej i włoskiej tłómaczył Byrona, Filicaję i Manzoniego; kochając się jednak przedewszyst-kiem w Zorilli, naśladował tego poetę z namiętnością niezmordowaną, a nawet tworzył z nim do spółki poematy. Pisał ody i opowiadania wierszowane, dramaty i t. p. Oto wybitniejsze jego prace: „Corona poetica de Maria”, „La fe cristiana”, pisana oktawami, „La segunda vida”,

Eac. Pow. Ilusitr. Zesz 187 T. XXIV

„Delyrium”, „El proscripto”, „Un cuenio de amores”—poematy; „Nobleza contra nobleza”, „Un paje y un caballero”, „El juicio publico”, „Contrastes” i inne — dramaty; „Dos duelos a 18 ańos de distancia”, „El amor de una nińa” — romanse. Liryzm ognisty i fantazya. nieokiełznana—oto znamienne cechy tego poety.

Garcia Ramon Leopoldo, współczesny krytyk hiszpański, studyuje ze szczególnem upodobaniem naturalizm francuski w głównych jego przedstawicielach. Oprócz licznych artykułów w czasopismach wydał dwie monografie o Ri-chepin’ie i Guy de Maupassaufcie.

Garcilaso dc la Vega (* w Toledo r. 1503—f 1536). Wcześnie straciwszy ojca, który byłkomman-dorem zakonu św. Jakóba, radzcą Ferdynanda katolickiego i posłem na dworze Leona X, pierwsze nauki otrzymał od matki, wnuczki markiza de Santillana, kobiety gruntownie wykształconej. Odbywszy studya klassyczne wstąpił do straży przybocznej Karola V-go, któremu towarzyszył we wszystkich wyprawach wojennych, zdobywając męstwem nadzwyczajnem całkowite zaufanie swego monarchy. W r. 1526 ożenił się z Heleną de Zuniga, damą dworską, i zaraz po ślubie pojechał z cesarzem na koronacyę do Włoch, a następnie brał udział w walkach z So-limanem. Po wojnie odbył poselstwo do Paryża, gdzie umysłowo zyskał bardzo wiele, a po powrocie towarzyszył ks. Albie w wycieczce do Niemiec. Tu, biorąc w opiekę małżeństwo swego kuzyna, wbrew woli cesarzowej, wpadł w niełaskę i skazany został na wygnanie, któremu zawdzięcza Hiszpania piękne kancony, pełne rzewnego smutku. Przeniesiony z wyspy Schütt do Neapolu, napisał tu, śród towarzystwa uczonych i poetów, swoje utwory najcelniejsze. Ułaskawiony przez cesarza w r. 1535 wziął u-dział w wyprawie przeciw Tunisowi, gdzie otrzymał dwie ciężkie rany, a już w r. 1536 dowodził piechotą w wojnie z Francyą i przy oblężeniu jednego z zamków pod gradem kamieni zginął w 33 r. życia. Idąc za przykładem Bos-cana, G. stał się rzecznikiem i największym przedstawicielem szkoły włoskiej. Zbiór poezyj jego stanowią trzy eklogi, dwie elegie, pięć kan-con, jeden list do Boscana, jedna oda i 38 sonetów. Sonety G. należą do rzędu najlepszych w literaturze hiszpańskiej a jeszcze wyżej stoją eklogi. Język tego poety, czysty, harmonijny i wytworny, uchodzi do obecnej chwili za klasyczny. Gardząc formą wiersza starokastylską, G., wsparty jedynie talentem wyjątkowym i dobrym «smakiem, wydobył poezyę hiszpańską z jej dzieciństwa i poprowadził szczęśliwie śladami starożytnych, oraz najsławniejszych mistrzów nowożytnych, jacy podówczas byli znani. Przyznano mu też tytuł księcia poetów. Eklogę 1-ą przełożył częściowo

j. a. ś.

83

w Valladolidzie w kwiet. 1568). Syn konkwistadora Sebastyana i księżniczki z krwi królewskiej , nauczył się języka krajowców i przebiegł państwo Inków, zbierając podania i badając pomniki przeszłości. Pozostawił w rękopisie dwa cenne dzieła, które były drukowane dopiero w wieku następnym: „Commentaries reals que tratan del origen de los Yncas” (Lizbona 1609, in fol.), którego druga część poświęcona historyi, nosi tytuł: „Historia general del Peru” (1616) i „La Florida del Ynca”, „Historia del adelantado Hernando de Soto” (Lizbona 1605, in 4-o).

Grarcin Laurent, botanik (* 1683 r. w Grenoble—f w 1752 w Neuchâtel, dokąd przesiedlił się ojciec jego, po wydaniu edyktu Nan-tejskiego). Studya naukowe odbył w Hollandyi i następnie, jako chirurg marynarki, uczestniczył w okresie 1720—1729 w trzech podróżacli do Indyj wschodnich, opisując rośliny, napotykane w różnych krajach, które zwiedzał po drodze: więc w Arabii, Persyi, Bengalu, na Malacce, na Jawie. Po powrocie osiadł pierwotnie w Leydzie, a następnie przeniósł się do Neuchâtel. Dla upamiętnienia jego nazwiska Linneusz nadał nazwę rodzajową G ar ci ni a (ob.) kilku gatunkom drzew, znalezionych po raz pierwszy na

E. S.

mianowany członkiem zwyczajn. Towarzystwa naukow. w Kopenhadze.

A. A. K.

Grarcin Eugeniusz Andrzej, publicysta francuski (* w Allenis 31 grud. r. 1831). Mianowany podprefektem w Muret po ogłoszeniu Rzeczypospolitej, wziął dymmissyę w kwietniu r. 1871, aby kierować wychodzącem w Tuluzie pismem „Emancipation”, a następnie innem pi-

wyspach Moluckich.

Grarcin de Tassy Józef Heljodor, orjentali-sta francuski (* 20 stycz. 1794 w Marsylji —f 2 wrześ. 1878 w Paryżu). Po przejściu szkół średnich w mieście rodzinnym, udał się w 1817 r. do Paryża, gdzie studjował język arabski i perski u Sylwestra de Sacy, następnie poświęcił się specjalnie nauce języków indostańskich, czyli indyjskich (powstałych pod wpływem mowy Persów i Arabów), tj. języków dzisiejszej ludności Indji Przedgangesowych, i poznaniu literatury tych ludów. Wkrótce dziełami swemi dał się poznać jako niezwykły, a następnie i najbieglej-szy w Europie znawma tych przedmiotów. Z pomiędzy pierwszych jego prac ważniejsze są: „Les Oiseaux et les Fleurs”, tekst arabski z przekładem francuskim. (Paryż 1821, w 12-ce); „Exposition de la foi musulmane” (Paryż 1822), wraz z wydaniem Pend-Nameh poety perskiego Saadego; „Doctrines et devoirs des Musulmans” tłumacz, z arabskiego (Paryż 1827, wyd. 2-e 1840); „L’Islamisme selon le Coran, l’enseignement doctrinal et la pratique” (wyd. 3-e, Paryż 1874 w 8 e) i inne. Za wpływem Sylwestra de Sacy utworzono w Szkole języków wschodnich żyjących katedrę języków indyjskich w r. 1828, i do zajęcia jej powołano G-a de T. Stanowisko to zajmował G. przez lat blizko 50. W r. 1838 został członkiem Akademji napisów i literatury na miejsce Talleyranda; był jednym z założycieli, a następnie (od 1876) prezesem Towarzystwa Azjatyckiego, otrzymał godność administratora honorowego Szkoły języków wschodnich, w r. zaś 1869

W celu zainteresowania szerszych kół naukowych światem indyjskim zaczął od r. 1850 wydawać roczniki naukowo literackie p. t. „Discours d’ouverture” (1850 —1809), następnie pod zmienionym tytułem: „La langue et la littérature hindoustanies” (1872 — 1877). Przeglądy te dawały dokładne pojęcie o ruchu umysłowym Indji spółczesnych i dlatego cieszyły się zasłużonym uznaniem i powodzeniem nie tylko u Europejczyków, ale także, i to przedewszystkim, u Indów, którzy je bardzo cenili. Prócz tego G. d. T. w corocznych mowach swoich przy otwarciu kursów przedstawiał w treściwych zarysach główne płody literatury indyjskiej, tak, że mowy jego wraz z rocznikami powyższemi zawierają obfity materjał do poznania nowoindyjskiej kultury. Oprócz prac wzmiankowanych G. ogłosił pokaźną ilość dzieł wielce zajmujących i ważnych; większa ich część miała po kilka wydań. Pomijając artykuły, drukowane w „Journal Asiatique”, do dzieł osobno wydanych należą: „Rudiments de la langue hindoustanie” (Par. 1829, wyd. 2-e 1863 w 8-e) i dodatek: „Appendice aux Rudiments” (t-że 1833); „La Poésie philosophique et religieuse chez les Persans” (wyd. 4-te, Paryż 1864 w 8-e); „Mémoire sur les particularités de la religion musulmane” (Par. 1832); „Les Aventures de Kamrup”, tekst indostański (Paryż 1835 w 8-ce); „Les Oeuvres de Wali, célèbre poète du Decan”, tekst z przekładem i objaśnieniami (Paryż 1836 w 4-ce); „Grammaire persanne de W. Jones, édition française” (Paryż 1845 w 12-e); „Rudiments de la langue hindouie” (średniowieczny język ludów, powstały z prakrytu; Paryż 1847 w 8-e); „Chrestomathie hindoustanie” (Paryż 1847 w 8-e); „Histoire de la langue et de la littérature hindouies et hindoustanies” (Par. 1839—47, 2 tomy, wyd. 2-e 1871, 3 tomy w 8-e); „Chrestomathie hindie et hindouie” (Par. 1849 w 8-ce; ‘hindi’ jest mowa nowożytna, jakby zmodernizowany jęz. ‘hin-dui’); „Mémoire sur les noms propres et les titres musulmans” (Par. 1854); „Mantic-uttair. Le langage des oiseaux”, tekst perski z przekładem (Paryż 1857 i 1863, 2 tomy); „La Doctrine de 1’amour”, przekład z indostańskiego (Par. 1858); „Dictonnaire hindoustani-français” do tekstu dzieła: „Aventures de Kamrup” (Paryż 1858 w 8-e); „Un Chapitre de l’histoire de 1’Inde musulmane” (Par. 1865); „Description des documents de Delhi” (1861); „Allégories, récits poétiques etc.” (wyd. 2-e 1877); „La Rhétorique et la prosodie des langues de l’Orient musulman” (Paryż 1870 — 71; wyd. 2-e 1873 w 8-ce)

E. S.

miecki (* d. 25 października 1819 r. w Bräunrode pod Mansfeld). Na uniwersytet wstąpił w Halli, gdzie study owal przyrodę i teologię. W r. 1865 został powołany na stanowisko kustosza w berlińskiem muzeum botanicznemu w r. 1871 otrzymał katedrę botaniki i farma-kognozyi w uniwersytecie berlińskim. G. należy do typu tych badaczów-botaników, którzj całą swą pracę poświęcają gromadzeniu materya-łów florystycznych: jest to par excellence flory -sta, świetny znawca roślinności kraju rodzinnego. Pierwszą pracą G-go była rozprawa, wydana w r. 1848 w Halli p. t. „Flora von Halle und Umgegend” (drugie wydanie wyszło w Berlinie w r. 1856). Nadto wydał on jeszcze: „Bergs Pharmakognosie des Pflanzen- und Thierreiches” (wydanie 5-te, 1879), „Ulustrirte deutsche Flora von Herman Wagner” (wydanie 2-e Stuttgart 1882)

land”. To ostatnie dziełko stanowi główny o-woc działalności G-go; jest to najbardziej rozpowszechniony, doskonały podręcznik do determinowania roślin; o wartości jego dostatecznie świadczy ta okoliczność, iż doczekał się aż 17-go wydania, które, wyszło parę lat temu pod tytułem: „Ulustrirte Flora von Deutschland.”

Fig. 128.

Garczyński (herb).

sinem, „Avenir du Gers”. Oprócz prac literackich, pomieszczonych w „Voix du peuple”, „Libre Pensée”, „Revue de Paris”, „Revue moderne” etc., posiadamy jeszcze jego pióra: „Les Français du Nord et du Midi” (Paryż 1868, in 12-o); „Les Soldats citoyens”, „La Tour d’Auvergne” (1870, in 18-d).—Jego żona, Eufemia Vauthier (* w Montignac w r. 1833), utrzymywała pen-syonat w Paryżu, a następnie wykładała histo-ryę w szkole wyższej dla młodych dziewcząt miasta Paryża. Jest ona autorką następujących dzieł: „Conseils aux jeunes filles” (Paryż 1858, in 8-o); „Leonie”; „Essai d’éducation par le roman” (1860, in 12-o): „Charlotte” (Bruksella 1863, in 12 o); „Jacques Coeur” (Paryż 1881, in 16-o); „L’Honneur des femmes” (1879, in

12-o); „Madame Roland”, (1880, in 16-o); „Une Expiation” (1881, in 12 o); „Un Héros obscur” (1881, in 32 o); „Le Calvaire d’une enfant” (1881, in 32-0); „Nora” (1882, in 12-o); etc. Za ogłoszony w Tuluzie, w „Emancipation”, w r. 1871, artykuł o egzekucyi Rossela, który rząd uznał za niebezpieczny, pociągnięty był do odpowiedzialności sądowej.

Garcinia M. nazwa rodzaju (od nazwiska botanika L. Gare in; ob.), należącego do rodziny socznych (Guttiferae). Zawiera on kilkadziesiąt gatunków, przeważnie drzew i krzewów o liściach całobrzegicb, naprzeciwległych, skó-rzastych, częstokroć lancetowatych, a w każdym razie podłużnych. Owoc przedstawia soczystą jagodę. Gatunki Garcinia rozpowszechnione są w zwrotnikowych okolicach Afryki i Azyi, zwłaszcza zaś w tej drugiej. G. Morelia jest drzewem sięgającem 18 metrów wysokości; długość liści wynosi 10 —12 cm., kwiaty dość drobna, a jagody wielkości wiśni. Rośnie w wilgotnych lasach Indyj wschodnich, w Syamie, Kambodży i na Ceylonie. Znajdujące się w korze tego drzewa przewody żywiczne wydzielają substancyę gumową, która, rozpuszczona w wodzie, daje żółtą farbę—gumigutę. Inny gatunek również azyatycki, smaczelina czyli m august an (G. Mangostana), sięgający 20 — 25 metrów wysokości, o dużych czerwonych kwiatach, daje przedziwnego smaku owoce, dochodzące rozmiarów pomarańczy. Dla swych niezwykle smacznych owoców mangustan hodowany bywa obecnie bardzo często w całej Ameryce zwrotnikowej. G. indica, drzewo o zwieszających się gałęziach, wydaje owoce wielkości jabłka, których nasiona zawierają obficie substancyę tłuszczową (masło kukumowe); topi się ona przy 35° a twardnieje przy 24° i używana bywa niekiedy jako Surrogat masła, oraz do innych celów. Do bardziej rozpowszechnionych gatunków należą jeszcze G. Handburyi, drzewo o 1U— 15 m. wysokości w Kambodży i Syamie, oraz G. pedunculata z Bengali! (20 metrów wysok.); wydaje smaczne i ciężkie (do 1 kilogr.) owoce.

Garcks August, współczesny botanik nie-oraz „Flora von Deuts ch-

E. S.

Garczyński. Herb polski. Na tarczy w polu błękitnem strzała ostrzem do góry, nad nią półksiężyc złoty do dołu, po bokach dwie sześciopro-mienne złote gwiazdy. Nad hełmem w koronie szlacheckiej cztery pióra strusie białe. Niektórzy heraldycy, dla podobieństwa z herbem Sas, uważali herb G. za odmianę tegoż — bezzasadnie, gdyż jest to herb pomorski. Używają go rodziny: G cli z Prus Zachodnich, w jednej linii, wygasłej w 1846 r., udostojnionych tytułem hrabiowskim pruskim w r. 1839 z przydomkiem „ z Rauten-berga”; Gąsowskich, Juszyń-skicli, Łukawickich z odm., Sereckich z odm. i wołoska Wasilków (Vasilko) z odm.

Garczyński Stefan, statysta polski z pierwszej połowy XVIII wieku, zwolennik dynastyi saskiej, był naprzód chorążym wschowskim, w r. 1729 został kasztelanem gnieźnieńskim, w 1737 kaliskim, w 1749 poznańskim, w tymże roku wojewodą kaliskim, a w następnym poznańskim. Umarł 1756 w dobrach swoich Zbąszyniu w Wielkopolsce, wrzekomo z podanej niewiadomą ręką trucizny. Pozostawił po sobie czterech synów: Franciszka, podkomorzego wschowskiego, Edwarda, kasztelana rozpierskiego, Rudolfa i Stefana, generała wojsk koronnych. Legował znaczny fundusz na wzniesienie kościoła w Zbąszyniu,

rzucam pod stopy Waszej królewi-

ale kiedy po śmierci jego fundusz ten gdzieś przepadł bez śladu, synowie, każdy ze swego dzinłu spadkowego, przezuaczyli część pewną na rzeczoną fundacyę, obciążywszy nią Zbąszyń, który się dostał najmłodszemu z nich, Stefanowi. Ten wszakże nie potrafił doprowadzić dzieła do końca i dopiero brat jego, Edward, który po nim władał Zbąszyniem, dołożywszy jeszcze ze swojej schedy braknącego funduszu, budowy kościoła dokończył, i ozdobił go pomnikami obojga swych rodziców. Wojewoda Stefan jest autorem bardzo ciekawego dzieła p. t.: „Anatomia Rzplitej polskiej, synom ojczyzny ku przestrodze i poprawie tego co z kluby wypadło, mianowicie o sposobach zamnożenia Polskę ludem pospolitym, konserwowania dziatwy wiejskiej, przez niedostatek i niewygody marnie ginącej, i wprowadzenia handlów i manufaktur, dawniej spisana z przydatkami teraz wydana” MDCCLIII bez miejsca druku (in 4-o, stronic 243, nieliczbowa-nyth 24). Kartę tytułową zdobi piękna rycina, przedstawiająca orła białego w locie, trzymającego w szponach wstęgę z napisem: „Dum Candida sum, exposco regni munditiem” (Będąc białym, domagam się czystości królestwa). Estreicher w „Bibliografii” swojej za miejsce druku podaje Wrocław, a pod r. 1751 wymienia inne wydanie tego dzieła z dołączeniem na końcu „Excerptu reflexyi z książki angielskiej Jerzego Berkeley, biskupa cwyneńskiego, przez J. Z. R. K” (Jędrzeja Załuskiego, referendarza koronnego), również bez miejsca druku. Dzieło to autor poświęcił w napuszonej makaronicznej dedy-kacyi starszemu królewiczowi polskiemu, mówiąc między innemi: „Łaskawym najjaśniejszego monarchy respektem wyniesiony na wysoki stopień jednego z pierwszych w senacie polskim krzesła, mając na pamięci obowiązek senatorski : quid - quid nocivi scivero, pro posse avertam (o czemkolwiek szkodliwem wiedzieć będę, o ile zdołam, odwrócę)... różne około poprawy nierządu i nieporządku w ojczyźnie naszej redeksye

czowskiej mości... . gdy uważam, że W. król. mość pochodzisz duodeno duetu ze krwi Jagiellońskiej, a do tego przez wyperfekeyowaną języka naszego ojczystego umiejętność prawie się z naszym inkorporowałeś narodem”. Na końcu wszakże książki Opus swe „konsekruje, na więk-szą chwałę Trójcy niepojętej i na doskonalszą obserwę aniołom stróżom dedykuje, a wreszcie najjaśniejszemu królowi Augustowi III pod nogi składa i ofiaruje”.—Wydanie książki haniebne: papier wprawdzie biały, wyborny, druk ładny, bujny, okrągły, ale błędów ortograficznych moc niezliczona, a interpunkeya wprost bezsensowna. Styl G-ego łatwy, prosty i jasny, ale tak przepełniony makaronizmami, że, dodawszy do nich, świadczące o niezmiernej erudycyi autora, cytaty łacińskie z Pisma św. Starego i Nowego testamentu, z ojców kościoła, z rzymskich i greckich historyków, filozofów, poetów, które przytacza na poparcie swoich wywodów, a których jest, co najmniej, 60 stronic, śmiało rzec można, że łacina zapełnia trzecią część tego dzieła. Mimo to znajduje się w niem wiele uwag bardzo rozumnych, bardzo światłych, bardzo szlachetnych, ożywionych gorącą miłością dobra powszechnego, a mających na celu pobudzenie duchowieństwa i szlachty i zgoła wszystkich stanów do pracy nad podźwignieniem rzeczypospolitej z upadku. Po dedykacyi, po przemowie do czytelnika i po wstępie, gdzie mówi o przyczynach wojny r. 1733, którą uważa jako karę boską za grzechy, popełnione przez naród podczas błogiego a długoletniego pokoju, jakim się cieszył za Augusta II, od r. 1717; dalej o pobudkach, które skłoniły go do napisania tych refleksyj, głosi pochwałę króla Kazimierza za statut „De Cmetonibus”, a wrreszcie porównywa stan zaludnienia Polski swoich czasów z dawniejszym. Po tym wstępie w „Synopsis”, dzieli swą księgę na jedenaście traktatów: 1) z animowaniem do pracy; 2) o dzieciach; 3) że chwała boska na tern zawisła, aby jak największe mnóstwo ludzi P. Boga chwalili; 4) z zachęceniem, aby pasterze o krzywdę dzieci się upominali; 5) o ochędóstwie; 6) wywiedzenie wszystkich stanów zagranicznych jako jeden drugiego nie opprymuje; 7) o podatkach sprawiedliwych, że są Bogu przyjemniejsze, niż jałmużna; 8) z odpowiedzią na objek-cyę, że jeżeli chwała boska na mnóstwie ludzi zawisła, to klasztory i celibatus są niepotrzebne; 9) o poddaństwie, aby go dobrze traktować; 10) o świętej sprawiedliwości; 11) o spokojnein panowaniu teraźniejszego króla Augusta III.—Jak się okazuje z tej „Synopsis”, najwięcej miejsca w swojej książce autor poświęcił sprawie ludu; najwymowniej też i najżarliwiej sprawy tej broni, o czem świadczy już sama treść paragrafu trzeciego, w którym dowodzi, że: „Nieba największą inklinacyę mają do pospólstwa, dla tego ich panowie powinni wiele dla nich świadczyć; że Pismo św. zaleca pospólstwo; że Pan Bóg pierwszych królów przez Samuela z prostej kondycyi obrał; że Chrystus urodził się w ubóstwie i za życia swojego z pospólstwem przestawał i wiele im świadczył; że monarchowie mnóstwem żołnierzy państwa słabszym odbierają, a żołnierze są z pospólstwa i najwięcej ich za ojczyznę ginie, więc zasługują na poszanowanie; że ludne miasta i wsie czynią cudzoziemcom przyjeżdżającym apprehensyą a honor oj-' czyźnie; że pospólstwo ochędóstwem swojem (t. j. strojem, sprzętami) wielu rzemieślników żywi, a strój szlachecki cudze kraje bogaci; że Pan Bóg przedłuża życia tym, którzy poddaństwo swoje mają w ojcowskiem staraniu, a oppressya chłopów panom żyć nie pozwala; że Chrystus przed wieczernikiem umywał nogi Apostołom, a poddani są nogami ojczyzny które cały ciężar królestwa każdego na sobie utrzymują, zaczem powinny być z brudu naturalnego ręką przełożonych obmywane i oczyszczane.—Gromi więc surowo panów za ucisk ludu, gromi szczególniej duchowieństwo, które oskarża, że nie czyni zadosyć swojej powinności pasterskiej, nie napomina, nie ujmuje się, nie radzi, nie pyta się, i owszem, w swoich dobrach duchownych (ku zgorszeniu ludzi świeckich, a dopieroż akatolików i dyssydentów¹), mizeryę niewypowiedzianą pospólstwa cierpi i dyssymuluje. A jaka jest ta mizerya? „Nędzny wieśniak chatkę ma ukleconą, jak na sikorę klatkę, i to dzieci w niej około pełno; sam gościem prawie w domu, bo czyli mu swojej roli zadosyć czynić, czyli zaciąg codzienny Panu odprawić, więc jedne dzieci od głodu biedy i mizeryi, drugie od zimna i niewygody, trzecie od fetoru i zlej, cum porcellis et vitellis aëryi, muszą przed czasem zadychać. Tymczasem, kiedy pan zaorze i zasieje folwark i pustych niemało śladów, nie ma kim sprzątać—nuż na tłokę z batogiem pod-starości lub włodarz, bez respektu, nawret i ciężarne wypędza matrony; a pan zaszczyca się, że mu się urodziło, jak nigdy przed tern nie bywało, a o tein ani wzmianki, że dla tak wielkich sprzętów nie mało ludzi sprzątnął”. W innem zaś miejscu, malując wspaniałość kościołów, którym zarzuca, że prawie wszystkie są zbudowane i ozdobione nie polskiemi rękoma i nie polskiemi wyrobami, powiada: „jakże się w tych kościołach prezentujemy Bogu? oto panowie nimis splendide, poddani zaś ich ni mis abjecte i deformiter ; panów konie przed kościołem stoją w jedwabnych licach, srebrnych szo-rach, od tłustości ledwo się nie spalą, a chłop poddany nago, boso, chudo w tymże kościele modli się razem z panem. 1 jakże wołają do Stwórcy swego? oto prawie uno labio: Panie Boże mój! a panowie wzajem od poddanych tymże cieszą się tytułem, kiedy ich Panami chłopi zowią. A jeżeli jakieżkolwiek wzajemnie na poddanych zlewają bénéficia, które sami od Boga otrzymują, jako to na przykład wolności, to należałoby przynajmniej połowę w zaciągach darować, ale u drugich w niedziele i święta się nie wybiegają. Potym wszystkie intraty, które panowie mają, są jedne z potu czoła poddanych, drugie z ich-że rąk, z karczem pochodzą, a z rąk pańskich jeden grosz do nich nie wraca, ale obraca się do Węgier za wino, do cudzych krajów za stroje, i poddanych pieniądze, jako w jaką przepaść, w ręce pańskie, bez żadnej cyrku-lacyi, bez żadnego powrotu wpadają na zawsze. Murują niektórzy duchowni i świeccy panowie kościuły i klasztory, ale je tak murują: panu magistrowi Niemcowi czternaście złotych na tydzień, podmagistrzemu 12, uczniowi 10, i każdemu z nich po dwa garnce piwa na dzień, a swoim katolikom do pomocy i do wożenia ma-teryi darmo po zaciągu chodzić każą, i passim owo murowanie tak zrujnuje majętności, że poddani od czeladzi i inwentarza odpadną dla pre-grawacyi, a cudzoziemcy się spanoszą”. Na in-nera znowu miejscu tak pisze: „Nas, Polaków tylko trzema prawa nasze dystyngowały stanami, to jest: szlacheckim, miejskim i chłopskim. A że szlachecki, z duchownym zjednawszy, pri-matum cum jurisdictione sobie vindicate dla tego też przez rady i uchwały sejmowe tak extenua-vit te dwa pokaźne stany, że vix vitam spirant. Siebie uwalniają ab onere podatkowania, a składają na dwa poniższe stany, do tego poddaństwem dzień w dzień, jak bydłem robią, a do spocznienia zwątlonych sił i zfatygowanych kości biednej chałupy za codzienne prace, w pocie czoła podjęte, nie obmyślają”. Nie zawsze jednakże poddaństwo taki ucisk cierpiało: „zwyczaj ten u nas po pierwszej wojnie nastał szwedzkiej, bo przed tą wojną, jako inwentarze stare, in archivo konserwowane, każdego nauczą, każdy kmieć tylko trzy dni w tydzień panu swojemu robił; ale gdy po tej wojnie in anno 1665 nastał głód i powietrze, w którem między pospólstwem wielu kmieci powymierało, więc panowie i possesśorowie, chcąc, aby folwarki i wiele pustych pól zupełnie pozasiewali, przymusili owych pozostałych do codziennej roboty kmieci, zrazu przy jednym, potem przy dwojgu, a teraz przy trojgu, i „Laudum sredense” super subditatem, którego przedtem nigdy nie było, w tym namie-nionym roku stanęło. Więc natenczas, gdyby Ichmość pasterze przy tym statucie oppouowali, i dawnego zwyczaju nie dali chłopom a owieczkom swoim łamać, toby do tej mizeryi pospólstwo nigdy nie przyszło... Ale gdyby teraz, per supremum autoritatem Summi Pontificis, jako też Najjaśniejszego nam panującego króla jegomości byli na sejmie z tak ciężkiego jarzma wypuszczeni, z jak wielką ochotą każda wieś dla swojego bakałarza szkołę-by pobudowali, i ze swoich płos bakałarzowi roliby udzielili i na zapła tę jemu złożyli by się”. O oświatę ludu bardzo mu chodzi, kilkakrotnie do tematu tego powraca: raz, malując rozpustę dzieci rozpróżnia-czonych, nietylko chłopskich, ale nawet mieszczańskich i drobnej szlachty, co się wałęsając s.imopas, ptaszki z gniazd wydzierają, po cudzych sadach i ogrodach plądrują i złodziejstwa się uczą, które częstokroć niejednego i na szubienicę wyprowadzi, powiada: „A gdyby w każdej wsi bakałarz był, do któregoby zaraz w trzech leciech dzieci chodziły, nie tak na naukę, jak dla nabycia skromności, układności, modestyi, nie byliby tak dzicy ludzie.” Domaga się zarazem, aby nie używano dzieci do paszenia trzód, przy którem „wszelkich nabywają niecnot i które niejednego na stos ognia wprowadziło.” W innem zaś miejscu żąda, ażeby proboszczowie przynajmniej przy parafiach chowali dla uczenia chłopskich dzieci bakałarzy, „a mając w jednej wsi bakałarza, mógłby codzień do innej wsi chodzić w swojej parochii i u którego porządnego kmie-

cia w izbie dzieci uczyć”. A nie poprzestawał na samem nawoływaniu innych, lecz i przykładem świecił. „W roku 1743, jadąc na kuracyę do Berlina, uważałem po drodze, że żadnej wsi nie było, w której by kościół i bakałarz nie znajdował się; więc powróciwszy z kuracyi, conscientia ductus, w kilku wsiach kazałem postawić szkoły, które, że były porządnie wytrynko-wane (tak), z dwiema izbami—jedna dla bakałarza z komorą, druga malowana dla dzieci,—więc zaraz mieszczanin przyjął służbę do owych dzieci.

nie namiestnik Chrystusów? Zaczyni należy, ażeby tenże J. W. Jegomość ksiądz nuneyusz przez instrument miał charakter poselstwa na sejm z tą ekspozycyą, że pospólstwo jest u panów swoich in magna opressione, zaczym jako najwyższemu Pasterzowi należy o krzywdę owiec swoich upomnieć się, aby kompozycya na sejmie stanęła: ile dni kmieć ma w tydzień robić, aby jarmarki i targi były w niedzielę zniesione i t. d.”—Obmyśla przytem i sposoby ekonomiczne na podniesienie dobrobytu pospólstwa: „rowów nowych bicie i co trzy lata odnawianie ich; chróstów z korzeniami wycinanie; łąk ochę-dożenie; zawożenie twardą ziemią lub piaskiem, tak nad morzem, jako i rzekami, jeziorami, trzęsawiskami; stawów i sadzawek szlamowanie; sadów, ogrodów w regularności trzymanie, jako i winnic gdzie są, albo być mogą, sprawowanie; dróg nietylko po miastach, ale i po wsiach, także i po chłopskich podwórzach brukowanie: wszelkich manufaktur zakładanie, aby wszystko, czego tylko prawdziwa potrzeba wymaga ludzka, w swoim znajdowało się kraju; kruszców, minerałów ze skał dobywanie —zgoła wszystkie rzemiosła, manufaktury, opificia etc.” „Powinni tedy biskupi nasi, wielki kredyt w ojczyźnie naszej i w senacie mający, sekundować inteneye chwalebne ojca św., a plebanom surowo przez litteras pastorales przykazać, aby po ambonach animowali wszelkie juryzdykeye i zwierzchności, to jest po miastach magistraty, a po wsiach szlachtę lub ekonomów, administratorów, podsta-rościch, władzę nad chłopami mających, aby poddanych nie trzymali w takiej oppres-syi, a przytem, zachęcali ustawicznie gospo-darzów rodziców ad honestam educationem prolis, bo z dobrej edukacyi całe życie dependuje ludzkie. A tym sposobem florentissima byłaby sza Polska po całym świecie katolickim.” — Żąda G. przytem, żeby świeccy panowie starali się, aby wszystkie opificia i rzemiosła, jakie tylko pod słońcem znaleźć się mogą były wprowadzane, żeby młodzież stanu szlacheckiego egzercytowała się w inżynierstwie, geometryi, artylleryi, architekturze, a także w kunszcie ogrodniczym, „bo gdy ich mość panowie szlachta w tym będą experti, to lada chłopca mogą do tego applikować; dodaje wreszcie, że omnes antes liberales są potrzebne nietylko stanowi szlacheckiemu, ale i duchownemu. Obowiązkiem jest panów poddanym swoim obmyślać mo-dum vivendi, żeby z pracy rąk swoich mieli czem się pożywić. Wspieranie ich jałmużną uważa za szkodliwe: hojna bowiem jałmużna ubogiego rozwiezie, do żebractwa przyuczy i do złych nałogów przywiedzie. „Ja vili meo sensu sądzę być sprawiedliwszą jałmużną podatek generalny, byle tylko najmiłościwszy król z ministrami i senatorami swoimi obracał go non in

Obok te

nu-

Potem w półtora lata na święty Grzegorz przyszedł do mnie ze swoją szkołą, a gdy spytałem się, jeżeli już czytać umieją? bakałarz mi podał z Ewangieliami postułkę i kazał mi się pytać o Ewangielię na którąkolwiek niedzielę albo jakie święto: impromptu każdy z nich całą na pamięć wiedział; dziewczęta zaś do mszy odpowiadać, nie ucząc się, tylko z samego słuchania od uczących się chłopców dobrze umiały. Więc niechże każdy zważy, jaką Pan Bóg pojętność w młode pospólstwo wlał, która bez informacyi i applikacyi sterilescit (jałowieje).” go statysta nasz z niezmierną żarliwością przemawia za „dobrą i należytą konserwacyą dzieci”, za pielęgnowaniem ich od kolebki i czuwaniem nad ich zdrowiem i życiem, twierdząc, że źródłem wszelkiej naszej nieszczęśliwości jest to, że Polska słaba, a słabą jest dla tego, że nieładna, bo rodzice o dzieci swe nie dbają, a duchowni o to ich nie upominają. Szeroko nad tą materyą się rozwodzi; nie szczędzi najostrzejszych wyrzutów duchowieństwu, tak świeckiemu, jak zakonnemu, wyliczając szczegółowo wieloliczne źródła ich dochodów, które wszystkie obracają na konserwacyę ciała duchownego, uważając, że one im się słusznie należą jedynie za opiekę nad duszami swojej owczarni. „Ale któż okiem ludzkiem duszę penetrować może? toć niewidomą pracą bawią się, a przeto i niewidomą zapłatą kontentować się powinni, to jest:

Pan Bóg zapłać. I przez tę ichmościów duchownych maksymę ta nieomylna następowałaby konsekwencya, że kto komu w łeb strzeli i zabije tylko ciało, to nie grzeszy, bo duszy nie zabija; a nie jest że to jedno zabić orężem, albo mala conservations prolis? Duchowieństwo o nią wstydzą się mówić i tylko co święto w świątyniach boskich Panu Bogu kadzą, a o kon-serwacyi pospólstwa nie radzą.—Tu niech każdy zdrowym rozsądkiem zważy i zmiarkuje, co za pożytek wiara święta katolicka i ojczyzna nasza z tej tak obfitej fundacyi i hojnej ręki na utrzymanie duchowieństwa i pasterskiej juryz-dykcyi ma i odbiera?” Chciałby więc, żeby sam Ojciec św. wdał się w tę sprawę przez swych nuncyuszów i ablegatów. „A że całemu światu jest w oczywistości wiadomo (powiada), iż nigdzie w cięższej opressyi chłop nie pozostaje, jak w jednej Polsce, więc któż się powi- alienigenas personas i nie tym applikował, któ nien o tak ciężką krzywdę ich ujmować, jeżeli rzy ad luxuni go obracają, ale tym, którzy ży

cie sustentować pragną, a o czym nie mają, i na zagrodach lub w chałupach często sterilesćere muszą.”—A na innem znów miejscu jeszcze jeden sposób wskazuje, mówiąc: „Do tego wiele panów, ze wsiów wybierając pogłówne, odsyłają je do grodów, a trzecią część residuitatis nad contingens, lub czasem więcej, in suum usum, a często in potabile aurum, czyli, że tak rzekę, pogłówne likwidowane in liquido obracają. Gdyby tedy przynajmniej ową residuitatem, która się od pogłównego okroi, obracali na chałup poratowanie, na posadzki, dachy, kominy, to już od r. 1717, od którego się ta regularna płaca zaczęła, insensibiliter pospólstwo przyszłoby do ochędóstwa pomieszkania” Troska się też G. i o dobrobyt miast, których wykazując wielki upadek, najważniejszą przyczynę jego widzi w tern, że w nich żydzi nietylko handel, ale i rzemiosła zagarnęli w swoje ręce; przytem wiele gruntów najlepszych jest alienowanych przez pobożne zapisy; wiele kamienic szlacheckich libertowanych, .za które nielibertowane muszą płacić podatek, wiele mieszczańskich obciążonych długami duchownemi i t. p.—Ciekawy też jest traktat „O spokojnem panowaniu Augusta III”, w którym, wychwalając obudwu Sasów, za jedną z największych zasług Augusta II uznaje żarliwość jego katolicką, jakiej dowiódł „rugowaniem panów dyssydentów od wszelkich honorów, funkcyj i prerogatyw”, oraz „Egzeku-cyą Toruńską, której się królowie: szwedzki, duński, angielski i dwór berliński serio oppono-wali”.—Pominąwszy ten smutny objaw fanatyzmu religijnego w autorze „Anatomii”, z wiel-kiem uznaniem wspomnieć należy o tern, co pod Augustem III mówi o haniebnem zrywaniu sejmów i o nieszczęściach, jakie stąd na cały kraj spływają. — O „Anatomii Rzeczypospolitej” z historyków literatury wspomniał tylko Chmielowski z przytoczeniem niewielkiego wyjątku; w Ency-klopedyach tylko tytuł tego dzieła podano z pochlebiłem, lubo ogólnikowem, zdaniem o wartości uwag i rad autora. Bartoszewicz, który w stu-dyach swych historycznych z epoki saskiej wiele miejsca poświęcił dziełu Stanisława Dunina Karwickiego „De ordinanda Republica”, oraz „Skrupułowi bez skrupułu” Jana Stanisława Jabłonowskiego, G-ego całkiem pominął, równie, jak też i Karol Hofman w swojej „Hi-storyi reform politycznych w Polsce.” Dopiero w r. J871 zajął się nią L. Wegner w „Rocznikach Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu”, a w 1876 Stanisław hr. Tarnowski rozpisał się o niej obszernie w dwóch zeszytach „Kroniki rodzinnej”, gdzie oddaje autorowi wielkie pochwały, uważając go, jako obrońcę ludu, za spadkobiercę Modrzewskiego, a za poprzednika Staszica. Bo też istotnie „Anatomia” ta jest ze wszech miar godna uwagi; wprawdzie ma ona znaczenie raczej społeczne, ekonomiczne, niźli polityczne; autor nie żąda w niej takich reform

dla stanu włościańskiego, jak Stanisław Leszczyński w „Głosie wolnym, wolność ubezpieczającym”, nie domaga się dla nich wolności, oczyn-szowania i zniesienia sądów patrymonialnych, owszem, zachęca duchowieństwo do upominania poddanych, aby sumiennie obowiązki swoje względem panów spełniali i zasługiwali przez to na ich życzliwość i opiekę; wprawdzie bardzo lekko strofuje owych panów za obojętność na nędzę ludu, za którą prawie całą odpowiedzialność składa na księży i przedewszystkiem im zaleca jego obronę od ucisku i czuwanie nad moralne-mi i materyalnemi jego potrzebami: zawsze jednak sprawę tę przenika do gruntu, ocenia ją wszechstronnie, broni jej wymownie i w wielu swych poglądach zupełnie się zgadza z Lesz czyńskiin, tak, iż ze względu na to można-by go o plagiat posądzić. Bądź co bądź, jako przyczynek do obrazu stanu społeczeństwa polskiego w epoce saskiej, jako jeden z nowych dowodów, że w smutnych owych czasach nie brakło przecież ludzi dobrej woli, myślących i radzących nad poprawą Rzeczypospolitej, dzieło to w piśmiennictwie naszem nie małe ma znaczenie. Gdyby układ nie tak chaotyczny a zwięźlejszy, gdyby polszczyzna poprawniejsza, bez makaronizmów i bez przeciążenia cytatami, gdyby mniej niepotrzebnych dygressyj, byłaby to rzecz wielkiej wartości. Kolligat G-ego, biskup Jędrzej Załuski, w swojej „Bibliotece historyków, polityków i prawników” pisze, że na prośbę tego pana „tę księgę poprawił, skrócił, ambages wyrzucił i w druk podał, lecz autor, z poprawy nie-kontent, dał oną swym konceptem „znowu wydrukować”. Z tego możnaby wnosić, że wydanie z r. 1751 jest sporządzone z uwzględnieniem poprawek i skróceń Załuskiego, a z r. 1753 według własnego „konceptu” wojewody. Zdaje się to tern prawdopodobniejszem, że właśnie przy rzeczonej pierwszej edycyi znajduje się przekład Załuskiego z Berkeleya; nie posiadając jej, sprawdzić domysłu swego nie możemy, a porównanie byłoby, zaiste, bardzo ciekawe.    *

Garczyński Stefan (* 13 paźdz. 1805—t 20 września 1833), poeta filozoficzny, przyjaciel Mickiewicza, urodził się w Kosmowie pod Kaliszem, z ojca Franciszka, pułkownika wojsk polskich, i Katarzyny Radolińskiej; ojca i matkę utracił wcześnie, wychował się więc w domu Fryderyka lir. Skórzewskiego, ożenionego z rodzoną siostrą ojca poety, Antoniną Garczyńską, w Lubo-stroni. W r. 1814 oddany został do gimna-zyum w Bydgoszczy, potem w Trzemesznie, wreszcie do liceum warszawskiego, zostającego pod kierunkiem Samuela Bogumiła Lindego. Egzamin dojrzałości zdał z odznaczeniem przy końcu lipca 1823, przyczem złożył oświadczenie, że zamierza poświęcić się studyom filozoficznym. Już wtedy pisywał wiersze, a w roku 1824 ułożył nawet icli zbiorek. G. niczem

•f,. J

WA

5Mjr

IhioyJt

Fig. 129.

Garczyński Stefan, poeta.

w nich „nie okazuje swoich sympatyi dla szkoły romantycznej: owszem, w używaniu imion mitologicznych przechodzi najzagorzalszych klasyków”. Zresztą te próby pióra małe posiadają znaczenie. W r. 1825 pojechał do uniwersytetu w Berlinie, słuchał wykładów filozofa Hegla, oraz prelekcyj historycznych i prawniczych. Pod wpływem zasady Hegla, że „wszystko, co jest rzeczywistem, jest rozumnem, a wszystko, co rozumnem, jest rzeczywistem”, powstaje w duszy młodzieńca walka między rozumem i uczuciem; „to, przeciw czemu serce wszystkiemi siłami protestuje z oburzeniem, w co wierzyć nie może, to rozum uznawał za słuszne, nawet za konieczne”. Ten stan duszy poety odbił się w „Hymnie do Boga”, napisanym w styczniu 1826 r. Zjawia się też już wówczas u niego pierwszy niewyraźny zarodek idei messyanicznej. Poznanie osobiste Mickiewicza podczas jego pobytu w Berlinie r. 1829 ożywiło w G-im chęć tworzenia poetyckiego, w krótkim przeciągu czasu znowu utworzył cały zeszyt wierszy, dedykowanych największemu poecie, i będących odgłosem jego natchnień. W marcu 1830 przybył G. do Rzymu; widywał się tu z Mickiewiczem i Odyńcem, staczał zacięte dysputy, pracował dużo, pisał w tajemnicy wiersze, ale z niemi się długo nie zwierzał. W początkach r. 1831 był już w Warszawie i brał udział w ówczesnych wypadkach jako poeta i jako żołnierz. Jego utwory z tego czasu mieszczą się w zbiorze p. t. „Wspomnieuia z wojny”, opracowanym ostatecznie w Dreźnie r. 1832, gdzie znowu zjechał się z Mickiewiczem, który się coraz bardziej do niego przywiązywał, tak, że sam w r. 1833 zajmował się korrektą jego „Poezyj”, wydanych w dwu tomach w Paryżu. Mickiewicz cenił je nader wysoko, a „Wacława dzieje” nazwał najznakomitszym, najbardziej polskim poematem. Że uczucie przyjaźni silnie się w tym sądzie uwydatniło, to nie ulega wątpliwości. G., pomimo długich ćwiczeń, nie doszedł w krótkiem swem życiu do owładnięcia językiem i stylem, nie posiadał fantazyi plastycznej, nie mógł świetnie nakreślić żadnego charakteru i żadnej sytuacyi; ale posiadał wysoce rozwiniętą zdolność refleksyjną, zabarwioną silnem uczuciem. Mickiewicz utrzymywał, że przez głowę G-go więcej przeszło myśli niż przez jego własną. Faktem jest, że autor „Wacława dziejów” pierwszy u nas wprowadził do poezyi pierwiastek filozoficzny, a chociaż pomysłów swoich nie potrafił jasno i dobitnie wypowiedzieć, to zapoczątkowaniem tern utorował drogę genialniejszemu od siebie Zygmuntowi Krasińskiemu. W Wacławie wystawił młodzieńca, który, staciwszy wiarę dziecięcą — i to wskutek klasztornego wychowania,— wszedł na bezdroże zwątpienia pod wpływem filozofii, chłodno rozczłonkowującej wszystko i wytępiającej uczucia. Gdy do tej rozterki umysłowej przyłączyła się jeszcze rozterka uczucio-

wo-moralna, miłość względem siostry (jak w „Re-né’m” Chateaubrianda i „Manfredzie” Byrona); wpadł w posępne rozmyślania, w rozgoryczenie straszne, w zupełny niemal rozstrój duchowy. Posłyszana przypadkiem piosnka narodowa ożywiła w nim na chwilę poczucie solidarności z ogółem, zwłaszcza gdy zauważył kosmopolityczno-materyalistyczną propagandę, przez szatana w postaci wędrowca - przybłędy szerzoną. Otrząsa się więc z apatyi, jedzie do Warszawy, w czasie koronacyi cesarza Mikołaja I pragnie działać; lecz szatan, nową przybrawszy postać, stara się go odciągnąć od czynu, przedstawiając mu w śnie magnetycznym obrazy lichoty społeczeństwa, dla którego Wacław poświęcić się zamierzał. Znów tedy rozum analityczny odnosi zwycięstwo nad natchnieniem i żądzą czynu: Wacław wraca do swego majątku, oddaje się napowrót gorzkim marzeniom, a wyznanie siostry, że go kocha i że cierpi nad zmianą jego usposobienia, pogrąża go w nastrój rozpaczliwy. Nie chcąc podsycać uczucia, poczytywanego za zbrodnicze, wyjeżdża. I na tern poemat się urywa. Jak chcu G. rozwiązać przeciwieństwo rozumu i uczucia,

analizy i natchnienia, w jakim czynie chciał te przeciwieństwa sto pić („wybiegam piórem ptaka, z orła wrócę szponą”), jak rozwiązać miał stosunek brata i siostry, — o tern, oczywiście, nic powiedzieć nie możemy. Osnowa tedy poematu w tym stanie, w jakim go obecnie posiadamy, nie może zadowolić ani filozoficznie, ani artystycznie; wartość utworu polega na poszczególnych myślach w nim zawartych, na niektórych sytua-cyach, pobudzających wyobraźnię i rozum i zmuszających do zastanowienia. G. miał wysokie pojęcie o zadaniu poety; przyjmując hasło Mickiewicza: „miej serce i patrzaj w serce”, dodawał do niego drugie: doskonałe zrozumienie ducha czasu i wcielenie jego dążeń w słowo natchnione: „Tylko ten, który, jako ksiądz w ubraniu świętem, ludziom w. zystkim mszę czyta przed wielkim ołtarzem, czy odrazu pojęty, czy będzie pojętym,—tylko ten mistrzem w sztuce, wielkim jest pisarzem”... Takiego zadania G. nie spełnił wprawdzie, lecz szedł ku jego spełnieniu; świata myśli nie zdołał przyoblec w „ciało“ piękne i ponętne, odepchnął wielu czytelników suchością abstrakcyj. W drobniejszych poezyach, („Wspomnienia z wojny”, „Sonety wojenne” i „Nabożeństwo tegoczesne”), nieodznaczających się również stroną formalną, był wiernym wy-obrazicielem chwili, a serdeczną swoją uczuciowością i nawoływaniem do czynu energicznego,

Gard (Gardon, Var do), prawy dopływ Rodanu, powstaje z połączenia dwu strumieni: Gardon d'Anduze (65 kim. dług. z Lozère) i Gardon d’Alais (62 kim. dług. z Lozère), zlewających się z sobą powyżej m. Ners; odtąd płynie G. w kierunku wscli. i połud.-wscli. przez równinę Gardonnenque; pod Dions wstępuje na terren (kredowy, gdzie płynie przez się wyżłobionym erozyjnym) jarem o urwistych ścianach skalnych (miejscowość bardzo malownicza); powyżej Remoulins płynie pod akweduktem rzymśkim (ob. rys. t. III, str. 506), zawraca na połud., uchodzi do Rodanu pomiędzy Aramon a Beau-caire, pod Comps. Od zlewu macierzystych strumieni aż do uścia długość G-u wynosi

55 kim.; na całej przestrzeni G. nie jest że-

w. J

w. J.

zyskiwał sympatyę i poklask. Idei messyanicznej nie nadał szerszych rozmiarów nad te, jakie jej nakreślił Mickiewicz. Jak jego Wacław, tak i on tęsknił do działania, wołając: „Dzisiaj... rzucam gnuśne pióro, czynów mi trzeba w błyskawicy pędzie, I walki z czasem, ludźmi i naturą, I wojny takiej, jak w mej duszy—wszędzie...” Śmierć z suchot rozwiała gorączkowe, a szlachetne pragnienia. Wydanie nowe „Pism G-go wyszło w Poznaniu r. 1860 i powtórzył je Brockhaus w swojej „Bibliotece pisarzy polskich” r. 1860 i 1863. Najlepsze studyum o życiu i pismach G-go skreślił Tadeusz Pini w „Przewodniku naukowym i literackim” r. 1898. Doprowadził w niem opowiadanie do r. 1830. Tenże autor ciekawe podał szczegóły w rozprawie: „Rękopis poezyj G-go w przerobieniu przez Mickiewicza” w „Pamiętniku To warz. lit. im. Mickiewicza”, 1898.

główny.

Gard (du) departament, nazwany od rz. G. (oh.) we Francyi połud., zawarty pomiędzy 43°27/ — 44°27' sz. pn. i 3U15'—4⁽⁾50' dł. w. G. Granice G-u stanowi na pd. nr. Śródziemne, zresztą departamenty: na pd.-w. Bouches-du-Rhône, na w. Vaucluse, na pn. Ardèche, na pn.-z. Lozère, na z. Aveyron, na pd.-z. Hérault. Obszar G-u wynosi 5 880 kim. kw., ludność 419 388 m-ców. Układ powierzchni urozmaicony: na pn.-z. górska kraina Sewen, z najwyższym punktem G-u Hort-Dieu (1 567 m), porosła kasztanami, morwami (hodowla jedwabników), wyżej zaś dębami, bukami, drzewami iglastemi; na pd.-w. — ku Rodanowi— zstępują tarasy do żyznej krainy, której pagórki są uwieńczone winnicami; wreszcie pobrzeże m. Śródziemnego płaskie, piaszczyste, moczarzyste, zasolone, niezdrowe; pełno tu lagun, mierzei, ponieważ prąd w m. Śródziemnem, płynący tu od wschodu, zuosi muł Rodanu ku zachodowi od uścia (podupadanie portów). G. zraszają wody granicznego Rodanu, prawych jego dopływów: Ardèche, Cèze, G., oraz rzek bezpośrednio uchodzących do m. Śródziemnego: Vistre, Vidourle, Hérault (w górnym biegu). Klimat wogóle łagodny, zimy dżdżyste i chłodne, lata suche i gorące; klimat pobrzeża niezdrowy. Wieje tu niekiedy silny wiatr mistral. W G-e 1 500 kim. kw. przypada na pola uprawne, 38*2 na winnice (poprzednio 878—wpływ filo -ksery) reszta na łąki, lasy, odłogi. Zboża nie wystarcza na potrzeby miejscowe, uprawiane są: krzew winny, oliwki, kasztany, morwy, owoce, roślina farbierska Crozophora tincłoria, kleszczo-wina (Ricinus communis); kwitnie tu hodowla jedwabników (około 2 milionów kokonów rocznie), bydło w porównaniu z owcami cienkoweł-nistemi, trzodą, końmi, mułami, hodowane jest słabo. Obfitość skarbów mineralnych (żelazo, węgiel kamienny i brunatny, ołów, antymon, marmur, gips i inne) sprowadza tu znaczny rozkwit przemysłu (metale, jedwab, szkło, papier, farbierstwo, garbarstwo, garncarstwo, wyroby bawełniane etc.), morze dostarcza soli (saliny Peccais pod Aiguesmortes), ryb i mięczaków. Drogami kommunikacyjnemi są: Rodan, liczne kanały, koleje żelazne (Lion—Nîmes—Montpellier, Villefort—Alais—Nîmes i liczne bocznice). Port-Aiguesmortes. G. dzieli się na 4 obwody: Alais, Nîmes, Uzès, Vigan, na 40 kantonów i na 350 gmin. Główne m. Nîmes.

Garda (lago di G., rzymskie Lacus Bena-cus), po Badeńskiem i Genewskiem największe jezioro alpejskie, w półn. swej części wrzyna się fiordowato w Alpy Trydenckie, podczas kiedy część połud. znajduje się na nizinie Lombardz-kiej. Mniejsza (węższa) część półn. należy do Austryi (do Tyrolu), większa (szersza) połud. do Włoch (brzegi zachodnie do prowincyi Brescia, wschodnie do prowincyi Verona). G. leży na wysokości 64 m. n. p. m., długość wynosi 55 klin., szerokość 5 —18 kim,, powierzchnia 366 klin. kw., głębokość dochodzi 360 m. Odroża Alp Trydenckich na z. brzegu G-y są to t. zw. Alpy Breseiańskie, na wschód—Monte Baldo (2 210 m.) Z okolicznych gór spływają do G-y strumienie (Sarca, Ponale—odpływ jeziora Lago di Ledro — z pięknym wodospadem, Toscolano), które tu, w G-e, klarują swe wody; wypływem G-y jest rz. Mincio (lewy dopływr rz. Po). Wybrzeża G-y ozdobione są roślinnością południową: na zachodniem rosną cytryny, pomarańcze, morwy, figi, agawy, krzew winny itp., na wscho-dniem zaś hodowane są przeważnie oliwki. Woda w G-e o barwie ciemno-zielonej aż do lazurowej, zależnie od oświetlenia i wiatru, zawiera liczne gatunki ryb: pstrągi, trocie (Sahno trutta), alozy, węgorze i t. p. Wiatry peryodyczne (paesano — górski i ora — południowy) sprzyjają żegludze (Riva-Desenzano i Riva-Peschiera), zresztą zdarzają się tu dość często burze. Na wybrzeżach, zwłaszcza zachodnich („Riviera” między Gargna-no a Salo), znajdują się upragnione przez turystów miejscowości i stacye klimatyczne. W górę Mincio idzie ważna linia strategiczna (fortyfikacya m. Peschiera, przy wypływie z jeziora G-y rz. Mincio). Z połud. wybrzeża wyrasta półwysep

84

Kucyki. Poważ. Iluatr. Zesz. 187. T. XX.1V

pochodził ze starej rodziny, od dawna osiadłej w Delfinacie. Jakkolwiek się rzecz ma, pew-nem jest, że rozpoczął karyerę jako żołnierz i dał się z początku poznać pod imieniem kapitana Paulin. Dowodził kompanią piechoty w Piemoncie, kiedy zwrócił na niego uwagę Bellay-Langey, który go przedstawił królowi. Po zamordowaniu Rincona i Frégose’a Franciszek I posłał go w charakterze ambasadora do Konstantynopola. Był tam bardzo dobrze przyjęty, porozumiał się z Chajredinem Barbarossą i otrzymał od sułtana przyrzeczenie, że flota turecka zagrozi brzegom Katalonii, podczas gdy Franciszek I działać będzie w Roussillon i Nawarze. G. odjechał zaraz do Francyi, aby za-Gar&ane Klaudyusz Maciej, hrabia, ge- pewnie wykonanie tego planu, przyczem obrał nerał i dyplomata francuski (* w Marsylii 1766— | drogę na Wenecyę, podobnie jak poprzednio, f w zamku Lincel 1817). Jako porucznik strzel- j Ale ani on, ani Pellissier nie zdołali skłonić ców konnych w r. 1780, był szefem szwadronu Wenecyan do zawarcia przymierza z Francyą w tym samym korpusie w r. 1794. D. 14 Prai-riala r. IV otrzymał dowództwo 9-go pułku strzelców i odbył z tym pułkiem kampanię włoską.

Sermione, skąd uroczy widok na jezioro i Alpy (opiewany niegdyś przez Catullusa). Na jeziorze znajdują się małe wysepki. O jeziorze G-e sądzą niektórzy geologowie, że jest to hord m. Adryatyckiego, odcięty napływami rz. Po i morenami lodowca Adygi i Sarki.    w- J-

Garda z francuskiego, w rapirach i szpadach, używanych do fechtunku, blacha w kształcie tarczy, otaczająca rękojeść i chroniąca nietylko palce, ale i pięść całą od ciosu przeciwnika. W pałaszach i szablach wojskowych rolę gardy odgrywają jelce i po części kabłąki, kozacy wszakże posiadają szable nawet bez kabłą-ków.

P. M.

Gardafui, ob. Guardafui.

i z sułtanem, chociaż padyszach posłał w tym celu swego ambasadora. Za powrotem do Konstantynopola w ciągu tego samego roku G. przekonał się, że usposobienie dywanu dla Francyi bardzo się oziębiło. Flota ottomańska nie przybyła na oznaczone miejsce pomimo danej obietnicy. G. wyjednał na nowo przyrzeczenie, że wypłynie na wiosnę r. 1543, i udało mu się skłonić Solimana II do przygotowania w tym samym czasie kampanii w kierunku Dunaju. Barbarossa przybył rzeczywiście pod Marsylię w początku lipca. G., dowodzący swoją flotą, zdawał się zgodnie z nim kierować wszystkiemi jej ruchami. Postanowił zaatakować Niceę, która była wzięta 8 września. Ale przybycie floty hiszpańskiej zmusiło sprzymierzonych do cofnięcia się. Barbarossa udał się wtedy do Tulonu i zatrzymał się przez sześć miesięcy. G. pojechał zdać sprawę z kampanii dworowi, dokąd towarzyszył delegacyi mieszkańców miasta, których sprawę popierał. Jego urząd generała galer nie przeszkodził mu do wyprawy wojennej na kanton Vaud (Waadt). Nabywszy dużo doświadczenia w sprawach żeglugi morskiej, G. zreorganizował flotę morza Śródziemnego i w r. 1544 mógł udać się na Ocean z 25 galerami, aby się połączyć w Hawrze z admirałem d’An-nébaut. Ten stał na czele 150 okrętów i 60 statków transportowych, które miały za zadanie próbować wylądowania w Anglii. Galery La G-a skierowały się ku wyspie Wight, poszły śmiało atakować okręty angielskie na kotwicy stojące, zatopiły jeden razem z załogą, pozbawiły masztów i zniszczyły okręt admiralski. Następnie G. spustoszył wyspę Wight, ale nie śmiał tam się zatrzymać i ufortyfikować. Wkrótce po powrocie swoim do Francyi aresztowany był z powodu swego postępowania w wyprawie przeciwko mieszkańcom kantonu Vaud 1547. Po długich debatach w parlamencie paryskim został uniewinniony (1550): przywrócono mu wszystkie jego majątki i odznaczenia (1551). Pozo-

Mianowany generałem brygady na polu bitwy pod Bassignano (23-go Floréal r. VIII), wykazał już wtedy wielką odwagę i rzeczywiste zdolności wojskowe podczas kampanii roku 1799 (r. VIII). Ciesząc się wielkiemi łaskami Napoleona, został guwernerem paziów 8-go Vendémiai-re’a r. XII i adjutantem cesarza, któremu towarzyszył do Austryi (1805). Następnie powierzoną mu była missya dyplomatyczna do Persyi, dokąd udał się w charakterze ministra pełnomocnego (10 maja r. 1807). Miał się starać o przymierze szacha Fet-Alego przeciwko Ros-syi i Anglii. Ale słabo popierany przez swój rząd i nie posiadając odpowiednich zdolności, aby skutecznie walczyć z dyplomacyą angielską, nie mógł przeprowadzić tego projektu. Z powrotem wszakże otrzymał tytuł hrabiego Cesarstwa (w maju 1808) i wysłany został do armii hiszpańskiej, jako generał brygady. Otrzymawszy polecenie wykonania ekspedycyi do Portugalii, zachorował, uległ wpływowi Drouet d’Er-lona i ostatecznie nic nie zrobił. Odwołany 5 stycznia 1811, nie otrzymał już żadnego urzędu za cesarstwa. Restauracya przywróciła go do służby, ale podczas Stu Dni przyłączył się do Napoleona, który powierzył mu obronę Sommy.

Za to druga Restauracya usunęła go. Syn jego ogłosił dzieło: „Mission du général Gardane en Perse sous le premier Empire” (Paryż 1865, in 8-o).

J. K.

Gardaryka, po skandynawsku Gardarlke, oznacza dosłownie kraj (rlke^rzesza) Garda (nowogrodzki, bo Nowogród nad Wcłchowem Skandynawowie zwali Holm gard — gród na wyspie); G. nazywano w Skandynawii dzisiejsze gubernie nadbałtyckie.

Garde Antoni Escalin des A im ars, baron de la, admirał i dyplomata francuski (* w La Garde 1498—f tamże 1578). Podobno

S. Ł.

R.

ozdobne.

nazywają samą odzież.

P. M.

stając przez pewien czas w służbie w Toskanii pod Pawłem de Thermes, powrócił na morze, zaskoczył flotę hiszpańską kupiecką, powracającą z Rzymu, dokąd odprowadzała kardynałów, i za zgodą Leona Strozzi, zmusił do bezczynności Andrzeja Doria. Pozostając znowu na stanowisku generała galer (1553), wysadził w Korsyce korpus Sampiera d’Ornano, a po odjeździe Turków zebrał szczątki armii włoskiej, zwyciężonej pod Marciano. Popadłszy w niełaskę, powrócił jednak do dawnych zaszczytów (1566), brał udział w bitwach pod Jarnac i Moncontour (1569) i poprowadził 8 galer przeciwko protestantom na wybrzeża Saintonge (1570). Brał jeszcze udział w przygotowaniach morskich przeciwko Hiszpanii, prowadzonych w Bordeaux i Bourges w r. 1572, oraz w r. 1573 w oblężeniu Roszelii. Kompromitacya, jaka go spotkała od księcia d’Anjou, była, jak się zdaje, powodem, że się usunął do życia prywatuego.

Gardelegen (dawniej Gardeleben lub Gar-leben), powiat i miasto w Prusach. Miasto powiatowe G. w regencyi pruskiej Magdeburg, nad rzeką Mildą, na linii pruskiej kolei państwowej Spandau-Lehrte, 45 km. na pnz. od Magdeburga, ma (1890) 7 340 m-ców, 2 kościoły ewangelickie, 1 katolicki, szkołę realną, sąd pokoju (sąd ziemiański—Stendal), fabryki cygar, guzików z muszli perłowej, odlewnię żelaza, browary. Duży handel chmielem. Nazwa G. wspomnianą jest już w XI stuleciu. W XVI w. G. słynęło z wyrobu dobrego piwa, zwanego G arie i.

Garden Aleksander, przyrodoznawca angielski (* 1728 r. w Szkocyi—f 1791 w Londynie), kształcił się w Aberdeen, potem przez pewien czas był lekarzem w Charltown w połudn, Karolinie, skąd wróciwszy do Europy, osiadł w Londynie, gdzie za prace zoologiczne i botaniczne został zamianowany członkiem i wiceprezydentem królewskiego towarzystwa naukowego. Przyjaciel jego, botanik Ellis, nazwał od jego imienia jedną z rodzin roślinnych. (Ob. Gardenia).

Gardenia, rodzaj, należący do rodziny marz an o waty cli (Rubiaceae). Zawiera do 60 gatunków drzew i krzewów, o naprzeciwległych, skórzastych, owalnych liściach i okazałych pachnących, białych lub żółtych kwiatach. Rozpowszechnione są w okolicach zwrotnikowych i podzwrotnikowych starego świata. Z owoców niektórych gatunków chińskich i japońskich: G. florida, G. gravdiflqra i G. radicans otrzymuje się żółta farba, identyczna z tą substancyą, którą zawiera szafran {Crocus). Inne gatunki bywają hodowane po ogrodach jako rośliny

E. s.

Garderoba (z francuskiego garde-robe) w do-słownem znaczeniu jest to pokój, przeznaczony na skład wierzchniej odzieży, bielizny i wogóle różnych ubiorów, zwłaszcza kobiecych; stąd nazwa garderobianej, czyli służącej mają-cej nad niemi dozór. Wyraz G. używany jest również dla oznaczenia ubieralni; np. w teatrach G-ami zwie się nie tyle skład kostiumów, potrzebnych do wystawy na scenie, ile szereg pokoików, zwykle po obu stronach sceny umieszczonych, w których ubierają się aktorzy i aktorki (garderoby oddzielnie męskie i ż e liski e).—Często, przez mylne zrozumienie G-ą

Jr. Wch.

Gardes du corps zwie się konna straż przyboczna monarchy. Nazwa ta pojawiła się po raz pierwszy w połowie XV wieku we Francyi i oznaczała oddział wojska, który należał do maison militaire króla, a na wojnie pełnił służbę obozową przy królu i towarzyszył mu w bitwie. Straż tę zniesiono w 1791, lecz za Restauracyi pojawiła się na czas jakiś. Wzorując się na Francyi, wielu książąt niemieckich utrzymywało straż taką pod nazwą powyższą na swych dworach. W Brandenburgii nazwę tę otrzymała w 1692 dawna straż trabantów; Fryderyk Wilhelm I, wstąpiwszy na tron, ją skasował, lecz Fryderyk Wielki w 1740 roku przywrócił, mianowicie w postaci szwadronu, z którego z biegiem czasu powstał dzisiejszy pułk kirassyerów gwardyi, noszący nazwę G. du C., pułk doborowy na koniach skarogniadych. Pułk ten do r. 1888 odróżniał się od innych pod tym względem, że każdy szwadron jego dzielił się na dwie kompanie; pierwsza kompania pierwszego szwadronu była przyboczną. Obecnie podział ten nie istnieje; przybocznym jest cały pierwszy szwadron. Szefem pułku jest król pruski.

Gardie, Pontus de La (* w La Gardie, Niższej Langwedocyi, około r. 1530 — f pod Narwą, 5 grudnia r. 1585). Walczył w Piemoncie pod Henrykiem II; był posłany do Szkocyi na pomoc Maryi Lotaryńskiej. Przeszedłszy do służby Fryderyka II duńskiego, wzięty był przez Szwedów do niewoli pod Varbergiem (1565) i wstąpił do armii Eryka XIV. Ponieważ obaj bracia królewscy przygotowywali rewolucyę, P. stanął na czele ich wojsk i opanował Sztokholm. Nowy król, Jan III, mianował go z kolei baronem, feldmarszałkiem, senatorem. Był G. ambasadorem we Francyi, w Austryi, w Rzymie. Walcząc przeciwko Rossyi w Inflantach, utonął. Zaślubił córkę naturalną króla, z której miał dwóch synów.¹ Jeden z nich, Jakób (* 20 czerwca 1583—f 12 sierpnia 1652), konetabl i senator, prowadził dalej wojnę przeciwko Rossyi. Miał w swojej armii Gustawa Adolfa, od którego się nauczył sztuki wojennej. Zarządzał departamentem wojny i był jednym z opiekunów Krystyny. Syn jego, Magnus-Gabryel (* w Laval 15 paźdz. 1622—f 26 paźdz, 1686), kanclerz wielki, faworyt królowej Krystyny (później w niełasce), był szwagrem Karola X i jednym z opiekunów Karola XI. Zawarł przymierze z Francyą przeciwko Hollandyi. Wskutek wielkiej ambicyi popadł ostatecznie w niełaskę i pozbawiony został swoich obszernych posiadłości (1680). Protegował uczonych (a mianowicie Mezerai’ego), założył trzy biblioteki i drukarnię i darował uniwersytetowi upsalskiemu sławną biblię Ulfilasa. Jego szacowny zbiór rękopisów, z którego Wiesbaden czerpał materya-ły do dzieła swego „De la Gardieska Archivet” (Sztokholm i Lund 1831 —1844, 20 tom.), wcielony został w r. 1848 do biblioteki uniwersytetu lundzkiego. Jeden z jego potomków, Pontus, zaślubił hr. Taube, sławną swojem wykształceniem i dobroczynnością (f 1763).

Gardiner Stefan, prałat i mąż stanu angielski (* w Bury-Saint-Edmunds około r. 1483 — f w Whitehall 12 listop. 1555). Kształcił się w uniwersytecie w Cambridge, był nauczycielem jednego z synów księcia Norfolk, potem sekretarzem Wolseya, któremu towarzyszył do Francyi w r. 1527. W Paryżu zaznajomił się z Erazmem z Rotterdamu. W r. 1528 mianowany był przez Edwarda Foxa ambasadorem przy papieżu Klemensie VII. Powrócił do Rzymu w roku następnym w sprawie rozwodu Henryka VIII. Powoli zyskał wyjątkowy wpływ na króla i otrzymał od niego wiele beneficyów i zaszczytów. 27 listopada r. 1531 mianowany biskupem w Winchester, w końcu tego samego roku pełnił obowiązki ambasadora przy dworze francuskim; w r. 1532 towarzyszył Henrykowi do Calais, a 8 czerwca 1533 assystował przy koronacyi Anny Boleyn. Sprawa rozwodowa zajmowała go jeszcze przez cały rok następny. W r. 1535 pisał swój sławny traktat „De Vera obedientia”, w którym zwalczał i odrzucał supremacyę Rzymu nad Kościołem w Anglii. Mianowany znowu ambasadorem w Paryżu, od r. 1535 do 1538, w Niemczech w r. 1539, musiał ciągle walczyć przeciwko Cromwellowi, który podkopywał jego wpływ na dworze, a nawet zdołał usunąć go z rady stanu. Ale G., obdarzony wielką zręcznością, ostatecznie zgubił swego rywala. Otrzymał nową missyę do Niemiec w r. 1541 i intrygował przeciwko Cranmerowi. Śmierć Henryka VIII pozbawiła go całej fortuny politycznej. Stracił od razu krzesło w radzie stanu i posadę kanclerza uniwersytetu w Cambridge. Już w r. 1547 został aresztowany za nieposłuszeństwo rozkazom królewskim i uwięziony, a następnie zamknięty w wieży londyńskiej na rok jeden. Oddany pod sąd w grudniu r 1551, pozbawiony został godności biskupiej. Cranmer był prezesem sądu. Wstąpienie na tron królowej Maryi przywróciło wolność G-owi. 23 sierpnia r. 1553 został kanclerzem wielkim państwa i wybrany był ponownie na kanclerza uniwersytetu w Cambridge; zemścił się na swoich nieprzyjaciołach, wydając rozkaz prześladowania protestantów. Okazał uległość Rzymowi i prześladował Elżbietę z surowością nieubłaganą. Zostawił wiele dzieł, z których wymieniamy następujące: „De Vera Obedientia oratio” (1535, in

4    o; wiele edycyj); „A Detection of the devil’s sophistry” (Lond. 1546, in 12-o); „An Explanation and assertion of the true catholic faith” (Amiens 1551, in 12-o); „Palinodia Libri de ve-ra obedientia” (Paryż 1552, in 4-o); „Epistolae de pronimtiatione linguae graecae” (1555, in 8-o). Istnieją portrety G-a w Trinity Hall i w ga-leryi vv Oxfordzie. Jeden portret jego, przypisywany Janowi Matsys, sprzedany został za 30 000 franków w r. 1889 (Zbiór Secrétana); jest on własnością Muzeum berlińskiego.

Gardiner William-Neville, dyplomata angielski (* 23 kwietnia 1748 -f 7 lutego 1806). Wstąpiwszy do wojska w r. 1767, służył w Ir-landyi, odbył wyprawy r. 1775 i 1776 w Ame ryce. W charakterze adjutanta W. Howe’a brał udział w wielu działaniach wojennych; był ranny pod Freehold 28 czerwca r. 1778. Powróciwszy do Anglii, dowodził tam różnemi pułkami; posunięty na pułkownika w r. 1783, został adjutantem vice-króla Irlandyi. Wysłany do Niderlandów, w r. 1789 otrzymał missyę dyplomatyczną; jako poseł nadzwyczajny przebywał w Brukselli od r. 1789 do 1792; mianowany,

5    stycznia r. 1792 ministrem pełnomocnym w Warszawie, miał sobie poleconem zdać sprawę swemu rządowi o wypadkach, jakie miały miejsce w czasie drugiego podziału Polski. Wejście wojsk rossyjskich do Warszawy położyło koniec jego missyi. Wyznaczono mu dowództwo pułku na Korsyce w roku 1795, ale zatrzymać się musiał w Polsce aż do kwietnia r. 1797 z powodu długów, których nie mógł zapłacić. W roku 1799, posunięty na generała-lejtenanta, reprezentował Thomas-town w ostatnim parlamencie irlandzkim, a w ro ku 1805 mianowany został kommendantein głównym Nowej Szkocyi i Nowego Brunświku.

Gardiner Sir Robert William, generał angielski (* 2 maja 1781—f 26 czerwca 1864). Wychowaniec szkoły w Woolwich (1795), wstą,-pił do służby wojskowej w r. 1797; wysłany do Gibraltaru, brał udział w zdobyciu Minorki. W r. 1805, był w Cuxhaven, w 1806 w Sycylii, gdzie służył jako adjutant generała Foxa, a potem Jana Moore. Następnie towarzyszył Wel-lesleyowi do Portugalii; brał udział w wyprawie na wyspę Walcheren, przeszedł do Hiszpanii, do armii Wellingtona, i odznaczył się przy oblężeniu Badajozu, w bitwie pod Salamanką, przy wzięciu Madrytu i podczas oblężenia Burgos. Walczył jeszcze pod Yittorią, Orthez, Tarbes, Tuluzą, Waterloo i wszedł do Paryża z wojskami Sprzymierzonych. Od r. 1848 do 1855 był gubernatorem Gibraltaru. Posunięty na kapitana w roku 1804, pułkownika 1831, generała-lejtenanta 1851 i generała broni 1854. G. napisał wiele broszur w kwestyach wojskowych, a mianowicie o artyleryi, obronie narodowej i organizacyi wojska.

tion 1628 — 60” (1890); „The student’s history of England” (1890—93, w 3-ch tomach, wydanie jednotomowe 1892) i in. Obecnie G. redaguje „English -historical Review”.

Garding, miasto w prowincyi pruskiej Szlez-wigu, regencya t. n., powiat Eiderstedt, 12 km. na z. od Tönningu, na linii kol. żel. Tönning—G., nad kanałem SUderbootfahrt, prowadzącym do rz. Eider, a dostępnym dla małych statków; 1 695 m-ców (1890). Handel zbożem i bydłem.

Gardłacz (strzelba), ob. Garłacz.

Gardło (anat. ludzka) w mowie potocznej najczęściej oznacza albo przód szyi od podbródka do piersi, albo też część przewodu pokarmowego (ob,), tuż za jamą ustną położonego, która podług szkoły warszawskiej nosi miano „Gardziel” (ob.). — W przenośni G. mo że też znaczyć życie, jak to widzimy ze sposobów mówienia takich np.: „Nastawać komu na gardło”; „Przypłacić gardłem”; „Skazać na

Dr J. P.

A. K.

Gardiner Samuel Ravson, historyk angielski (* 1829 w Ropley w hrab. Hampshire), stu-dya uniwersyteckie odbywał w Londynie i w Ox-fordzie, stopień doktora otrzymał w Edynburgu, doktora filozofii—w Getyndze i był do r. 1885 profesorem historyi najnowszych czasów w King’s College w Londynie. W r. 1882 za swą działalność naukową dostał pensyę z listy cywilnej. Zdobył sobie powagę jako gruntowny znawca dziejów angielskich z pierwszej połowy w. XVII. Najznakomitszą pracą jego jest składająca się z pięciu monografij „History of England from the accession of James I to the outbreak of the great civil war 1603—1642” (1866-82, w 10 tomach, wydanie 2-e, 1893, w 4-ch tomach). Oprócz tego napisał: „The thirty years’ war” (1874); „The first two Stuarts and the puritan revolution” (1876); „Itroduction to the study of English history” (z Mullingerem 1881); „The constitutional documents of the Puritan revolu-

S. Ł.

gardło” i t. p.

Gardłową; sprawy nazywano w sądownictwie polskiem taką sprawę kryminalną, która w swoim wyniku mogła pociągnąć karę śmierci na przestępcę bez względu na to, jakimby sposobem miano ją wykonać: za pomocą miecza, szubienicy, ćwiertowania, utopienia lub rozstrzelania, gdyż zarówno prawa koronne, jak i litewskie, mówiąc o karze śmierci, nigdzie nie określają jej rodzaju. Stąd wyrażenie: na gardle karać=śmiercią karać; gardła odprosić=upro-sić ułaskawienie; gardło położyć, stracić=ży-cie stracić, być ukaranym śmiercią. Sprawa gardłowa zwykle bywała skutkiem przestępstw publicznych, dochodzonych przez państwo, jako obrońcę swych kardynalnych praw, gdyż, jak wiadomo, szlachta nie bardzo lubiła sprawy kryminalne wytaczać przed kratki sądowe, lecz sama wymierzała sobie sprawiedliwość. Na pierwszym więc planie G-ą sprawą było: targnięcie się na życie króla, obraza majestatu, zdrada ojczyzny, fałszerstwo papierów publicznych i monety; następnie—przestępstwa, które ze względu na stronę etyczną uznane były za godzące na podstawy społeczeństwa; a więc: ojco-bójstwo, cudzołóztwo, gwałty dziewic, zabójstwo z ukrycia, zadanie trucizny, a także czary, chociaż kara śmierci za te ostatnie później była zniesioną. Prócz tego do spraw G-ch zaliczyć jeszcze należy: rozbój, kradzież, napaści na drogach i najazdy domów. Wogóle, mówiąc o prawie karnem polskiem, niewymownie trudno dać jakiś systematyczny regestr przestępstw, podlegających jednej karze, jak w danym wypadku — karze śmierci. Prawo karne było niewyrobione, niezupełne i pozostawiało bardzo wielo uznaniu sądu. W niektórych naprz. razach za wyliczone przestępstwa, nawet pierwszego rodzaju, wymierzaną była, nie kara śmierci, lecz banicya. Trudność i zawiłość powiększa jeszcze bardziej nierówność stanów przed prawem. Tak np. za zabójstwo rozmyślne, wśród szlachty (przynajmniej od r. 1601) karano na gardle, za zabójstwo zaś chłopa przez szlachcica wymierzano karę pieniężną 30—100 grzywien, i dopiero w r. 1768 ustanowiono również karę śmierci. Chłop w wypadku większej kradzieży bezwarunkowo gardłem płacił; szlachcic podlegał tej karze dopiero za czwartym razem. Widzimy więc, że wyżej podany spis spraw gardłowych może być zaledwie wskazówką do oryentowania się, nie zaś literą ściśle określoną. Dla uzupełnienia pojęcia o sprawach gardłowych wspomnieć jeszcze należy, że jeżeli oskarżony nie przyznawał się do winy, podlegał torturom, i, w razie gdyby był uniewinnionym, dostawał pieniężne wynagrodzenie za uszkodzenie członków, lub też rodzina brała sowitą głowszczyznę w razie śmierci na torturach niesłusznie oskarżonego.-

Gardner Alan, lord, baron Uttoxeter, admirał angielski (* w Uttoxeter [Staffordshire] 12 kwietnia 1742 r.—f w Bath 1 czerw. 1809). Syn podpułkownika dragonów, wszedł wcześnie do służby morskiej, służył pod rozkazami kapitana Denis’a (1755—1758) i brał udział w bitwie pod Quibéron. Zostawszy porucznikiem w r. 1760, służył na Jamaice, w Indyach, w północnych Niemczech, odznaczył się w bitwie pod Granadą (6 lipca 1779). Od r. 1786 do 1789 był kommendantem głównym na Jamaice, zasiadał w admiralicyi od r. 1790 do 1795, i reprezentował w parlamencie Plymouth, a następnie Westminster. Objął ponownie służbę w Indyach w r. 1793, puczem był oddany pod rozkazy lorda Iłowe i tak się odznaczył w bitwie 1 czerwca 1794 (ob. Howe), że otrzymał tytuł barone-ta i posunięty został na vice-admirała. Podczas buntu w Spithead o mało co nie był zarąbany. W r. 1800 był kommendantem głównym na wybrzeżu irlandzkiem i został parem Irlandyi z tytułem barona G. W r. 1806 posunięty na wyższy stopień para angielskiego, 1807 mia-

iłowany kommendantem eskadry kanału La Manche.

G-ardone-Eiviera, uzdrowisko klimatyczne nad jeziorem Garda, we Włoszech północnych, połączone statkiem parowym przez Riva ze stacyą Mori, dróg. żel. Brenner i linią kolei Medyolan-Weneeya. Uzdrowisko to, będąc osłonione Alpami od wschodu, północy i zachodu, posiada tylko od południa otwarty widok na wspaniałe, wielkie jezioro, jest zatem wolne od kurzu i wiatrów.

Gardunitis, według J. Łasickiego „De diis Snmagitarum” (1580), miał być, w wierzeniach Litwinów, „opiekunem jagniąt nowonarodzonych”. Dzisiaj nazwa ta nie jest ludowi litewskiemu znana; pochodzi od litews. gardas=zagroda, strąga (na owce) i znaczyć dosłownie może ow-czarczyk (gardinajtis?). Ob. Mierzyńskiego rozprawę w tomie XL1 „Roczników Towarz. nauk.

J. K.

Gardziel po łacinie Pharynx (anat. ludzka). Tak zwie się podług szkoły warszawskiej początek właściwego przewodu pokarmowego (ob.)

X.....

lify

li

L Przegroda nosa, poniżej niej podniebienie twarde, czyli kostne.—g. Język.—3. Podniebienie miękkie i czopek (Uvula).—4. Wargi rozwarte, wiodące do jamy ustnej. — 5. Migdałek (Tonsilla) i łuki podniebienne.— H. Kość podjęzyczna, czyli Gnyk (Os hyodes ).—■ 7. Krtań (Larynx).—8. Nagłośnia (Epiglottis).—9. Jania czaszki.— 10. Przewód mlecza pacierzowego; po obu stronach jego widać kręgi przepiłowane.—A. Nozdrza tylne ( Chou-nae).—B. Przesmyk, wiodący z ust do gardzielą (Fauces vel Isthmus faucium).—C. Sklepienie gardziel t.—D. Przełyk (Oesophagus).—E. Uście trąbki Eustachiego.

tuż za jamą ustną położony; szkoła krakowska zaś, zgodnie z mową potoczną ogółu, posługuje się w tym razie mianem Gardło, zowiąc G-ein przełyk (ob.), co także zgadza się lepiej ze

ków (Mammalia).

Dr. J. M.

krak.” (str. 60).

td

jfj

SSL ;

W J

--

' •■rM i Mi

..»U

I ;•

Ml \

Fig. 130. Przecięcie pionowe przez twarz i szyję od czoła ku potylicy.

znaczeniem właściwem wyrazu tego.—G. tworzy ku tyłowi przedłużenie jamy ustnej i łączy się z nią za pośrednictwem t. zw. przesmyku (Isthmus faucium). Podobny jest on do worka stożkowatego, dnem obróconego ku górze, gdzie styka się z podstawą czaszki; ściana tylna jego przylega do kręgów (ob.), bocznemi ścianami styka się G. z wielkiemi naczyniami krwionośnemi szyi oraz z nerwami razem z niemi przebiegającemu przednia nakoniec, przedziurawiona, są-sąsiaduje bezpośrednio z nozdrzami tylne mi (ob.), przesmykiem i krtanią (ob.); koniec dolny, zwężony, bez granicy wyraźnej przechodzi w przełyk poniżej krtani. Jeżeli podniebienie miękkie (ob.) popchnięte zostanie ku tyłowi, tak daleko, że zetknie się ze ścianą tylną G-a,—co zdarza się przy połykaniu, jako też podczas mówienia i śpiewania—to wtedy podzieli go na dwie części, z których górna nosi miano jamy noso-gardzielowej (Cavum pharyn-gonasale), dolna zaś j. krtanio-gardziełowej (C. pharyngolaryngeum); w ścianie bocznej pierwszej z jam wymienionych znajduje się z każdej strony liście gardzielowe trąbki Eu-stachiego (ob. Ucho). — Ściany G-a składają się z czterech warstw, które są, licząc od wnę-• 3, trza na zewnątrz: 1. Błona śluzowa, 2. tkanka łączna pod nią będąca, 3. pokład mięśni płaskich, za pomocą których połykamy, nakoniec 4. Powięź policzkogardzielowa (Fascia buccopha-ryngea), należąca tylko do górnej części G-a.— G. służy za drogę wspólną dla oddechu, pokarmu i napoju, przejść one przezeń muszą, by przedostać się do wnętrza ustroju. Powietrze wdychane przez nos (lub usta) dostaje się do krtani swobodnie, przyczem G. zachowuje nieruchomość, podczas połykania kąska strawy, lub łyku napoju, podniebienie miękkie podnosi się ku tyłowi, zamyka jamę noso-gardzielową od dołu, łuki podniebienne i język zatykają przesmyk, mięśnie G-a zaczynają się kurczyć, nagłośnia nakrywa szczelnie otwór krtani (ob.) i kęs zepchnięty zostaje do przełyku, a stamtąd do żołądka.— Szczegółów dokładniejszych poszukać należy w podręcznikach anatomii i fizyologii.    Dr J P-

Gardziel (Pharynx). Tak nazywa się dział kanału pokarmowego zwierząt, znajdujący się między jamą ustną a przełykiem, jeżeli w ściankach tego działu zalega zgrubienie mięśniowe, przystosowane do ssania lub łykania. U niektórych zwierząt widzimy w gardzieli przyrządy służące do żucia. G. posiadają niektóre wirki (Turbellaria), przywry (Trematodes), wrotki (Rotatoria), brzuchopełzy (Gastropoda), głowonogi (Cephalopoda)\ u pierścienic drapieżnych (Annelides-polycliaeta-Errantia) G. bywa w rozmaitym stopniu rozwinięta, uzbrojona ząbkami kutykularne-mi („szczęki”), wysuwalna („trąbka”), opatrzona

pochwą; wreszcie spotykamy G. u niektórych ssa-

w. J.

Gardzienice, wieś w gub. Lubelskiej, w powiecie Krasnostawskim, o trzy z górą mile od Lublina, a dwanaście wiorst od stacyi kolei Nadwiślańskiej Trawniki; leżą nad rzeczką Gieł-czew, dawniej Bełzą lub Kiełzewką zwaną Zachowały się tu ruiny zamku, w którym niegdyś przemieszkiwał Stefan Czarniecki, starosta kaniowski i lipnicki, pisarz polny koronny, a rodzony synowiec wielkiego hetmana i wojewody kijowskiego i ruskiego tegoż imienia (oh.). Bo niedawna mylnie mniemano, iż sam wojewoda miał w posiadaniu dobra Gardzienickie i błąd ten wielokrotnie powtarzali nasi parniętnikarze. Akta jednak z r. 1681, znajdujące się w archiwum przy Sądzie Okręgowym w Lublinie, wykazują, że dobra te w r. 1680 Stefanowi, synowi Marcina, najmłodszego z dziesięciu braci

się, że wówczas zamek ten miał inny niż dziś wygląd : nad główną częścią wznosiła się facya-ta, dziś zwykłym szczytem dachowym zastąpiona, dach zaś pokryty był słomą, w części zaś tylko gontami. Od kilkudziesięciu lat mury te służą za składy gospodarskie; obecny jednak właściciel, p. August Iwański, przystępuje do zewnętrznej restauracyi i zamierza przywrócić mu pierwotny wygląd. „Starożytna Polska” Balińskiego i Lipińskiego (Tom III, str. 320) wspomina, że w r. 1794 żołnierze generała Kachow-skiego, przechodząc przez G., znaleźli zakopaną w ziemi zamkowej skrzynię żelazną, a w niej siodło, bogato wysadzane turkusami. Do zamku z zachodniej strony przytyka murowany parterowy budynek, odmiennego kształtu i przeznaczenia. Była to kaplica aryańska z końca XVI,

==

Si|

ist?

mmmmi

'-sÿrÿv

Jpa

PrePftfiir

5/sS- i' .

MÜHIl,

_x.

t -"-2-

i-'

hm

Si

r- :

mn

ii

iiU¹

HŁr-

... .u, ii w fftfff” '*****

y

.__Mv'feiSa’

*7>-

ii

..

17111111 „r ni.miin n -

A?

- • a:;

Fig. 131.

rżąc tym sposobem dwie ostremi sklepieniami zakończone nawy. Nadto w oficynie mieszkalnej znajdowała się druga jeszcze kaplica domowa, może katolicka, której ślady dziś jeszcze się zachowały w wysoko sklepionych pokojach mieszkalnych, z kaplicy tej przerobionych.

Gareis Karol, zasłużony prawnik niemiecki, profesor w Królewcu (* 24 kwietnia 1844 w Bam-berdze [Bawarya]), kształcił się pod wpływem ro-manistów: Vangerowa (ob.) i Windscheid a (ób.), oraz germanistów: Bluntschlego (ob.) i Dahua (ob.). W roku 1870 habilitował się

J. K—cz.

Zamek w Gardzienicach.

Czarnieckich, wniosła jako wiano Katarzyna Hu- lub z pierwszych lat XVII-go stulecia. Wnę-lewiczówna, kasztelanka bracławska. Z położę- trze jej przedziela na dwie części ściana, two-nia na wzgórzu i resztek muru ochronnego ze śladami strzelnic przypuszczać należy, że zamek był niegdyś obronnym, przynajmniej z południowej i w części z zachodniej strony, jakkolwiek obecna budowla ma wygląd więcej pałacu niż twierdzy. Stronczyńskiemu (Ms. Bibl. Gł. Uniw.

Warsz. p. t. „Opisy zabytków star. gub. Lubelskiej” str. 264) zawdzięczamy wiadomość, że w r. 1656 budowa jego była zaledwie rozpoczęta, gdy Szwedzi po bitwie pod Gołębiem, ścigając wojsko polskie, przyszli pod G. i wszystko | spalili. W r. 1802 zamek Gardzienicki powtórnie zgorzał, odbudowany jednak został przez w Wiirzburgu, w r. 1873 przeniósł się w cha-Miączyńskich. Z opisu G-c z r. 1810, znajdują rakterze ordynaryusza do Bernu (Szwajcarya), cego się w archiwum w Lublinie, dowiadujemy skąd 1875 r. powołano go do Giessen (Hessya).

s. P.

Włoszech.

Przez trzy lata (1878— 1881) należał do parlamentu (frakcya narodowo-liberalna), w r. 1883 zostaje mianowany kanclerzem uniwersytetu w Giessen (pełnomocnik rządu), a jako taki — członkiem pierwszej Izby Sejmu liesskiego. W r. 1888 otrzymuje wezwanie zaszczytne z Królewca i obejmuje katedrę po Feliksie Dalinie, który w tym czasie przeniósł się do Wrocławia. W r. 1893/4 był rektorem uniwersytetu. — G. wykłada prawo cywilne, handlowe, kanoniczne i cały szereg dyscyplin poszczególnych. Ulubioną jego zaś specjalnością jest prawo handlowe i w tej dziedzinie położył zasługi pierwszorzędnej wagi; jest jednym z najznakomitszyszych przedstawicieli tej gałęzi prawoznawstwa w Europie. Lista jego prac jest niezmiernie długa: wynosi około sześćdziesięciu pozycyj. Wymieniamy tylko najważniejsze w porządku chronologicznym: ,Die Verträge zu Gunsten Dritter” (1873); „Staat und Kirche in der Schweiz” (do współki z prof. Zor-nem 1877—78, 2 tomy); „Das deutsche Handelsrecht” (Berlin 1880, wyd. 4-e 1899; najlepszy dotychczas podręcznik prawa handlowego niemieckiego, przełożony dwukrotnie na język włoski przez Torquato Giannini i adw. Vincenzo Mola w Neapolu, oraz na rossyjski przez Rząd-kowskiego i prof. Nersesovna w Moskwie); „Das allgemeine Staatsrecht” (1883, w zbiorze Mar-quardsena [ob.] tom I); „Encyciopädie u. Methodologie der Rechtswissenschaft” (1887, wyd. 2-e 1900 [por. „Gazeta Sądowa” 1895]); „Institutionen des Völkerechts” (1888, wyd. 2-e 1900); „Deutsches Kolonialrecht” (1889); „Die Landgüterordnung Kaiser Karls der Grossen” (1895); „Einführung in das Studium des Bürgerlichen Gesetzbuchs” (Część II, prawo rzeczowe, familijne spadkowe, Berlin 1896). — Pozatem G. rozwinął niezmiernie bogatą działalność na polu kommen-towauia ustawodawstwa niemieckiego. Zaznaczamy tylko jego uczone wydania kodeksu handlowego: „Das allg. d. Handelsgesetzbuch, erläutert von Karl Gareis u. 0. Fuchsberger” (1891); oraz „Das Handelsgesetzbuch vom 10 Mai” (1897, wyd. 2-e 1900); Kommentarz części ogólnej Kodeksu Cywilnego „Kommentar zum Allgem. Theil des Bürgerl. Gesetzbuchs” (Berlin 1900) i t. d. Od r. 1877 wydaje on również u Roth a w Giessen zbiór ustaw państwowych „Deutsche Reichsgesetze in Einzel - Abdrücken”, dotychczas 285 numerów (wydanie doskonałe) z wstępem i uwagami; napisał też przegląd literatury prawa handlowego i prywatnego za lata 1874 — 1884 i 1885 — 1894 p. t. „Literaturbericht über Privat- und Handelsrecht” herausg. von Kirchenheim” (Lipsk 1885 i 1895). Z dziedziny juryspruden-cyi należy zanotować jego „Die patentamtlichen und gerichtlichen Entscheidungen in Patentsachen” (Berlin, tomy I—XI, 1881 —1896).

Garella, rodzina inżynierów francuskich: G. Hiacynt (* w Chambéry [Sabaudya] 3 grudnia 1775 r. —f w Aix d. 8 sierpnia 1852). Szkołę politechniczną i szkołę dróg i mostów ukończył w r. 1797. Zajmował się robotami portowemi, a przez długi szereg lat był dyrektorem wszystkich portów handlowych na morzu Śródziemnem.— G. Feliks Napoleon, syn poprzedniego (* w Lucce [Toskania] 18 kwietnia 1809 r. — f 25 maja 1858 r.). Szkołę politeczniczną ukończył w r. 1827. Zajmował wyższe stanowiska w służbie rządowej i był delegowany do Panamy dla zbadania na miejscu warunków budowy kanału, mającego połączyć ocean Spokojny z Atlantyckim. Podług obliczeń G-i koszt budowy tego kanału miał wynosić 100 milionów fr. — Oprócz artykułów, jakie pisywał do „Annales des mines” i „Annales des ponts et chaussées” wydał: „Projet d’un canal de jonction de l’océan Pacifique et de l’océan Atlantique” (Paryż 1846); „Etudes de gîtes minéraux” (Paryż 1843). — G. Józef Hyacynt, brat poprzeduiego (* 1807 — t 1866 r.), ukończył szkołę dróg i mostów w r. 1835 i zajmował się budową kolei we

E. D.

Garengeot Renat Jakób Croissant de (* d. 30 lipca r. 1688 w Vitré [Bretania]—f d. 10 grudnia r. 1759 w Kolonii), znakomity chirurg francuski. Będąc synem chirurga, od ojca swego początkowo nauki pobierał, następnie kształcił się w szpitalu w Angers, oraz w lazaretach marynarki, jako uczeń odbył też kilka podróży morskich. W r. 1711 przybył do Paryża i oddał się pracy zawodowej, nie zaniedbując przytem dalszego kształcenia się w anatomii i w chirugii; głównymi mistrzami jego byli wtedy Winslow

1    J. L. Petit (ob. te nazw.). Zgromadziwszy spory zapas wiedzy z książek i z doświadczenia własnego, jął się też pióra i wydał: „Traité des opérations de chirurgie etc” (Paryż 1720, 2 t.; wyd. 2-e tamże 1731, 3 tomy; wyd. 3-e tamże 1738; wyd. 4-e tamże 1789; tłóm. ang. Londyn 1723; niem. Berlin 1733), oraz „Nouveau traité des instruments de chirurgie etc” (Paryż 1723,

2    tomy; do r. 1739 jeszcze trzy wyd.; tłóm. niem. Berlin 1729). Oba dzieła te zjednały mu rozgłos niemały. W r. 1725 został członkiem stowarzyszenia chirurgów paryskich i zaczął z powodzeniem wielkiem wykładać anatomię; w r. 1728 zamianowany demonstratorem królewskim, wykładał w szkole chirurgicznej naprzód farmakologię, następnie zaś chirurgię operacyjną; niebawem został też członkiem paryskiej Akademii chirurgicznej i londyńskiej Royal Society. W r. 1742 mianowany chirurgiem półkowym (Chirurgien-major) odbył kilka wypraw wojennych do Niemiec; podczas ostatniej z nich umarł nagle w Kolonii. G. był jednym z najbieglej-szych chirurgów swego czasu i niemało przyczynił się do postępu nauki swej, ulepszając sposoby operowania, oraz udoskonalając narzędzia chirurgiczne.—Por. H. Haesera „Lelirb. d. Gesch. d. Med.” (wyd. 3-e, T. II, str. 660): i P. J. Ca-

baret w „Journal des connaissances méd.-chir.”

zmordowany pracownik odbywał ciągłe konfe-rencye, brał udział w rozprawach publicznych, miewał kazania co niedziela; w chwilach wolnych studyował prawo, został nawet adwokatem w Columbus .(Ohio). W tym samym roku (1858) ożenił się z miss Lukrecyą Rudolph, którą poznał, study ująć prawo w Geauga. Wszedł, też do życia politycznego od r. 1856, przyłączywszy się do stronnictwa republikańskiego. W r. 1859, mając lat dwadzieścia ośm, przeprowadził wybór swój na członka senatu stanu Ohio i zorganizował w tern zgromadzeniu grupę radykalną, która miała oddać wielkie usługi na początku wojny domowej przy zastosowaniu środków, przyjętych przez kongres. Wojna domowa była dla niego, podobnie jak dla Granta i tylu innych, sposobnością, przy której wybił się z tłumu i wystąpił na widownię. D. 14 sierpnia 1861 r. gubernator Dennison posłał go w charakterze podpółkownika do 42-go półku ochotników pieszych stanu Ohio. Czter}T miesiące G. studyował teoretycznie i praktycznie wojskowość, następnie w końcu grudnia r. 1861, na czele czterech półków piechoty i ośmiu kompanij ka-waleryi, stosownie do otrzymanego polecenia, miał zaatakować w Kentucky generała konfederatów Humphrey Marshalla, stojącego na czele 5 000 ludzi. Pobił go pod Middle Creek 10 stycz. 1862 r.; następstwem tego było zwycięstwo generała Thomasa nad Zollicofferem, odniesione w kilka dni później pod Mili Spring. Posiadanie Kentucky było zapewnione dla Unii. W nagrodę za to Lincoln przesłał G-owi nominacyę na generała brygady. W tym stopniu walczył on pod Shiloh pod rozkazami Buella. Jego znajomość prawa pozwalała mu brać udział w sprawach sądowych; był też jednym z członków sądu wojennego, który wydał wyrok na generała Fitz-John Portera; mianowany naczelnikiem sztabu generała Rosenkranza, oddał nieocenione usługi w nieszczęśliwej bitwie pod Chic-kamauga i otrzymał za to tytuł generała-majora. Dziewiętnasty okrąg w Ohio, który miał długi czas za swego reprezentanta w kongresie entu-zyastę i przeciwnika usamowolnienia Murzynów, Joshua R. Giddings’a, w jesieni r. 1862 wysłał G-a do Izby reprezentantów; ale zajął on swoje

(r. 1846, str. 217).

Dr J. P.

Garengeota klucz. Nazwę tę nadano narzędziu do wyrywania zębów służącemu, dotąd używanemu, ulepszonemu znacznie przez chirurga,

którego imię nosi (ob.).

Dr j. p.

Garfield Jakób Abraham, generał i mąż stanu amerykański, 20-ty prezydent Stanów Zjedn.

Am. Półn. (* w Orange w stanie Ohio, 19 listopada 1831—f w Long Brandi, New Jersey 19 wrześ. 1881). G. pochodził z dawnej rodziny purytańskiej. Dwóch z jego przodków (ojciec i syn) wyemigrowało do Ameryki z Winthropem (1630). Wielu z ich potomków służyło w wojsku; pra-pradziadek Jakóba był 19 kwietnia 1775 r. w bitwie na Lexington-green (pierwsze star cie pomiędzy powstańcami amerykańskimi a żołnierzami metropolii). Ojciec przyszłego prezydenta Unii (* w Otsego, New-York) zaślubił miss Elizę Ballou, wnuczkę wielebnego Hosea Ballou, z pochodzenia hugonoty, założyciela kościoła Uniwersalistów w Stanach Zjednoczonych, i przeniósł się do lesistej prowincyi na północ od Ohio. Tam urodził się James-Abraham, najmłodszy z czworga dzieci. Miał dopiero dwa lata, kiedy umarł jego ojciec, pozostawiając dwadzieścia akrów wykarczowanej ziemi, dom i trochę długów. Usilną pracą spłaciła wdowa te długi i wychowała dzieci przy pomocy sąsiadów, emigrantów, podobnie jak i ona, z Nowej Anglii. G., chłopiec tęgi i żwawy, wzrastał przy pracy na fermie; uczęszczał do szkoły, uczył się również wiele i od matki. Ale już w szesnastym roku życia opuścił dom, aby zarabiać na utrzymanie: był marynarzem na jeziorze Erie, przewoźnikiem na kanałach Ohio; następnie powrócił do domu, postanowiwszy uczyć się więcej, aby przygotować sie do wyższych zajęć.

Od r. 1849 do 1854 uczęszczał na wykłady w seminaryum Geauga, należącego do Baptystów; potem udał się do Hiramu, aby tam kształcić się dalej w Instytucie Eklektycznym (Eclectic Institute), którego dyrektorem miał wkrótce zostać; ale musiał tam z początku pełnić obowiązki portyera, aby spłacić dług za lekcye.

Był również nauczycielem, w ciągu kilku miesięcy każdego roku, w szkołach okręgowych.

to czasie, uważając los Unii za zapewniony, porzucił służbę wojskową i rozpoczął nową karye-rę członka legislatury narodowej. W ciągu lat siedemnastu imię jego spotykano przy wszystkich wielkich projektach stronnictwa republikańskiego: ustawy wojskowe, rekonstrukcya Stanów Południowych, obrona praw Murzynów, poprawa konstytucyi, podniesienie kredytu, wielkie ope-racye finansowe —oto szereg prac, w których G. brał bardzo czynny udział. Jego doświadczenie, znajomość spraw cywilnych i wojskowych, wielka nauka, zdolność do pracy, niepospolity talent

Ochrzczony w r. 1850, i wprowadzony do ko- krzesło dopiero w grudniu r. 1863, w którym ścięła Oranżystów (sekta Uczniów Chrystusa), do którego należała jego matka, G., którego przekonania religijne były bardzo silne, zajmował się swoim kościołem, miewał tam często kazania i stał się jednym z luminarzy tej sekty.

Prezydował na zgromadzeniach wiernych w rozmaitych miejscowościach. Inne cele kazały mu porzucić powyższe zajęcia. Pozostał dwa lata w kollegium, gdzie złożył egzamin cum eximia laude; następnie udał się do Hiramu, i był miano wauy w r. 1858 dyrektorem (principal) Instytutu Eklektycznego. Pod jego kierunkiem zakład ten rozwijał się znakomicie. Jako nie- '/ oratorski, stałość zasad politycznych, moralnych

85

Eno. Powsz. Ilustr. Zesz. 187. T. XX1Y.

i religijny cli, oraz inne przymioty podnosiły go chwiał się i upadł na posadzkę. Aresztowano wysoko ponad poziom zwykłych polityków mordercę; był to niejaki Karol Juliusz Guiteau, stronnictwa, czyniąc go znakomitym mężem sta- podobno jeden ze starających się o posadę, nu. Kiedy James Gillespie Blaine podniósł Trzymał jeszcze w ręku rewolwer, z którego w kongresie jego zasługi, 27 lutego r. 1882, za- i strzelał. Kiedy podniesiono G-a, przekonano znaczył z naciskiem, że mowy G-a (od grudnia r. 1863 do czerwca 1880), rozrzucone w 90 tomach „Congressional Records”, gdyby były razem zebrane, stanowiłyby ważny przyczynek, a nawet streszczenie historyi politycznej Stanów Zjednoczonych w ciągu najważniejszego okresu, jaki przechodził rząd narodowy. Kwestye finansowe były specyalnością G-a. Tak w kongresie, jak i poza tein zgromadzeniem starał się oświecać opinię publiczną co do spraw, w których zaangażowana była uczciwość finansowa kraju. Kiedy w r. 1876 Blaine opuścił Izbę reprezentantów,

się, że kula weszła przez plecy i utkwiła nie daleko kręgosłupa; ale nie można jej było odnaleźć. Wezwana pani G. stawiła się natychmiast i wtedy rozpoczął się ratunek tego drogiego życia. Walka ze śmiercią trwała dni 80. D. 6 września przeniesiono chorego na brzeg morski do willi Karola Franklina, w New-Jersey, o 375 kilometrów od Waszyngtonu, lecz tu G. przeżył tylko dni 13.—Mason „Life and public services of James A. Garfield” (Londyn 1881); Rid path „Life and Work of J. A. Garfield” (Cincinnati 1881).

GargailO (^Monte albo M. San-Angelo), odosobniona grupa gór na wschodnim brzegu Włoch, tworzy półwysep tejże nazwy, wrzynający się w morze Adryatyckie niby ostroga buta — półwyspu Apenińskiego. Grupa G. składa się z apenińskiego wapienia, oddziela się jednak od Apenin niziną Bandelaro, która poprzednio pokryta była morzem, tak, że G. był niegdyś wyspą. Najwyższym szczytem G-a jest Monte Calvo (1 056 metrów). Piękne dębowe lasy, które niegdyś pokrywały góry, obecnie są prawie zu-

G. został przywódzcą (leader) stronnictwa republikańskiego w tern zgromadzeniu. Osiem razy z rzędu był wybierany w 19-ym okręgu stanu Ohio.

W styczniu r. 1880 kongres wyznaczył go na senatora federalnego w zastępstwie za Allena Thurmana. G. miał zająć krzesło 4 marca r.

dnią się pasterstwem, pszczelnictwem i uprawą roli. Nad zatoką Manfredońską, oblewającą półwysep od południa, jest kilka przystani, które były w Wiekach Średnich ulubionem siedliskiem piratów. Na połudn. stoku gór miejsce pielgrzymek m. San-Angelo (oh. Angelo).

Grargaron, obecnie Sar i k is, najwyższy szczyt gór Ida (Kaz-JDagu), w starożytnej miejscowości Troas na pn.-zachodzie Azyi Mniejszej, dochodzi do 1 670 m. wys. Według Iliady Zeus miał na tej górze swój ołtarz. Na górze znajdują się

S. Ł.

1884, ale zgromadzenie stronnictwa republikańskiego, zebrane w miesiącu czerwcu r. 1880 w Chicago dla zamianowania kandydata na prezydenta Stanów, usunęło głównych aspirantów, jakimi byli James Blaine, generał Grant i John Sherman, i wybrało generała G-a. Nie pełnie wyniszczone. Mieszkańcy półwyspu tru szukał on wcale tego wielkiego zaszczytu.

Krzesło senatorskie, które tylko co uzyskał, zaspokajało w zupełności jego obecną ambicyę.

S. Ł.

Przybył do Chicago jako reprezentant interesów Shermana, których wiernie bronił. Ale po dwóch dniach bezowocnych usiłowań, przy 36-em głosowaniu, ujawnił się nieprzeparty entuzyazm ogólny na korzyść G-a i, pomimo jego protesta* cyj, wybrano go 399 głosami przeciwko 356.

D. 2 listopada głosowanie ludowe dało mu 4 449 053 głosów przeciwko 4 442 035; które

Gargas Zygmunt, współczesny prawnik (* 19 stycznia 1876 r. w Paszkanach w Rumunii, z rodziców Polaków). Wykształcenie otrzymał w Galicyi, ostatnio w uniwersytecie lwowskim. Jako student założył kółko akademickie Towarzystwa szkoły ludowej.—Ogłosił drukiem „Poglądy ekonomiczne w Polsce w XVII wieku” (Lwów 1897, odbitka z „Przeglądu prawa i administracyi”); „O podatku rentowym” (Lwów 1898, odbitka z tegoż Przeglądu); „Prawo do drogi z konieczności” (Lwów 1898, odbitka z „Przewodnika nauk. i liter.” ); „Reforma drogowa w Galicyi” (Kraków 1898, odbitka z „Przeglądu powszechnego”); „Handel obnośny a państwo” (1900), oraz „Statystyka, jej istota i znaczenie” (1900). Prócz tego drukuje artykuły treści prawno-ekonomicznej w „Gazecie Sądowej” warszawskiej, w „Prawniku” lwowskim, w „Głosie”,

w „Ruchu społecznym”, „Bibliotece Warszaw-

H. K.

otrzymał jego konkurent demokratyczny, Win- źródła rzeki Skamandru. field Scott Hancock. Zwyciężył zaledwie nie-pełnemi 7 000 głosów na 9 milionów głosujących. Prezydentura G-a inaugurowaną była w r.

1881, w czasie zwykłym, t. j. 4 marca. Po administracyi Hayesa rządy jego rokowały naj • piękniejsze nadzieje. Ale nowy prezydent nie mógł ich jeszcze usprawiedliwić w ciągu kilku pierwszych miesięcy, poświęconych nominacyom na urzędy publiczne i sporom z najbardziej wpływowymi republikanami, którzy domagali się od niego wygórowanych bonifikacyj za oddane usługi, kiedy właśnie nastąpił znany zamach.

Pani G., rekonwalescentka po ciężkiej chorobie, przebywała w Long Branch (New Jersey), i prezydent zamierzył udać się na dni kilka do niej na wybrzeża morskie; 2 lipca, o godzinie 9 m.

30 z rana, znajdował się na dworcu kolei żelaznej Baltimore-Potomac i przechodził właśnie przez salę poczekalną z sekretarzem stanu Blai-nem, kiedy padły dwa strzały: prezydent za- skiej” i w innych.

S. Dr z.

A. A. K.

Garhwal (Gar w hal albo G urwał). 1) G. lub Te hr i (Tir i), lenne państwo w Indostanie, pod zwierzchnictwem Anglii, na pd. stoku zacli. części gór Himalaja, pomiędzy 30° 2'a 31° 20'sz. pn. i 78° 17' a 80° 8' dł. ws. Gr. Graniczy na ws. z G-em brytańskim, na pd, z G-em. bry-tańskim i obwodem Mirât, na zach. z Sirmur i Baszahr, na pn. z Kunawar. Ma 10 826 km. kw. i (1891) 241 242 m-ców, prawie wyłącznie Indów. Kraina wysoka i górzysta (góra Dża-mnotri 6 326 m). Przecinają ją liczne dopływy Gangesu (Dżamna, Tons, Bhagirathi, Alaknanda). Główne bogactwo kraju stanowią lasy (cenny cedr indyjski — Gedrus Deodaria). Miasto główne Tehri (Tiri).—2) G. brytański, okrąg w dywizyi Kumaon, północno - zach. prowincyi Indostanu; leży na zachód państwa lennego G., ma 14 244 km. kw. i 407 818 (1891) m-ców Indów, zajmujących się uprawą herbaty, hodowlą bydła i przeprowadzaniem przez przejścia do Tybetu (Mana i Niti—5 119 m.). Miasto główne Srinagar.

Garibald I, książę bawarski (553 — 590), z domu Agilulfwingów. Małżonka jego, Waldra-

Gargilius Martialis, rodem z Auzyi, w pro-wincyi afrykańskiej Mauretania Caesariensis, pisarz rzymski. Z dwóch inskrypcyj, w najnowszym czasie odkrytych, dowiadujemy się, że G. obrał sobie karyerę wojskową i jako dowódzca kohorty w Brytanii, a potem w rodzinnej prowincyi, odznaczył się w walkach przeciw dzikim plemionom afrykańskim i tutaj też, wpadłszy w za sadzkę, śmierć znalazł w r. 260 po Chr.—Napisał zaginioną dzisiaj biografię cesarza Aleksandra Sewera (r. 222—235 po Chr.) i większych rozmiarów dzieło O rolnictwie, które wykazuje wielką erudycyę, zdrowy sąd i sumienuą znajomość źródeł. Znaczne ustępy z tego dzieła, mianowicie O owocach (de pomis) i O chowie bydła (cura boum) dochowały się do dzisiaj. Wydali je Wal. Rose w Lipsku r. 1875 i Schuch w Donaueschingen r. 1887.

Grargulski Stanisław, pedagog (* 1828 w Warszawie—f 1897). Oddany zawodowi nauczycielskiemu, był przez długi czas przełożonym szkoły prywatnej w Warszawie. Prace jego drukiem ogłoszone: „Gramatyka francuska w metodzie tabelarycznej” (Warszawa 1850); „Nauka poprawnego wymawiania głosek ł, r, rz, h, ch, zwłaszcza dla cudzoziemców pragnących mówić czysto po polsku, i środków przeciw seplenieniu” (Warszawa 1855, str. 53, w 8-ce); „Gramatyka języka polskiego dla użytku młodzieży” (Warszawa 1879, str. 125), należąca do katego-rji podręczników, które odznaczają się brakiem podstaw naukowych. Wydał także: „Książkę do czytania” i „Opisanie ziemi w figurach” (Warszawa 1884); nadto „Bohaterstwo dni naszych”, powieść, drukowaną w czasopiśmie „Kolko domowe” i „Szkice charakterystyczne” w „Kłosach”.

s. Ł.

da, córka króla Longobardów, Waehona, była poprzednio poślubioną królom Franków, Teobaldo-wi i Hloterowi I. Córką jej była sławna Teo-dolinda, która w r. 589 wyszła za króla Longobardów—Autharego.

Garibaldi Józef, sławny bohater narodowy włoski (* 5 lipca 1807 w Nicei — f 2 czerwca

1882), syn żeglarza, w młodocianym wieku chciał również zostać żeglarzem; wziął udział w spisku Mazziniego w r. 1834 i wskutek tego musiał szukać schronienia we Francyi. Skaza-zany zaocznie na śmierć w ojczyźnie swojej, przez cały szereg lat pędził życie tułacze; przez czas niejaki był w służbie beja Tunisu, potem w rzeczachpospolitych południowo-amerykańskich Rio Grande do Sul i Montevideo, z początku jako dowódzca statków korsarskich, później jako naczelnik marynarki w Montevideo i kommen-dant legii włoskiej. W południowej Ameryce zawiązał stosunek z Brazylianką, imieniem Anita, której jednak, jako zamężnej, prawnie poślubić nie mógł. Na pierwszą wieść o ruchu narodowym we Włoszech w 1848 r. G. w kwietniu udał się do Europy i wstąpił na ojczystą ziemię w Nicei (Nizza) w chwili, gdy pierwszy szczęśliwy okres wojny w północnych Włoszech już przeminął. Chciał wstąpić do szeregów pod wodzą króla Karola Alberta, lecz nie został przyjęty i tylko komitet obrony narodowej w Me-dyolanie zlecił mu utworzenie oddziału ochotników; po upływie zawieszenia broni, zawartego 9 sierpnia pomiędzy Karolem Albertem i Ra-detzkim, G. mężny stawił opór w wielu spotkaniach przeważającym siłom Austryaków, w końcu jednak był zmuszony przed przemagającą siłą cofnąć się na terrytoryum szwajcarskie. Mężna ta wytrwałość zjednała mu pomiędzy Włochami wielką popularność: wezwano go do objęcia dowództwa w obronie wyspy Sycylii przeciwko Ferdynandowi II neapolitańskiemu; tymczasem G. . wstąpił w służbę rządu tymczasowego w Rzymie i stanął kwaterą naprzód w Macerata, potem w Rieti. Wybrany do parlamentu rzymskiego, wniósł projekt ogłoszenia rzeczy pospolitej w 1849 r., lecz zaraz potem powrócił do swojej legii. Korzyści odniesione podczas oblężenia Rzymu przez Francuzów zawdzięczają Włosi głównie G-emu. Zadał on Francuzom dotkliwą klęskę i dzielną obroną stanowiska u bramy San Pancrazio (2 maja) zmusił generała Oudinot do rozpoczęcia prawidłowego oblężenia. Podobnie odznaczył się w pomyślnych potyczkach z wojskiem neapolitańskiem pod Palestriną i Yelletri (9 i 19 maja). Gdy wreszcie Francuzi w d. 3 lipca opanowali Rzym, G. z resztą swego oddziału cofnął się do Toskanii, gdzie był ścigany przez Austryaków, musiał więc wśród licznych niebezpieczeństw szukać schronienia w Piemoncie, lecz już bez swojej Anity, która, towarzysząc mu w ucieczce, uległa trudom i niewygodom i życie zakończyła. Rząd sardyński zmu-

sił go do opuszczenia kraju. G. czas jakiś do mieszkańców tego miasta, 7-go wysłał pierw-przebywał w Tangerze, potem w r. 1850 udał szy oddział, 19-go wylądował sam na czele 4 000 się do New - Yorku, a następnie do południowej ludzi na południowym brzegu Kalabryi, 20-go zajął Ameryki, gdzie został kapitanem statku i odbywał żeglugę po oceanie Spokojnym.—W maju 1854 roku powrócił G. do Sardynii i po rocznym pobycie w rodzinnem mieście przesiedlił się na zakupioną w znacznej części przez siebie skalistą wysepkę, Caprerę, w pobliżu północno-wschodnich wybrzeży Sardynii, gdzie się całkowicie poświęcił rolnictwu. Gdy pod kierownictwem Cavoura polityka Piemontu coraz wyraźniej okazywać zaczęła dążność do zjednoczenia Włoch, G. w lipcu 1856 r. przystąpił do włoskiego związku narodowego, mającego na celu zjednoczenie całego półwyspu pod berłem domu Sabaudzkiego. Przymierze Piemontu z Fran-cyą sam G. uznał jako nakazane przez okoliczności chwili bieżącej, a Cavour, który w lutym 1859 powołał G-ego do Turynu, pokonał niechęć, jaką żywił Napoleon III ku niemu i ku napływającym ze wszystkich stron pod jego dowództwo ochotnikom. Już jako sardyński generał G. przekroczył na czele swych „strzelców alpejskich” rzekę Ticino, odniósł wprawdzie niejakie korzyści nad austryackim generałem, Urbanem, lecz żadnych wielkich czynów nie dokonał. Po zawarciu pokoju w Villafranca udał się do Toskanii, dokąd go powołano w celu zorganizowania toskańskiej dywizyi, stojącej naów-czas w Romanii. Chodziło tu o przeniesienie ruchu do Państwa Kościelnego i do Neapolu, lecz polityczne warunki chwili nie dozwoliły rządowi Piemontu udzielić jawnej sankcyi po- 1 i Papiestwa, wzywając do wyprawy przeciwko dobnemu przedsięwzięciu. G., powołany do par- j Rzymowi. Chociaż rząd w sposób najzupełniej lamentu w Turynie w 1860 r., napróżno się ' stanowczy przeciwko jego zamiarom się oświad-opierał odstąpieniu Nicei i Sabaudyi na rzecz czył, to jednak G. zdołał zebrać do 4 000 ocho-Francyi i wskutek tego złożył swój mandat poselski. Wkrótce potem stanął na czele wyprawy, która, tajemnie przez Cavoura wspierana, śpieszyła na pomoc powstańcom sycylijskim.

Reggio; 7-go września wjechał sam jeden bez orszaku do stołecznego miasta Neapolu, 19-go tegoż miesiąca na czele 20 000 ludzi rozpoczął działania przeciwko wojskom królewskim na linii rzeki Volturno, po zaciętej bitwie utrzymał się na stanowisku i dnia 8 października przystąpił do oblężenia Kapui. Ponieważ szybkie posuwanie się jego naprzód postawiło go w sprzeczności z kunktatorskiemi zamiarami rządu Wiktora Emmanuela, sam przeto na własną rękę więcej zdziałać nie mógł i musiał oczekiwać na współdziałanie Piemontu dla odniesienia stanowczego zwycięstwa. Skoro zaś wojska sardyńskie wkroczyły od północy w granice królestwa Neapoli-tańskiego, G. ujrzał się zmuszonym ustąpić im kierownictwa kampanii; 26 października powitał w pobliżu Teano Wiktora Emmanuela, jako króla zjednoczonych Włoch, i d. 7 listopada towarzyszył mu przy wjeździe do Neapolu, poczem złożył piastowaną przez siebie władzę i odpłynął na Caprerę, nie przyjąwszy żadnej nagrody, ani ofiarowanego sobie orderu Anunziaty; nie otrzymał też nominacyi na Namiestnika Neapolu, o którą usilnie się starał, ponieważ nie taił się z zamiarem rozpoczęcia kroków nieprzyjacielskich przeciwko Rzymowi. Lecz zamiar ten pozostał w jego umyśle bez zmiany i podczas pobytu na Caprerze. W czerwcu 1862 r. udał się do Palermo, usiłował rozniecić w umy-! słach ludności nienawiść do Napoleona Iii-go

tników i, zająwszy 19 sierpnia Catanię, 24-go wylądował w Kalabryi. Wojska rządowe pod dowództwem pułkownika Pallavicini wyruszyły przeciwko niemu i w potyczce pod Aspromonte G. otrzymał niebezpieczną ranę w prawą nogę, a nawet dostał się do niewoli. Przewieziony na parowcu rządowym do Spezii, a stamtąd do portu Varignano na wyspie Palmeryi, otrzymał d. 5 października amnestyę razem ze współtowarzyszami. Ponieważ kość była naruszona, rana wymagała trudnej operacyi i goiła się bardzo powoli. G. Polakom wyraził sympatyę przez wysłanie pułkownika Nullo. Dopiero 20 grudnia powrócił na Caprerę, gdzie pędził spokojne życie, a dopiero na wiosnę 1864 r. odwiedził Anglię, gdzie mu jego przyjaciele zgotowali owacyjne przyjęcie.—Gdy wojna w r. 1866 wybuchła, G. natychmiast oddał się do rozporządzenia królowi Wiktorowi Emmanuelowi, który go mianował dowódzcą korpusu ochotników; ten, liczący z początku 15 tysięcy ludzi, wkrótce urósł do podwójnej liczby. W czerwcu objął G. nad nim kommendę, ale nie dokonał żadnych wybitnych czynów. Świetne jego czasy już minęły,

W dniu 11 maja 1860 G., pomimo czyhających na niego krzyżowników austryackich, wylądował w Marsali z 1 000 przeszło ochotników; oddział jego szybko się powiększał napływającymi do niego ochotnikami. Stanąwszy na czele takiej siły zbrojnej, G. objął dyktaturę w Sycylii w imieniu Wiktora Emmanuela. Po wyparciu w d. 15 maja generała Landi z dobrze bronionego stanowiska pod Calatafimi, zwrócił się ku Palermo, w d. 27 maja przypuścił szturm i zmusił znacznie liczniejsze wojska królewskie do kapitulacyi. G. mianował ministeryum i wydał szereg dekretów, dotyczących wojskowej i administracyjnej reorganizacyi wyspy. D. 20 lipca pobił generała Bosco pod Milazzo, poczem tenże w kilka dni kapitulował. Wojska królewskie poddały Messynę d. 28 lipca, z wyjątkiem cy-tadelli i kilku fortów. Wtedy G. poczynił przygotowania do wkroczenia na półwysep w celu zajęcia Neapolu; 6 sierpnia wydał proklamacyę

'ftà

a dalsze jego postępowanie dowiodło zupełnego braku zmysłu politycznego i umiejętności liczenia się z okolicznościami. Chociaż konwencya wrześniowa rządowi Wiktora Emmanuela zupełnie związała ręce w sprawie rzymskiej, to jednak G. zamierzał opanować to miasto na własną rękę. Ponieważ zuchwały ten zamiar nie mógł być długo zachowany w tajemnicy, G. z rozkazu rządu został 24 września 1867 w Asi-nalunga aresztowany i wywieziony na Caprerę. Tymczasem przyjaciele prowadzili dalej całą sprawę, aż nareszcie sam G. d. 14 października w wątłej łódce puścił się na morze, wyminął szczęśliwie krążące dokoła sardyńskie statki i przez Florencyę dostał się do Państwa Kościelnego, gdzie odniósł niejakie korzyści, jak np.: w potyczce pod Monterotondo w końcu paź-

kiiMm

Jl li !/ M

ty-

aw

'iii

Fig. 132. Garibaldi Józef.

dziernika. Ale teraz właśnie Napoleon III przysłał papieżowi posiłki pod dowództwem generała Failly, a ponieważ G., pomimo kilkakrotnego wezwania, nie chciał złożyć broni, został pod Mentaną d. 3 listopada przez połączone francuskie i papieskie wojska pobity; dnia na-. stępnego niedobitki jego siły zbrojnej cofnęły się na terrytoryum włoskie i tam broń złożyły. G. w drodze do Florencyi został uwięziony i osadzony znowu w forcie Yarignano, ale w końcu listopada 1867 otrzymał pozwolenie powrotu na Caprerę. Tam w samotności napisał dwie tendencyjne, tchnące nienawiścią do Kościoła, powieści: „Clelia, ovvero il governo del Monaco”, „Cantoni, il volontario”, tłómaczo-ne na język niemiecki i wydane w Lipsku w r. 1870. Ogłoszenie Rzeczypospolitej Francuskiej w r. 1870 tak rozpaliło jego republikański en-tuzyazm, że w towarzystwie dwóch swoich synów: Menottego i Ricciotego, pośpieszył do Tours, do Gambetty, który go w początkach października mianował dowódzcą wolnych oddziałów na południowo-wschodnim teatrze wojny. Rozpoczął zatem w Burgundyi wojnę partyzancką, ale złamany wiekiem i chorobą, niczern się nie odznaczył. Ataki pruskiej brygady w r. 1871 zatrzymały go w Dijon i obezwładniły tak, że nie zrobił nic w celu powstrzymania pochodu Manteuf-fla i przyjścia z pomocą Bourbakiemu. Po zniszczeniu korpusu tego generała G. opuścił Dijon i z tego powodu doznał ze strony Francuzów bardzo złego przyjęcia. W zgromadzeniu naro-dowem w Bordeaux, do którego był wybrany, po wypowiedzeniu zdań swoich został obrzucony gradem takicli obelg, że musiał złożyć swój mandat i powrócić na Caprerę, skąd jeszcze wygłaszał sympatye swoje dla paryskiej Kom-muny, jak zresztą dla każdego antyklerykalnego i radykalnego ruchu, tudzież dla bezwzględnych dążeń stronnictwa „Italia irredenta”, które w nim znajdowało gorącego poplecznika. Zawotowaną dla siebie przez parlament w r. 1874 dotacyę w postaci renty, wynoszącej 100 000 lirów, odrzucił ze względu na opłakany stan finansów włoskich, lecz we dwa lata później przyjął ją z powodu rozrzutności swoich synów. W parlamencie włoskim, w którym zasiadł jako deputowany z Rzymu, przemawiał za uregulowaniem koryta Tybru i uporządkowaniem t. zw. „Agro roinano”. Znękany wiekiem i fizycznemi cierpieniami, umarł na Caprerze i tamże został po-grzebiony. G. był średniego wzrostu, silnej budowy ciała, miał dużą głowę o wyrazistych, energicznych rysach twarzy; dawniej rudawy jego zarost prędko posiwiał. Zwykle nosił znaną czerwoną bluzę i czarny okrągły pilśniowy kapelusz. Marzycielski zapał dla sprawy narodowej, rzutkość i energia w wykonaniu zamiarów, osobista odwaga, bezinteresowność i uczciwość były to cnoty, któremi się odznaczał i które z niego uczyniły bohatera narodowego. Natomiast brakło mu zdolności spokojnego zastanowienia się nad rzeczywistemi stosunkami i głębszego politycznego zmysłu. Z Anity miał G. dwóch synów: Menottego i Ricciotego, którzy jako członkowie włoskiej izby deputowanych zasiadali na skrajnej lewicy, oraz córkę Teresitę, poślubioną generałowi Carezio. Na początku r. 1860 G. zaślubił Medyolankę, hrabinę Raimondi, która mu się wszakże haniebnie sprzeniewierzyła; rozstał się z nią zatem w dzień ślubu, dziecka jej nie uznał za swoje i uzyskał w r. 1879 urzędowe unieważnienie tego małżeństwa. Następnie zaślubił dawniejszą mamkę swojej wnuczki, uprawniając tym sposobem dotychczasowe z nią życie na wiarę; miał z nią dwoje dzieci. Państwo przeznaczyło dla wdowy i pięciorga dzieci po 10 000 lirów rocznej renty. Syn G-ego, Menotti,

wydał jego: „Memorie autobiografiche” (w 1888 r.

we Florencyi). Liczną jego korrespondencyę z i „Collectio salernitana, ossia documenti inedi-

ti etc.” (Neapol 1852, T. I str. 137 i następne).    Dr J- p-

W. J.

w. j.

A Pol.

v atu s.

ogłosił drukiem Ximenes („Epistolario di G. G.” Milano 1885). Z liczuej, chociaż małej wartości, literatury o nim: Del vau .,G., vie et aventures 1807 — 1859” (Paryż 1862); Vecchi „G. auf Caprera” (przekład niemiecki, Lipsk 1862); Elpis Melena „Garibaldi’s Denkwürdigkeiten” (Hamburg 1861, wyd. 2-e); tejże samej „G. Mit-theilungen aus seinem Leben” (wyd. 2-e Hannower

1885); Balbiani „Scene storiche della vita po-litica e militare di G. G.” (Milano 1872); Bent „Life of G.” (Londyn 1881); Guerzoni „G. eon documenti inediti” (Turyn 1882); Mario „G. e suoi tempi” (Milano 1893, wyd. 4-e): Bordo-ne „Garibaldi 1807 —1882” (Paryż 1881).

Garigliano (w górnym biegu Lir i, w staroż. Lir is, Cl an is, Gl ani s), rzeka we Włoszech, tryska z pod Camicciola w Abruzzach, na zach. od Lago di Fucino (Celano—ob.), niegdyś jezioro, którego kanał odwadniający przyjmuje; po drodze tworzy wodospady w pobliżu Sora; poniżej Ceprano uchodzi doń z prawej strony Sacco od Monti Albani, poniżej z lewej strony¹— Melfa i Rapido; w skałach bazaltowych Mortula tworzy sobie wyłom z wodospadami, wreszcie wpada do zatoki Gaetańskiej, wśród moczarzy-stych wybrzeży (Paludes Minturnenses — schrona Maryusza od Sulli). G. staje się dopiero od Pon-tecorvo żeglownym dla płaskich łodzi („Sandali”), obfituje w ryby (węgorze), jest ważny pod względem strategicznym (podanie o odparciu 200-u Hiszpanów samorącz przez Bayarda na moście G. w r. 1495; zwycięstwo wojska hiszpańskiego pod Gonsalvem z Korduby nad Francuzami w roku 1503). Długość G. wynosi 140 kim.

Gariopontus (nazwisko jego spotykane też bywa przekręcone na: Warmipotus, R aim potu s, Garnipolus, Guarimpotus Warimpotu s, W ar bo dus), lekarz salernitański (f przed r. 1056). Pochodził prawdopodobnie z Lombar-dyi (podług innych z Neapolu), działał w Saler-nie pod koniec wieku X i w pierwszej połowie XI; był bardzo wybitnym przedstawicielem sztuki lekarskiej greckiej, oraz jest najdawniejszym ze znanych nam pisarzów szkoły salernitański ej (ob.). Do czasów naszych doszło kilka dzieł jemu przypisywanych, między niemi z pod pióra jego wyszły niewątpliwie: „Passionarius” (poraź pierwszy drukowany w Lugdunie 1516) i „Tractatus de febribus” (najdawniejszy druk w Lugdunie 1526, jako dodatek do now. wyd. dzieła poprzedzającego); są to kompilacye z dzieł dawnych lekarzów greckich. Prawdopodobnie jest też autorem ksiąg: „De catharticis”, „De simplicibus medicamentis ad Paternia-num” i „De dynamidiis”, dawniej mylnie branych za dzieła Galena (ob.).—Pod względem filologicznym pisma G-a są bardzo ciekawe, gdyż na łacinie jego znać już wyraźny wpływ języka włoskiego.—Por. H. Haesera „Lehrb. d. Gesch.

d. Med.” (wyd. 3-e, T. I str. 659) i S. de Ren-

Garizim (D że bel et-Tor), góra w Palestynie (868 m. n. p. m.), złożona z eoceńskiego wapienia nummulitowego; u podnóża jej, na północy, znajduje się m. Nabulus (dawne Sichern). G. słynie z opowieści biblijnych.

Garlandia Jan (* około 1190 w Anglii), jeden z najlepszych dawnych teoretyków muzycznych, autor dzieł: „De musica mensurabili” i wielu innych prac pomniejszych.

Garliczka, ob. Physalis.

Garłacz, dawna broń ognista, rodzaj muszkietu, z lufą, której średnica u wylotu była większa niż przy zamku. Koniec lufy miał kształt ściętego lejka, przedstawiającego pewne podobieństwo do gardła, co dało powód do przezwania tego rodzaju muszkietów w powyższy sposób. O G-ach wspomina parokrotnie Mickiewicz w „Panu Tadeuszu”: „Poparł stronę Chrzciciela Bartek, zwań Brzytewka Od szabli cienkiej, tudzież Maciej, zwań Konewka Od sztućca, który naszał, z gardłem tak szerokiem, Że zeń, jak z konwi, tuzin kulek lał potokiem” (księga VII); „Konewka ruszył cyngla i z paszczy garłacza Tuzin kul rozsiekanych puszcza”.... (księga IX).

Garmińskie a. Garniskie starostwo niegro-dowe. Było położone w województwie Wileń-skiem, w powiecie Wilkomierskim. W r. 1771 posiadał je Bohusz, opłacając kwarty złp. 90, gr. 4 i hyberny złp. 96.

Garmont (druk), ob. Garamond.

Garnachas, czyt. garnaczas, gatunek ciężkich hiszpańskich win czerwonych i słodkich z Katalonii i Aragonii.

Garnal skalny (zool.), ob. Palaemon ser-

Garncarstwo, czyli sztuka wyrabiania naczyń z rozrobionej z wodą gliny i przez wypalenie w ogniu nadawania im wytrzymałości i odporności na wpływy atmosferyczne, stanowi jeden z naj-pierwszych objawów kultury ludzkiej. W zamierzchłej przeszłości, bo w czasach'^.przedhistorycznych znajdujemy ślady wyrobów z gliny. Razem z kośćmi jaskiniowego człowieka znajdowano skorupy naczyń glinianych, słusznie więc G. najstarszym przemysłem ludzkim nazwać można. Nie mogło się ukryć przed spostrzegawczym umysłem pierwotnego człowieka, iż pozostające ślady stóp jego, na mokrym gliniastym wyciśnięte gruncie, zachowują swą formę po wyschnięciu i w taki sam sposób, jak małe dziecko robi babki z piasku, takim samym wiedziony instynktem człowiek pierwotny formował z gliny rozrobionej z wodą pierwsze urny i naczynia, i susząc je na słońcu, lub przy ognisku, otrzymywał wyroby, mające pewną wytrzymałość. Praktyka jednak wykazała, że naczynia z wysuszonej tylko gliny tracą swą formę i niszczą się przez zetknięcie z wodą; być więc bardzo może, że ta ich wada właśnie wytworzyła chęć dokładniejszego ich suszenia, lub też może inny jaki szczęśliwy zbieg okoliczności podał pierwotnemu garncarzowi myśl wypalania urobionego z gliny naczynia. Poznanie własności palonej gliny stanowi początek G-a. Kiedy i gdzie wynalazku tego dokonano, wyśledzić nie podobna, ale wykopaliska niewzruszenie stwierdzają, że jest on zdobyczą czasów przedhistorycznych. Ponieważ naczynia z wypalonej tylko gliny były przesiąkliwe dla płynów, i dlatego drugą również ważną zdobyczą jest wynalezienie polewy (glazury) czyli szkliwa, którem wyroby garncarskie pokrjwa się w celu uczynienia ich nieprzesiąkliwemi. Prawdopodobnie przy wypalaniu naczyń glinianych w ogniu zauważono, iż w miejscach, gdzie rozpalona do czerwoności glina zetknęła się z popiołem ogniska, utworzyła się na powierzchni naczynia szklista powłoka (oczywiście wskutek połączenia się alkalicznej zawartości popiołu z krzemionką gliny, z której naczynie utworzone zostało), i to spostrzeżenie doprowadziło do wynalezienia polewy, czyli szkliwa. W tym wypadku również historya nie wykazuje, kiedy i gdzie po raz pierwszy szkliwo wprowadzone zostało, to tylko wątpliwości nie ulega, że w najstarożytniej szych zabytkach egipskich i assyryjskich znajdujemy już naczynia gliniane pokryte szklistą polewą. Najstarszym i najpierwszyin rodzajem naczyń, jak to nam historya oraz wykopaliska wskazują, były popielnice, czyli urny do przechowywania popiołów spalonych ciał zmarłych i dopiero przez wynalezienie polewy naczynia gliniane, stawszy się nieprzesiąkliwemi dla płynów, stały się przedmiotem domowego użytku. Od tych czasów sztuka garncarska szybko rozwijać się zaczęła. Jednocześnie z jej rozwojem wytworzyła się chęć dekorowania glinianych wyrobów, bądź w sposób plastyczny, bądź w kolorach, przez użycie w rozmaitych odcieniach wypalających się glin, lub też, i to najczęściej, przez pokrywanie naczyń polewami zabarwionemi tlenkami metali na rozmaite kolory. Zabytki najdawniejszych egipskich, assyryjskich i fenickich czasów wykazują już istnienie tego rodzaju dekorowanych wyrobów glinianych. Ponieważ jednak wszystkie polewy na glinianych naczyniach, aż do XI wieku po

N. Chr., były to połączenia soli alkalicznych z krzemionką, a tego rodzaju polewy nie mają dostatecznego połysku, więc dopiero z chwilą wynalezienia polewy ołowianej, co w XI stuleciu uskutecznionem zostało, dekoracya kolorowe-mi polewami mogła się znacznie rozwinąć, gdyż polewy zawierające tlenek ołowiu (jako krzemian) nierównie piękniejszy połysk posiadają. Lecz i ta zdobycz w dziedzinie G-a nie potrafiła wyprowadzić tego przemysłu na wyżyny sztuki pięknej, do czego dopiero w parę stuleci dojść mu się udało. Albowiem polewa ołowiana, choć z pięknym połyskiem, jednak była przezroczystą i nie pokrywała koloru gliny, z której naczynie zrobionern zostało: przeto za ostateczny moment, rozpoczynający bujny rozkwit sztuki garncarskiej, uważa się wynalezienie przez Maurów w Hiszpanii polewy cynowej, czyli t. z. emalii (ob. Emalia); spostrzeżono, mianowicie iż przez dodanie dwutlenku cyny polewa ołowiana, nie tracąc połysku, staje się kryjącą. t. j. nieprzezroczystą. Wynaleziona przez Maurów emalia znalazła zastosowanie na wyspie Majorce, gdzie sztuka garncarska kwitła przez długie lata, a wyroby zyskały sławę swą piękną deko-racyą. Kiedy w roku 1165 Pizańczycy zdobyli Majorkę i w trofeach zdobytych zabrali dekorowane cynową polewą cegły i naczynia, sztuka ta przeszła do Włoch i wyroby emaliowane nabrały rozgłosu pod nazwą majoliki (ob. Majolika). Do wysokiego stopnia doskonałości sztuka ta rozwinęła się we Florencyi, a nazwiska mistrzów, jak Lucca della Robbia i Andrea della Robbia, złotemi zgłoskami zostały zapisane w historyi kunsztu garncarskiego. Bliższe dane co do historyi G-a ob. Ceramika. Surowym ma-teryałem dla wyrobów garncarskich są pośledniejsze gatunki gliny (ob. Glina), te mianowicie, które w silnym ogniu nie wypalają się na biało. Stanowią one razem z gliną ceglarską naj pospolitszą odmianę gliny. Skład ich chemiczny wykazuje dość znaczne zawartości domieszek, główuie żelaza i wapna. I jedna i druga należą do rzędu t. zw. glin tłustych, czyli posiada jących wysoki stopień plastyczności (ob. Plastyczność gliny). Przy glinie ceglarskiej właściwość ta gra podrzędną rolę, bowiem eegła nie ma skomplikowanej formy, a zatem glina, zawierająca duże ilości piasku i przez to samo pozbawiona swej plastyczności, może się bardzo dobrze nadawać do wyrobu cegły; nie daje się zaś użyć do fabrykacyi naczyń glinianych. Albowiem glina garncarska przedewszystkiem musi być dość plastyczną, ażeby materyał w ręku garncarza dał się łatwo urobić i uformować i aby uformowane naczynie utrzymało po wyschnięciu nadaną mu formę, nie było zbyt kruchem i łam-liwem i mogło wytrzymać wszystkie te operacye, jakim podlega, zanim wejdzie do pieca. Żelazo i wapno, znajdujące się jako zanieczyszczenie w glinie, działają w ogniu jako topnik (ob. Topnik) i wskutek tego gliny garncarskie są zwykle stosunkowo łatwo topliwe. W rzadkich tylko wypadkach glina wykopana z ziemi może być wprost bez dodatków użytą do formowania naczyń; w większości wypadków garncarz musi swój materyał skombinować, bądź przez domieszanie innych gatunków glin, bądź przez dodanie piasku lub wapna, zależnie od poszczególnych warunków miejscowych. Ponieważ materyał, aby się dał dobrze obrobić, musi posiadać pewien określony stopień plastyczności, więc, jeżeli glina jest zbyt tłusta, należy ją od-

powiednio schudzić. Czyni się to przez dodanie w należyty sposób materyału garncarz formuje piasku, lub też przez domieszanie innycli glin, mniej tłustych. Często kombinuje się rozmaite gatunki glin jedynie w celu otrzymania pewnego określonego koloru naczyń, następnie tworzy się również odpowiednie mieszaniny surowych materyałów, ażeby massa, z której naczynie ma być urobione, zgadzała się z polewą, którą naczynie pokryte zostanie. Tak np. niektóre gliny mają tę własność, iż polewa na nich położona wsiąka w massę; pochodzi to od bardzo kwaśnego charakteru danej gliny, która przez silne powinowactwo chemiczne do stosunkowo silnie zasadowej polewy wciąga ją w siebie, wiążąc się z jej zasadami. W takich wypadkach należy do gliny dodać wapna, kt.óre, łącząc się z nadmiarem kwasu krzemnego w glinie, pozwala polewie pokryć urobione z takiej massy naczynie bez szkodliwego wsiąkania w samą massę. Dokładne i jednostajne zmieszanie materyałów znajdujących się w glinie, która ma być użyta do formowania, stanowi niezmiernie ważny warunek dobroci produktów garncarskich, i dlatego operacye te, poprzedzające formowanie naczyń, muszą być sumiennie i dokładnie wykonane. Zmieszaną szpadlem na sucho glinę zamacza się wodą i pozostawia ją tak przez parę dni lub tygodni w tym celu, aby cząstki jej nawskroś przesiąkły wodą i rozmiękły do tego stopnia, iżby przy późniejszej przeróbce dokładnie się zmieszały z resztą materyałów; uskutecznia się to w cembrowanych dołach, gdzie zamoczona glina leży przez czas dłuższy. Po wyjęciu z dołów kilkakrotnie przetratowuje się ją nogami, bije drewnianemi młotami, rozdziela na mniejsze massy, które jeszcze podlegają ręcznej przeróbce w ten sposób, iż się je rozcina drutem na połowę, poezem obie połowy rzuca się z siłą jedną na drugą i powtarza się tę czynność kilkakrotnie. Wszystkie te operacye, jakim glina podlega, zanim ją garncarz na warsztat weźmie, dążą do jednego celu, a mianowicie: do jaknajmożliwszego ujednostajnienia materyału.

swoje produkty. Warsztat jego, t. zw. koło garncarskie, składa się z dwóch krążków drewnianych, osadzonych na pionowej osi; dolny krążek ma około 1 metra średnicy i służy do nadania nogą całemu aparatowi ruchu obrotowego, górny, mały krążek jest przeznaczony do właściwego formowania. Na tym krążku garncarz silnym rzutem ręki utwierdza kawał gliny, centruje go na wirującym krążku i również ręcznie formuje żądane naczynie. Odformowany przedmiot jest przylepiony dnem do krążka: należy więc go odjąć. Uskutecznia się to w ten sposób, iż odcina się go cienkim drutem, poezem ostrą drewnianą łopatką zdejmuje się z koła garncarskiego i stawia na deseczkach dla osuszenia. Suszenie wyrobów glinianych musi się odbywać z wielką ostrożnością, albowiem glina przy suszeniu się kurczy; gdyby więc proces suszenia odbywał się za szybko, rozmaite części naczynia, zwłaszcza przy większych sztukach, schnąc niejednostajnie. kurczyłyby się również niejednostajnie, co wywołałoby napięcie w massie naczynia i nieodzownie pociągnęło za sobą zniekształtnienie lub pęknięcie produktu. Dlatego też większe sztuki suszy się nieraz tygodniami, a nawet miesiącami. Szlachetniejsze wyroby z gliny, jako to porcelana, fajans, majolika i t. p., idą 2 razy w ogień: raz dla nadania materyałowi mocy i wytrzymałości i drugi raz dla utrwalenia polewy na powierzchni. Zwykłe garncarskie produkty, jako towar po większej części bardzo tani, niewytrzymujący kosztów dwukrotnego palenia, pokrywa się zwykle polewą na surowo, t. j. po wysuszeniu tylko i z jednego tylko ognia otrzymuje się już gotowe naczynia. Dwa rodzaje polew używane bywają w przemyśle garncarskim. Różnią się one zasadniczo pomiędzy sobą, zarówno sposobem wylewania, jak i substancyą polewy. W pierwszym wypadku sposób polewania można-by nazwać chemicznym, bowiem polewa tworzy się na powierzchni naczynia w samym piecu; w drugim zaś wypadku —- mechanicznym, gdyż naczynie przed wstawieniem do pieca pokryte zostaje polewą w postaci delikatnego proszku, który pod działaniem ognia stapia się na szklistą powłokę. Pierwszy rodzaj polewy jest to t. zw. polewa solna (Salzglasur). Wytwarza się ją w ten sposób, iż gdy temperatura w piecu garncarskim dojdzie do swego maximum, wrzuca się do pieca, bądź przez specyalne otwory w sklepieniu pieca, pewną ilość zwykłej soli. Sól topi się, przechodzi w stan pary i napełnia cały piec. Ponieważ w atmosferze pieca znajduje się zawsze przegrzana para wodna, jako produkt spalenia oraz parowanie naczyń znajdujących się wT piecu, więc następuje reakeya między parą soli a przegrzaną parą wodną, podług wzoru:

Ponieważ G. jest po większej części domowym przemysłem, więc w tych wypadkach wszystkie powyżej opisane czynności garncarz sam załatwia, mając do pomocy swoją rodzinę, lub w miarę zasobów jednego lub kilku czeladników. Tam zaś, gdzie G. nabiera cech przemysłu fabrycznego, operacye, mające na celu zmieszanie i ujednostajnienie materyału, dokonywane są sposobem maszynowym. Do tego celu służy t. zw.

Na Cl-{-H.₂0 = Na OH-j-H Cl.

„T honschneider”. W maszynie tej materyał przechodzi przez parę lub kilka par walców i dostaje się do pionowego lub poziomego cy lindra, w którym poruszają się ruchem śrubo wym noże mieszające i jednocześnie wypychające materyał nazewnątrz. Maszyna ta jest identyczną kopią używanej w każdej kuchni maszynki, służącej do siekania mięsa, i różni się od niej tylko rozmiarami. Z ujednostajnionego

Ar. T.

Wytworzony wodan sodu Na OH w momencie wydzielania się łączy się z kwasem krzem-nym materyału naczyń glinianych i tworzy bardzo mocno i dobrze leżącą polewę. Rea-kcyę tę umożliwia obecność kwasu krzem-nego w glinie, i dlatego rzeczy mające być pokrytemi polewą solną muszą mieć ma-teryał cokolwiek kwaśny. Drugi rodzaj polewy zasadza się na tern, że naczynie, mające być polanem, garncarze pokrywają cienką wTarstwą dokładnie zmieszanych i zmielonych materyałów, wytwarzających w ogniu szklistą powłokę. Polewy używane w garncarstwie są to łatwo topli-we szkła ołowiane, które przyrządza się z gliny, piasku i tlenku ołowiu. Polewy solne używane są często w kombinacyi z ołowianemi; tak np. niektóre naczynia mają wewnątrz polewę ołowianą, a zewnątrz solną. Przy polewie ołowianej jest niezmiernie ważną rzeczą utrzymanie temperatury w piecu dostatecznie wysokiej, ażeby umożliwić całkowite przejście tlenku ołowiu w krzemian; gdyby bowiem, połączenie nie było zupełnem, to np. garnek kuchenny tak polany byłby bardzo niebezpiecznym w użyciu, gdyż pierwszy kwaśny płyn rozpuściłby ołów i zatruł zawartość naczynia. O ile tedy mamy rę-kojmę, że tlenek ołowiu całkowicie się z kwasem krzemnym połączył, polewa ołowiana absolutnie szkodliwą nie jest. Używane dla celów dekoracyjnych polewy kolorowe wytwarza się przez zabarwienie polewy bezbarwnej tlenkami metali. I tak, żelazo daje kolory żółte i żółto-czerwone, miedź—zielone, seledynowe, kobalt— niebieskie, szafirowe; mangan—fioletowo-brunatne. Oczywiście, przez odpowiednie mieszaniny otrzymuje się najrozmaitsze kombinacye kolorów (bliższe szczegóły ob. Polewa). Wypalanie wyrobów garncarskich odbywa się w piecach leżących płomienistych (ob. Piece). Wyrób znajdujący się w piecu jest bezpośrednio wystawiony na działanie ognia, w odróżnieniu od szlachetniejszych glinianych wyrobów, jak fajans lub porcelana, które wypalane bywają w kapslach, t. j. naczyniach z gliny ogniotrwałej, a zatem nie stykają się bezpośrednio z płomieniem. Dlatego materyłem opałowym w garncarstwie bywa zwykle drzewo, albowiem ogień z węgla kamiennego jest mniej czysty, gdyż w płomieniu węglowym znajdują się zawsze szkodliwe dla polewy połączenia siarki i popiół lotny (Flugasche), zawierający części mineralne, a zatem również dla polewy szkodliwy. Ustawienie naczyń w piecu musi być bardzo troskliwie wykonane. I tak, ponieważ polewa ulega w piecu całkowitemu przetopieniu, naczynia nie powinny się stykać z sobą, bo stykając się, poprzylepiałyby się do siebie; następnie dno naczynia musi być pozbawione polewy, aby się dało odjąć od podstawy. Najmniejsza odrobina polewy pozostała na zewnętrznej stronie dna wystarcza do tego, aby się naczynie do tła pieca (tło pieca jest to podłoga w piecu)

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz 187. T. XXIV.

przylepiło. Temperatura w piecu nie jest jednostajna: w blizkości paleniska najwyższa, w pobliżu komina najniższa, więc zadaniem palacza jest ustawić naczynia w ten sposób, aby każdy rodzaj był we właściwym ogniu. Tak np. sztuki większe, jako więcej ognia potrzebujące, stoją zwykle w blizkości paleniska. Sam proces palenia musi być również umiejętnie i ostrożnie prowadzony. Ponieważ przedmiot wstawiony w piec nigdy absolutnie suchym nie jest, lecz zawiera jeszcze parę °/₀ wody, więc z początku pali się bardzo wolno, aby wyrób nie popękał, coby niechybnie nastąpiło, gdyby palenie było za gwałtowne, gdyż raptowne wydzielenie się resztek wilgoci, zawartej w naczyniach, porozrywałoby je. Ta operacya suszenia (Sciimauch-process) trwa dopóty, dopóki z komina pieca wychodzi biała para, wskazująca, że zawartość pieca jeszcze wydziela parę wodną; z ustaniem tego objawu rozpoczyna się właściwe palenie, które trwa aż do należytego zeszklenia się polewy, co palacz kontroluje przez próby znajdujące się w piecu i wyciągane podczas palenia długiemi żelazuemi szczypcami, a w wielu wypadkach wprawne oko palacza po samym wyglądzie wnętrza pieca poznaje, czy wypalenie jest dostateczne i kiedy należy je przerwać. Zależnie od rozmiarów pieca czas palenia trwa od 15 do 24 godzin. Odpalony piec musi minimalnie ze 2 dni stygnąć. Im wolniej wyroby garncarskie były studzone, tem są wytrzymalsze na zmiany temperatury. W kraju naszym G. ma wybitne cechy przemysłu domowego. Produkty rozchodzą się w najbliższej okolicy. Garncarz naformuje pewną ilość misek i garnków, wypala je w niewielkim piecyku i zbywa swój towar na jarmarkach w okolicznych miasteczkach. Do wyrobów garncarskich w ścisłem znaczeniu tego słowa należy jeszcze zaliczyć doniczki oraz t. z w. alcarazzas, używane na południu do ochładzania wody. I jedne i drugie różnią się tem, że nie są pokryte polewą i są bardziej porowate, t. j. przesiąkliwsze od zwykłych naczyń garncarskich. Tę zwiększoną porowatość osiąga się przez dodanie do gliny opiłek drzewnych lub pyłu węglowego, które przy wypalaniu spalają się i pozostawiają po sobie puste przestrzenie, niezmiernie drobne wprawdzie, ale równomiernie wypełniające materyał naczynia. Garncarz (ptak), ob. F urn ar i us.

Garneray Ambroży Ludwik, malarz i rytownik francuski (* 1783 w Paryżu—+ 1857 r. tamże). Pierwszego nauczyciela miał w ojcu swoim, malarzu rodzajowym, uczniu Dawida. W r. 1796 służył na flocie fr mcuskiej w In-dyacl) i uczestniczył w kilku bitwach morskich, a w 1806, jako jeniec angielski, wysłany został do Portsmouthu i przebył tam aż do r. 181 *4. zajmując się malarstwem. W r. 1816 wystawił pierwszy swój obraz morski; w 1817 został malarzem nadwornym księcia d ’ Angoulème,

86

równywał 0.9422 G-a nowopolskiego, konstytucya zaś 1766 r. przyjęła dla Litwy G. dwojaki, G. du-ży=0.7057996 G. nowopolskiego, i G. mały, stanowiący połowę powyższego. G. no wo polski, czyli warszawski, wprowadzony wraz z całym układem miar Królestwa Polskiego w r. 1816, wyrównywa dokładnie 4 litrom, jest dla ciał sypkich ’/₄ ćwierci i ¹/₃₂ korca, a dla cie-czy Y₂₅ beczki i dzieli się na 4 kwarty (litry), 16 kwaterek, 32 półkwaterki. W Galicyi G. używany do r. 1857 wynosił 3.84375 litra. G. jest także miarą rossyjską do ciał sypkich — x/^ czetwery-ka— Y₆₄ czetwerti=3.2798 litra.

w 1823 dyrektorem Muzeum w Rouen, a nastę-puie malował na porcelanie w fabryce sewr-skiej. W r. 1852 otrzymał krzyż legii honorowej. Morskie obrazy jego znajdują się prawie we wszystkich zbiorach francuskich, a z nich 25 wyrytował Jazet. Najważniejsze z nich są: Epizod z bitwy pod Nawarynem (w Nantes); Cieśnina F o urnes (w Marsylii); Połów wielorybów na Newfoundlandzie (w Rouen); Napoleon opuszczający Elbę. Oprócz tego wydał z illustracyami swoje przygody morskie.    *

s. K.

Garnerin Jan Chrzciciel Olivier, aero-nauta (* 1766—f 1849), był uczniem Charles’a, wynalazcy balonów napełnionych wodorem, i sam nad ulepszeniem ich pracował. Podczas rewo-lucyi sprawował różne urzędy. Wespół z bratem swoim, Andrzej em Jakóbem G. (* 1769— f 1823), który był kommissarzein konwencyi narodowej przy armii reńskiej, przyczynił się do udoskonalenia żeglugi napowietrznej w pierwszych jej początkach, a między obu braćmi wynikł spór o pierwszeństwo wynalez enia spadochronu, którym Andrzej po raz pierwszy spuścił się 1797 r. z wysokości 400 metrów. Córka Jana, E li z a Garnerin, wzbudzała w całej Europie podziw śmiałemi wzlotami balonowemi. Dnia 21 września 1815 r. opuściła się spadochronem z wysokości 3 000 metrów; przy podo-

bnem wystąpieniu w Warszawie spadła na dach

s. K.

domu i złamała sobie rękę.

Garnett Ryszard, poeta i autor angielsk (* 27 lutego 1835, w Lichfield). Jako syn urzędnika Muzeum Brytańskiego (British Museum) otrzymał w tej instytucyi posadę (w r. 1851), następnie w r. 1875 został dyrektorem czytelni a w r. 1890 — bibliotekarzem. Jego poezye i prace naukowe noszą wybitne piętno, pozostając wr związku z jego skłonnościami antykwar-skiemi i literacko - historycznemu Wymieniamy z nich następujące: „Primula”, poezye liryczne (1858); „Io in Egypt, and other poems” (1859); „Poems from the German” (1862); „Idylls and epigramms, chiefly from the Greek Anthology” (1869); „Iphigenia in Delphi, a dramatic poem” (1890); dwie wyborne biografie: „Life of Carlyle” (1887) i „Life of Emerson“ (1888); „The twilight of the Gods”, opowiadania (1889); „Chaplet from the Greek Anthology” (1892); i „Poems” (1893). Oprócz tego ogłosił, obok przyczynków do „Encyclopaedia Britannica” i pism naukowych, „Relics of Shelley” (1862), oraz „Selection from Shelleys poems” (1880), i wydał „Philological Essays” swego ojca (1859).

Garnier Robert, poeta tragiczny francuski (* w La Ferté-Bernard w r. 1534—f w le Mans 15 sierp. 1590). Odbył studya prawnicze w Tuluzie, jako adwokat przyjęty był do parlamentu paryskiego, następnie został radzcą trybunału le Mans, potem naczelnikiem sądu kryminalnego tamże. Jeszcze jako student ogłosił zbiór poe-zyj: „Plaintes amoureuses, contenant élégies, sonnets, épîtres, chansons” (Tuluza 1565 in 4-o, wydanie nader rzadkie). W dwa lata później napisał: „Hymne à la monarchie” (Paryż 1567, in 4-o). Z kolei wziął się do tragedyi, wydając „Porcie” (Paryż 1568, in 8-o min.), po której nastąpiły: „Hippolyte” (1573). „Cornélie” (1574), „Antigone” (1579), „Sédécie ou les Juives” (1582), „Bradamante”, tragi-komedya (1573). Powodzenie tych utworów było ogromne, jak o tern świadczą bardzo liczne wydania zbiorowe tra-gedyj, G-a poedycyi paryskiej (1580, 1582, 1585). Jedno z późniejszych wydań (Rouen 1605) zawiera elegię autora na zgon Piotra Ronsarda. Niektóre z tych tragedyj przełożone zostały jednocześnie na język angielski. Wszystkie wyszły w wybornem opracowaniu krytycznem przez Wendelina Forstera (Heilbronu 1882/1883, 3 tomy in 8-o).    G., jako następca Jodelle’a na po

lu reformy teatru francuskiego, lepiej odpowiedział aspiracyom chwili, stawiając wyżej sen-tencyonalnego Senekę nad wzory greckie, a.przy-tem przewyższył swego poprzednika oryginalnością pomysłów, wzniosłością idei i łatwością wierszowania. Jego tragedya biblijna „Les Juives”, uważana za najlepsze jego dzieło, stawia go między najpoważniejszymi poprzednikami Cor-neille’a i Racine’a.

Garnier Klaudyusz, poeta francuski XVI wieku (f po r. 1616). Znany jest głównie ze zbioru dwustu sonetów p. t. „L’Amour victorieux” (Paryż 1609, in 12-o). Przytaczamy następujące jego utwory: „Les Royales Couches, sur les naissances de M. le Dauphin et de Madame” (1604, in 8-o); „Chant pastoral sur le Garniec, miara objętości polska do ciał cie- trépas du chevalier de Guise” (1615, in 8-o); kłych i sypkich, w ogólności zaś nazwa naczy- „Tombeau de Henri le Grand” (1610, in 8-o); nia gorzelanego. W dawnej Rzeczypospolitej G. „Mausolée du grand roy Henry IV” (1611, in w różnych czasach i różnych okolicach rozmaitą 8-o); „La Muse infortunée contre les froids miał wielkość. Konstytucya z r. 1764 ustano- I amis du temps” (1614, in 8-o); „Le Bouquet du wiła dla Korony G. jako y,₂ korca, który wy- ' lys et de la rose” (1624, in 8-o).

s. s.

St. A. K.

Gamier Juliusz Arseniusz, malarz francuski (* 1747 w Paryżu—f 1889 tamże). Uczeń Gérome’a, uprawiał malarstwo rodzajowe i historyczne, jak naprz.: Król się bawi (1874), Ścięcie (1875), Oswobodziciel ziemi rodzinnej (1878). Ostatni z wymienionych obrazów, słynny w swoim czasie, znanym jest z częstych re-produkcyj fotograficznych i rytowniczych.

Gamier German (* 1754 r. w Auxerre, depart. Yonne — f w Paryżu 1821 r.), prawnik i ekonomista. W 1787 r. został prokuratorem przy paryskim „Châtelet”, w 1789 r. deputowanym na Stany Generalne, a 1792 r. ministrem sprawiedliwości, lecz zrzekł się teki na rzecz Duranto-na. Emigrował w sierpniu 1792, lecz w 1795 powrócił do ojczyzny. Następnie został prefektem Sekwany i Oise’y, w 1804 r. hrabią i senatorem cesarstwa, w 1809—11 prezesem senatu, w 1814, za Restauracyi, ministrem stanu i parem Francyi, a w 1815 r. za 100 dni Napoleona wielkim strażnikiem pieczęci, lecz tym razem po namyśle odrzucił tę godność. Po powrocie Ludwika XVIII został znowu nominalnym ministrem stanu. Od czasu reorganizacyi Institut de France (r. 1796) był jego członkiem. G. opracował szereg dzieł ekonomicznych, które odznaczały się dążeniem do pogodzenia fizyokratyzmu z teoryą industryalną (przemysłową) Smitha. Najbardziej zasłużył się doskonaleni tłómaczeniem na język francuski głównego dzieła Smitha p. t. „Adam Smith.— Recherche sur la nature et les causes de la richesse des nations; traduction” (Paryż 1802, 5 t.; wyd. 2-e, Paryż 1822, 6 t.). Tłómaczenie to, opatrzone przypiskami G-a, a nadto Buchanan a, Mac' Cul-locha, Malthusa, Milla, Ricarda, Sismondego, Stor-cha, Saya i Blanquiego, rozeszło się w wielu tysiącach egzemplarzy. W pierwszem wydaniu, Guillaumin’a, należało ono do słynnego zbioru „Collection des principaux économistes”. Drugie wydanie stanowiło pierwszą część „Nouvelle collection des principaux économistes”, a trzecie weszło do zbioru „Economistes et publicistes contemporains” (Dwa drugie wydania wyszły u Klemensa Józefa Garniera). Z innych dzieł G-a godne uwagi są: „Abrégé élémentaire des principes de l’économie politique” (Paryż 1796); „Théorie des banques d’escompte” (Paryż 1806); „Mémoire sur la valeur des monnaies de compte chez les peuples de l’antiquité” (Paryż 1817); „Histoire de la monnaie, depuis les temps de la plus haute antiquité jusqu’au règne de Charlemagne” (Paryż 1819). — G. uprawiał także poezyę i literaturę piękną w ogólności, lecz ta jego twórczość pozostawiła tylko jeden trwalszy ślad, mianowicie wzorowe tłómaczenie romansu „Caleb Williams” Williama Godwina; jest to w formie romansu głęboka krytyka angielskiego prawodawstwa karnego w XVIII w.

Garnier Adolf, znakomity psycholog i filozof francuski (* w Paryżu 1801 —f tamże 1864).

Nauki pobierał w „College Bourbon”, głównie pod kierunkiem Jouffroy (ob.). W r. 1827 został profesorem filozofii w Collège Saint-Louis, przeszedł potem do Szkoły Normalnej, w r. 1842 otrzymał katedrę filozofii w Sorbonnie, gdzie wykładał aż do śmierci. W r. 1859 został członkiem Akademii.—Swoją działalność pisarską rozpoczął G. od ogłaszanych w czasopismach artykułów z dziedziny krytyki estetycznej. W r. 1827 uzyskał nagrodę za rozprawę konkursową p. t. „Mémoire sur la peine de mort”, w r. 1828 doktoryzował się za tezy: „Sur Reid” i „Sur l’essence de la poésie”. Inne dzieła G-a: „Précis de psychologie” (Paryż 1830); „Essai sur la psychologie et la phrénologie comparées” (Paryż 1839), „Traité de morale sociale” (Paryż 1850, uwieńczone przez Akademię); „Traité des facultés de l’âme” (Paryż 1852, główne dzieło G-a); „Essais sur 1’histoire de la morale dans l’antiquité” (Paryż 1865, wydane po śmierci autora przez Prevost-Paradola). Oprócz tego, G. był redaktorem „Oeuvres philosophiques de Descartes” (Paryż 1835). —G., narowili z innymi spół-czesnymi mu filozofami francuskimi, był w pewnej zależności od Maine-de-Birana (ob.) i należał do t. z w. „szkoły psychologicznej” (ob. Filozofia), uważając, narówni z innymi tejże szkoły adeptami, psychologię za dyscyplinę główną i ogniskową filozofii. W toku samego badania nie poprzestawał na zalecanej przez Maine-de-Birana samoobserwacyi, lecz źródeł wiedzy psychologicznej szukał też w obserwacyi przedmiotowej ludzi i zwierząt, głównie wszakże w utworach ducha ludzkiego, przy czem rozumiał doniosłość badań fizyologicznych dla psychologii. G. był animistą (ob. Ani mi z m) o poglądach, zbliżonych do arystotelesowskich. Duszę uważał, nie za narząd, ani za funkcyę, ale za siłę samodzielną, obecną wszędzie, gdzie występuje na jaw pierwiastek osobowości, a więc nie tylko w człowieku, lecz i w zwierzętach. Cechami właściwemi duszy ludzkiej są: samo-wiedza, rozum i wolność. G. skłaniał się do mniemania, że dusza jest też pierwiastkiem i zasadą życia, ale pogląd ten wypowiadał ostrożnie i niestanowczo. Natomiast był zdecydowanym zwolennikiem teoryi wielości władz duszy. W teo-ryi poznania był realistą (ob. Realizm). Rozróżniał trzy władze poznawcze, z których dwie są źródłami wiedzy niezawodnej i nieomylnej. a trzecia może prowadzić zarówno do sądów prawdziwych, jak i do błędnych. Pierwsza z tych władz — percepcya—jest zdolnością spostrzegania przedmiotów realnych, do których G. zalicza między innemi: duszę, świat i Boga. Druga—koncepcya—ma za przedmioty wyobrażenia, przez nas samych wytworzone; wyobrażeniom tym może nie odpowiadać zewnątrz nas nic realnego, mogą one być czystemi chimerami — nie mniej wiedza nasza o tych chimerach jest zupełną i nieomylną. Trzecia, którą G., nie wie-

Mns.

Garnier Józef Klemens (* 3 paźdz. 1813 r. w Breuil, w dep. Alpes Maritimes — f 15 wrz. 1881 w Paryżu)., francuski ekonomista kierunku wolnohandlowego. Kształcił się w wyższej szkole handlowej w Paryżu, pod kierownictwem swego

dJtć dlaczego, nazywał wiarą („croyance”),’ jest źródłem poznania pośredniego, opartego na wnioskowaniu, a przedmiotami jej mogą być rzeczywistości lub urojenia. Wszelkiej percepeyi odpowiada jakaś koncepcya, np. postrzeganym przez nas ciałom odpowiadają wyobrażenia tychże ciał; tylko poznanie Absolutu jest jednoczesną i nierozdzieluą percepcyą i koncepcyą rozumu.— Niezależnie od wartości swoich pomysłów metafizycznych, G. był bardzo dobrym obserwatorem, sumiennym, trzeźwym i nader oględnym, i świetnym krytykiem, bezstronnym, ścisłym i subtelnym.

pracownictwie różnych czasopism i wydawnictw ekonomicznych. W „Journal des Économistes” ogłaszał co miesiąc własną Kronikę ekonomiczną. Z zapoczątkowania G-a powstało pismo ekonomiczne „Jacques Bonhomme” (które po r. 1848 upadło). Wydawał wraz z Guillauminem „Annuaire de l’économie politique et de la statistique” (obecnie wydawany przez Maurice’a Błocka); redagował „Nouveau journal des connais-sences utiles: encyclopédie mensuelle”; był współpracownikiem w dziale ekonomicznym: „LaPatrie”, „Le Commerce” i „Le Siècle”. Ogłosił nadto cały szereg większych dzieł, był jednym z najpłodniejszych ekonomistów francuskich, a jako przedstawiciel i popularyzator swego kierunku (wolnohandlowego) należał do rzędu najwydatniejszych,choć niedość samodzielnych. W r. 1876 został w rodzinnym okręgu wybrany do senatu. Z dzieł

ii

"''i

ffH II

UŚ

W? rflTf

la

r,:

i*r

ii!

SF!..

rîi I I I BJ

...... źMr&ś-źLMćs & '■

■ ’-i"' ■-'W    V- tÇUfe

ziomka, Adolfa Blanquiego; w szkole tej został następnie korrepetytorem i profesorem. Od 1843 do 1845 r. wykładał ekonomię polityczną w „Athénée royal”, a r. 1846 powołany został na katedrę tej samej nauki w „Ecole des ponts et chaussées”. Jednocześnie objął redakcyę „Journal des Économistes”. Jako zwolennik wolno-handlowej szkoły ekonomicznej Saya i B a-stiat’a (ob.) założył wespół z Bastiatem stowarzyszenie celem zwalczania ochrony celnej, p. n. „Association pour la liberté des échanges”, a także należał do grona założycieli „Société d’économie politique”, którego-to towarzystwa wiceprezesem i dożywotnim sekretarzem był do zgonu. W przyjaźni i stałych stosunkach naukowych pozostawał z Cobdenem i jego dążności wolnohandlowe we Francyi krzewił. Wogóle żywy brał udział w współkierownictwie i współ-

st. A. K.

Fig 133. Gmach Opery w Paryżu (podług planu Jana Ludwika Karola Garni era).

jego są godne uwagi: „Éléments de l’économie politique” (3 wydania w Paryżu 1845, 1848 i 1856 r.); „Traité d’économie politique” (jest to czwarte rozszerzone wydanie poprzedniej książki [r. 1879]); „Richard Cobden, les ligueurs et la ligue” (1846); „Congrès des amis de la paix universelle, reuni à Paris en 1849”; „Notes et petits traités” (r. 1857); „Du principe de population” (r. 1857 i 1885); „Abrégé des éléments de l’économie politique” (r. 1858 i 1864); „Traité de finances” (r. 1862); „Ce qu’est l’économie politique, son objet, son caractère, son utilité sociale, et ses rapports avec les autres sciences” (Nancy 1878). Napisał także książkę, która nas szczególnie interesować może p. t. „La question des paysans en Pologne” (r. 1864); książka ta poświęcona jest kwestyi uwłaszczenia włościan w Polsce.

Garnier Jan Ludwik Karol, architekt francuski (* w Paryżu 6 listopada 1825 r.), u-czeń Leveila i Lebasa, wychowaniec paryskiej kolor.) szkoły Sztuk Pięknych. W r. 1848 otrzymuje 1-ą nagrodę za projekt gmachu Muzeum Sztuki i rzemiosł, poczem na koszt Akademii Francuskiej w Rzymie odbywa podróż po Włoszech i Grecyi, czyniąc tam obszerne study a nad sta-rożytnemi zabytkami rzymskiej i greckiej architektury. Po powrocie do Francyi wkrótce mianowany zostaje budowniczym V-go i Vl-go okręgu miasta Paryża. Atoli początek jego świetnej karyery, jako artysty, datuje się od roku 1860, kiedy z pośród 171 konkurentów zdobywa 1-ą nagrodę za projekt nowej Opery Paryskiej, jednogłośnie przez wszystkich członków jury uznany za najlepszy. Odtąd przez lat 15, t. j. do r.

1875, kieruje z całą euergią budową tego olbrzymiego teatru, który pod względem pomysłowości rozkładu, bogactwa wewnętrznego urządzenia, skomplikowanych inaszyneryi, oryginalnych a szlachetnie pięknych form zewnętrznych do najświetniejszych pomników nowożytnej architektury się zalicza. Oprócz tego dzieła, które samo jedno imię G-a niezgasłem czyni, wymienić należy: Gmach Panoramy Valentino i Marigny, w Paryżu i wielkie Obserwatoryum w Nicei; gmach domu gry w Monte-Carlo; wille, hotel Belvedere, kościół i szkoła gminna w Bordighe-ra (Alpes-Maritimes); kasyno, łazienki i hotel w Vittel (Vosges); liczne nagrobki, między któremi Biseta, Offenbacha i Wiktora Massé w Paryżu; wreszcie szereg genialnie odtworzonych typowych budynków, dających obraz historyi rozwoju mieszkań ludzkich, począwszy od najdawniejszej epoki aż do chwili obecnej, które stanowiły niemałą przynętę podczas Wszechświatowej Wystawy Paryskiej w r. 1889.—G. otrzymał dyplom honorowy na wystawie powszechnej w r.

1867 i 1878, wielki medal Towarzystwa Sztuk Pięknych w r. 1880 i królewski medal złoty w Instytucie królewskim architektów brytańskich w r. 1886. Od r. 1889 był kommandorem Legii honorowej; oprócz tego członkiem Akademii Sztuk Pięknych i wielu akademii i towarzystw architektonicznych za granicą. Pisał liczne sprawozdania i artykuły krytyczne, odnoszące się do architektury, archeologii i sztuk pięknych, jak:

„La Restauration des tombeaux des rois angevins en Italie” (Paryż 1868);. „Le Théâtre” (Paryż 1876); „Le nouvel Opéra”; „L’île d’Egine”,

„Restauration du l’observatoire de Nice”; „L’histoire de l’habitation” i wiele innych.

Garnier Edward, współczesny znawca sztuki ceramicznej (* 1840 w Orleanie), rysownik z powołania, założyciel pisma „Bulletin des Musées”, od r. 1892 konserwator muzeum sewr-skiego w Paryżu. G. jest autorem kilku dzieł poświęconych przeważnie ceramice: „Histoire de la céramique” (Tours 1882 i 1885); „Les Nains et les Géants” (Paryż 1885); „Histoire de la ver-

K. w.

wpływowych

i najchętniej słu-

rerie et de l’émaillerie” (Tours 1886); „La Porcelaine tendre de Sèvres” (1891 fol. 50 tablic

s. s.

Garnier Pagès Stefan Józef Ludwik, polityk (* 1801 r. w Marsylii—f 1841 w Paryżu), wcześnie straciwszy ojca, wychowany był przez ojczyma, Pagès’a, którego imię później z swojem połączył. Skończywszy studya prawne, został adwokatem, i wkrótce wszedł na ^renę polityki wojującej. Od r. 1827 był jednym z naj czynniej szych członków towarzystwa zawiązanego pod hasłem: „aide-toi, le ciel t’aidera” i uczestniczył w rewolucyi 1830 r.. która wszelakoż nie ziściła jego nadziei demokratycznych. Jako deputowany z dep. Isère r. 1831 brał udział w redakcyi słynnego sprawozdania z r. 1832, a po powstaniu 5 i 6 czerwca złożył na trybunie swoje czysto republikańskie wyznanie wiary, i został wkrótce jednym z najbardziej

chanych przewodzeów skrajnej lewicy w izbie. Pominięty w wyborach r. 1834, w 1835 otrzymał mandat od wyborców z Le Mans, wznowiony w r. 1839. Odtąd stał się jednym z najdzielniejszych szermierzy stronnictwa reforinistów, i domagał się w r. 1840 głosowania powszechnego; stał właśnie u szczytu swej popularności, gdy świetny zawód jego publiczny śmierć przedwczesna przecięła.

Garnier Pagès Ludwik Antoni, mąż stanu francuski, brat przyrodni poprzedniego (* w Marsylii r. 1803—f w Paryżu 1878). W r. 1825 był agentem handlowym w Paryżu, w 1830 bił się na barykadach i od tego czasu rozpoczął zawód swój polityczny. Wybrany po śmierci brata do izby deputowanych z Veriieuil (dep. Eure) naprzód 9 lipca 1842, potem 1-go sierpnia 1846, zasiadał na ławach stronnictwa radykalnego; odznaczył się jako wyborny mówca w sprawach finansowych. Po rewolucyi lutowej 1848 obwołany członkiem rządu tymczasowego, został przezeń zamianowany merem Paryża, a wkrótce potem (d. 5 marca) ministrem skarbu. Na tern stanowisku musiał uciekać się do środków nadzwyczajnych, z których najrozgłośniejszym i naj-niepopularniejszym był osławiony podatek 45 centymów. Zostawszy członkiem konstytuanty (w kwietniu), w maju powołany był do kommis-syi wykonawczej, ale w czerwcu, w chwili wybuchu rewolucyi socyalistycznej, ustąpił z niej przed Cavaignac’iem, i od tego czasu głosował z frakcyą najumiarkowańszej lewicy, od grudnia zaś walczył przeciw polityce elizejskiej i od r. 1849 należał do zgrom, prawodawczego. Za cesarstwa próbował wejść do izby prawodawczej z dep. Sekwany, a gdy mu się w tern nie powiodło, usunął się do życia prywatnego i zajął się przemysłem i studyami literackiemu W 1860— 62 wydał „Histoire de la revolution de 1848” a w 1860 wszedł do ciała prawodawczego, jako deputowany z 5 okręgu wyborczego miasta Pa-

z. w.

p. M.

ryża. Zawikłany wkrótce potem w proces trzynastu, aż do końca panowania Napoleona III trzymał stale z oppozycyą republikańską i często głos zabierał w sprawach finansowych. W lipcu r. 1870 napróżno opponował przeciw wypowiedzeniu wojny Prusakom, a d. 4 września wybrany był do rządu obrony narodowej, w którym wszakże do końca wojny wcale nie-znaczącą grał rolę; tylko, kiedy dekret Leona Gambetty z d. 31 stycznia 1871 r. wywołał scyssyę pomiędzy członkami rządu paryskiego a delegacyą w Bordeaux, należał z Pel-letanem i Arago do deputacyi rządowej, która się domagała od Gambetty, aby ustąpił. Nie wybrany w lutym do zgromadzenia narodowego, usunął się ostatecznie od spraw publicznych. Prócz dzieła wyżej wspomnianego, wydał jeszcze „L’Europe révolutionnaire”(11., iłlustr.); „Hist. de la Commission exécutive” (1869—72, 3 t); „L’opposition et l’Empire” (1872, 2 t.). R

Garnieryt minerał, wodny krzemian niklu, zawierający znaczne domieszki krzemianów magnezu. Znany w serpentynach Nowej Kaledonii, a także w Oregonie. Ostatniemi czasy zwrócił uwagę przemysłu, ponieważ jest najlepszym mate-ryałem do wydobywania najczystszego niklu. Garnipolns ob. Gariopontus.

Garnizon oznacza ogół wojska rozkwaterowanego podczas pokoju w pewnej miejscowości. G-y powinny być, o ile można, najliczniejsze i składać się z oddziałów różnych rodzajów broni, ponieważ wtedy łatwiej jest zaprawiać wojsko do służby polowej. Służba g-owa oznacza służbę wewnętrzną, polegającą na zaciąganiu wart i trzymaniu straży, gromadzeniu się i występowaniu w razie alarmu, towarzyszeniu pogrzebom, assystowaniu przy wyrokach sądów wojskowych lub ich wykonywaniu (rozstrzelanie), chodzeniu do kościoła, gaszeniu pożarów i t. p. Batalionami g-o we mi nazywają się bataliony piechoty, formowane podczas wojny z najstarszych roczników wojska (w Niemczech drugie powołanie landwery) lub z pospolitego ruszenia, do strzeżenia porządku publicznego. W Niemczech w 1870/1 głównem zadaniem takich batalionów było strzeżenie licznych jeńców francuskich. Mapą g-ową nazywa się przeniesiony na mapę rozkład pokojowy wojska.

Garnysz Maciej Grzegorz na Kadowie, herbu Poraj, pierwszy biskup lubelski z chełmskiego, a raczej chełmski i lubelski (* 1740 — t 1790 r. 6 października). Będąc kanonikiem kujawskim, pozyskał wielkie względy biskupa Antoniego Ostrowskiego i dzięki temu szybko się posuwał w godnościach kościelnych. Proboszcz inowrocławski, dziekan kujawski, w r. 1774 był deputatem na trybunał kapituły kujawskiej. Później Ostrowski dał mu suffraganię kujawską po Wolickim. Prekonizowany na biskupa larandań-skiego w Rzymie, wyświęcony został na suffraganię i biskupstwo 10 marca 1776 r. przez Ostrowskiego. R. 1778 d. 4 maja zamianowany referendarzem koronnym. W r. 1781, Ostrowski, który przeszedł był na prymasowstwo, posłał go do Krakowa na prezesa kommissyi, która miała rozpoznawać sprawę biskupa Sołtyka z kapitułą. Nim to polecenie wykonał, biskup chełmski, Aleksandrowicz, ofiarował mu koadjutorstwo. Król, Stanisław August, którego G. był żarliwym stronnikiem, chciał go co prędzej przenieść do senatu, jakoż nominacya na koadjutorstwo wyszła już 7 września 1781; lecz gdy we trzy dni później zmarł Aleksandrowicz, G., dzięki protekcyi króla, został biskupem chełmskim. Na krzesło senatorskie przysiągł d. 1-go lutego 1782 r. Następnie odbył ingres do katedry chełmskiej, ale w dni kilka powrócił do Warszawy i już stale w niej osiadł, rządy biskupstwa zdawszy na suffragana, Melchiora Kochanowskiego. W październiku po raz pierwszy jako senator zasiadł na sejmie. Na początku zaraz obrany konsylia-rzem rady nieustającej, urzędował w departamencie skarbowym pod prezydencyą Michała Brzostowskiego. D. 20 października wyjaśniał sprawę biskupa Sołtyka. D. 8 maja 1783 zamianowany członkiem kommissyi edukacyjnej po Franciszku Bielińskim, staroście Czerskim, zajął się z gorliwością nowym obowiązkiem; d. 21 maja przyjął na siebie bliższe dozorowanie archiwum jurydycznego i innych interesów prawnych kommissyi, oraz tymczasowy zarząd naczelny w bibliotece Załuskich. W r. 1783 zawsze bywał na egzaminach szkół warszawskich, czasem jako członek kommissyi, a czasem na zlecenie króla, mianowicie do collegium nobilium pijarskiego i wtedy król przesyłał przez niego medale celującym uczniom. Król zamyślał już dawno o zbudowaniu koszar dla wojska; w tym celu postanowił nową kommissyę lokacyjną, która miała rozłożyć na domy mieszczan podatek, potrzebny na to. G., mianowany prezesem tej kommissyi, dzięki gorliwym jej staraniom, mógł już d. 25 czerwca 1784 r. poświęcić kamień węgielny pod koszary artylleryi konnej. Wznosiły się jednocześnie mury dla gwardyi konnej i na Ujazdowie; ale się wkrótce pokazała potrzeba czwartych koszar osobnych dla gwardyi pieszej koronnej, i pod te położono kamień węgielny w rok po pierwszej uroczystości. R. 1784 G., delegowany na sejm do przejrzenia czynności kommissyi skarbowej, chwalił władzę, ale ganił szkodliwy zwyczaj sprzedawania urzędów przez offićyalistów. — Przed samym sejmem dostał opactwo lędzkie (Ląd). Na sejmie r. 1 786 zamia nowany prezesem deputacyi do rady nieustającej, na sessyi 23 października czytał sprawozdanie o radzie i o pracach kommissyi do wystawienia koszar, której był prezesem. Po sejmie, d. 24 grudnia 1786, otrzymał nominacyę na podkanclerzego koronnego i przysiągł na ten urząd 31 grudnia. Zdaje się, że towarzyszył królowi w podróży do Kaniowa, gdyż mamy jego sygillaty

G., malarz włoski (* 1481 w Garofalo w ks.

Ferrary—f 1559 tamże). Kształcił się pod kierunkiem D. Panettego w Ferrarze, B. Boccacci-niego w Kremonie i G. Baldiniego w Rzymie,

Następnie pomagał Wawrzyńcowi Costa w malarstwie dekoracyjnem w Mantui a Dossowi Dos-so w Ferrarze, gdzie wymalował dla kościoła San Spirito Madonnę z dzieciątkiem (1514).

Powtórny pobyt w Rzymie (1515) wpłynął korzystnie na manierę jego; od Rafaela przejął wdzięk postaci, słodycz oblicza (jak np. Zwiastowanie, w muzeum kapitolińskiem), jakie odtąd widać w obrazach jego obok cech dawnych, wspólnych ze szkołą lombardzką. Dobry koloryt i namaszczenie religijne cechują jego pę- kazał liczne sprzeczności pomiędzy zasadami

s. s.

tam zapisywane. Kiedy sejm wielki się rozpoczął, G. na sessyi 23 grudnia 1788 r. narzekał, że nie jest w możności zapłacić skłndki od orderów Orła białego i św. Stanisława, otrzymanych od króla. „Pierwszy (mówił) odepnę gwiazdy i zdejmę order, bo nie mam, i nie wstyd mi tego, i z chlubą wyznaję, z czego takiej składki zapłacić, gdyż na potrzeby swoje konieczne z własnego majątku ciągnę i t. d.”. Lecz na tym sejmie miały się poprawić jego interesu: urządzać miano inaczej, sprawiedliwiej, granice biskupstw polskich. G. był wtenczas prezesem deputacyi do urządzenia Żydów. Po śmierci Sołtyka, kiedy Turski został biskupem krakowskim, Lublin oderwano od dyecezyi krakowskiej, a przyłączono do chełmskiej i tak powstało nowe biskupstwo, chełmsko-lubelskie, bo katedrę postanowiono przenieść z Krasnegostawu do Lublina. Oprócz Lublina całe województwo Lubelskie z Ziemią Łukowską, powiatem Urzę-dowskim, oraz ziemia Stężycka nowej się dyecezyi dostały. G., obejmując jej zarząd d. 20 sierpnia, wydał list pasterski, który napisał mu Woronicz, i dlatego wydrukowano go w szóstym tomie „Pism” Woronicza, wydanych w Krakowie r. 1832. Niedługo wszakże cieszył się G. powiększoną swrą dyecezyą. We wrześniu r. 1790 ciężko zaniemógł i już d. 1-go października król wysłał do niego metrykę koronną dla przyjęcia ostatnich umierającego rozporządzeń. Nazwał go król przy tej okoliczności nowym, nieznanym dotąd i później nieużywanym terminem, to jest biskupem lubelskim, chełmskim i bełzkim.—Miał umrzeć jakoby wskutek tego, że, założywszy się z b. podskarbim ks. Ad. Ponińskim, iż przez cztery tygodnie nie będzie zażywał tabaki, z powodu tej wstrzemięźliwości, dostał uderzenia na mózg, które śmierć sprowadziło. Anegdota o tem znajduje się w „Athenaeum” Kraszewskiego, tom VI, 1848 r.— Według J. Bartoszewicza w „Encyklop. S. Orgelbranda”.

Garnysz Józef, wierszopis (* na Pobereżu), osiadły we Francyi, wydał „Pobereżanin; poema” (Poitiers 1841); „Poezye” (1840); „Kilka myśli” (1842).

Garofalo Benvenuto Tisi albo Tisio da dzel i każą nieraz zapominać o ujemnej stronie rysunkowej lub braku pomysłowości, jakie czasami rażą w jego malowidłach. Natchnienie religijne i nastrój patetyczny odznaczają niektóre z jego obrazów, jak np. Chrystus na krzyżu w medyolańskiein muzeum Brera. W dziełach G-a wybornie odbija się kierunek i charakter szkoły z Ferrary; jest on jej wiernym i wybitnym przedstawicielem. G. uprawiał wyłącznie prawie malarstwo religijne, jakoto: sceny z życia Chrystusa, Matki Boskiej, legendy o świętych, chwałę religii w postaciach allegorycznych. Obok mnóstwa obrazów religijnych, znane są tylko 3 treści mitologicznej (w muzeum drez-deńskiem). Sądząc z niektórych, zwłaszcza mniejszych, jego obrazów religijnych, jak np. z obrazów zachowanych w Luwrze paryskim, G. zamieniał czasami pracownię swoją na istną fabrykę utworów bez znaczenia, czysto konwen-cyonalnych, które rażą przy innych, wybitnych jego pracach. Do rzędu tych ostatnich zaliczyć należy z dawniejszych: Rzeź niewiniątek, Wskrzeszenie Łazarza i Chrystus na górze Oliwnej, wykonane w latach od 1519 do 1524 w kościele św. Franciszka w Ferrarze. Z późniejszych, dotąd zachowanych obrazów najlepsze są: Matka Boska na tronie w katedrze w Ferrarze, Zdjęcie z krzyża w Brera medyolańskiem, Ado-racya Magów, na Kapitolu rzymskim, wykończone w latach od 1531 do 1537, oraz Gody w Kanie galilejskiej, w Rzymie. Pomimo utraty oka w 65-m roku życia G. malował jeszcze lat kilka, dopóki nie ociemniał zupełnie w r. 1550. Powszechnie lubiony, G. pracował przeważnie w Ferrarze, gdzie ozdobił wiele kościołów i pałaców.— Porów. Cittadella „Benvenuto Tisi di Garofalo” (Ferrara 1872); Lermolieff w „Liitzows Zeitschrift” (X, 1875, str. 210—11; 264—69).

Garofalo Rafael, baron, jeden z koryfeuszów szkoły włoskiej antropologo - kryminalnej, (* w Neapolu w 1852 r.). Wystąpiwszy w młodym wieku do służby rządowej, szybko przebiegł niższe jej stopnie i ostatecznie w 1899 r. został mianowany prokuratorem przy sądzie kas-sacyjnym w Rzymie. Przez lat kilka był dyrektorem wydziału nauk prawnych w ministe-ryum sprawiedliwości. W 1893 r. miał sobie powierzone ułożenie projektu kodeksu postępowania karnego i przez pewien czas był profesorem nadzwyczajnym w uniwersytecie w Neapolu. Bystry jego, badawczy umysł, szczęśliwy dar spostrzegawczy, obok studyów historycznych i socyologicznych, wcześnie zwróciły jego uwagę na niedostateczność i wady obowiązujących prawodawstw, zwłaszcza karnego, bezsilnego w walce z przestępstwem. To też w 1877 r. zaczął ogłaszać pierwsze artykuły, które z czasem złożyły się na książkę, wydaną w Neapolu pod tytułem: „Di un criterio positivo della pe-nalità” (1880 r.), w której z jednej strony wy-

et l’idée individualiste”.

prawa karnego, ogólnie wówczas przyjętemi i u-znawaneini, z drugiej zaś, społeczny cel tej ważnej nauki, i nakoniec naszkicował tutaj ogólne zarysy systematu, który następnie obszernie wyłożył i rozwinął w swojej Kryminologii, wydanej w Turynie w 1885 r. Dzieło to, jak słusznie twierdzi p. Dosado Montero, profesor uniwersytetu w Salamance (w swojem „Estudio critico”, stanowiącem wstęp do hiszpańskiego tłómaczenia książki G-a, p. t. „L’indemnisation aux victimes du délit; Madryt”), jest najbardziej sy-stematycznem streszczeniem nietylko ówczesnych, ale i obecnych poglądów nowej szkoły pozytywnej prawa karnego. Autor w niem wyłożył dokładną, całkowitą teoryę tej uauki, poczynając od pojęcia „przestępstwa naturalnego”, które dało powód do gorących i namiętnych sporów i rozpraw; rozwinął w niem cały systemat re-pressyi, w zgodzie z wymaganiami, jakie wywołują źródła zbrodni, anomalie osobistości zbrodniarza i skutki społeczne kary. Echo tej książki — powiada tenże autor (Montero) — było tak wielkiem, że obecnie prawie niema nikogo z przeciętnem wykształceniem, kto - by jej nie znał. W istocie, G. oderwanym poglądom swych poprzedników i współczesnych umiał nadać życie, ująć je w organiczną niejako całość i, co najważniejsze, wskazać jak mają i mogą znaleźć one praktyczne zastosowanie, to jest oblec się w ciało, zapłodnić dotychczasowe prawodawstwa. Niewątpliwie skorzystał przy tern z poglądów Lombrosa i Ferrego, ale prostował je, uzupełniał, niektóre wprost odrzucił, lub dodał do nich liczne swoje uwagi, pełne świeżości i oryginalności. To też nazwisko jego często łączone jest z Lombrosem i Ferrim, tak, że wszystkich trzech uważają zwykle za trzy filary, za trzech przedstawicieli nowej szkoły włoskiej. Pomimo to, i chociaż niewątpliwie G. zgadza się w wielu punktach z wymienionymi dopiero-co uczonymi, w innych przecież różni się od nich zasadniczo. I tak, chociaż przyjmuje ideę Lombrosa co do przestępcy, którego uważa za przeżytek (survival) pierwotnej dzikości, to jednak odrzuca dalsze wnioski i wywody rzeczonego założyciela szkoły antropologicznej, a mianowicie, co się tyczy patologii zbrodniarza. Z Ferrim znowu rozchodzi się w kwestyach socyologii, zwłaszcza pod względem wpływów ekonomicznych na przestęp-ność. Natomiast jest on oryginalnym twórcą teoryi selekcyjnej, którą przenosi w dziedziny prawa karnego: podobnie jak w świecie organicznym odbywa się selekcya naturalna przez śmierć słabych organizmów, tak i w świecie moralnym istnieć ma selekcya sztuczna, polegająca na eliminowaniu wrogich dla społeczeństwa żywiołów. Jest to podług autora teorya wyższa i szlachetniejsza od reakcyi, opartej na idei zemsty, a nadto może ona powstrzymać jednostki od zbrodni. W następstwie wszak

że tej pozornie szlachetnej i ludzkiej zasady, G., opierając się jednocześnie i na teoryi Lombrosa, że charakter zbrodniczy jest dziedzicznym, oświadcza się za iście drakońskiemi środkami, żąda zatem stosowania kary śmierci i wygnania w szerszych o wiele niż dotąd zakresach. Co się tyczy mniej ważnych przestępców, to G. jest znowu zdania, że powinni oni wynagrodzić szkodę materyaluą i moralną, a w razie niewypłacalności —pracować na korzyść poszkodowanego. Wynagrodzenie to ofiarom przestępstwa, wskazane przezeń jako funkcya społeczna, ma zastąpić wątpliwe wpływy i zadanie więzienia, które autor surowo potępia. Nadto stanowi ono wątek jego książki p. t. „Riparazione alle victime del delitto”, jako też licznych jego referatów na przeróżne kongresy prawa kryminalnego i więzienne (penitencyarne), a nawet na najnowszy, mający się odbyć w r. b. (1900), Kryminologia i Wynagrodzenie dla ofiar przestępstwa doczekały się licznych tłómaczeń na rozmaite języki. Pierwsze dzieło z nadmienionych wyszło świeżo w Paryżu u Alcana, w czwartem wydaniu. G., jako z głębi przeświadczony indywidualista, odrywając się od czasu do czasu od ulubionych swycli badań w sferze prawa karnego, zwłaszcza zaś nad przestępnością, występował jeszcze i z artykułami z dziedziny socyologii i zamieszczał je w rocznikach Instytutu socyologicznego w Paryżu, i wydał nawet książkę przeciwko koliektywizmówi p. u. „La superstition socialiste” (Turyn 1895 i Paryż 1896 r.), która wywołała wiele wrzawy; nadto miewał odczyty socyologicznej treści w Collegio Romano w Rzymie i w Cir-colo filologie o w Neapolu; ostatni z tych odczytów wyszedł z druku w 1891 p. t. „Nitzsche

A. M.

Graronna, rzeka południowo zachodniej Fran-cyi, wypływa z hiszpańskiej doliny Aran w Pi-reneach środkowych. Tworzy się ona tutaj z dwóch strumieni źródłowych: G-y zachodniej i G-y wschodniej. G. zachodnia albo Joućou, krótsza, lecz zapewne obfitsza w wodę, ma za początek wiele źródeł, zwanych Goueil de Joućou, na wysokości 1 430 m. Źródła te są ujawnieniem się wód lodowcowych Maladetty, które o 4 km. powyżej znikają za górą w przepaści. G. wschodnia bierze początek z dwóch małych źródeł na wysokości 1 870 m. w pobliżu przełęczy Beret; niedaleko stąd bierze też początek Noguera Pallaresa, rzeka hiszpańska, płynąca do Segre, dopływu Ebro. Obie rzeki źródłowe G-y łączą się pod Castellcou Połączona rzeka przepływa wapienny wąwóz Clèdes, a następnie przez wąwóz Pont du Roi wchodzi do Francyi na wysokości 590 m.; tutaj zasila się dopływem Pique, a następnie dopływem Neste i zmienia swój pierwotny kierunek: płynąc, jak dotąd, w kierunku północno-zachodnim do-sięgnęłaby Adouru, ale Neste odpiera ją na

ghero 3 220 m.), pagórkowata lub też płaska część pn-a—ze swej żyzności. Główną rzeką departamentu jest G ar on na (ob.), klimat zdrowy, suchy (w Tuluzie rocznie 60 cm. opadów); byłby nawet łagodnym, gdyby nie gwałtownie szalejący tu niekiedy wicher—mistral. Ze skarbów mineralnych departament posiada sól kamienną, marmur, wapień i kamień ciosowy, źródła mineralne (Bagnères-de-Luchon). Na pola uprawne przypada 359 551, na łąki 46 933, na winnice 73 257, na lasy 93 276, na odłogi i pastwiska 19 478 hektarów. D. G. w. produkuje pszenicę, kukurydzę, owies i inne gatunki zboża, kartofle, len, wino, kasztany. Lasy pirenej-skie obfitują w zwierzęta drapieżne (wilki, niedźwiedzie, orły). Hodowane są tu konie, bydło, owce, świnie. Przemysł ześrodkowuje się w Tuluzie (wyroby żelazne, fajansowe, papier, świece, mydło, konserwy, czekolada, konfitury, wódki, wyroby tytoniowe, meble, wyroby tkackie i garbarskie). Głównemi przedmiotami handlu są: zboże, wino, drzewo, bydło, ptactwo. Głownem miastem departamentu jest Tuluza; d. G. w. rozpada się na 4 okręgi: Muret, St. Gaudens.

wschód, poczem G. przyjmuje kierunek północno-wschodni aż do Tuluzy, gdzie odzyskuje swój kierunek pierwotny, północno-zachodni, i zachowuje go już aż do morza, zakreśliwszy łuk około wyżyny Lamenezan. Zasilona przez dopływ Salat, G., płynąc przez żyzną, ale monotonną, równinę Tuluzy, otrzymuje Ariège Pod Tuluzą, gdzie zaczyna się kanał Południowy, poziom G-y leży tylko na wysokości 130 m., a poniżej uścia Lave, tylko 92 m. Dalej G. otrzymuje wielki dopływ Tarn, zasilony Aveyro-n em, dalej Ar rats, Gers, B ay se i Lot, zasilony przez Truyère, następnie Dr opt i Ci-ron. Zbliżając się do morza między pagórkami, na których są winnice, G. rozszerza się; pod Bordeaux unosi już okręty do 2 500 ton; tutaj szerokość rzeki wynosi 500—700 m., a nieco poniżej pod Lormont dosięga jednego kilometra. O 23 km. poniżej Bordeaux G. otrzymuje równy jej dopływ Dordogne, zasilony licznemi dopływami (Cère, Ve z ère it. d.). Połączona rzeka nosi miano Gironde; jest to właściwie estuary urn 75 km. długości i do 12 km. sz. Przy samem uściu szerokość zmniejsza się do 5 km. przy maksymalnej głębokości 32 m. Estuaryum to jest ograniczone z lewej przez nizkie wzgórza Medoc z winnicami i poi dery Saint Vivien, z prawej przez wzgórza Blay, bagna Saint Ciers i falaisy kredowe Saintonge. Śród estuaryum leżą liczne wyspy błotniste i na jednej z nich, Pate, wznosi się fort, który wraz z fortem Blay strony prawej i fortem Medoc strony lewej broni wejścia do rzeki ogniem krzyżowym. Gi-ronda nie otrzymuje znacznych dopływów, tylko ze wzgórzy Medoc spływają tu piękne strumyki, zwane j ailes, a z kredowych skał Saintonge biją obfite źródła, których czyste wody gubią się w mętnej wodzie Girondy. Cała długość G-y—Girondy wynosi 650 km., obszar dorzecza 90000 km. □. Garonna odznacza się nadzwyczaj wielkiem wahaniem w poziomie wód: gdy podczas nizkiego stanu prowadzi tylko 100 m. sześciennych na sekundę, to w czasie wylewów ilość ta wzrasta do 10 000, a nawet 15 0< ‘0, przyczem poziom wznosi się do 12 metrów (zwykle jednak tylko na 3—4 m.). G. jest żeglowna do Tuluzy, i to dzięki kanałowi bocznemu, który sięga od Castets, gdzie się dają jeszcze uczuwać przypływy, do Tuluzy, gdzie kanał ten łączy się z kanałem południowym.

„Nouveau Diction, de w. N.

Tuluza i Villefranche.

w. J.

H. K.

Grarotta, naszyjnik żelazny, używany w Hiszpanii, w Portugalii oraz w niektórych koloniach do duszenia skazanych na śmierć przestępców. Egzekucya za pomocą G-y odbywa się w taki sposób, że szyję skazanego wprowadza się wewnątrz „naszyjnika”. Na dany znak kat obraca 2—3 razy ustawiony obok turniket, który zbliża naszyjnik do szyi; wywołany w ten sposób ucisk, sprowadza śmierć.

M. Ł.

Grarowanie, operacya hutnicza, odbywająca się w osobnym piecu (ob. Garowe ognisko) i mająca na celu oczyszczenie danego produktu hutniczego przez utlenienie znajdujących się w nim domieszek ciał obcych.

(Vivien de St. Martin Géographie”).

M. Ł.

Grarowe ognisko (niem. Gaarherd), piec płomienny, używany do utleniającego topienia produktów hutniczych. Składa się on z dwóch, połączonych z sobą, części: paleniska i właściwego ogniska, zwykle płytkiego, nieckowatej formy, w któren odbywa się topienie produktu; nad ogniskiem znajdują się otwory kanałów (formy), doprowadzających powietrze, potrzebne do spalenia gazów, przypływających z paleniska, i do utlenienia niektórych składowych części roztopionego produktu. Garowe ogniska ' mają zastosowanie w hutnictwie miedzi; otrzymana z rudy nieczysta, tak zwana „czarna miedź”, Graronny Wyższej departament we Francyi zawiera domieszki siarki, żelaza, ołowiu, cynku pd.-zach. Granice d-u G. w. stanowi Hiszpania j i in., przetapia się ją w garowem ognisku (Pirenee) na pd. i departamenty Ariège (pdw.), I i wskutek działania powietrza domieszki utle-Aude (w.) Tarn (pnw.), Tarn-et-Garonne (pn.), ¹ niają się i bywają wydzielane albo w kształcie Gers i dep. Wyższych Pireneów (z.). Obszar gazów (siarka), albo w kształcie szlaki (żelazo, d-u G. w. wynosi 6 365 km. kw., ludność— ołów i t. p.), a w samem ognisku zostaje miedź 472 383 m-ców (1891 r.); na 1 km. kw. zatem oczyszczona, czyli garowa (Gaarkupfer). przypada tu 74 m-ców. Górska kraina Pireneów Grarran¹-nd) de Loulou Jan Filip, mąż staną pd. słynie z piękności (szczyt Pic de Perdi- nu francuski (* w Saint Maixent 1749—f w Pary-

87

W.noykl Pnw«», IIubO- Ze«« 187. T. XXIV

S. Ł.

Garrau Piotr Anzelm, mąż stanu francuski (* 1762 —f 1819). Jako adwokat w Libourne i prezes centralnej administracyi okręgu, wybrany został (5 wrześ. 1791) na deputowanego od departamentu Gironde do Zgromadzenia Prawodawczego. D. 20 kwietnia r. 1792 zaproponował utworzenie pułku ochotników. Wybrany następnie do Konwencyi, wysłany został (23 września r. 1792) w missyi nadzwyczajnej do do Bajonny i Pireneów, wraz z Carnotem i La-marquem. Powróciwszy do Paryża w styczniu r. 1793, głosował za wyrokiem śmierci na Ludwika XVI; żądał jednak policzenia głosu Du Chastela na korzyść króla, jakkolwiek głos ten był oddany już po zamknięciu głosowania.. Okazał się stanowczym przeciwnikiem Żyrondystów;

s. p.

żu 1816), studyował prawo w Orleanie pod kierunkiem sławnego Pothier, gdzie został adwokatem. Następnie udał się do Paryża. W r. 1789 wybrany przez miasto Paryż na deputowanego do Stnnów generalnych brał udział w wypadkach 14 lipca. Jako członek komitetu wywiadowczego, złożył ważny raport o spisku dworskim przeciwko zgromadzeniu (grudzień r. 1789). Wybrany na sędziego trybunału kassacyjnego (w kwietniu 1791) przez departament Deux-Sèvres, G. de C. mianowany był (3 maja) prezesem sądu apellacyjnego. Wyszedł z nowych wyborów 1 września r. 1791 pierwszym deputowanym Paryża do Zgromadzenia Prawodawczego. Jako sekretarz tegoż Zgromadzenia (od 3 paźdz.), zbija dekret przeciwko emigrantom (5 listop.) i zostaje jednym z dwóch prokuratorów genem lny eh przy Najwyższym Sądzie Narodowym (haute cour nationale). Wybrany na deputowanego do Konwencyi (4 września r. 17 92) przeprowadza zniesienie sądów przysięgłych (29 listopada r. 1792) i głosuje za uwięzieniem Ludwika XVI. Jako sekretarz (21 marca r. 1793) bierze bardzo czynny udział w dy-skussyi nad konstytucyą. Będąc deputowanym do Rady Pięciuset (15 paźdz. r. 1795), a przy-tem członkiem Instytutu (od 14 grud. 1795), wystąpił w charakterze obrońcy ludu (w lipcu 1797). Jako zastępca kommissarza przy trybunale kassacyjnym (11 maja 1798), należał do zamachu stanu 18 Brumaire’a, za co otrzymał w nagrodę krzesło w S,enacie (24 grudnia 1799). Mianowany senatorem (22 maja 1804), hrabią Cesarstwa (26 kwiet. 1808), brał jednakże udział w detronizacyi Napoleona 1814 r.—G. de Coulon pozostawił między inuemi następujące dzieła: „Recherches politiques sur l’état ancien et moderne de la Pologne, appliquées à sa dernière révolution” (rok III); „Considérations de droit public sur la réunion de la Belgique à la France” (rok IV).—Porówn. E. Charavay „Assemblée électorale de Paris en 1790”.

Garrard, hrabstwo w stanie Pu.-amer. Kentucky; 11138 in-ców. Miasto główne Lancaster.

głównie dał się poznać dopiero w sprawach wojskowych. Jako kommissarz przy armii Pi-reneów zachodnich wykazał nadzwyczajną energię i odwagę (w lipcu r. 1793). D. 12 lutego r. 1794 wysłany został do armii Zachodniej z Hentzem. Obadwa otrzymują nieograniczone pełnomocnictwo i z zadowoleniem donoszą komitetowi Bezpieczeństwa publicznego o powodzeniu wojsk Rzeczypospolitej i porażce Wan-dejczyków (16 lut. 1794). G. powraca do armii Pireneów zachodnich w lipcu r. 1794. Odwagą swoją decyduje wzięcie Fontarabii (31 lip. r. 1794), a generał Moncey oddaje sprawiedliwość członkowi Konwencyi (Moniteur, XXI, 434). Otrzymawszy potwierdzenie swojej missyi (19 sierpn. 1794), G. rozwija dalej patryotyczną działalność. W roku następnym, powróciwszy do Konwencyi, wystąpił przeciwko emigrantom i duchowieństwu (18 i 27 sierp. r. 1795). Mianowany kommissarzem Dyrektoryatu przy armii włoskiej zSalicettim, assystuje przy zwycięstwach Bonapartego i powraca dopiero w r. 1796. Zostawszy deputowanym departamentu Gironde do Rady Pięciuset, 14 kwietnia r. 1798 zwalcza wszelkiemi siłami reakcyę i zostaje sekretarzem (24 stycznia r. 1799). Sprzeciwiał się zamachowi stanu 18 Brumaire’a, co powoduje jego wykluczenie. Za Cesarstwa, od r. 1806 do 1814, pełni funkcye inspektora wojskowego. Podczas Stu Dni wybrany na deputowanego przez okrąg Libourne (15 maja 1815), odznaczył się napaściami na Burbonów. Skazany na wygnanie jako królobójca przez prawo 12 stycznia 1816, G. schronił się do Brukselli. Powrócił do Francyi dopiero w r. 1819; wkrótce potem umarł.

Garraud R ., znany prawnik francuski, prof, prawa karnego w Lyonie i adwokat. Z przekonań i poglądów swoich, G. łączy się z nowszą szkołą reformatorów i realistów, jak Liszt (ob.) w Niemczech, Ferri (ob.) we Włoszech, Tarde (ob.) we Francyi. Prócz wielu broszur i artykułów napisał podręcznik: „Précis du droit criminel français” (wyd. 5-te 1895), oraz obszerny wykład prawa karnego francuskiego: „Traité théorique et pratique du droit pénal français” (1888 —1894, 5 tomów, nagrodź, przez Akad. Prane. 1894 r.). Z pomniejszych prac G-a należy zaznaczyć: „L’anarchie et la répression” (1895).

Garrez Gustaw, orjentalista francuski, ur. 1834 w Rzymie, f 1888 w Paryżu Znawca języków indyjskich, irańskich i semickich, nie pozostawił dzieła oryginalnego trwałej wartości, lecz zdążając za ruchem na polu filologji orjen-talnej, ogłaszał artykuły krytyczne z powodu niektórych dzieł, pojawiających się w tej dziedzinie nauki. Do takich uwag krytycznych należą: „Sur les extraits de l’Avesta publiés par Kossowicz” (Revue critique, 1866), „Sur la Praçnottararatnamâlâ de Foucaux” (Journal asiatique, 1867); „Sur le Buudehesh de Justi” (t-że

nął asiatique 1876).

nych a zazdrosnych aktorek, które z tego powodu przeniosły się z Drury Lane do Coveut Garden. Wynikł stąd zatarg pomiędzy temi dwoma teatrami, z którego wszakże G. wyszedł zwycięsko: najzawziętsze nieprzyjaciółki w 1754 powróciły do niego.—Pominąwszy wiele szczegółów zajmujących z życia tego mistrza-aktora, wspomnimy tylko o jego wycieczce do Paryża, gdzie przedstawiony był Ludwikowi XV, oraz o zaburzeniu, do jakiego dało powód ukazanie się w jego teatrze tancerek francuskich podczas wojny Anglii z Francyą (1755 r.), w którem zimną krwią swoją i wzięciem się wyniosłem opamiętał publiczność. Lecz ta wyniosłość i ta wzgarda, z jakiemi i w innych też razach tłumy traktował, w końcu odstręczyły od niego entuzyastyczną dawniej publiczność, tak, iż postanowił szukać na stałym lądzie poprawienia swej reputacyi. Jakoż we Francyi doznał jąk

1869); „Sur le Santaęataka de Hâla, publié par Weber” (t-że 1872): „Etymologisches” (o języku pâli; w Zeitschrift der deutschen Morgeul. Gesellschaft, XIX); „Sur les Jâtakas édités par Fausböll” (Revue critique, 1873); „Sur le Premier Volume de la Comparative Grammar de Beau-mes” (t-że 1873); „Sur le Premier Volume de l’Avesta de Harlez” (o przekładzie Avesty; w Jour-

A. A. K.

;/

su

\if!

-tir

Fig. 134. Garrick w roli Ryszarda Iii-go.

najchlubniejszego przyjęcia we wszystkich sferach: u filozofów, pisarzy, u świata arystokra-tycznega i teatralnego. Potem zwiedził z równym tryumfem Włochy; a gdy, wróciwszy do Londynu, ukazał się na scenie w Drury Lane, powitano go z uniesieniem prawdziwem. Czując wszakże stargane siły swoje 35-letnią pracą w teatrze,

Garrick Dawid, jeden z najznakomitszych aktorów w świecie (* 20 lut. 1716 w Hereford—f 20 stycz. 1779 w Londynie), był synem kapitana werbunkowego, potomkiem rodziny protestanckiej nor-mandzkiej, zwanej pierwotnie Garrigue, która po odwołaniu edyktu nantejskiego wyniosła się z Francyi do Anglii. Od lat najmłodszych okazywał szczególny pociąg do teatru i zdolności aktorskie; mając ledwo lat jedenaście, odznaczył się w roli sierżanta Kite’a z komedyi Fraquharra, którą grał z kolegami szkolnymi. Po skończeniu nauk elementarnych pracował w handlu win wuja swego w Lizbonie, lecz rychło sprzykrzył mu się ten zawód; wrócił przeto do Anglii i wstąpił do szkoły w Lichtfield, gdzie słuchał wykładów Samuela Johnsona o literaturze klasycznej grecko-rzymskiej, a następnie wraz z nim udał się do Londynu na studya prawa, logiki i matematyki. Potem do wspólki z bratem próbował handlu winem, ale bez powodzenia; dopiero dzięki Johnstonowi wszedł w takie towarzystwo, gdzie powołanie jego dramatyczne zbudziło się w nim z siłą niezmożoną. Zrazu występował jako amator, pisał prologi okolicznościowe i układał sztuki; potem przyjął zobowiązanie w teatrze prawdziwym w Ipswich, pod nazwiskiem Lid dal a, i całe lato spędził z tern towarzystwem na wędrówce po kraju, aż nareszcie zaangażował go Gifford do swojego teatru i Goodman’s Fields, w Londynie. Tam-to w roli Ryszarda III młody artysta tak niezwykły talent okazał i tak widzów zadziwił, że dwór i miasto, opuściwszy modne teatry, szły do Goodman’s-Fields zachwycać się grą jego. Wtedy ukazał się w Drury Lane, lecz jedynie w kilku występach. Potem udał się do Dublinu (lipiec i sierpień 1742), gdzie tak zawrócił głowę publiczności, iż pewny rodzaj epidemii nazwano stąd „gorączką G-a”. Gdy powrócił do Drury Lane, był już sławnym. Jego kłótnia z kolegą

największą ozdobą, ale zarazem oddał jej usługi nieocenione, wygnawszy z desek teatralnych nieprzyzwoite wyrażenia dawnych komedyopisa-rzy, a natomiast wprowadziwszy na nie Szekspi-On też pierwszy raz w Anglii oświetlił scenę z dołu szeregiem lamp, ukrytych dla oczu widzów, oraz zreformował kostiumy, uczyniwszy

Maclinem, jego stosunek i zerwanie z mi- [ postanowił opuścić scenę, której nietylko był striss Woffington, słuszne nawet zarzuty, do jakich dawał powód niezupełnie szlachetnem swem postępowauiem—wszystko się przyczyniało do rozgłosu jego imienia. Po nowej wycieczce do Dublina (od grudnia 1745 do maja ra.

J 746) i po krótkiem zaangażowaniu się w Covent Garden, oddał się całkowicie Drury Lane. W r.

1749 ożenił się z tancerką z Haymarket, Ewą ! je, o ile można było, ściśle historycznemu Maryą Veigel, występującą pod imieniem Violetti ; Znakomicie grywał komedye, ale celował nade-(* w Wiedniu 1724 r. — j w Londynie 1822), wszystko w rolach tragicznych: Makbet, Hamlet, przez co ściągnął na się gniew srogi wielu słyń- i Król Lear, Otello, równie znakomitego przed-

Był on wpraw- j tor”, poświęcony sprawom wstrzemięźliwości, zniesieniu niewolnictwa; również i w tymże roku za jego inicyatywą powstało stowarzyszenie „Anti- Slavery -Society”, którego był prezesem przez lat 20. Gorące walki G-a w interesie uciemiężanych Murzynów wznieciły ku niemu wielką niechęć w Stanach Południowych. Na pewnym mityngu antyniewolniczym schwytany został przez bandę plantatorów, która, zarzuciw szy mu sznur na szyję, wlokła go po ulicach miasta; przyszedł mu z pomocą oddział policyi, który zmuszony był uwięzić G-a, chcąc go uratować od wściekłości tłumu. W interesie swej

twych melodyj.

Garsonnet E., znakomity prawnik francuski współczesny (* 1841), od roku 1870 należy do fakultetu paryskiego, gdzie od r. 1880 wykłada prawo rzymskie. Pomiędzy wielu jego pracami wyróżnić należy: „De l’influence de 1’abolition de la contrainte par corps sur la législation commerciale” (1868); „Histoire des locations perpétuelles et des baux à longue durée” (dzieło znakomite, pierwszorzędnej powagi w zakresie badań historyezuo-prawnych, nagrodzone przez Akademię Francuską 1878); „Traité théorique et pratique de procédure civile et commerciale” (najobszerniejszy wykład procedury cywilnej francuskiej, wychodzi w Paryżu od r. 1880; dotychczas oofoszono drukiem tom. 5; wyjdzie jeszcze 1 tom); „Précis de procédure civile” (1884,

stawieielu nigdy nie mieli, dzie małego wzrostu, ale kształtnej budowy ciała, miał bystre, czarne oczy, głos dźwięczny, naginający się łatwo do każdego odcienia uczuć, wymowę pełną siły i wdzięku, akcyę naturalną i żywą, co wszystko razem w zachwyt wprowadzało publiczność. Czując całą swą wartość, był bardzo na krytykę drażliwym i nie puszczał jej płazem, walcząc dzielnie z napastnikami swemi w broszurach, które rzucał im w oczy jedną po drugiej.—Wystąpiwszy po raz ostatni d. 10 sierpnia 1776 roku, pożegnał Drury Lane i zamieszkał w uroczej willi swej pod Londynem, nie przestał wszakże interesować się teatrem, nie szczędząc rad aktorom, oraz pisując rymowane prologi, epilogi, epistoły i różne wiersze, których zbiór niezupełny wyszedł w Londynie r. 1785 w dwu tomach p. t. „Poetical works of D. G.” Z 27-u jego komedyj najdłużej utrzymywały się w repertuarze: „The lying valet”; „Miss in her teens”; „High life below stairs”, i sztuka napisana wespół z Colmanem „The clandestine marriage”. Komedye G-a mieszczą się w „British theatre” Bella (Edynburg 1786), a wyszły także i oddzielnie w trzech tomach w Londynie. Rządny, oszczędny, ale wcale nie skąpy, G. zebrał fortunę, wynoszącą 100 000 funtów sterlingów; lecz nie był zbieraczem samych pieniędzy: kochał się w rzadkich książkach i przeróżnych osobliwościach, i pozostawił żonie tak bogatą bibliotekę i muzeum, że po jej śmierci sprzedaż ich publiczna trwała dni dziesięć. Umarł na kamień; pochowano go w Westminsterze u stóp posągu Williama Szekspira. Żona jego zeszła ze świata w r. 1822, licząc 99 lat życia.—Bibliogr.: „Garrick’s private cor-respodence” (wyd. przez Boadena 1831 — 32, w 2-ch tom., in folio); Tom Davis „Memoirs of Garrick” (1790, w 2-ch t.); Morphy „Life of Garrick” 1801, w 2-ch t ); Perc Fitzgerald „Life of Garrick” (1868, w 2-ch t.).

Garrison William Lloyd, filantrop i dziennikarz amerykański (* w Newburyport, w stanie Massachusetts, 12 grudnia 1804—f w New Yorku 24 maja 1879 r.). Syn ubogich rodziców, oddany był na naukę do szewca, następnie do drukarni, gdzie pracował początkowo jako zecer, później jako kierownik. Przez czas krótki wydawał w rodzinnem swem mieście mały dziennik, w r. zaś 1828 został redaktorem „National Philanthropist”, pierwszego organu, który głosił zupełną wstrzemięźliwość od napojów wyskokowych; jednocześnie był G. współpracownikiem innych pism. staczając walki w obronie uciemiężonych niewolników. Skazany na grzywny i więzienie za artykuł przeciw handlowi Murzynami, nie zniechęcony tern — G. zorganizował w główniejszych miastach Stanów Zjednoczonych szereg odczytów, mających na celu rozszerzenie idei emancypacyjnych W r. 1831 założył w Bostonie tygodniowy organ „Libera-propagandy G. odbył podróż do Anglii; Wilber-force i Brougham, najżarliwsi obrońcy eman-cypacyi, wyprawili Garrisonowi wielką owa-cyę, gdy odmówił udziału we wszechświatowem zebraniu w Londynie, z powodu, że kobiety, delegowane ze Stanów Zjednoczonych, z niego wyłączono. Usiłowania G-a zostały nareszcie uwieńczone pożądanym skutkiem; był świadkiem urzeczywistnienia swych najdroższych idei, którym poświęcił całe życie. W 1868 r. rodacy na dowód wdzięczności za pracę i usilną walkę ofiarowali G-owi 30 tysięcy funt. sterlingów. — Pisma G-a wydane drukiem: „Thougts on African Colonisation” (1832); „Sonnets and other Poems” (1843); „Selections from his writings and speeches” (1852).

Garruhis glandarins (sójka). Ptak do rzędu Wróblowatych {Passerez) i rodziny Kruków (Corvidae) należący. Długi 34 cm. i około 55 cm. szeroki; zamieszkuje lasy całej Europy, z wyjątkiem północnej. Upierzenie sójki jest jasno-bru-natne z fioletowym odcieniem; skrzydła u dołu niebieskie z czarnemi pręgami, czoło również czarno prążkowane. Na głowie piękny czub, po bokach jej duże, czarne pręgi. Wiosną żyje parami, później gromadnie; gnieździ się na drzewach, wysoko nad ziemią. Samica znosi w kwietniu 5—9 żółto- lub zielono-białych jajek. Ptak ten, niespokojny i chytry, niszczy mnóstwo piskląt i jajek po gniazdach. Fruwa nie najlepiej. W niewoli uczy się pojedyńczych słów i ła-

A. K.

droit romain” (1888).

wyd. 2-e 1892—kurs uniwersytecki); „Précis des voies d’éxecution” (wvd 2-e 1894); „Textes de

s. P.

Garszyn Wszewłód, jeden z najwybitniejszych pisarzy rossyjskich z ósmego dziesiątka lat w. b. (* r. 18f>5 w powiecie Bachmuckim, gub. Jekatierynosławskiej, ze starej rodziny szlacheckiej—f 1888 w Petersburgu). Umysł jego rozwinął się nadzwyczaj wcześnie: mając ledwo lat 7, G. garnął się namiętnie do książek i między intiemi przeczytał w przekładzie ross. „Nôtre Damę de Paris” Wiktora Hugo. W r. 1874, skończywszy nauki gimnazyalne w Petersburgu, wstąpił do instytutu górniczego, ale po ogłoszeniu manifestu o wojnie serbskiej, natychmiast uwolnił się ze szkoły i w kilka tygodni potem był już w Kiszyniewie, gdzie przyjęty został jako ochotnik do pułku bołchockiego; w dniu 11 sierpnia w bitwie pod Ajaslarem, jak głosiła relacya urzędowa, przykładem swego męstwa porwał spółtowarzyszy do ataku i był raniony w nogę. Rana ta zmusiła go do wystąpienia z wojska. Otrzymawszy dymissyę ze stopniem oficera, przez pół roku uczęszczał na kursa filozoficzne do uniwersytetu petersburskiego, a potem oddal się całkowicie pracy literackiej, którą rozpoczął był ze świetnem powodzeniem jeszcze podczas kampanii, napisawszy opowiadanie wojenne p. t. Cztery dni (drukowane w zeszycie październikowym czasopisma „Otieczestwiennyja zapiski”). Za tern poszły; „Proizszestwie”; „Truś”; „Wstrjecza”, „Chudożniki”, które ugruntowały wziętość młodego autora i piękną przyszłość mu wróżyły. Ale już w początku r. 1880 wystąpiły w nim groźne objawy rozstroju psychicznego, któremu jeszcze za pobytu w gimnazyum czasem podlegał. Z początku objawy te miały taki charakter, że trudno było rzec na pewno, czy to obłęd, czy wybuchy szlachetnego entu-zyazmu. Raz, naprzykład, zdobywszy ledwie nie przebojem posłuchanie u gen. Lorys-Melikowa, spędził z nim na rozmowie całą godzinę, czyniąc mu bardzo niebezpieczne zwierzenia i dając bardzo śmiałe rady co do ogólnego przebaczenia i łaski względem przestępców politycznych. Potem z takiemiż projektami udał się do oberpo-licmajstra moskiewskiego, Kozłowa; następnie pojechał do Tuły, a stamtąd puścił się piechotą do Krasnej Polany Lwa Tołstoja, z którym przez całą noc rozmawiał, rozsnuwając przed nim swoje marzenia o uszczęśliwieniu ludzkości. W końcu wszakże choroba umysłowa G-a tak się wzmogła, że musiano go oddać do kliniki psychiatrycznej w Charkowie, z której po niejakim czasie wyszedłszy, spędził półtora roku na wsi w gub. Chersońskiej u swego wuja i wyzdrowiał zupełnie. Wtedy (r. 1882) wrócił do Petersburga, otrzymał obowiązek w zarządzie dróg żel., ożenił się i wogóle czuł się zupełnie dobrze, od czasu do czasu tylko w głęboką melancholię zapadał. Ale od początku r. 1887 znowu wystąpiły groźne objawy, choroba rozwijała się bardzo szybko, i skończyło się na tein, że d. 31 marca r. 1888 rzucił się z trzeciego piętra w klatkę schodową, a d. 5 kwietnia życie zakończył —Była to dusza wysoce poetyczna, podniosła, rozmiłowana w dobru, pięknie, i prawdzie, pragnąca złe wytępić i całą ludzkość u-szczęśliwić. Uczucia te najżywiej się odbiły w jednej z najgłośniejszych jego powieści p. t. Artyści, w której, w osobie głównego bohatera wykazał, że człowiek obdarowany wyższem czuciem moralnem nie może oddawać się spokojnie zachwytom estetycznym, widząc wokoło tyle nędzy i tyle cierpień. Najpoetyczniej zaś żądza jego wytępienia bezprawia na tym święcie wystąpiła w dziwnie harmonijnej baśni „Krasnyj cwietok”. Jednakże, w gruncie rzeczy, melancholik ten beznadziejny sam nie wierzył ani w tryumf dobra nad złem, ani w to, żeby ten tryumf mógł dać zwycięzcy równowagę duchowną, a tern bardziej przynieść mu szczęście. Jego artysta, porzuciwszy swą ulubioną sztukę dla zawodu wiejskiego nauczyciela, nie znajduje w tern spodziewanego zadowolenia. Tak samo też w czarownej baśni poetycznej „Attalea princeps”, bohaterka jej, palma, osiągnąwszy cel swoich usiłowań, wybiwszy się na wolność, pyta się ze smutnem zdziwieniem: „i tylko tyle?”—Zwątpienie to odbija się nawet w nawpół humorystycznej baśni p.t. O tern, czego nie było, gdzie w chwili, gdy wesoła kupka owadów, zebrawszy się na łączce, prowadzi ożywione rozprawy o celu i dążności życia, nadchodzi chłop-woźnica i ciężkim butem wszystkich uczestników wiecu rozmiażdża. — Prawie wszystkie jego utwory są nawskroś tendencyjne, począwszy od najpierwszych, pisanych podczas wojaczki lub wkrótce po niej, pod wrażeniem tego, co widział i czego doznał. Cztery dni, Tchórz, Z dziennika szeregowca—to jeden, wydzierający się z głębi duszy, krzyk protestu przeciwko wojnie.—Cechą charakterystyczną G-a jest nadzwyczajna skłonność do refleksyi i tragizmu przy braku widocznym żywiołu epickiego; obok zaś realistycznego obrazowania prawie wszystkie utwory jego odznaczają się głębokiem i gorącem uczuciem poe-tycznem. Za najlepszy uchodzi „Krasnyj cwietok”, który zdaniem psychiatrów jest wiernym obrazem chorej duszy, pragnącej zniszczyć wszystko złe na świecie, jaką właśnie była dusza samego autora.—G. ogółem napisał około dziesięciu powiastek, które wyszły w trzech niewielkich tomach (Petersburg 1882 r. i później). Wszystkie miały po kilka wydań i były tłómaczone niejednokrotnie na obce języki: niemiecki, francuski angielski, czeski i inne. Po tragicznej śmierci G-a, dla uczczenia jego pamięci przyjaciele jego wydali dwie książki zbiorowe z illu-stracyami: „Krasnyj cwietok” i „Pamiati W. M. Garszyna” ( 1889 Petersburg). W wydawnictwie

A. A. K.

w. G.

tern brali udział najwybitniejsi literaci i artyści.—(Porów, artykuł Wengerowa w Encyk. ros-syjskiej Efrona i Brockhausa).

Garszyński Kasper Górka, filolog, nauki uniwersyteckie ukończył we Wrocławiu na wydziale prawnym, gdzie, po napisaniu rozprawy liistoryczno-prawnej: „De origine stipulationis” (Wrocław 1821, w 4-ce, str. 35), otrzymał stopień doktora obojga praw. Wydał: „Słownik łacińsko-polsko-niemiecki do szkolnego użycia, na wzór E. J. G. Szellera ułożony” (Wrocław 1828, 2 tomy w 8-ce, str. 743 i 535).

Gartenberg. Herb polski z indygienatu. Na tarczy pięciopolowej: w polu pierwszem, srebrnem, góra barwy naturalnej; w drugiem, złotem, drzewo palmowe zielone; w trzeciem, złotem, takież drzewo; w czwartem góra jak w pierwszem; w piątem, czarnem, krzyż srebrny. Nad tarczą korona baronowska, a w niej trzy hełmy: w pierwszym w koronie szlacheckiej para skrzydeł orlich

Jiterackiein G. pozostawił tylko wiele przekładów i kilka sztuk dramatycznych, przerobionych z francuskiego.

Gärtner Józef, botanik niemiecki (* 1732 w Kalw, w Wirtembergii —f 1794 t-że). Stu-dya medyczne prowadził w Tubindze i w Getyndze: w r. 1761 otrzymał katedrę anatomii w Tubindze; w r. 1768 powołany został na profesora botaniki i dyrektora ogrodu botanicznego do Petersburga, lecz po dwu latach, nie mogąc znieść klimatu północnego, powrócił do Kalw, gdzie też życie zakończył d. 14 lipca r. 1794.— Napisał dzieło p. t. „De fructibus et semini-bus plantarum”, zawierające skrzętny opis nasion i owoców przeszło 1 000 rodzajów roślin. Dzieło to zostało w kilkanaście lat później uzupełnione przez syna jego, Karola Fryderyka G-a (* 1772 — f 1850), w postaci pracy: „Supplementum Carpologiae”. Najgłówniejszą wszakże pracą Karola Fr. G-a jest dzieło „Beiträge zur Kenntniss der Befruchtung”, wydane w r. 1844 w Sztutgardzie.

m{Tr!

ii

Gärtner Jan Andrzej, architekt niemiecki (* w Dreźnie w 1743—f w Monachium w 1826). Bawił czas jakiś w Galicyi, gdzie w obszernych dobrach hr. Mniszcha wzniósł kilka pańskich rezydencyj. Wiele podróżował; zwiedził Wiedeń, Berlin i Paryż. Za powrotem do kraju ukończył pałac biskupa-elektora w Ko-blencyi, wybudował teatr i kościół św. Michała w Wiirzburgu, oraz zamek dla księcia Schoen-borna. Po przyłączeniu księstwa Wiirtzburskie-

! go do Bawaryi został budowniczym przy dwoić. w.

rze królewskim w Monachium.

Gärtner Fryderyk, von, architekt niemiecki, syn poprzedniego (* w Koblencyi 10 grudnia 1792 r.—f w Monachium 21 kwietnia 1847 r.). Uczeń swego ojca i wychowaniec Akademii monachijskiej. Podróżował w latach 1812 — 20, początkowo po Francyi, później przez dłuższy czas bawił we Włoszech, gdzie studyował starożytne pomniki rzymskiej architektury, które opisał w dziele z tekstem niemieckim i francuskim (Monachium 1819 r.). Był również w Anglii i Hollandyi. W r. 1820 otrzymał tytuł profesora architektury w monachijskiej Akademii sztuk pięknych, a w jakiś czas potem został jej dyrektorem. Prócz tego był głównym kierownikiem działu artystycznego w królewskiej fabryce porcelany i dyrektorem szkoły malarstwa na szkle w Monachium. — Z prac G-a zasługują na uwagę: w Monachium — restauracya bramy Isary, podług oryginalnych planów z XIII wieku, kościół św. Ludwika, w stylu romańskim, biblioteka, zakład św. Anny i wiele innych. W innych miejscowościach: kursal i łazienki w Kissingen, ratusz w Zitten, sala Wolności w Kehlheim (kończył ją Klenze) i pałac kró

Fig⁻. 135. Gartenberg (herb).

białych, w drugim na trzech strusich białych piórach krzyż srebrny; nad trzecim, między dwoma rogami bawolemi, górnik z młotem w prawej ręce, z lewą na biodrach opartą. Labry czarne, podbite srebrem. Tarczę podpierają dwa gryfy.

Nadany wraz z indygienatem Mikołajowi Neu-garden von Gartenberg, baronowi państwa Rzymskiego, dyrektorowi mennicy w Saksonii w r.

D.

1788 z przydomkiem Sadogórski za zorganizowanie mennicy warszawskiej.—Źródła: „Vol. Legam” (VII t., fol. 799); Czapski „Katalog monet 3891 i 5383”; z pieczęci w zbiorach anty-kwaryusza L. Bisiera.

Gärtner Karol Krystyn (* 1712—f 1891), pisarz i dziennikarz niemiecki, wydawca znamienitego czasopisma „Bremer Beiträge”, które doniosłą odegrało rolę jako główny organ budzących się w Niemczech XVIII wieku nowych prądów poetyckich, przeciwnych kierunkowi lewski w Atenach.—Wydał; „Römische Bauver-pseudo-klassycznemu szkoły Gottscheda. Na polu i zierungen nach der Antike” (1824); „Auswahl von Vasen und Gefässen auf Stein gravirt” nym, jako pierwszy krytyk Kanta. W „Göttinger gelehrte Anzeigen” (J\® z d. 19 stycznie r. 1782), ogłosił on obszerną i szczegółową recen-zyę „krytyki czystego rozumu”; recenzent zajął stanowisko dla autora bardzo nieprzychylne. Krytyka G-go, beznamiętna, przedmiotowa i ścisła, obeszła Kanta do tego stopnia, że replika na nią jest właśnie głównym przedmiotem jego „Prolegomenów”. — G. pisał bardzo dużo. Ważniejsze z jego pism: „Über die Verbindung der Moral mit der Politik” (Wrocław 1783); „Versuche über verschiedene Gegenstände aus der Moral. Litteratur und dem gesellschaftlichen Leben” (Wrocław 1792)) „Betrachtungen über die allgemeinen Principien der Moral” (Wrocław 1798); przekład „De officiis” Cycerona (Wrocław 1793) z obszernym kommentarzem; przekład etyki i polityki Arystotelesa (Wrocław 1798) z obszernym wstępem, zawierającym przegląd historyczno-krytyczny zasad i systemów moralności od Arystotelesa do Kanta, którego etyka uległa tu surowej i wyczerpującej krytyce.— O G-em pisał Schelle „Briefe über Chr. Gar-ves Werke und Philosophie” (Lipsk 1800).

K. w.

(1825).

Gartz (Garz), miasteczko w Prusach, w pro-wincyi Pomeranii, w regencyi Szczecińskiej (powiat Randów), nad rz. Odrą; 4 431 m-ców (1890). Przystań parostatków, sąd pokoju, poczta, telegraf, gimnazyum, fabrykacya cygar, piwa, rybołówstwo.—Podczas wojny 60-letniej miasto było silnie ufortyfikowane.

Garuda, złotopióry, olbrzymi orzeł mityczny, na którym lata Wisznu; Harivansa (ob.) tak opisuje postać jego: „Czub wznosi się na głowie jego, ustrojonej w koronę i cudne kolczyki; pióra jego błyszczą jak góra, bogata w różne klejnoty; szpony i dziób ma ostre, a szyję zdobi biały jak promienie miesiąca puch. opasany ciałem zwyciężonego przez niego króla wężów; gdy rozepn e różnobarwne skrzydła, zdaje się, że dwa obłoki niebo zaciemniają”. G. jest królem ptaków, nosi na sobie Krysznę, bohatera późniejszych podań indyjskich, walczy z nieprzy-ciotmi swych jeźdźców i ma pałac na górze wysokiej. W baśniach słowiańskich odpowiada mu Żar-Ptak.

». Ł.

Mns.

J. K.

Garve Christian (* 1742 r. we Wrocławiu— f 1 798 w Charlottenburgu), filozof-etyk i ekonomista niemiecki. Odbywał study a we Frankfurcie, Halli, Lipsku i Wrocławiu, a w 1772 r. po śmierci Gallerta otrzymał katedrę filozofii w Lipsku. Z powodu wątłego zdrowia po paru latach musiał ją opuścić i na zaproszenie Fryderyka II osiadł w Charlottenburgu, gdzie poświęcił się gabinetowej pracy naukowej. W pracach swych, charakteru politycznego i ekonomicznego, pozostawał pod wpływem Hume’a; do takich należą: „Ueber den Charakter der Bauern und ihr Verhältniss gegen die Gutsherrn und gegen die Regierung” (Wroclaw 1786); „Ueber die Lage Schlesiens” (Wrocław 1788); „Fragmente zur Schilderung des Geistes, des Charakters und der Regierung Friedrichs II” (Wrocław 1798). W tem ostatiiiem dziele G. dość wolnomyśinie roztrząsa obowiązki monarchy, w czem tkwiła pewna doza odwagi, jeśli się bierze na uwagę ducha owego czasu sunek G-ego do jego mecenasa, Fryderyka II. G. przetłómaczył także (przy współpracownic-twie Dostiemi) klasyczne dzieło Ad. Smitha p. u. „Untersuchungen über Natur und Ursachen des Nątionalreichthums” (Wrocław 1794 — 96, 3 tomy, 2-e wyd. tamże 1810).

Dobry i subtelny obserwator, człowiek o szlachetnych dążnościach, utalentowany pisarz, był G. jednym z bardziej wpływowych moralistów swego czasu, jakkolwiek nie był myślicielem samodzielnym. Za zasadę naczelną moralności uznawał życie zgodne z naturą, nadając wyrazowi „natura” znaczenie nader obszerne, i uważając, że cnota nie jest niczem innem, jeno naturą ludzką, wolną i nieskrępowaną. Obok tego G. jest w dziejach filozofii zaszczytnie zna-

Garwolin, miasto powiatowe gub. Siedleckiej, o 61 kim. (58 wiorst) odległe na.pdw. od Warszawy, na prawym brzegu Wilgi (pr. dopływ Wisły), w blizkości Wilgi—przystanku kolei Nadwiślańskiej (do Kowla). Kościoł parafialny i dekanat, schronienie starców i kalek, szkoła elementarna zarząd powiatu, sąd pokoju, urząd miejski, sta-cya pocztowa. G. wzrasta od czasu przeprowadzenia poblizkiej kolei nadwiślańskiej; 3 850 m-ców.— Garwoliński powiat graniczy z powiatami: Nowomińskim (pn.), Łukowskim (w.), Nowoaleksandryjskim (pd.), na pdz. i z. Wisła odgranicza G. p. od powiatów Kozienickiego i Grójeckiego. Rozległość G-ego p-u wynosi około 1 862 kim. kw. (33.07 mil kw.), ludność— 112 234 m-ców. G. p. znajduje się na nizinnym terenie „pasma wielkich dolin”, część w., a zwłaszcza pdw. jest nieco wyższa, z niej przeto spływają prawe dopływy Wisły, zraszające G. p.: Okrzejka, płynąca na Maciejowice, Wilga—na i sto- Garwolin. Gleba piaszczysta (huta szklana „Czechy”), rolnictwo zatem w nieosobliwym stanie, równie i przemysł fabryczny (najznaczniejszy zakład huta szklana Hordliczków we wsi Cze-

St. A. K.

chy-Trąbki z wartością produkcyi 254 992 rs.). Przez G. p. przechodzi kolej nadwiślańska (do Kowla) i linia Łuków-Iwangród.— „Słownik geograficzny”, „Piereczen fabryk i zawodow”—wyd.

min. sk. 1897.

w. J.

Garwolińskie starostwo niegrodowe. Położone było w ziemi Czerskiej, w województwie Mazowieckiem. Podług lustracyi z r. 1563 składało się z m. Garwolina i z wsi: Wola Rembkow-ska, Miętne, Jagodne, Poznów, Goździk, Unin, Leszczyny i Niecieplin. Było wtedy w posiadaniu Łukasza Nagórskiego. Do miasta Garwolina należało łanów 31'/₂, z których czynsz wy-

złotnik 1, piwowarów 63, praszołów 28, piekarzy 38. W r. 1660 po wojnie szwedzkiej w mieście domów było tylko 50, piwowarów 6. Lustracya z r. 1664 nie wylicza już wsi Goździk i Unin. W r. 1771 posiadał starostwo G. Stanisław Bieliński, opłacając kwarty

złp. 1 707 gr. 23, hyberny złp. 1 687, gr. 21,

J. B.

poczta.

Gasa, kraina w portugalskiej Afryce wschodniej, część Lourenęo- Marquez (ob.).

Gase Jan Karol (* d. 31 sierpnia r. 1780 w Lahors—f w kwietniu r. 1848), lekarz wojskowy francuski. Doktorem medycyny został w Paryżu w r. 1802; rozprawa jego „Sur la maladie des femmes à la suite des couches, connue sous le nom de fièvre puerpérale” za tak wyborną została uznana, że ją wydano powtórnie (Paryż 1804). Przez lat kilka mieszkał w Paryżu, zajmując się wykonawstwem lekarskiem, szczególnie położnictwem; w tym czasie ogłosił też kilka prac bardzo dobrych z zakresu położnictwa. W r. 1808 wstąpił do służby wojskowej, jako lekarz młodszy (Médecin-adjoint), uczestniczył w wojnach r. 1809 przeciw Austryi i w r. 1812 przeciw Rossyi; dostawszy się do niewoli pełnił służbę lekarską w szpitalach wileńskich, przepełnonycli rodakami jego. Uwolniony w r. 1814 powrócił do Francyi i wstąpił na nowo do służby; po bitwie pod Waterloo, otrzymał dymmissyę. W r. 1820 uzyskał stanowisko podrzędne w szpitalu wojskowym paryskim Gros-Caillou, na którem pozostawał do r. 1831, skanii. Zajmował się wtedy dyplomacyą i do z przerwą w r. 1829, w którym był wysłany do starczał rządowi angielskiemu tajnych agentów. Barèges, jako zarządzający kąpielami wojsko- W r. 1667 osiadł w Londynie, a w r. 1672 wy-wemi. W r. 1831 przeniesiono go do szpitala słany był do Wiednia dla prowadzenia ukła-Val-de-Grâce, gdzie w r. 1836 posunięto go na ) dów o małżeństwo między księciem York a sio-lekarza naczelnego i pierwszego profesora, na- 1 strą arcyksięcia austryackiego, ale układy te

Dr. J. P.

nosił 42 grzywny, ogólny zaś dockód z miasta— 116 grzywien 22 grosze. Należące do starostwa wsie zawierały 122 łany i opłacały czynszu 166 grzywien groszy 15. Zebrane tego roku ziarno oceniono na 374 grzywien 15 groszy. Młynów posiadało G. 5. Ogólna summa dochodów ze starostwa w r. 1569 wynosiła 738 grzywien 30 groszy 13 denarów. W m. Garwolinie w r. 1564 na stronie kró-

lewskiej było 260 domów, szewców 24, krawców 12, kuśuierzów 9, kowalów i ślusarzy 22, czapników 7 łanowego zaś złp. 400.

Garycki Bonifacy (* 1742 — f 1822), profesor akademii krakowskiej, ksiądz. Wykładał od 1764 filozofię, a od 1778 r. prawo; w końcu był proboszczem w Zielonkach. Oprócz rozpraw drukowanych po czasopismach zostawił wiele prac prawnych w rękopisach, z których Hieronim Strój no wski (ob.) miał jakoby przepisać i wydać pod swojem nazwiskiem: „Naukę prawa przyrodzonego”, na co się sam G. użalał.

Garz (Korzenie a-Carenti a), miasteczko na wyspie Rugii, w regencyi Stralsund, pruskiej prowincyi Pomeranii, o 14 km. na pd. pd. z. od m. Bergen; 1 986 m-ców (1890). Stacya kolei,

S. Ł.

koniec w r. 18 J9 został inspektorem lekarskim i członkiem rady zdrowia; w r. 1847 ustąpił z urzędowania. Pisał wiele, a prace jego cieszyły się uznaniem dobrze zasłużonem; nas bliżej obchodzić mogą następujące: „Fragment sur les diarrhées chroniques, observées dans les hôpitaux de Danzig... 1811” (w 8 éd illot a „Journal général de méd.” T. LVII); „Mémoire sur la plique polonaise” (Paryż 1816) i tłom. dzieła Schnurr er a „Matériaux pour servir à une doctrine générale sur les épidémies et les contagions” (Paryż 1815), do których dodał własne swe spostrzeżenia poczynione w Wilnie. Od r. 1820 był współredaktorem pisma „Revue médicale”. „Por. Bulletinde PAcad. deméd.” (T. XIII, 1847—1848, str. 91 7) i „Gazette méd. de Paris”, (r. 1848, str. 323). Zupełny spis dzieł jego podaje Cal lis en w „Med. Schriftsteller-Lexicon'⁷, (T. VII str. 60 i T. XXVIII, str. 156).

Gascoigne Jerzy, poeta angielski (* około r. 1535, prawdopodobnie w Westmoreland—f 7 października 1577 r. w Stamford), odbywał stu-dya w Cambridge; prowadził życie rozrzutne, wskutek czego wydziedziczony został przez ojca. W r. 1572 wstąpił do wojska w Hol-landyi, gdzie odznaczył się wielką walecznością. Z powodu choroby wyprawiony został z powrotem do Anglii, r. 1573. Z dzieł jego: „The glasse of government, a tragical comedie” (Londyn 1575); komedya „Supposes” (1566), podług „1 suppositi” Ariosta, i tragedya „Yocasta” (1566), podług „Phoenissae” Euripidesa), a dalej „Poesies” (1575), „The complaint of Philomene” i „The steele glass” (1576), wierszem białym, jego najznakomitsze poezye. Wymienić jeszcze należy: „A delicate diet for daintie-mouthed droonkards” (1576). Ogólne wydanie dzieł jego wyszło w r. 1587, częściowe w r. 1810 i 1821; najlepsze wydanie Arbera, r. 1861.

Gascoigne Sir Bernard, dyplomata i autor angielski (* we Florencyi r. 1614—f w Londynie 10 stycznia 1687). Członek dawnej rodziny florenckiej G u a sco ni, wstąpił do służby wielkiego księcia toskańskiego, gdzie zwrócił na siebie uwagę, walcząc w Lombardyi, Piemoncie i w Niemczech. Następnie wyjechał do Anglii, gdzie się oświadczył za Karolem I. Wstąpiwszy do regimentu pułkownika Nevil. walczył z wojskami parlamentu; w r. 1648 wszedł do Colchester na czele pułku kawaleryi, ale 28 sierpnia wpadł w ręce Fairfaxa. Skazany na rozstrzelanie, został ułaskawiony, jako cudzoziemiec, i odjechał do Włoch. Po Restauracyi powrócił do Anglii i otrzymał różne nagrody od Karola II, a w r. 1664 udał się znowu do To-

nie wydały pożądanego rezultatu.—Napisał: „Re-lazione della Storia d’Inghilterra del 1647” (Flo-rencya 1886, in 4-o) i „A Description of Germany” w„ Miscellanea aulica” (Londyn 1702).

Gascoyne Sir Crisp, burmistrz Londynu (* w Chiswick, 1700—f Londynie 28 grudnia 1761). Alderman w r. 1745, szeryf Londynu i Middlessexu w r. 1747—48, został burmistrzem (Lord - Mayor) w r. 1752. W sławnym procesie o porwanie, wytoczonym przez Elżbietę Canning dwóm kobietom: Wells i Squires, powziął podejrzenie co do słuszności oskarżenia, a nowe śledztwo, zarządzone przez niego, dowiodło w samej rzeczy, że oskarżenie to było fałszywe. Motłocli jednak wziął stronę awanturnicy, znieważył lorda-majora i omal go nie rozszarpał. Jego starszy syn, Ba m ber G. (1725—1791), członek parlamentu, reprezentował tam Malden (1761—63), Midhurst (1765— 70), We obły (1770—74), Truro (1 774-84) i na-koniec Bossiney (1784—86); był poborcą generalnym dochodów celnych i lordem admiralicyi. Córka jego zaślubiła drugiego margrabiego Salisbury.

mile kw. Dawna G. tworzyła obecne departamenty: Landów, Gers, Pireneów górnych, więcej niż połowę dep. górnej Garonny, połowę dep. Pireneów dolnych, ćwierć dep. Tarn-et-Garonne, część dep. Ariège i kilka gmin Lot-et-Garonne. Trzy rdzenne departamenty G-i ze względu na orografię przedstawiają: Pireneów górnych—krainę górską, Gers—zbocza i upłazy, a Landów—części nizinowe i piaszczyste. Część pd. opiera się o najwyższe szczyty Pireneów, tu leży Vignemale (3 200 m. wysoki) i obejmuje najpiękniejsze i najwspanialsze okolice: cyrki, lodowce, wodospady, groty i najbardziej malowuicze doliny. Na pn. Pireneów słynna wyżyna Lannemezan, złożona ze żwirowych wzgórzy, zmusza Garon-nę do zakreślenia wielkiego łuku pod Tuluzą. Z tej wyżyny, z której wybiegają wzgórza Ar-magnacu i Lomagne, rozbiegają się wachlarzo-wato rzeki pn. G-i; rzeki te, z powodu braku nie-przepuszczających wody pokładów, ubogie w wodę, podczas większej części roku przedstawiają suche, puste koryta. Dalej ku z. leżą Landy (ob.). Oprócz tego w dawnej G-i leżą wesołe i żyzne doliny, np. nad Garonną pomiędzy Montrejean i Muret, i nad Adurą poniżej Bagnè-res-de-Bigorre. Rzeki G-i należą do zlewiska Garonny i Aduru. Garonna, którą niesłusznie nazywają rzeką Gaskońską, należy do tej prowincyi tylko w

swoim biegiem. Pięć szóstych jej wód pochodzi z hrabstwa Foix, Langwedoeyi, Owernii i Gwienny. Z wyjątkiem Nesty, wszystkie lewe, t. j. gaskońskie dopływy Garonny są ubogie w wodę, pomimo znacznej długości. Z pomiędzy nich Gers, płynący pod Auch, nadaje nazwę departamentowi. Drugą rzekę stanowi Adour, wpadający pod Bayonną, a przejmujący od lewej strony gawę (oh.) Pau, przepływającą słynny „Cirque de Gavarnie” (ob. Gavarnie); rze-w. g. ka Landów, Leyre, wpada do zatoki Arcachon. Jeziora położone są w górach; z nich najznaczniejsze: Oo, położone niedaleko Bagnères-de-Lu-chon. Wzdłuż wybrzeża morskiego wody, powstrzymane przez nadbrzeżne wydmy, tworzą liczne stawy. G. obfituje w produkta rolne; równina Adury, skanalizowana w końcu V wieku, należy do najurodzajniejszych części Francyi, również urodzajne są doliny Pau i Garonny, około Muret (głównie zboże i trawy). Góry dostarczają drzewa bukowego na opał, a dębu i jodły jako budulcu, cis rośnie na pagórkach. Gaskonia, fr. Gascogne (geogr.), prowincya Landy wydają sosny i drzewo korkowe. Winnice dawnej Francyi, tworzyła razem z Guyenne (Gwien- dep. Gers dostarczają dobrych win, a nadewszystko na) jeden z zarządów generalnych pd. Francyi ze słynnej winogronowej wódki „armagnac”. Ze stolicą Auch. Granice tej prowincyi stanowiły: na zwierząt domowych najsłynniejsze są stadniny z. zatoka Gaskońska; na pn. prow. Guyenne; na w Tarbes. Z minerałów Pirenee dają łomy naj-w. Langwedocya i hrabstwo Foix; na pd. Pire- piękniejszych marmurów, wywożonych nawet do nee i na pz. Béarn. Granice naturalne posia- Włoch i Grecyi, a już używanych w starożytnym dała tylko od strony morza i gór, i zaledwo Rzymie i Gallii. G. jest również bogata w wo-w kilku punktach sięgała Garonny. Według ! dy mineralne i cieplice: Dax, Cauterets, Saint-statystyki z 1834 r. przestrzeń jej wynosiła 482 Sauveur, Bagnères - de - Bigorre, a szczególniej

Gaskell Cl eg horn Elżbieta (* 1822—f 1865), powieściopisarka angielska, córka pastora W. Stevensona; wyszła za mąż za pastora Williama G-a i przemieszkiwała z nim stale w Manchester, gdzie miała sposobność zapoznać się dokładnie z klassą robotniczą. Jej smutną dolę i ciężkie walki przedstawiła w licznych powieściach, w których wszakże tendency a soeyal-na łączy się nieraz z dążnością do wywołania wrażeń sensacyjnych. Najważniejsze z jej powieści są następujące: „Mary Barton” (1848); „Ruth” (1853); „Lizzie Leigh” (1854); Północ i południe („North and South” 1855); Dzieło ciemnej nocy („A dark nights work” 1863) Kochankowie Sylwii („Sylvia's lovers” 1863) Szara kobieta („The grey woman” 1865).

Gaskiewicz Paweł, doktor medycyny, był lekarzem przybocznym króla Kazimierza Jagiellończyka. W r. 1471 w d. 25 lipca wyjechał z Krakowa do Pragi, towarzysząc synowi królewskiemu Władysławowi, królowi czeskiemu. Innych o uim wiadomości nie posiadamy.—Por. L. Gą s i oro w ski e g o „Zbiór wiadom. do hist, sztuki lek. w Polsce” (t. I. str. 98) i S. Kośmińskiego „Słownik lek. polskich” (str.

Dr j. p.

134).

Enc. Powsł llustr. Zesz. 187. T. XXIV.

, a mianowicie górnym

88

W. Wr.

Bagnères-de-Luchon. Z miejscowości nadmorskich Biarritz i Arcachon. Przemysł jest mało rozwinięty, ale mieszkańcy zakładają liczne przedsiębiorstwa poza krajem i dostarczają znacznej ilości emigrantów zarówno do Paryża i pn. Francyi jak i do innych części świata. Gaskończyk, oprócz francuskiego, używa jeszcze gwary, nader dźwięcznej, zwięzłej i oryginalnej w depart, górnych Pireneów. O charakterze Gaskończyków pisano wiele i oceniano go rozmaicie, stosownie do okolic. Oprócz skłonności do emigracyi w celu zdobycia dobrobytu, uważany on jest powszechnie jako łgarz-samo-chwał. lubiący przesadę, zresztą mężny, wesoły, towarzyski, szczodry. Mieszkańcy Landów odznaczają się życiem patryarchalnem; toż samo mieszkańcy Bigorre, tam, gdzie nie zetknęli się jeszcze z cudzoziemcami i gośćmi kąpielowymi. Tu również spotykamy gościnność.

Gaskonia, Vasconia, Was co ni a (hist.). Dawna prowincya francuska, której nazwa, pochodząca od Vasconôw, ukazuje się po raz pierwszy dopiero w VI wieku po Chr. Obszar jej zmieniał się w rozmaitych okresach. W roku 1789, pod nazwą G-ii rozumiano część kraju, graniczącą na północ z Gwienną, na zachód z oceanem Atlantyckim, na południe z górami Pirenejskiemi, na wschód z Langwedocyą. Ta część kraju razem z Gwienną tworzyła wielkorządztwo, noszące nazwę G wie nny i G-ii, Béarn, Soule i dolna Na-warra były objęte granicami, które wyżej wskazano, lecz tworzyły oddzielne wielkorządztwo, mianowicie Nawarsko-Bearneńskie. Prócz tego G. tworzyła liczne ziemie, których nazwy brały początek od dawnych osad rzymsko-gallij-skich, albo od miejscowości, mających znuczenie w Wiekach Średnich, albo od rzek i naturalnych właściwości konfiguracyi kraju, albo wreszcie od posiadaczy ziemi. Ziemie te, idąc od zachodu ku wschodowi, były następujące: na wybrzeżu Marensin i Labourd; Landy (stepy) Wielkie i Małe; Albret, Marsan, Chalosse, Tursan, Ga-bardan, Eauzan, Armagnac, Bigorre, Lavedan, Cztery Doliny (Magnoac, Aurę, Neste i Barous-se); Nèbouzan, Astarac, Pardiac, Fézensac, Fé-zensaguet, Lomagne, Gimoés, Saves, kraj nadrzeczny (Pays de rivière), Comminges i Couse-rans. Największa rozciągłość G-ii była w kierunku od zachodu ku wschodowi, od uścia rzeczki Bidassoa do Bastide-de-Sćrou, w pobliżu Foix, czyli około 270 kim. Dzisiaj są to departamenty: Wyższych (górnych) Pireneów, Gers i Landes, jako też części depart. Ariège, Wyższej Garonny, Niższych Pireneów, Lot-et-Garonne i Tarn-et-Garonne (ob. wyżej). Ten obszar jest właściwie przedmiotem naszego opisu, lecz musimy jeszcze włączyć do niego część Gwienny, leżącą pomiędzy Garonną a morzem, jako nierozłącznie związaną z właściwą G-ą pod względem językowym; poza G-ą administracyjną zeszłego wieku istnieje jeszcze G. historyczna, dawniejsza, której tradycye doszły aż do naszych czasów i obejmują kraje, położone pomiędzy górami Pirenejskiemi, Garonną i oceanem Atlantyckim, nie wspominając już o niektórych miejscowościach na prawym brzegu Garon-ny, mianowicie w pobliżu jej źródeł i uścia. Dzieje. Obecność człowieka w okolicy stanowiącej dzisiejszą G-ę zaznacza się już w początkach czwartorzędowego okresu. Z pomiędzy zbadanych i opisywanych jaskiń należy wymienić: Aurignac, w ziemi Comminges, która była przedmiotem pięknych studyów Edwarda Lartet w 1860 r., następnie przerobionych i sprostowanych przez Cartailhac’a i Trutata; Saint-Mamet, w pobliżu Luchon; Mas d'Azil, na granicy Cou-serans; Gourdan w ziemi Nébouzan; Lourdes w ziemi Bigorre. Świeże wykopaliska, prowadzone przez Piette’a (1890) przedstawiają dużo ciekawych szczegółów, mianowicie okrągłe kamyki, ozdobione rysami, kropkami, łamanemi liniami czerwonej barwy, pochodzącej od tlenku żelaza. Do czego te kamyki mogły służyć?—niewiadomo. W czasie, gdy Cezar zawojował Gal-lię, kraj położony pomiędzy Garonną a oceanem nosił nazwę A kwit an i i, której jedną część nazywano „Aquitania tertia”, a wkrótce potem Novempopulana; kraj ten w V wieku był częścią państwa Wizygotów, a po bitwie pod Vouillé dostał się pod władzę Chlodwiga. Pierwsze pewne ślady jeśli nie zaprowadzenia, to przynajmniej organizacyi chrześciaństwa w G-ii znajdujemy na koncylium Arelateńskiem (r. 314), na którem byli obecni biskup z Eauzre, Mamertyn, i dyakon jego, Leontius. Synowie Chlodwiga rozdzielili pomiędzy siebie, jak wiadomo, Akwitauię i Novempopulanę, z jej po-jedyńczemi miastami i osadami. Najważniejszym wypadkiem tego okresu jest ukazanie się Wąsko nów. Strabo mówi o Waskonach, jako zamieszkujących w Hiszpanii stoki zachodnich Pi-reneów i pozostających w ciągu całych wieków w tych granicach. Około 587 r. znajdujemy ich już osiadłych na północnycli stokacli gór Pi-renejskich; wkraczają oni do Novempopulany i zajmują na stałe krainę Basków francuskich. W roku 602 królowie Austrazyi i Burgundyi przedsiębiorą przeciwko nim wyprawę; nie wyrzucają ich wprawdzie za Pirenee, ale poprzestają na obłożeniu ich daniną i na mianowaniu dla nich naczelnika nazwiskiem Genialis. Na schyłku okresu Merowingów Geograf z Rawenny jednoczy w szerokim zakresie oba pojęcia Gua-sconia i Aquitania, granice zaś Guasconii posuwa aż do Bretanii. Dawną Novempopula-nę nazywa Spanoguasconią, czyli Gasko-n i ą, graniczącą z Hiszpanią. Genialisa następcą był Aigina, który na czele sił zbrojnych tej pro-wincyi w r. 624 stłumił rokosz Waskonów i ukarał biskupa z Eauze, oskarżonego o współudział w rokoszu. W r. 630 Charibert, któremu brat jego Dagobert pozwolił założyć krótkotrwałe kró-lestwo w Tuluzie, siłą oręża przyłączył do niego G-ę, lecz władzca ten umarł w tymże roku, a kraje, któremi władał, nie wyłączając G-ii, wróciły pod berło Dagoberta, który w r. 635 zmuszony był poskramiać nowy rokosz Waskonów; rozprawa ta przyprawiła o śmierć księcia Arimber-ta, poległego w bitwie. Usiłowano odnaleźć pamiątkę tego wypadku w pieśni Rolanda, pod późniejszą legendą o porażce tylnej straży Karola W., lecz to jest hypoteza, na żadnym pewnym fakcie nie oparta. Od śmierci Dagoberta aż do drugiej połowy VII wieku bardzo mało wiemy o Waskonii, bo mniemana ustawa Ala-ońska, sfabrykowana w XVII wieku, nie zasługuje na uwagę. Około r. 673 książę Lupus, majordomus, czyli mer pałacowy w krajach południowych, otwiera synod w okolicach Bordeaux, w miejscowości nazwanej G ar nom o, której rzeczywistej nazwy oznaczyć niepodobna; większa część biskupów Novempopulany uczestniczyła w tym synodzie, jako też biskupi pierwszej i drugiej Akwitanii. W r. 717 ukazuje się książę Eudes, chociaż nie można twierdzić, aby był synem, albo nawet bezpośrednim następcą Lupusa. To tylko wiadomo, iż nie zdołał oprzeć się najściu Saracenów pod wodzą Abd-er-Rahmana w r. 731. Dwa razy Pepin, przechodząc całą Akwitanię, dotarł do brzegów Garonny, w 766 i 768, i odebrał hołd od Waskonów. W r. 769, po wstąpieniu na tron Karola W., niejaki Hunald, lecz, jak się zdaje, nie ten, który był ojcem Wajfara (Gaifiera), pobudził znowu do powstania Akwitanię; ścigany przez kró la Franków, schronił się na drugi brzeg Garonny pod opiekę księcia Lupusa, który, lękając się pogróżek Karola W., wydał w jego ręce zbiega. Wzmianka o tym księciu daje się wytłómaczyć, gdy przypuścimy, że za czasów Eudesa, Hunal-da i Wajfara, G. była rządzoną przez udzielnego księcia. Było tak i po utworzeniu przez Karola W. Królestwa Akwitanii, które trwało przez cały wiek prawie (778—877). Ustawa Alaoń-ska, uznana ślepo przez Benedyktynów: w „Sztuce sprawdzania dat historycznych” (L’art de vérifier les dates) i przez Monlezuna, posłużyła do sfałszowania historyi, dowolnie tworząc dla tego okresu pierwszy szereg mniemanych dziedzicznych panujących, jak: Lupus I, Lupus II, Adal-ricus, Centullus, Sciminus, Lupus-Centullus, Gar-simirus, Totilus, Sighinus-Mostellanicus. W rzeczywistości wymienieni są w kronikach współczesnych: Lupus-Sanctii, biorący w r. 801 udział w oblężeniu Barcelony pod rozkazami Ludwika Dobrowolnego; Sighivinus (Seguin), którego monarcha odwołał w r. 815, co wywołało rokosz; Garsimirus, którego zbuntowani Waskonowie obrali sobie za księcia, lecz który został zamordowany w r. 816; Lupus syn Centullusa, wygnany za bunt w r. 819; Asinarius, zbuntowany przeciwko Pepinowi II, królowi Akwitanii; Sanc-tius-Sanctii, brat poprzedniego, który w r. 852 wydał Pepina II Karolowi Łysemu; Arnaldus, synowiec poprzedzającego, zmarły około r. 872. W tym okresie zaszło kilka wypadków, których związku i znaczenia określić nie umiemy: w roku 778 tylna straż wojsk Karola W., powracających z Hiszpanii, napadniętą została przez Waskonów w wąwozach Roncewalskich i w pień wycięta; potem Normandowie pustoszą wybrzeża Gaskonii, zdobywają i palą Bordeaux i Bazas w r. 857 i najścia swoje powtarzają kilkakrotnie w ciągu IX wieku.—Okres dziedzicznych książąt Gaskońskich nastał w wieku IX, a skończył się około 1036 r. Pierwsza część tego okresu bardziej jeszcze jest ciemną, niż okres poprzedzający. Rok 977, w którym został założony klasztor w La Rćole, stanowi pierwszą pewną datę od ustanowienia dziedzicznych książąt G-ii. „Dawniej—powiada dyplomataryusz z Auch— ponieważ G. nie miała już hrabiów, czyli t. zw. konsulów (orbata consulibus), a Fraucuzi nie chcieli przyjmować tej godności z obawy przewrotności Gaskonów, którzy mordowali książąt, przybyłych z Francyi, większa część szlachty gaskońskiej udała się do hrabiego (konsula) Kastylii, prosząc go o danie im jednego ze swych synów. Ponieważ przewrotność Gaskonów była hrabiemu znana, przeto długo się wahał, nareszcie dał im najmłodszego swego syna, Sancheza Mitarra, który przybył do G-ii i został obwołany konsulem.” Należy z największą ostrożnością przyjmować szereg dziedzicznych książąt gaskońskich, tak, jak go podają autorzy Sztuki Sprawdzania Dat, mianowicie; Sanchez Mitarra II, syn poprzedzającego; Garcia-Sanchez, zwany Zgarbionym, syn poprzedzającego; Wilhelm-San-chez, brat poprzedzającego; Bernard-Wilhelm syn poprzedzającego; Sanchez-Wilhelm, brat poprzedzającego; Berengaryusz, wnuk poprzedzającego, zmarły bezdzietnie około 1036 r. W czasie tego ciemnego okresu można zaznaczyć kilka ciekawych faktów: książęta przywłaszczają sobie, we własnem lub w dzieci swych imieniu, liczne stolice biskupie, pomimo protestacyi Rzymu; potem korzystają ze sporów, toczących się pomiędzy domami hrabiów Tuluzy, Owernii i Poitiers o tytuł księcia Akwitanii, zagarniają miasto Bordeaux i budują w niem w końcu X wieku zamek Lombrière. Należy jeszcze zaznaczyć lenna mniej lub więcej zależne od książąt su-zerenów, pod nazwą hrabstw lub vice hrabstw w ziemiach: Fézensac, Astarac, Béarn, Bigorre, Dax i inne. Wyraźniejszemi stają się dzieje G-ii pod Domem Poitiers. Córka Sancheza-Wilhelma, Brisca, wyszła za mąż za Eudesa hrabiego Poitiers, księcia Akwitanii, który po śmierci Berengaryusza połączył G-ę z Akwitanią, tworząc tym sposobem w południowo-wschodniej stronie Francyi potężne państwo, zdolne stawić opór nie tylko hrabiom Tuluzy, ale i samym królom z rodu Kapeta. Eudes umarł wkrótce potem (1039), a przez kilka lat Bernard II hra-bia Armagnac, dziedzic dawnych hrabiów Fézen-sac, zdołał zawładnąć księstwem Gaskońskiem, z uszczerbkiem Wilhelma VII, brata Eudesa; lecz Wit-Godfryd, brat hrabiego Poitiers, wkrótce mu je odebrał i sam się ogłosił hrabią Poitiers pod imieniem Wilhelma VIII. Odtąd G. dzieli losy Akwitanii i Gwienny pod panowaniem Wilhelma IX, Wilhelma X, Eleonory, żony Ludwika VII, a następnie Henryka Plantageneta, hrabiego Andegaweńskiego. Taki stan rzeczy coraz bardziej osłabia węzły, łączące głównych was-sali księstwa G-ii z księciem-suzerenem; tak, na-przykład, w końcu X wieku wice-hrabia Bearneń-ski, otrzymawszy od hrabiów Poitiers zrzeczenie się niektórych praw dominialnych, staje się rzeczywistym, niezawisłym władzcą; nie składa nikomu hołdu, rządzi, sądzi i bije własne pieniądze. Hrabiowie d’Armagnac, nie osiągając zupełnej niezawisłości, z każdym dniem rozszerzają swoje posiadłości i swoje wpływy w środku G-ii. Hrabiowie de Comminges stają się zupełnie niezawisłymi, aby potem poddać się wpływowi hrabiów Tuluzy, jak hrabiowie Bigorre, którzy ulegli wpływom królów Aragońskich. Wreszcie mieszczaństwo w miastach zaczyna się urządzać pokojowo za przyzwoleniem panów, zwłaszcza w Béarn; w r. 1080 Centullus nadaje ustawę miastu Oloron; w 1088 syn jego przysięga szanować przywileje miasta Morlaas. Ruch ten, biorący początek w r. 977, wzrasta i rozwija się aż do XIV wieku. W r. 1121 Wilhelm IX, książę Akwitanii, rozpoczynając mądrą politykę królów angielskich, swoich następców, nadaje przywileje rozszerzonemu przez siebie miastu Bayonnie. Eleonora, jedyna córka i dziedziczka Wilhelma X, zaślubia Ludwika VII w r. 1137 i G. przez lat piętnaście była połączoną z koroną francuską, wszakże warunki, na jakich to połączenie nastąpiło, są nam nieznane. W roku 1152 Eleonora, rozwiedziona z tym pierwszym mężem, zaślubia Henryka Plantageneta, który po dwóch latach wstępuje na tron angielski, rozpoczynając panowanie monarchów angielskich nad G-ą i Gwienną, które miało trwać, całkowicie lub w części, blizko przez trzy wieki. Wypadkiem wielkiej dla G-ii wagi była kru-cyata przeciwko Albigensom, chociaż najgłośniejsze czyny wojenne tej krwawej tragedyi nie zawsze się odbywały na prawym przegu Garon-ny. Arcybiskup z Auch, Bernard de Montaut, podejrzany o sprzyjanie heretykom, został złożony z arcybiskupstwa. Hrabia de Comminges, wice-hrabiowie Béarn i Lomagne, długo trzymali stronę Rajmunda VI przeciwko Szymonowi de Monfort, a chociaż zdołali pogodzić się z kościołem, władza ich mocno osłabła. Hrabia d’Armagnac, głębszy polityk, pozostał na uboczu, a potem postanowił służyć Monfortowi, lecz ten zmusił go do złożenia hołdu—i tylko pod tym warunkiem zgodził się pozostawić 7nu większą część jego posiadłości; był to początek rozbioru G-ii feudalnej, z którego miał wkrótce skorzystać król francuski, jako dziedzic Monfortów; w r. 1229 Henryk III, kr. ang., przybywszy osobiście do Bordeaux, domaga się służby od mieszczan z Bazas i z Dax, którzy byli obowiązani słuchać seneszala gas-końskiego. Zdawało się, że porozumienie po między hrabią Tuluzy i królem angielskim po-winnoby obalić władzę Francyi, jeszcze tak słabo ugruntowaną na południu i na zachodzie. Liga, utworzona w r. 1241 — 1242, zdawało się, że będzie groźną; byłaby taką rzeczywiście, gdyby sprzymierzeni postępowali szczerze, lecz szalbierstwo jednych, a niezręczność drugich naraziły na klęskę, a świetnie prowadzona przez Św. Ludwika wyprawa wskutek potyczek pod Taillebourg i Saintes wyparła Anglików na południe Girondy. Traktat paryski w r. 1259 uprawnił stosunki wytworzone wskutek wyprawy i bitwy pod Saintes, a Henryk III musiał złożyć uroczysty hołd Ludwikowi IX za prawo posiadania szczątków księstwa Gwienny. którego najlepszą część stanowiła nadmorska G. Zresztą król angielski nie bez trudu utrzymywał władzę swoją w G-ii: dom Bearneński w osobie Gastona VIII pozyskał wpływ prze ważny; po jego śmierci zaślubiny jego córki, Małgorzaty, jeszcze go zwiększyły, łącząc Béarn i hrabstwo Foix, lecz także były powodem długiej waśni pomiędzy domami Foix i Armagnac, których współzawodnictwo sprowadziło krwawe walki w XIV i XV wieku. Wspomnieliśmy już o posiadaniu hrabstwa Tuluzy przez zięcia Rajmunda VIII, Alfonsa na Poitiers, brata Ludwika Ś-go, i wskazaliśmy, w jaki sposób wpływ francuski zaczął się objawiać w G-ii. Wpływ ten nie tylko się zwiększył, gdy państwo Alfonsa zostało przyłączone do korony (1271), lecz sprzyjały mu też i inne okoliczności. Królestwo Nawarry, którego mała tylko cząstka leżała z drugiej strony gór Pirenejskich, wpadło w ręce Fi lipa III, który jego posiadanie zapewnił synowi swemu przez małżeństwo jego z -Joanuą, córką Henryka I (1274); hrabstwo Bigorre, o które wielu współzawodników spór wiodło, zostało zajęte przez Filipa Pięknego na rzecz syna jego, późniejszego Karola Pięknego. Księstwo G-ii, przyłączone w r. 1294, było w części zajęte przez wojska francuskie, lecz to powodzenie nie było trwałe i po wielu zmiennych kolejach losu Filip Piękny musiał je zwrócić do rąk króla angielskiego (1303). Nowa konfiskata, ogłoszona przez Karola Pięknego w r. 1324 i poparta siłą zbrojną pod dowództwem Karola de Valois, pozostawiła tylko Bordeaux i Bajonnę w ręku Anglików; lecz po tych zwycięstwach nastąpiły klęski i trzeba było znowu zawrzeć zawieszenie broni, a potem pokój na warunkach, jak przed wojną (1327). Gdy w r. 1337 Edward III postanowił z bronią w ręku dochodzić praw swoich do korony francuskiej, wtedy nikt mu nie zaprzeczał prawowitego posiadania G-ii; rezultatem

wojny, w którą się uwikłał, było to, że po upływie stu lat przeszło następcy jego utracili tę pro-wincyę nazawsze. Skreślony tutaj długi historyczny okres może być uważany jako bardzo pomyślny dla G-ii. Wobec zbyt jeszcze, niestety, częstych nadużyć feudalnych panów (jak bezprawia Jordana de 1’Isle, ściętego w Paryżu w 1323 r.; jak zamordowanie biskupa z Aire przez baronów jego dyecezyi w r. 1327), należy zaznaczyć stopniowy wzrost swobód mieszczaństwa i nieprzerwany rozwój instytucyj gminnych. Aż do końca XII wieku tylko miasta na wybrzeżu oceanu, albo uprzywilejowane miejscowości bearneńskie korzystają z tych swobód; lecz w XIII i w XIV wieku ruch ten rozszerza się coraz bardziej ku brzeże morskie z miastami: Bordeaux, Bajonna, wschodowi. Najcharakterystyczniejszą cechą te- Dax i niektóremi odosobnionemi twierdzami, go ruchu jest zakładanie nowych ognisk ludno- Hrabia de Foix po długich wahaniach, widząc ści, jako to: Pampelonne, Fleurance, Pavie, Geau- j przewagę stronnictwa francuskiego, przyłączył ne, Cologne, Plaisance, Tournay, Bastide-Clai- ¹ się wreszcie do niego i, ulegając wpływowi renoe, La Bastide d’Armagnac, Hastingues i inne. | księcia d’Anjou, oba dotychczas wrogie sobie W tymże czasie uzyskały nadanie praw miejsco- rody podają rękę do zgody, której rękojmią wych: Fézensac, Fézensaguet, Pardiac, Quatre Vallées (doliny Aurę, Magnoac, Neste, Barousse).

skiem, zdziesiątkowanem przez klimat, nałożył i ściągnął podatek podymnego za lat pięć na całym obszarze swoich posiadłości. Oba wrogie sobie rody hrabiowskie puściły wodze wiekowej swej nienawiści i toczyły wojnę zarówno zgubną dla zwycięzcy, jak i dla zwyciężonego. Agenci Karola V starali się pozyskać ich dla sprawy tego monarchy, tak, że w r. 1368 Armagnac, Albret i Comminges odwołali się do Karola V, jako do swego suzerena, skarżąc się na krzywdy, wyrządzane im przez księcia Czarnego. Król francuski wypowiedział wojnę Anglii (1369) i po kilku latach G. znowu wymyka się z rąk Anglików, przy których zostaje tylko wy-

jest małżeństwo Gastona, syna hrabiego de Foix, z Beatryksą, córką hrabiego d’Armagnac (1377). Ale w r. 1412 d’Armagnac i wolny pan d’Albret, zawikłani w słynną waśń, której pierwszy z nich dał nazwisko, nie wahali się złożyć hołdu królowi angielskiemu dla pozyskania poparcia przeciwko Burgundczykom. Traktatem w Aire, podpisanym 16 listopada 1418, hrabiowie d’Armagnac, d’Astarac, de Pardiac, de Comminges, de Foix i d’Albret zawierają pomiędzy sobą przymierze za wszystkich swoich stronników i przeciw wszystkim przeciwnikom. Rząd Karola VII, pomimo niektórych błędów, potrafił jednak zręcznie skorzystać przeciwko przewadze angielskiej z sił, które się tak same przy nim skupiły. Jan de Grailly hrabia de Foix został pozyskany nadaniem Langwedocyi i ustąpieniem hrabstwa Bigorre; inni otrzymali również rozmaite łaski. Należy też zaznaczyć pomoc, okazaną sprawie narodowej przez licznych wodzów gaskońskich, pozostających w służbie u Karola VII, z których dość jest wymienić najpopularniejszych: La Hire i Xaintrailles. Lecz dopiero wtedy, gdy chwiejny tron Karola VII został cudownie utwierdzony wystąpieniem Dziewicy Orleańskiej, można było rozpocząć stanowcze działanie przeciwko Anglikom w G-ii. W r. 1438 trzy korpusy wojska rozpoczynają wspólne działanie przeciwko posiadłościom angielskim, flota zaś kastylska krąży przed Biarritz i Saint-Jean de Luz; Villandrando wkracza przez Agen, Bourbon przez Armagnac, Xaintrailles i d’Albret przez Béarn; wojska ich spotykają się pod murami Bordeaux, opanowują przedmieście St.-Seurin i wprowadzają załogę w zasadzkę, w której ta traci 800 ludzi; lecz są zmuszeni odstąpić od oblężenia. Z licznych twierdz, zdobytych w tej wyprawie, zdołano zatrzymać tylko Tartas, a i to miasto zostało zajęte przez Anglików. Król francuski na czele znacznego oddziału przeszedł całą G-ę od

Stuletnia wojna (1337—1453), zaraz po wypowiedzeniu jej przez Edwarda III, zaznaczyła się zajęciem księstwa Gwienny przez Filipa VI.

Dwulicowe postępowanie hrabiego d’Armagnac, który, złudzony zręcznemi obietnicami, przeszedł wreszcie na stronę Anglików, wpłynęło znacznie na osłabienie stronnictwa francuskiego. Zatargi pomiędzy współzawodniczącemi domami Foix i Armagnac, na chwilę przygasłe, lecz odradzające się nanowo, nie dały im pozostawać długo obok siebie pod jednym sztandarem. Należy pamiętać, że większa, część gaskońskich panów wcale nie odznaczała się wiernością w ciągu całej tej wojny i miała na myśli tylko własne korzyści, służąc kolejno to Francyi, to Anglii. Najpotężniejsi z nich, jak np. słynny Gaston Pliébus, starali się zachowywać neutralność, co im zapewniło względną spokojność. Traktat w Breti-gny (1360) nie zapewnił królowi Francyi praw zwierzchnictwa nad Gwienną i król angielski uważał siebie za prawowitego monarchę tego kraju, który oddał w darze w r. 1362 starszemu swemu synowi, słynnemu Księciu Czarnemu.

Początki rządów tego księcia były dla G-ii bardzo pomyślne: przywabiał on na swój dwór panów, wyprawiając dla nich świetne uczty i igrzyska, a gdy postanowił przekroczyć Pirenee dla przywrócenia na tron Kastylii don Pedra, wyzutego przez Henryka de Trastamarra i Du-guesclina, wszyscy gaskońscy panowie pośpieszyli za nim i wzięli przeważny udział w zwycięstwie pod Navarrette (1367). Wyprawa ta jednak wzięła wkrótce zły obrót. Henryk de Trastamarra zemścił się za pomoc, udzieloną Don Pedrowi, przekraczając Pirenee i pustosząc hrabstwo Bigorre, a w Hiszpanii powetował swe straty. Książę Czarny, źle wynagrodzony przez Don Pedra, powróciwszy do Bordeaux z wojwschodu na zachód i 24 czerwca 1442 uszyko- na reparacye kościołów i wsparcia ubogich, była wał swe wojsko pod inurami miasta. Anglicy obróconą na pożytek tej nowej instytucyi (1543). się nie stawili i Tartas bez boju wydane zosta- W Saint - Sever istniało kollegium od r. 1532. ło królowi. W dalszym ciągu Francuzi wzięli szturmem Saint-Sever, Dax i Ortheville; lecz dopiero w 9 lat później, gdy cała Normandya była już w ręku Karola VII, i G. z kolei uległa temuż losowi. Dunois opanował Blaye i Bourg i wkroczył do Bordeaux na mocy kapitulacyi (30 czerwca 1451). Bajonna broniła się przez dni kilka, lecz w końcu także kapitulowała, i to położyło koniec panowaniu angielskiemu. Upadek domu Armagnac’ow (ob. t. IV str. 842), przez długi czas tak potężnego w G-ii, podniósł współzawodniczące rody Foix i d’Albret. Dalsze wypadki polityczne i rodzinne związki zgromadziły na głowie Henryka de Bourbon, gdy został królem Francyi pod imieniem Henryka IV, tytuły: króla Nawarry, księcia Béarn, księcia d’Albret, hrabiego d’Armagnac, Bigorre, wice-hrabiego de Marsan i t. d. — jednem słowem, jak powiada pewien pisarz: „tyle ziem i krajów, że ich wyliczanie byłoby nudnem”. Lecz nie trzeba się łudzić pod względem znaczenia i doniosłości wszystkich tych tytułów: oprócz Dolnej Nawarry i Béarnu wszystkie te kraje są raczej nazwami różnych okręgów sądowych, finansowych, wojskowych, oczekujących tylko na utwierdzenie dzieje wydał Montezun: „Histoire de la Ga-w nich władzy królewskiej. Przedsięwzięcie środków ku temu wiodących jest zasługą Karola VII i Ludwika XI. Od r. 1442 Karol VII ustanawia seneszala w Landach, oddzielnie od takiegoż dworskiego dygnitarza w Gwiennie, któ- t o k a. ry przez czas niejaki przynajmniej jednoczył w sobie administracyę całego kraju. W r. 1479 Ludwik XI ustanawia Stany w Agen, trwające aż do XVII wieku, któremi były objęte części właściwej G-ii. Zarząd wojskowy Gwienny i G-ii jest takim, jakim będzie jeszcze w r. 1789.

Wkrótce potem powstały inne: w Gimont, w Le-ctoure, w Aire, w Mont - de - Marsan i w innych miejs. Dalszym wynikiem Odrodzenia była — jak wiadomo — reformacya, którą z zapałem przyjęły dwie królowe Nawarry, Małgorzata i Joanna d’Albret. Lecz chociaż w Béarn protestantyzm mocno się usadowił, w pozostałej części G-ii mniejsze miał powodzenie. Wojny wszakże religijne wywołały w niej poważne zaburzenia, a niektóre wypadki, złączone z imionami Monluca i Henryka IV, pozyskały wielki rozgłos. Henryk IV, obejmując tron francuski, zastrzegł, aby osobiste jego posiadłości miały, podobnie jak przedtem, oddzielny zarząd. Skoro władza jego uznaną została w Paryżu, parlament usilnie na to nastawał, aby, zgodnie z dawnym zwyczajem, posiadłości te były przyłączone do dóbr koronnych. Król wreszcie zgodził się na to w lipcu 1607 r. i odwołał patenta, na mocy których istniał ten rozdział, z wyjątkiem Béarn i Nawarry, które urzędownie przyłączone zostały dopiero w r. 1620. Szereg mo-nografij z dziejów G-ii ogłosił Blade między 1881 a 1892 r. Najobszerniejsze i kompletne

scogne depuis les temps les plus reculés jusqu’à nos jours” (1846—1850, w 6 tomach).— „La gr. Encycl.” Lamirault’a, art. Gascogne.

Graskońska zatoka, ob. Biskajska za-

St. Rew.

Gasna (Ghasna, Gazna, Ghasni lub Ghizneh), miasto w północno-wschodnim Afganistanie, 135 km. na pd. pd. w. od Kabulu, na drodze karawanowej z Persyi do Indyj, na wyżynie 2 355 m. n. p. m. Wskutek swego położenia na skrzyżowaniu dróg, prowadzących do Kabulu i dalej aż do Indostanu przez przesmyk Gomalski, G. ma ważne znaczenie strategiczne i handlowe; 10 000 m-ców. W blizkości (5 km.) ruiny starej G-y, od której wyprowadza swą nazwę dynastya Gasnewidów. Za tej

dynastyi G. była jednem z największych i najpię-

s. Ł.

Za to instytueye finansowe uległy wielkiej zmianie.

Później G. została podzieloną na intendentury w Bordeaux i w Montauban. Ludwik XIV złączył Béarn i Nawarrę w jedną oddzielną inten-denturę; w r. 1716 połączono w jedną całość Béarn i Armagnac, a intendentura Auch-Pau

Gasnewidzi, dynastya książąt turkomańskich, tak nazwana od miasta Gasna, które było ich stolicą. Prawdziwym założycielem państwa G-ów był sułtan Mahmud, sławny tak z powodu swego okrucieństwa i skąpstwa, jak również swoje-mi zdobyczami i zamiłowaniem do nauk. Był to młodszy syn Subuk-Tekina i wnuk, przez matkę, Alp-Tekina, owego wyzwoleńca książąt z Samarkandy, który na rachunek Samanidów, panów swoich, zdobył w r. 933 Gasnę i kraj ościenny. W r. 997, zaraz po zamordowaniu swojego starszego brata, Izmaela, następcy Subuk-Tekina w zarządzie prowincyą, Mahmud ogłosił się niezależnym; połączył się z drobnymi książętami Turkestanu, poszedł przeciwko

istniała aż do r. 1783; wtedy oddzielono Auch kniejszych miast Azyi. od Pau, a Bajonuę od Bordeaux, dla utworzenia intendentury Pau-Bayonne. Podczas pierwszych lat panowania Franciszka I usiłowania domu d’Albret w celu odzyskania królestwa Nawarry zapirenejskiej utrzymują wojownicze wrzenie w G-ii i powodują wkroczenie Hiszpanów na północne stoki gór pirenejskich, lecz ci ponoszą klęskę pod Bayonną w 1523. Od końca panowania Franciszka I, wpływ Odrodzenia daje się uczuć w G-ii, dotychczas bardzo upośledzonej pod względem nauk; kardynał de Tournon, arcybiskup z Auch, postanawia założyć kollegium w swej metropolii i wyjednywa u Franciszka I zezwolenie, aby część zapisów, uczynionych przez jego poprzednika, kardynała de Clermont,

jego władzcy, Manzurowi II, zwyciężył go i w koń- Persian version of al-Utbi’s Arabian chronicle cu kazał zamordować wraz z całą rodziną (999). by Reynolds” (Londyn 1858). — „Gr. Encycl.” Wzbogacony podbojem Korazanu i Transoksyany, Lamiraulfa. posiadłości Samanidów, Mahmud na czele potężnej armii pobił z kolei radżów Lahory, Bawalpuru,

Gasparin Adryan Stefan Piotr hr. de (* 1783 w Orange—f 1862 tamże), syn Tomasza Augustyna G-a, jednego z pierwszych stronników Napoleona, polityk, minister i agronom. Początkowo służył w wojsku, potem za Ludwika Filipa piastował urząd prefekta w Montbriseux, Gre-nobli i Lionie. W r. 1835 wszedł do gabinetu ks. Broglie, najpierw jako sekretarz stanu, a następnie jako minister spraw wewnętrznych. Usunąwszy się za gabinetu Mole, w 1839 — 40 znowu pełnił zastępczo obowiązki ministra rolnictwa

kresie weterynaryi i agronomii; za prace w tym kierunku powołany został do Instytutu Francuskiego. Ogłosił między innemi: „Mémoire sur le croisement des races” (r. 1810); „Mémoire sur la gourme des chevaux” (r. 1811); „Manuelle d’art vétérinaire” (r. 1817); „Mémoire sur l’éducation des mérinos” (r. 1822); (prace te były nagrodzone przez różne stowarzyszenia naukowe). Najwydatniejszem jego dziełem, poświęconem ekonomii rolnej, było: „Cours d’agriculture” (r. 1843—49). Dzieło to (zresztą niezupełnie ukończone) tłómaczone było na różne języki, a także na polski. Przekład polski wyszedł w Warst. A. K.

dziła z Korsyki) wysłała go do Izby deputowanych, gdzie oddał całą swoją gorącą wymowę na usługi wszystkich spraw szlachetnych i zyskał powszechny szacunek prawością swego charakteru. Nie został jednak powtórnie wybrany w r. 1846. Następnie udał się w podróż na Wschód we wrześniu r. 1847. Z Kairu protestował przeciwko Rewolucyi Lutowej. Odtąd nie zajmował się wcale polityką; z całą energią poświęcił się sprawie chrześciaństwa, a w szczególności protestantyzmu. W r. 1843 ogłosił: „Les Intérêts généraux du protestantisme français” (Paryż in 8-o); wkrótce potem wywiesił sztandar niezależności Kościoła w „Christianisme et Paganisme” (Genewa 1846, 2 tomy in 8-o). Przeprowadził w praktyce rozdział Kościoła od Państwa w sierpniu r. 1848, podtrzymywał na synodzie we Francyi konieczność wiary określonej i przyczynił się następnie do ugruntowania we Francyi związku kościołów ewangielickich, oddzielonych od państwa. Jego system sprowadzania wszystkiego do zasad czynił go nadzwyczaj absolutnym i nieprzejednanym. „Les Ecoles du doute et l’Ecole de la foi” (Genewa 1854, in 8-o; wyd. 3-e Paryż 1874, in 8-o). Pomiędzy innemi kwestyami,

Multanu, Gwalioru, Kanodżu, Dihli i innych, zabrał ich kraje i skarby. Widzimy go wkrótce posuwającego się w zwycięskim pochodzie aż do Himalajów i Gangesu, podbijającego z kolei Kaszmir, Radżput.anę, Gudżerat i Pendżab, pustoszącego te kraje i rabującego ich bogate świątynie. Historycy wschodni opowiadają, że wykonał najmniej czternaście wypraw do Indyj, od r. 1001 do 1028. W tym przeciągu czasu przyłączył też do swego państwa Sistnn (Seistan), gdzie j i handlu. Na polu naukowem odznaczył się w zapanował Khalaf, ostatni przedstawiciel dynastyi Saffarydów (1002); Gardżystan, który należał do Gurydów (1009); nakoniec Irak-Adżemi, posiadłość Buidy, Madżd ed-Daula (1029). W tym czasie Mahmud upiększał swoją stolicę skarbami, gromadzonemi podczas swoich wypraw; otrzymał tytuł w ale go u kalifa Bagdadu; kazał redagować szumne relacye o swoich zwycięstwach i utrzymywał na swoim dworze (w Balk i Gaśnie) całą plejadę uczonych i poetów, między którymi znajdowali się Biruni i Firduzi. Państwo Gasnewidzkie rozciągało się, w chwili jego śmierci, od równin Gangesu do wybrzeży morza Kaspijskiego. Mahmud nie miał następców, zdolnych szawie w 1857 r. do utrzymania tego ogromu. Jego synowie i wo- Gasparin Agenor hrabia de (* w Orange dzowie prowadzili ciągłe wojny domowe. Usiło- 20 lipca 1810—f w Rivage, Genewa, 14 maja wania Mazuda I nie były w stanie wstrzymać 1871). Jako naczelnik biura (1836) swojego oj-najazdu turkomańskiego, którym kierował Sei- ca, hrabiego Adryana, ministra spraw wewnętrz-dżuk Togrul-Beg; po bitwie pod Zendeclianem, nych, mianowany został w r 1837 referenda-którą wygrał Togrul (1038), potęga G-ów zo- rzem rady stanu (maître des requêtes au conseil stała na zawsze złamaną. W r. 1105 Mazud d’Etat). W r. 1841 Bastia (rodzina jego pocho I musiał przenieść stolicę swojego państwa do Lahory. W pół wieku później (1152) Aladyn Dżyhansur, czwarty sułtan dynastyi Gurydów, opanował Gasnę, i od r. 1173 państwo G-ów zredukowane zostało do posiadłości w Indyach.

Utrzymywali się tam z wielką trudnością do r.

1187, od której-to daty ta sławna dynasty a, zastępowana powoli przez dynastyę Gurydów, wygasła w Lahorze na osobie ostatniego reprezentanta, Kozro II Tadż ed-Daula. Oto szereg sześciu pierwszych emirów Gasny, wasalów Samanidów, i szesnastu sułtanów niezależnych: Alp-Tekin (933), Iszak (963), Balka-Te-kin (965), Pirey (972), Subuk-Tekin el Ghazi (977), Izmael (998), sułtan Mahmud (998), Mohammed (1030), Mazud I (1030), Mohammed (1040), Maudud (1040), Mazud II (1048), Abu’1-Hasan Ali (1048), Abd er-Raszyd (1051), Togrul (1052), Faruchzad (1052), Ibrahim (1059); w Lahorze: Mazud III (1099), Chirzad (1114), Arslan (1115). Behram (1118), Kozro 1(1149), Kozro II (1160 — 1187). — Wilken „Mirchondi Historia Gasnęvidarum” (Berlin 1832); Kitab-i-Jamini „Historical memoirs of the Amir Sabaktagin and sultan Mahmud of Ghasna, translated from the

obserwatorem, następnie dyrektorem obserwato-ryum wCapo-di-Monte pod Neapolem, a zarazem profesorem astronomii w uniwersytecie neapoli-tańskim i senatorem królestwa włoskiego. Odkrył dziewięć drobnych planet i w sprawozdaniach paryskiej Akademii nauk, oraz w „Astronomische Nachrichten” ogłosił znaczną liczbę rozpraw o obliczaniu dróg planet, o równaniach różniczkowych i innych.

Gasparo da Salo, właściwie G. di Bert ho -lotti (* około 1542 w Salo nad jeziorem Garda, f 14 kwietnia 1609 w Brescii), słynny fabrykant instrumentów smyczkowych, zwłaszcza altó-

A. Pol.

wr j.

jakie go zajmowały, należy wymienić przede-wszystkiem zniesienie niewolnictwa („Esclavage et Traite” Paryż 1838, in 8-o; „Un Grand Peuple qui se relève” Paryż 1861 i sześć kolejnych wydań: „L’Amérique devant l’Europe”(Paryż 1862) i rozwój zdrowego życia rodzinnego („La Familie” Paryż 1865, 2 tomy); „La Liberté morale” (Paryż 1863, 2 tomy); „La Conscience” (Paryż 1872); „L’Ennemi de la familie” (Paryż 1874). Powodzenie jego z powodu konferencyj, miewanych w Genewie (osiadł na brzegach jeziora Lemauu w r. 1849), było nadzwyczajne, a jego szlachetność poszła w przysłowie. Wzruszenia i kłopoty z powodu wojny fraucusko-niemieckiej przyśpieszyły jego śmierć. Napróżno starał się usposobić opinię publiczną we Francyi przeciwko wojnie („La Déclaration de guerre” Paryż 1870); później również napróżno usiłował usposobić umysły („La République neutre d’Alsace” Genewa 1870; „Appel au patriotisme et au bon sens” Genewa 1871); następnie starał się pracować nad podniesieniem swego kraju w „La France” (Paryż 1872, 2 tomy).—Bibi. Naville „Le Comte Ag. de Gasparin” (Genewa 1871); Th. Borel „Le Comte Ag. de Gasparin” (Paryż 1879, wyd. 2-e obejmuje spis licznych pu-blikacyj G-a).

Gasparin Katarzyna Walerya Boissier hrabina de (* w Genewie 15 września r. 1813). Wychowana na łonie bogatej rodziny patrycyu-szowskiej, zaślubiła, w marcu r. 1837, hrabiego Agenora de Gasparin (ob.). Jej zawód literacki był tak płodny, jak jej męża. W dwudziestym roku życia ogłGsiła pod pseudonimem „Ant. Goru” trzy „Nouvelles” (1833; wyd. 2-e 1845). Następnie z nadzwyczajną podniosłością traktowała kwestye moralności w „Le Mariage au point de vue chrétien” (1842, 3 tomy; 3 wydania), za co otrzymała medal złoty od Akademii francuskiej; zaatakowała prostytucyę legalną w „La Lèpre sociale” (1870); pijaństwo w „Sept Hommes” (1871). Moralność jej to chrystyanizm en-tuzyastyczny i wojujący. Czujemy jego drganie w dziełach: „Les Horizons prochains” (1838, ośm wyd.); „Les Horizons célestes” (1859, dziewięć wyd.); „Les Tristesses humaines (1863, pięć wyd.). Wiele z tych prac przełożono na język angielski, niemiecki i włoski. Pani de G. podnosiła często kwestye bieżące, już-to w broszurach, zawsze pełnych werwy, już w artykułach, pomieszczanych w „Illustration” albo w „Archives du Christianisme”. Opisała w zajmujący sposób liczne podróże, jakie odbyła ze swoim mężem („Voyage au Levant” 1848, 3 toiny; cztery wyd.; „La Bande du Jura” 1865 — 1866, 4 tomy; „A Constantinople” 1867; „A Travers les Espagnes” 1868). Nakoniec przełożyła na język francuski wielką liczbę dzieł amerykańskich i angielskich.

Gasparis Hannibal, astronom i matematyk, (* 1819 w Bugnara, w Akwilei — j 1892), był

S. K.

wek i violi di gamba.

Gaspé 1) Pnw. półwysep Kanady (prow. Quebec) pomiędzy aestuarium rz. św. Wawrzyńca a zatoką Chaleur, przedstawia wyżynę (460 m.) z pasmem górskiem Shickshock (Mt. Bayfield 1 211 m.); rzeki pokrajały ją głębokiemi jarami. G. obfituje w skarby mineralne (ołów, złoto, węgiel, chrom), dotychczas nie eksploatowane; lasów tu nie brak, ziemia mało uprawiana; głównem zajęciem m-ców jest rybołówstwo (rybne rzeki, jeziora). Klimat dość zimny. Mieszkańcy (26 875 w r. 1891) przeważnie pochodzenia francuskiego. Linia drogi żelaznej Quebec — Halifax przecina pd. część półwyspu. Ważniejsze miejscowości na półwyspie: G. i Douglas przy G. Bay, Percé przy Malbay. 2) zatoka G., i 3) przylądek G. 48° 45' sz. pn., 64° 12' dł. z. Gr. na półwyspie G.

Gassendi Piotr, zwany także Gassend (* w Champtercier w pobliżu Digne 22 stycznia 1592—f w Paryżu 24 października 1655), filozof, fizyk i astronom francuski, jeden z najznakomitszych myślicieli nowożytności, właściwy inicyator a tom izm u (ob.) nowożytnego. Umieszczony w szkole (collège) w Digne, przykładał się najgorliwiej do matematyki i języków starożytnych. Już wtedy ujawnił popęd do niezależności myśli (jego dewiza: „Sapere aude”), która stanowiła tak wybitną cechę jego późniejszej działalności naukowej Odznaczał się też niezmierną pracowitością. Wróciwszy w r. 1606 ze szkoły do domu rodzicielskiego, zabrał się do pracy z taką energią, że, jak powiada jego biograf Sorbière (ob.), „przerywał ją tylko dla snu, i to tylko na 4 godziny na dobę”. W 1607 wstąpił do Uniwersytetu w Aix, gdzie studyo-wał filozofię i teologię pod kierunkiem Fesaye’a, który wysoko cenił jego zdolności i pracowitość. W 1612 został już nauczycielem kollegium w Digne, w 1616 otrzymał w Avignon stopień d-ra teologii, a w 1617 został wyświęcony na kapłana i wkrótce potem otrzymał katedrę filozofii w uniwersytecie w Aix. Tam, do spółki z przeorem la Valette, uczonym Gaultier, czynił obserwacye astronomiczne. Wtedy właśnie zapoznał się z dziełami Kopernika, Galileusza i Keplera, które dały mu poznać braki filozofii Arystotelesa, zwłaszcza w zakresie nauk przy

kikolwiek „charakter”, do wszelkich tłómaczeń zjawisk natury na zasadach inny cli niż czysto mechaniczne. Zapoczątkowany przez Desc arte s’a (ob.) racyonalizm (ob.) znalazł w osobie G-ego groźnego przeciwnika. Swoje uwagi krytyczne o „Discours de la méthode” i „Medi-tationes” G. przesłał samemu Descartes’owi, który je ogłosił drukiem wraz ze swoją repliką. („Disquisitio adversus Cartesium” Paryż 1642). Replika ta, trzymana w tonie szorstkim i nacechowana pewną zarozumiałością, niekorzystnie odbija od ostrej, ale spokojnej, beznamiętnej

rodniczych. Tym swoim przeciwnym Arystotelesowi poglądom dawał wyraz w swoich wykładach. Ściągnęło to na niego niechęć ze strony jezuitów. G., z natury spokojny i rozważny, nieobdarzony wcale zapaleni nowatorskim, takim, jaki miał np. Giordano Bruno (ob. Bruno), w r. 1623 zrzekł się katedry i wrócił do Digne, gdzie należał do kapituły. Tam wykończył swoje „Exereitationes paradoxicae adversus ńristo-teleos” (Grenobla 1624), dzieło, które zwróciło na swego autora uwagę świata naukowego. G., jak to już w samym tytule zaznacza, zwraca się tu w zasadzie nie tyle przeciw Arystotelesowi, co raczej przeciw średniowiecznym i spół-czesnym mu arystotelikom. Wszakże i wobec g samego mistrza ze Stagiry staje wrogo i niekiedy niesprawiedliwie, zapoznając jego znakomity zmysł przyrodniczy i widząc w nim, wbrew prawdzie historycznej, wroga wszelkiej obserwa-cyi i wszelkiego doświadczenia. Ale, nie za- r-~ . wsze mając słuszność historyczną, G. miał ją ^—= niewątpliwie rzeczowo. Zasady, przeciw którym    .

występował, stanowiły w samej rzeczy jedną z najważniejszych przeszkód do pomyślnego rozwoju nauki. Dekret parlamentu z r. 1624, za- : A braniający „pod karą śmierci wyznawania i nau- y§ czania wszelkich doktryn, przeciwnych uznanym autorom starożytnym”, powstrzymał go od napi- §jj sania dalszego ciągu „Exereitationes”. Wszak- ^fUgHl że i to, co ogłosił, stało się przeciw opartej na Arystotelesie scholastyce najdzielniejszą bronią. Ajilllll Była to pierwsza w tym kierunku praca, odzna- Êm czająca się zarówno ścisłą systematycznością i niepospolitą gruntownością, jak i wdziękiem wykładu. Praca G-ego miała większą doniosłość historyczną od ogłoszonego niemal w tymże samym czasie (1620) „Novum organon” Bacona (ob.), dzieła zawiłego, ciemnego i fantastycznego, p W r. 1628 G. udał się w podróż po Hollandyi û i Anglii, gdzie wszedł w stosunki z wielu wy-bitnymi mężami, między innymi z Hobbesem. którego już przedtem był wielbicielem, a teraz -p stał się przyjacielem. Za powrotem ogłosił roz- §H prawę astronomiczną „De parheliis” (Paryż 1630).

W 1631 obserwował i opisał pierwsze z obser- FA-—■

wowanych przejście Merkurego przez tarczę sło- ==--

neczuą. Wtedy też ogłosił „Epistolica disserta-tio, in qua praecipua principia philosophiae Ro-berti Fluddi deteguntur” (Paryż 1631). W wydaniu zbiorowem dzieł G-ego rozprawa ta nosi tytuł „Examen philosophiae Fluddanae”. Zawiera ona, oprócz surowej, ale ścisłej i trafnej krytyki fantastycznej doktryny Fludda (ob.), wiele cennych uwag i wskazówek o charakterze ogólnym i stanowi pod pewnym względem uzupełnienie zawartej w „Exereitationes” krytyki Arystotelesa. Z większą niż w „Exercita-tiones” siłą występuje tu na jaw stanowczo me-chanistyczny pogląd G-ego na wszechświat i jego niechęć do wszelkich personifikacyj natury i jej sił, do wszystkiego, co im przypisuje ja

gł

HHKf

==

fc'

■i

is;

1IS

kśiiiSl

If

PETRVS GASSEN DVS PREPOS1TVS CATHEDRAE’. EC.CLESIA.DINIENSIS

•' </">

Fig. 136. Gassendi Piotr.

i wytwornej krytyki G-ego, który na nią odpowiedział w pięknej pracy, zatytułowanej „Disquisitio metaphysica, seu dubitationes et instan-tiae adversus Cartesii metaphysicam” (Amsterdam 1644). W tym sporze sformułował się wyraźnie widoczny częściowo już w poprzednich pracach sensual izm (ob.) G-ego, który nie uznaje innego oprócz percepcyi zmysłowej źródła wiedzy realnej, a umysłowi przypisuje rolę wyłącznie narzędzia, wiążącego i porządkującego treść, przez zmysły dostarczoną. Punktem wyjścia dla wiedzy jest podług G-ego tylko fakt

Mns.

Gasser Szymon Piotr (* w Kołobrzegu 1676, f w Halli 1745 r.), prawnik i ekonomista niemiecki. Uzyskawszy tytuł doktora praw w Halli, tutaj też następnie wykładał nauki kameralne, odpowiadające obecnemu pojęciu nauki ekonomicznej. Była to pierwsza katedra tych nauk w Prusiech. G. skłaniał się ku merkantylizmowi i podług tej doktryny ułożył sobie program nauk, do którego wchodziły, oprócz wskazówek z prawa rzymskiego i niemieckiego cywilnego, początki badań prawno-państwowych i ekonomicznych. Właściwego systemu nauk gospodarczych nie stworzył. To też prace jego mają teraz wyłącznie znaczenie historyczne, jako pierwsze usiłowania niemieckiej dydaktyki ekonomicznej. Przeważnie pisał po łacinie. Do rzędu ważniejszych jego dzieł należą: „De jure publico Romanorum” (Halle 1710); „De feudo sub formula Erbgut” (Halle 1720); „De caelibatu poenae nomine im-posito” (tamże 1703); „Positiones practicae” (tamże 1734); „Selectae observationes forenses” (tamże 1738). Po niemiecku ogłosił: „Einleitung

dostrzeżony. Z całą energią, jakkolwiek w tak właściwym sobie tonie spokojnym i umiarkowanym, zwalcza on pogląd Descartes’a, jakoby umysł, sam przez się, bez zaczerpniętego z zewnątrz materyału, mógł posiadać jakąkolwiek wiedzę. Opartemu na skomplikowanych wywodach twierdzeniu Descartes’a, że duch jest łatwiej poznawalny niż ciało, G. przeciwstawi fakt, że ciała, stanowiące przedmioty fizyki, chemii, anatomii i t. p., są lepiej znane niż duch. Polemika pomiędzy Descartes’ein a G-iin była właściwym początkiem do dziś dnia nieukończonej ostatecznie walki pomiędzy racyonalizmem a em-piryzmem. W walce tej Descartes zdobył sobie na razie więcej zwolenników, ale z czasem stanowisko G-ego okazało się do postępów nauki lepiej przystosowanem. Wkrótce potem G. ogłosił opracowaną wspólnie z F er ma t’em (ob.) niewielką rozprawę „Sur l’accélération des graves” (Paryż 1646), a niebawem i swoją znakomitą „Institutio astronomica” (Paryż 1647), dzieło przeważnie dydaktyczne i instrukcyjne, najlepszy w wieku XVII-ym traktat o astronomii. Systemy, zarówno Kopernika jak Tychona de Brahe, są w nim obszernie wyłożone, w sposób taki, że prawdziwość pierwszego staje się dla świadomego rzeczy czytelnika oczywistą. Ale, krępowany obawą cenzury kościelnej, autor własnego swego poglądu wyraźnie nie wypowiada i poprzestaje na zestawieniu obu doktryn. Zaraz po „Institutio astronomica” wyszło oddawna już opracowywane główne dzieło G-ego „De vita, moribus et doctrina Epicuri, libri octo” (Lyon 1647), a następnie, jako jego uzupełnienia: „De vita, moribus et placitis Epicuri, seu animadversiones in librum X Diogenis Laertii” (tamże 1649) i „Syntagma philosophiae Epicuri cum refutatione dogmatum, quae contra fidem christianorum ab eo asserta sunt” (tamże 1649, Haga 1655, Londyn 1668, Amsterdam 1684). W dziełach tych, z których ostatnie jest streszczeniem i rekapitulacyą całkowitej doktryny filozoficznej G-ego, autor zmierza wprawdzie wogóle do całkowitej rehabilitacyi Epikura, tak bardzo fałszywie rozumianego; ale chodzi mu przedewszystkiem, nie o etykę wielkiego filozofa greckiego, jeno o jego fizykę, o teoryę atomów. Wprawdzie i etyka Epikura znajduje w pierwszym sensualiście francuskim dzielnego obrońcę, a przedewszystkiem rozumnego i sumiennego interpretatora; ale jego największy wysiłek zmierza do restytucyi atomi-zmu. Bogatszy od Epikura o tyle wielkich zdobyczy nauki o przyrodzie, G. oparł odnowioną teoryę atomów na jej zasadach. Mylnem jest rozpowszechnione mniemanie, jakoby atomistyka G-ego została przez D alt o na (ob.) całkowicie obaloną i z nauki usuniętą. Teorya Daltona ma znaczenie dla chemii, nie dla fizyki, a tein bardziej nie dla filozofii. Zresztą i fizyka dzisiejsza nie może przyjąć całkowitej teoryi G-ego,

ale przy nim pozostaje ogromna zasługa podania myśli nowożytnej nad wyraz płodnej idei, która się stała podstawą konsekwentnego poglądu mechanistycznego na świat. Ostatniem dziełem G-ego były życiorysy Kopernika i Tycho de Brahe (Paryż 1653), istne wzory traktowania historycznego przedmiotów naukowych. Uporządkowanie i wydanie swoich pism G. polecił testamentem dwom swoim przyjaciołom, Mont-mort’owi i d-rowi Bernier’owi. Wydanie zbiorowe jego pism wyszło pod redakcyą Montmorta (Lyon 1658), drugie Averauiusa (Florencya 1727). — G. z natury swego umysłu był nie tyle twórcą, co raczej krytykiem. Ale w nauce działalność krytyczna może być niemniej doniosłą i płodną od twórczej. Niejasnym, niesystematycznym, luźnym, nieraz dziwnie powikłanym z najgrubszemi przesądami pomysłom Bacona G. nadał kształt naukowy i z tego względu winien być uważanym za pierwszego apostoła empiryzmu naukowego. Przez odnowienie zaś atomizmu położył podwalinę cechującego naukę nowożytną poglądu mechanistycznego na świat materyalny.—Jego sposób pisania, spokojny, pełen umiarkowania, beznamiętny, wytworny, często okraszony humorem, jest w ścisłym związku z jego pięknym, pełnym życzliwości i wyrozumiałości charakterem osobistym, który u mieszkańców Dignes i okolicy zjednał mu przezwisko „notre bon prévôt”.— O G-im pisano bardzo dużo. Wymieniamy rzeczy najważniejsze: Sorbière „Dissertatio de vita et moribus P. Gassendi” (jako wstęp do wydania zbiorowego jego dzieł, Lyon 1658); d-r Bernier „Abrégé de la philosophie de Gassendi” (Lyon 1678 i 1684); Bugerel „Vie de Gassendi” (Paryż 1737 i 1770); Damiron „Mémoire sur Gassendi” (Paryż 1767). Znaczna liczba drobniejszych rozpraw i wszystkie liistorye filozofii nowożytnej.

st. A. K.

S. S.

go G. wykonał wiele bardzo popiersi i posągów osób sławnych, i te należą do dzieł jego najlepszych.

Dr J.P.

zu den oekonomischen, politischen und Knme-ralwissenschaften” (Halle 1729).

Gasser Józef (od r. 1879 von Valhorn), współczesny rzeźbiarz niemiecko - austryacki (* 1816 w Prägraten w Tyrolu). Syn stolarza i snycerza, kształcił się w akademii wiedeńskiej pod kierunkiem Schallera, Kliebera i Kähssmanna, pracował następnie w Rzymie jako stypendysta (1845—49). Powróciwszy do Wiednia, wykonał 5 wielkich figur do portalu katedralnego w Spi-rze, oraz popiersie brata cesarskiego, Maksymiliana, i żony jego. Z wielu nader prac G-a, przeważnie w Wiedniu i dla Wiednia robionych, wybitniejsze są: posągi cesarza Maksymiliana I, Fryderyka i Leopolda Habsburskiego, wykonane dla arsenału wiedeńskiego; 12 posągów do pałaców arcyksiążąt Wilhelma i Ludwika Wiktora; figury marmurowe, wyobrażające siedem sztuk wyzwolonych na schodach Nowej Opery wiedeńskiej; posąg Rudolfa IV na „Elisabethbrücke”, rzeźby w katedrze św. Stefana, w Votivkirche, a także w kościele katedralnym w Lincu.

Gasser Hans, brat poprzedniego, rzeźbiarz (* 1817 w okolicy Gmünd w Karyntyi—f 1868 w Peszcie). Po skończeniu akademii wiedeńskiej przebywał w Monachium w zażyłości ze Schnorrern, Kaulbachem i Schwanthalerem. Powróciwszy do Wiednia, brał czynny udział w ruchach 1848 r.; powołany wkrótce potem do no-wozorganizowanej akademii, pracował w niej do r. 1851. Wieloma rzeźbami przyozdobił gmachy wiedeńskie, ogrody i cmentarze. Ważniejsze z posągów jego dłóta poza Wiedniem są: posąg generała Weldena na Schlossbergu w Graz, pomnik Maryi Teresy w akademii wojskowej w Wiener-Neustadt, pomnik Wielanda w Wej-marze i Adama Smitha w Oxfordzie. Prócz te-

s s.

Gassner Jan Józef, egzorcysta (* 20 sierp. 1727 r. w Tyrolu, w Bratz pod Bludenz, nauki pobierał u Jezuitów w Insbruku i Pradze — t jako dziekan w⁷ Bendorf, dyecezyi Ratysboń-skiej, d. 4 kwietnia r. 1 779). Początkowo, jako proboszcz miasteczka Klösterle, w dyecezyi Chur, oddał się obowiązkom parafialnym, lecz choroba, na którą lekarze ulgi przynieść nie umieli, zwłaszcza, że cierpienia wzmagały się podczas Mszy św., wyrobiła w nim przekonanie, iż dzieje się to za sprawą złego ducha. Gdy zaś, uciekłszy się pod opiekę Imienia Jezus, doznał cudownej ulgi, poświęcił się głębszemu badaniu tajemnic mistyki, a przypisując większość chorób wpływowi złego ducha, zaczął się zajmować leczeniem przez sacramentalia, a głównie używaniem Imienia Jezus i egzorcyzmami. Tłumy napływające do Klösterle o ratunek, wzrastająca wiara w cudowne leczenie G-a, oraz znaczna ilość wyleczonych, poruszyły wiele umysłów, z których część złe w nim upatrywała, władza jednak duchowna nie mogła jego działalności zabronić, nie znajdując w niej nic przeciw wierze. Jednym z większych przeciwników był kardynał Rodt, biskup Konstancyi, który G-a o szarlataneryę posądzał; biskup zaś ratysboński wziął go w opiekę, wezwał do Regensburga na kapelana, i tu G. dalej pracował. Teologowie ostrzegali przed G-em, jako szerzącym zabobon, duchowieństwo piętnowało go mianem szarlatana, i dopiero Antoni Ignacy hr. Fugger, biskup ratysboński, zwrócił się do papieża Piusa VI, na co Rzym odpowiedział: „że egzorcyzmy były zawsze w praktyce Kościoła i jako wielce pożyteczne zachowane być winny; ale nie można pozwalać, aby posługiwano się niemi publicznie, wobec zbiegających się tłumów. Ponieważ z tego powodu podnoszą się już narzekania, przestrzegać ściśle należy dotyczących tej materyi przepisów rytuału rzymskiego”. Polecenia tego ściśle odtąd przestrzegano. Lavater nazwał paukę G-a interesującą wielce, nad którą warto się zastanowić; Eschen-meyer przypisywał uzdrowienia magnetyzmowi zwierzęcemu. — G. napisał: „Anweisung, weise, fromm und gesund zu leben, auch ruhig u. gottselig zu sterben” (Kempten 1774); „Antwort auf die Anmerkungen welche in dem Münchener Intelligenzblatt wider meine Gründe und Weise zu exorciren gemacht worden” (Augsburg 1774).— Z dzieł o nim i ojego nauce pisanych wybitniejsze: Semler „Sammlung von Briefen und Aufsätzen über die Gassnersche Geisterbeschwörung” (Halla 1796) i Sierke „Schwärmer u. Schwindler zu Ende des XVIII Jahrh.” (Lipsk 1874).

Gassowic Piotr, nazywany także Gasszo-wyecz de Kosmerzya, de Losmyerza i Gassowiec, lekarz polski; był profesorem krakowskim w drugiej połowie wieku XV, godność rektorską piastował w latach 1464, 1465 i 1470; od r. 1464 był też lekarzem królewskim; w tymże roku polecono mu przejrzenie

1    uporządkowanie ustaw uniwersytetu. Biblioteka Jagiellońska w Krakowie przechowuje w rę-kopiśmie 4 jego mowy pochwalne.—Por. S. Ko-ś miński ego „Słown. lek. pols.’’ (str. 134).

Gassowiec, ob. Gassowic.

Gassowyecz de Kosmerzya, albo de Losmyerza, ob. Gassowic P.

Gastaldyt, ob. Gl auk o fan.

Gastein, dolina w Austryackim kraju koronnym Salzburgu, najdłuższa (45 kim. długości,

2    kim. szerokości) z prawych (południowych) dolin bocznych, zbiegających do Pongau, t. j. doliny rz. Salzachu w średnim jej biegu. W górze doliny G-u, na półn., piętrzą się Wysokie Turnie (Hohe Tauern): Ankogel (3 263 m.), Mall-nitzer Tauern (2 414 m.); z zach. zaś i wsch. ujmują dolinę G. odroża Wysokich Turni, wybiegające ku półn. Przez dolinę G. płynie potok Gasteiner Ache, tworząc po drodze kilka pięknych wodospadów (Schleierfall, Bärenf., Kesself.,

Wildbachf. etc.); wreszcie przepływa przez głęboko werznięty w skałę wapienną, zacieśniony jar (Schlucht-Klammpass) i rzuca się do Salza-chu (poniżej Leudu) wodospadem 70 metrów

w. J.

osób.

miliona

li

w. J.

J. L.

igr

wysokim.

G. — sławne zdrojowisko cieplic obojętnych, leży w księstwie Salzburskiem, o 98 kim. od miasta Salzburga, zaś o 3 godziny jazdy od stacyi Lend, drogi żelaz. salzbursko-tyrolskiej, w dolinie G., klimat górski (alpejski) jest dość łagodny. Liczne źródła tutejsze, z których najważniejsze jest „Hauptquelle”, posiadają ciepłotę od -f- 25.8° C. do -f- 49.6° C. i wszystkie należą do t. zw. ciepl i c chemicznie obojętnych (Akratothermae), w 10 litrach zawierają tylko 3.4 gramy części stałych, t. j. soli kuchennej i siarczanu sodu i dlatego nie mają żadnego zapachu i smaku. Właściwie są tu dwa zakłady kąpielowe: Wil d bad g astein, 960 metrów i Hofgastein 783 m. n. p. m. Adryatyckiego wzniesiony; drugi, o godzinę drogi od pierwszego oddalony, jest tańszy i bardziej słoneczny, a zatem cieplejszy i suchszy. — Tutejsze środki lecznicze są: kąpiele ogólne, w oddzielnych i bardzo obszernych wannach, i miejscowe, natryski i parówki. Użycie wewnętrzne wody mineralnej małą tu odgrywa rolę; zato warunki orzeźwiającego i krzepiącego klimatu górskiego i wspaniałej przyrody alpejskiej, obok odpowiednich pod każdym względem urządzeń zdrojowych, obok leczenia żętycą i sokami ziół alpejskich, stawiają G. w rzędzie bardzo skutecznych zdrojów w przewlekłych chorobach układu nerwowego (w porażeniach, nerwobólach i nerwicach), w gośćcu i dnie (reumatyzm i podagra), zwłaszcza u osób osłabionych i starych (Gastein —-kąpiele starców). Zjazd roczny 6 000—7 000

Dr J. M.

Gasteińska konwencya, umowa, zawarta między Prusami i Austryą 14 sierpnia 1865 r., określiła prawo tych państw co do zdobytych na Danii księstw Szlezwig i Holsztyn. Austrya ustąpiła Prusom księstwo Lauenburg za 2 tal. duńskich, zatrzymała do czasu księstwo Holsztyńskie; Prusy tymczasowo zatrzymały Szlezwig. Konwencya ta stała się przyczyną wojny, która wybuchła latem następnego roku między Prusami i Austryą.

Gaster (od łac. castrum), miejscowość w zachodniej części kantonu szwajcarskiego St.-Gallen, na pd.-zach. od Toggenburga, oddzielona od Schwyzu i Glarusu kanałem Linthu, obejmuje czworoboczną równinę pomiędzy jeziorem Waleńskiem a Zurychskiem. Od r. 1830 G. jest okręgiem (rozległość 132.6 kim. kw., ludność 7 218 m-ców (w r. 1888); zach. część G-u znajduje się w dolinie Linthu, na wsch. między Lin-them a Tliurem, wznoszą się Alpy przodowe Speeru (1 956 m.) i Mattstocku (1 951 m.). W G-rze znajduje się miasteczko Wesen (716 m-ców) przy wypływie Linthu z jeziora Waleń-skiego, i wsie Kaltbrunn (1 739 m-ców) i Schanis (1 738 m-ców) na równinie Linthu.

Gasterocomidae (paleont.), wygasła rodzina liliowców (Crinoidea) rzędu Camarata, znajdowana w dewonie. Kielich mały, złożony z podstawy o jednym lub dwu kręgach, jednym kręgu radialia. Odbyt wewnątrz lub poza płaską tabliczkowatą pokrywą kielicha.

Gasteromycetes, purchawki, grupa grzybów, należąca do klassy podstawczaków (Ba-sidiomycetes). Najbardziej charakterystyczną icli oznakę stanowią ciała owocowe, ze wszystkich stron zamknięte i pękające dopiero po zupełnem dojrzeniu zawartych w ich wnętrzu zarodników. Te ciała owocowe, o kształtach mniej lub bardziej zaokrąglonych, częstokroć zaś dość prawidłowo kuliste, otoczone są z wierzchu splotem strzępków grzybni, stanowiącym t. zw. korę (peridium); warstwa zaś, wytwarzająca zarodniki, czyli t. zw. hyménium, wyścieła liczne komory, wijące się wśród tych strzępków grzybni, które stanowią główną masę ciała owocowego, czyli

Sülm

“•wsfp

Fig. 137. Purchawka.

t. zw. gleba. Wśród purchawek niema wcale pasorzytów; są to przeważnie roztocze (saprofi-ty), rosnące na gnijącem drewnie lub zamieszkujące w próchnicy leśnej lub łąkowej i wynurzające nad powierzchnię ziemi dojrzałe ciała owocowe, zazwyczaj dość dużych rozmiarów, okryte z wierzchu suchą, papierowatą lub skórzastą korą. Masa wewnętrzna owoców, czyli t. zw. gleba, bywa już to mięsista, to znów galaretowata albo też zupełnie sucha — zależnie od rodzaju i gatunku. Wszakże w stanie dojrzałym owoc zawsze jest suchy, pęka i wysypuje zarodniki w postaci brunatnego pyłu. Niektóre gatunki purchawek są jadalne; nieliczne należą do szeregu grzybów trujących. Purchawki rozpowszechnione są na całej kuli ziemskiej; w krajach zamorskich rosną, oprócz gatunków naszych, dziwaczne postaci egzotyczne, zwłaszcza w Ameryce Północnej, Kaplandzie, Chinach, Nowej Zelandyi, na wyspach Sandwich. Znanych jest 60 rodzajów i przeszło 100 gatunków; do

najpospolitszych należą rodzaje następujące: Cya- I nerwów czuciowych żołądka. Według powyższe-thus, Phallus (P. impudicus), Oaester, Lycoperdon go poglądu jest to więc zawsze mniej lub wię-

(zwykłe nasze purchawki), Bovista (pospolite ku-

E. s.

rzawki) i inne.

Gasteropody, ob. Ślimaki.

Gasterosteus, ob. Ciernik.

Gastier Andrzej Franciszek (* w r. 1787 f w r. 1868, lekarz francuski, do godności doktorskiej promowany w Paryżu w r. 1816. Z licznych prac jego jedna weszła do literatury naszej, mianowicie: „Homeopatyczne, przedochron-ne leczenie dzieci, podług D-ra G. ułożone przez

Dr J. p.

tytułach.

Gasto A b r a h a m

lekarz

see” (t. II, str. 251).

Gastobranchus, ob. Minóg.

Gastoldi Giovanni Giacomo (* około 1556 w Caravaggio—f 1622), znakomity kontrapunkci-str. Od 1582 —1609 zajmował stanowisko kapelmistrza przy kościele ś. Barbary w Mantuy. Z jego konpozycyj wyszły z druku: śpiewy na 5 głosów (1581),    4 księgi madrygałów pięciogłosowych

(1588 —1602), księga madrygałów sześciogłoso-wycl (1592), „Baletti” (1594), mnóstwo mszy wielogłosowych, nieszporów, canzonet, psalmów, „Couplet,orium ad usurn Romanae ecclesiae”

A. Pol.

l)r j ?.

S. D.” (Kijów 1857).

Gastineau Benjamin, współczesny pisarz francuski (* 1823). Był prostym robotnikiem. Uzupełniwszy przez samouctwo braki swego wykształcenia, w r. 1844 rzucił się w wir agitacyi socyalistycznej, którą podniecał licznemi pismami różnorodnej treści. Ścigany przez władze rządowe za czasów Drugiego Cesarstwa, odgrywał wielką rolę w Komunie Paryskiej (1871 roku). Skazany na wygnanie przez rząd republikański, wkrótce powrócił do kraju, rozwijając w dalszym ciągu swą płodną działalność piśmienniczą, w szeregu broszur, studyów, roman sów, nawet sztuk dramatycznych o bardzo radykalnej tendencyi, burzliwej treści i jaskrawych

w. d.

Guraviensis,

(* w miasteczku Górze [Guhrau] na Szląsku); doktorem medycyny został w r. 1592 w Wittenbergu; król Władysław IV powołał go później aa lekarza przybocznego.— Por. L. Gąsior o w-skiego „Zbiór wiad. do liistor. szt. lek. w Pol-

Dr j. p.

(1581) i t. d.

Gistcn z Orleanu, ks.. ob. Orlean.

Giston de Foix, ob. Foix, ród francuski. Gćstralgia (od gr. ^a^p^żołądek i ar/oę— ból) oinacza dosłownie: ból żołądka. Miana równoznaczne łacińskie brzmią: gastrodynia, cardia 1-gia, n>,uralgia ventriculi; w mowie potocznej polskie i niemieckiej często używana jest nazwa kurczów żołądka („Magenkrampf”). Pod mimem G-i większość autorów współczesnych Dżumie bóle napadowe, występujące w okolicy ołądka, niezależnie od jakichbądź grubszych znian anatomicznych (jak np. rak, wrzód, blizny, zosty i t. p.) w rzeczonym narządzie, — bóle, kńrych przyczyna tkwi w podrażnieniu

cej samoistna nerwica czuciowa, nerwoból, new-ralgia (ob. Nerwica). Źródłem tego nerwobólu może być albo nadmierna pobudliwość zakończeń nerwowych w ścianie żołądka (rzadko zupełnie samoistna, częściej w związku ze zboczeniami w wydzielaniu soku żołądkowego zostająca), albo uszkodzenie większych pni nerwowych na ich przebiegu (ucisk przez gruczoły powiększone, nowotwory), albo cierpienie ośrodków (np. t. zw. crises gastriques w wiądzie rdzenia), nakoniec ogólne nerwice układu nerwowego, jak histerya i neurastenia (ob. te wyr.). Niekiedy przyczyną nerwobólu żołądka są owe, zwykle bliżej nieokreślone, zmiany w układzie nerwowym, które występować mogą na tle chorób konstytucyonal-nych, jak błędnica, niedokrwistość, skaza moczanowa, zimnica i t. d. Może wreszcie nerwoból żołądka powstawać na drodze zwrotnej, czyli odruchowej, wskutek chorób innych organów. G. występuje w postaci napadów, powtarzających się w nieprawidłowych odstępach czasu i przedzielonych zupełnie wolnemi przerwami. Najgłówniejszą cechą napadu jest ból gwałtowny w okolicy żołądka —świdrujący, palący, rwący, kurczowy, promieniujący częstokroć daleko ku przodowi w podżebrza albo ku tyłowi do kręgosłupa. Lekki ucisk na okolicę bolesną jest zwykle nieprzyjemny, mocny zaś działa nieraz łagodząco. Obok wspomnianego bólu występuje zwykle szereg innych objawów, jako to: odbijania, czkawka, mdłości, czasem ból głowy, ogólne rozbicie, głód wilczy i t. d. Trwanie napadu bywa rozmaicie długie—od kilku minut do godzin całych. Po napadzie chory zwykle szybko przychodzi do siebie. W miarę doskonalenia się naszych wiadomości z patologii i dyagnostyki zacieśnia się coraz bardziej koło napadów, rozpoznawanych jako gastralgiczne. W wielu przypadkach, gdzie przypuszczano dawniej prosty nerwoból żołądka, dokładniejsze badanie fizykalne wykazuje poważne zmiany w trawieniu żołądkowem, zależne niewątpliwie od zboczeń anatomicznych. Wreszcie coraz bardziej rozpowszechnia się pogląd (nasi autorowie Jaworski i Reich man, chirurg jenajski Riedel i wielu innych), że ogromną większość tych „kurczów żołądka”, w których nie wykrywa się poważnych zmian w 1 u-dowie i czynności żołądka, należy odnieść do napadów kolki żółciowej (ob,).

Gastrektomia (Yaor/jprrrżołądek, i'/,t£p.vio=z:wy-cinam), wycięcie części żołądka, przeważnie odźwiernika (ob. Żołądek) jest jedną z nowszych óperacyj chirurgicznych, opracowaną głównie przez niemieckich chirurgów. Doświadczenia dokonywane na psach wykazały, że usunięcie części, a nawet całego żołądka jest możliwemu zwierzęta po wycięciu pozostawały przy życiu, żadnycli zaburzeń w czynności przewodu pokarmowego nie było. Pierwszą G ę u cz.lo-

Dr Al. K.

oraz porządkiem nakładania szwów. Szczegóły

Dr Al. K.

wieka wykonał Péan (ob.) w r. 1879. Wskazania do powyższej operacyi stanowią zwężenia odźwiernika, wywołane przez nowotwory (rak), lub blizny (wrzód okrągły). Usuwając zwężone miejsce przywracamy drożność pomiędzy żołądkiem i jelitami. Po wycięciu odźwiernika dwunastnicę (ob.) zeszywamy z żołądkiem szwem dwupiętrowym ciągłym (ob.). Kierunek cięcia dwunastnicy i żołądka bywa rozmaity, zależnie od sposobu operowania lub też od warunków, jakie znajdują się na miejscu cierpienia. Ponieważ główną przyczynę zwężenia odźwiernika stanowi nowotwór złośliwy — (raki, tworzący liczne zrosty z sąsiedniemi narządami, chorzy zaś są wycieńczeni długotrwałem głodzeniem się i charłactwem rakowem, przeto wyniki G-i bywają niezbyt pomyślne.—Najdłużej po powyższym zabiegu żył chory przez 5 lat. W wielu wypadkach z powodu nieprzezwyciężonych trudności technicznych należy odstąpić od zamiaru dokonania G-i i zadowolnić się gastro-enterostomią (ob.). Operacye przedsiębrane z powodu bliznowego zwężenia odźwiernika dają lepsze wyniki; niestety, przypadki takie zdarzają się o wiele rzadziej, niż zwężenia rakowe. Należy się spodziewać, że G., przedsięwzięta we wcześniejszych okresach choroby, dawać będzie w przyszłości lepsze zejścia.—Szczegóły ob. Hu et er Lossen „Wykład chirurgii szczegółowej” (przekład polski, Warszawa 1898), oraz Th. Kocher „Wykład chirurgii operacyjnej” (przekład polski, tamże 1898).

Gastroenterostomia (yaan/jp^żołądek, l'vtepov— jelito, kiszka, crcóu.a^usta, uście), zespolenie żołądka z kiszką cienką, operacya chirurgiczna, wykonana po raz pierwszy przez Wölflera (w r. 1882), udoskonalona przez Billrotha (w r. 1885). Robiona bywa w przypadkach bliznowatego (po wrzodzie okrągłym) lub nowotworowego (przeważnie rakowego) zwężenia odźwiernika (pylorus), kiedy z powodu zrostów z sąsiedniemi narządami niepodobna usunąć miejsca dotkniętego sprawą chorobową; uskutecznia się wtedy połączenie najbliższej pętli kiszki cienkiej z żołądkiem. Po otworzeniu jamy brzusznej nacina się ścianę żołądka i obranej pętli kiszki cienkiej i łączy się szeregiem szwów brzegi otrzymanych w ten sposób otworów. Za pomocą powyższego zabiegu umożliwiamy przedostawanie się zawartości żołądka do kiszek i w ten sposób zabezpieczamy chorego od nieuniknionej śmierci głodowej. W większości przypadków G. ma znaczenie li tylko czasowo-ochronnej operacyi, gdyż zasadnicze cierpienie (najczęściej rak odźwiernika lub trzustki) prowadzi w dalszym ciągu dzieło zniszczenia i powoduje ostateczne wyniszczenie chorego; w pojedynczych jednak przypadkach (bliznowate zwężenie odźwiernika) na długie lata przedłuża życie chorego. Istnieje wiele sposobów uskuteczniania G-i, różniących się kierunkiem otworów w żołądku i w kiszce,

w podręcznikach chirurgii.

Gastronomia czyli gastrologia (z greek.), teorya sztuki kucharskiej i jadłodajnej, która usiłuje doprowadzić do syntezy wypróbowanie smaku ludzkiego. Zaspokojenie dodatniej strony smaku jest podstawą G-i. Ludy pierwotne, zaspakajające pierwsze potrzeby głodu, nie znają jeszcze kuchni; gdyż ta jest wynikiem cywilizacyi, powodowana będąc nie potrzebą, ale przyjemnością i żądzą nasycenia się w pokarmach. Homer nic nie wie o kucharzach: Grecy sami pieką sobie mięso dla zaspokojenia głodu. Pierwszymi kucharzami byli wieszczkowie, którzy, składając bogom ofiary w zwierzętach, rozrywali je na rozmaite cząstki. Dopiero przez stosunki z kulturą azyatycką zawierają Grecy bliższą znajomość z sztuką kucharską, umiejętnością sztucznego, obmyśliwanego przyprawiania pokarmów. Za Peryklesa skarżono się na sybarytyzm i zbytek w zadawalaniu żołądka, uważając je za chorobę publiczną, co wywoływało protesty filozofów, jak np. Platona, który przywary te na równi z sofistyką karci, bo obie są dlań chorobami obyczajów. Sycylijczycy, Tebańczycy, mieszkańcy Elidy i nakoniec Ateńczycy słynęli z mistrzowstwa w tej sztuce, której poświęcił się cały zastęp wymyślnych teoretyków; G-ię opiewali wierszem i prozą liczni luhowni-cy: Mithaikos, Numenios z Heraklei, Heamon z Thasu, Eilogenes z Leukndyi, Simonaktides z Chios, Tyndarikos z Sycyonu, a szczególniej słynny Archestratos, który poświęcił żywot swój spółczesnej G-i i umiejętność swoją wykazał w poezyi komiczno-gnoinicznej p. t. „Hedypa-theia”. Do Rzymu z kulturą grecką zawitało i kucharstwo helleńskie; niewolnicy, będący kucharzami, są nader poszukiwani i opłacani. Już za Rzeczypospolitej, a jeszcze bardziej za Cesarstwa, rujnowali się bogacze na zbytki kucharskie, np. sybaryta Gajus Apicyusz za Ty-beryusza. Jedyną księgą starożytną, do nas?ych przechowaną czasów, jest: „De re coquimria” z III w. po Chr. Księgę tę mylnie przypisują pomienionemu smakoszowi. G. rzymska wyróżnia się od greckiej właściwym sobie jysem surowości i chorobliwą przesadą. Czytając słyn-ny wyjątek z „Coena Trimalchionis” Petrooiusza Arbitra, przekonywamy się, że podstawą G-¹'rzymskiej był zbytek surowy i barbarzyński który graniczył z szaleństwem w dziwnych potrawach z języków słowiczych i pawich na stołach wyuzdanego Heliogabala. Kuchnia średniowieczna zasadza się raczej na wielości aniżeli m jakości potraw. Ludzie średniowieczni są żarłocz-niejsi i wrażliwsi, niż sybaryci. Kucinia ich lubuje się w potrawach korzennych Księgi kucharskie z Wieków Średnich, np. ,y.VIćnegies de Paris” z końca NR⁷ st., potwierdzaą ten pogląd. Wbrew temu Wschód poszczycę się może najznamienitszym w tej sztuce przcdstawicie-

spustoszenia, objadając z wielką żarłocznością zielone kolce sosen i—rzadziej — świerków. Na zimę gąsienice ukrywają się na ziemi we mchu w pobliżu drzew. Z wiosną budzą się znowu do życia i zrządzają spustoszenie aż do połowy czerwca; w tym czasie przeistaczają się w poczwarki spowite w kokon, który przymocowują do pnia drzew. W lipcu z poczwarki wykluwa się motyl. Gąsienica, mająca 10 cm. długości, szarego koloru, zrzadka uwłosiona czerwonawemi włosami, posiada charakterystyczne ciemno-niebieskie plamy na drugim i trzecim pierścieniu.—G. neustria—prządka pier-ś cienn i ca, o połowę mniejsza od poprzedniego gatunku; owłosiona gąsienica na stronie grzbietowej ma białą, a na bokach — żółtawe, czerwone i niebieskie smugi. W kwietniu i w maju objada liście na drzewach liściastych, a szczególniej na owocowych. Motyl składa swe jajeczka w lipcu, w ilości kilkuset, przyklejając je kupkami na gałązkach; przy tern jajeczka ułożone są regularnemi rzędami, o-pasującemi gałązkę w linii spiralnej. Wylę-gujące się z nich gąsienice przez pewien czas pozostają w swem pajęczynowem gnieździe, na końcach młodych gałązek umieszczonem: wreszcie rozpełzają się po całem drzewie, by wkrótce przeistoczyć się w poczwarki, ukryte pomiędzy liśćmi w mocnym żółtawym ko-

lem w poecie perskim Halladżi, znanym więcej pod imieniem Busha k a. Jego „dywan”, wydany w 1885 w Konstantynopolu, należy do rzędu poetycznych utworów Wschodu z XIV st. w sztuce kucharskiej. Z Odrodzeniem podnosi się i kuchnia; smak i etykieta otrzymują pierwszeństwo w przyjęciach. We Włoszech na dworach rodów d’Este i Medyceuszów wzmaga się sztuka kucharska, a niejeden wielki malarz Odrodzenia (Tycyan, Veronese) zaliczonym być może do wypróbowanych gastronomów. Za Maryi Medycejskiej kuchnia włoska ulegać zaczyna wpływowi francuskiej, a od Ludwika XIV, wielkiego smakosza, wywodzą początek zasady kuchni francuskiej, która odtąd zawładnęła Europą. Za regencyi, a głównie za Ludwika XV, sztuka ta doszła do zenitu. Z kuchni.wyłączono jadła niestrawne, a przedmiot obliczenia kucharskiego tworzą: przyrządzanie jadła, jego rozsegrego-wanie ekonomiczne i stopniowanie. G. wzbogaconą jest dziełem klassycznem Franciszka Marina „Les dons de Comus” (1739), do którego czcigodni dwaj ojcowie Jezuici, Brunoy i Bon-geant, napisali przedmowę, rozprawiając wiele o różnicy między kuchnią dawną i nowoczesną. Najprzedniejsze wielkości spółczesne poświęcają się G-i w praktyce kucharskiej: hr. d’Artois, książę Richelieu, pani de Pompadour. Daje się już spostrzegać w tym względzie wymyślność kobiet. Równocześnie z temi objawami przepychu powstają przyjemne rozmowy i rozrywki filozoficzno-literackie, przypominające symposia greckie. Rzeczpospolita, powracając do dawnej prostoty obywatelskiej Rzymu, usunęła na chwilę sybarytyzm, który jednakże odzyskuje swoje prawa za Napoleona i Restauracyi. G-i przybywa znaczny zastęp gawędziarzy, epikurejczyków, ofiarujących zdolności swoje wymaganiom mody w pożądliwościach. Literatura ta sięga od gołosłownych podręcznych receptarzy aż do fizyo-logii i moralności (t. j. g astr oz o fi a=mądrość żołądka). — Porówn. Brillât-Savarin „Physiologie du goût” (1825); Grimond de la Reynière „L’almanach des gourmands” (1813); König „Geist der Kochkunst” (wyd. 2-ie 1832); Vaerst „Gastrosophie” (1851); Franklin „La vie privée d’autrefois; les repas, la cuisine” (1888); Alex. Dumas „Grand dictionnaire de cuisine” (1872); Weber „Gastronomische Bilder” (1891).

Gastropacha. Nazwa ta oznacza pewną grupę motyli wielkich (Macrolepidoptera), do gromady Bombycidae (prządki) należących. Są to po większej części szkodniki, zrządzające spustoszenia śród drzew iglastych i liściastych. Do największych wrogów gospodarstwa leśnego i ogro-downictwa należą: G. pini—sosnówka; motyl ten ma 8 cm. szerokości. Samica składa około

konie.

K. K-ó.

Gastrophilus, gzik, owad, ze względu na budowę blizko spokrewniony z muchami właściwe-mi; należy do rodziny Oestridae (gzy), z rzędu Diptera (dwuskrz*ydłe) i tern się różni od much właściwych, że posiada szczątkowe części gębowe. Z nielicznych gatunków tych owadów najpospolitsze są następujące: G. eąui — giez koński; samica składa jajka na włosach przednich części ciała koni, mułów i osłów; jajka te podobne są bardzo do gnid wszy; po upływie kilku dni wychodzą z nich małe różowe larwy, które pełzając po skórze konia wywołują świerzb, zmuszający go do lizania się. Tą drogą larwa dostaje się do żołądka zwierzęcia i tam za pomocą haczyków szczęk dolnych przyczepia się mocno do błony śluzowej; odżywia się ropą, wydzielającą się z zadanych przez tego pasorzy-ta ran, które wywołują niebezpieczny nieraz proces zapalny, sprowadzający czasem nawet śmierć zwierzęcia. Larwy gzów pozostają w żołądku konia 9—10 miesięcy (i dłużej), wychodzą następnie razem z gnojem na zewnątrz i tam przeistaczają się w ziemi w poczwarki. Po półrocznym pobycie w ziemi z poczwarki wylatuje owad.—G. haernorrhoidalis—zadołaz; u kresu swego życia larwowego owad ten opuszcza żołądek koński i przy wychodzeniu na zewnątrz 50 jajeczek na korze pni i gałęzi sosnowych; po przez otwór odbytowy, zatrzymuje się na pe-upływie mniej-więcej trzech tygodni, najczęściej wien czas (1 dzień), przyczepiając się do końca w końcu lipca lub w sierpniu, wylęgają się gą- kiszki odbytowej.— G. nasalis—nosołaz; sami-sienice, które natychmiast rozpoczynają dzieło ' ca składa koniowi jajka w okolicy nosa; larwa

zamieszkuje głównie w dwunastnicy, rzadziej

K. K-6.

Dr Al. K.

Dr Al. K.

Gastms, ob. Gastrophilus.

Gastrycyzm. Przestarzała nazwa patologiczna, pod którą podciągano dawniej chętnie rozmaite lżejsze zaburzenia w trawieniu, a nieraz i takie stany chorobowe, w których tylko przypuszczano, bez podstaw dostatecznych, jakiś związek z nieprawidłową czynnością żołądka

Dr J. S.

w żołądku konia.

Gastropoda, ob. Ślimaki.

Grastrostomia (7a'>Tfjp:=:żołądek, ató[j.ot—usta, uście), zespolenie żołądka ze ścianą brzuszną i wytworzenie przetoki żołądkowej, jest to ope racya chirurgiczna, mająca na celu umożliwienie wprowadzania bezpośrednio do żołądka pokarmów wrazie niedrożności przełyku. Operacyę powyższą uskutecznia się w następujących przypadkach: 1) przy bliznowatem zwężeniu przełyku, wskutek jego skaleczeń, oparzeń lub działania środków żrących (wypadkowe lub rozmyślne o-trucia ługiem, kwasami mineralnemi lub orga-nicznemi); 2) przy nowotworach przełyku, lub znajdujących się w jego sąsiedztwie (najczęściej rak), które zamykają światło przełyku; 3) przy wrodzonym braku przełyku. Jak łatwo wywnioskować ze wskazań, G. jest rękoczynem zapobiegającym tylko; nie usuwa ona cierpienia zasadniczego, chroni tylko chorego od śmierci głodowej. W pojedyńczych przypadkach (przeważnie przy bliznowatych zwężeniach po działaniu ciał żrących); zabezpieczywszy chorego za pomocą G-i od śmierci głodowej, można przystąpić do miejscowego mechanicznego rozszerzania zwężenia i, osiągnąwszy dostateczny stopień drożności przełyku, zaszyć następnie po upływie pewnego czasu przetokę żołądka. W większości jednak przypadków przetoka pozostaje stałą drogą odżywczą dla chorego.—Istnieje cały szereg sposobów dokonywania G-i; wszystkie dążą do wytworzenia takiej przetoki żołądkowej, przez którą drażniąca zawartość żołądka nfe przedostawałaby się nazewnątrz i nie podrażniała otaczającej przetokę skóry. Operacya bywa dokonywaną albo jednoczasowo, t. j. po wszyciu części powierzchni żołądka w ranę powłok brzusznych, otwiera się zaraz żołądek, albo też dwuczasowo,

t. j. na pierwszem posiedzeniu wszywa się żołądek w ranę w powłokach brzusznych, po upływie zaś kilku dni otwiera się sam żołądek. Postępując podług drugiego sposobu pozostawiamy czas do wytworzenia się zrostu ściany żołądka z brzegami rany skórnej i zabezpieczamy chorego od przedostania się zawartości żołądka do jamy brzusznej. Karmienie chorego przez przetokę żołądkową odbywa się za pomocą rurki szklanej lub gumowej. Początkowo pokarm składa się wyłącznie z mocnego rosołu i mleka; później można dawać jaja na miękko i skrobane mięso. Ponieważ u chorych wycieńczonych długotrwałem przymusowem głodzeniem się, siła trawienna żołądka jest bardzo osłabiona, należy naraz wprowadzać niewielkie ilości pożywienia. Kiedy brzegi przetoki wykazują skłonność do bliznowatego zwężania się, należy wprowadzić twardy, kauczukowy sączek, zatykany korkiem. W ostatnich czasach, dzięki bezgnilnemu sposobowi operowania, G. daje o wiele lepsze wyniki, aniżeli w czasach przedanty-septycznycli.—Szczegóły—patrz podręczniki chirurgii.

Gastrotomia (Yonr^pr^żołądek, TŚpAwmrozci-nam), nacięcie, otworzenie żołądka, operacya chirurgiczna, wykonywana w celu usunięcia z żołądka ciał obcych większej objętości (np zęby sztuczne, rozmaite przedmioty połykane wypadkowo przez kuglarzy podczas ich produkcyj), albo też w celu następczego rozszerzenia zwężonego przełyku od strony żołądka. Otworzywszy jamę brzuszną, przytwierdzamy do wytworzonej w ten sposób rany część powierzchni żołądka szwem czasowym, ażeby w ten sposób zapobiedz wylewaniu się zawartości żołądka do jamy brzusznej, i dopiero potem otwieramy sam żołądek. Po usunięciu ciała obcego zaszywamy natychmiast żołądek szwem dwupiętrowym (ob.), rozcinamy szew przytwierdzający i zaszywamy ranę skórną. Jeżeli G. ma na celu rozszerzenie zwężonego przełyku, to po dokonaniu zamierzonego postępowania, zaszywamy żołądek wtórnie, po upływie kilku dni, odkleja-jąc go przy tern od wytwarzających się zrostów ze ścianą brzuszną. Szczegóły znaleźć można w podręcznikach chirurgii.

Gastrotricha. Maleńkie zwierzątka (do 0.4 mm. długości) robakowato wydłużone, lub też mające postać buteleczki. Na stronie brzusznej opatrzone rzęsami. Zaliczają je zwykle do wrotko w (Rotatoria); brak im jednak charakterystycznego dla tej grupy zwierząt organu wirowego. Żyją w morzach i wodach słodkich. K- A- c-Gastrozoidy. Osobniki odżywiające, opatrzone otworem gębowym. Odżywiają całą kolonię utworzoną przez polipy, w gromadzie—Hydro-zoa (oh.). Inne osobniki tej samej kolonii nie posiadają otworu gębowego i spełniają inną czynność w kolonii, chwytają zdobycz (t. zw. da-ktylozoidy), lub wytwarzają produkty płciowe (g o n o z o i d y).    K- A- a

Gastmla, oh. Historya rozwoju (embryo-1 0 g i a).

(por. Niestrawność).

Gaszenie wapna. Przez polanie wapna palonego (oh.) wodą powstaje delikatny proszek (wodan wapnia Ca[OH]₂) objętości trzy razy większej niż objętość wapna palonego; wapno przy-tem rozpada się, wydzielając znaczną ilość ciepła, oraz czuć się daje charakterystyczny zapach ługów alkalicznych. Wapno takie nazywamy gaszonem. Jeśli do gaszenia użyjemy mało wody, to wapno mało rośnie; jeżeli zaś ilości większej, tak, żeby woda była ponad wapnem, wtedy znacznie się objętość jego powiększa,

czyli wapno rośnie. — Gaszenie wapna odbywa się w dołach wapiennych. Są to doły głębokie na 1 — iy₂ m., wykopane w ziemi, w którą, po wyrobieniu, t. j. dokładnem wymieszaniu, wapna, wsiąka nadmiar wody. Oprócz tego, wraz z wodą usuwają się rozpuszczalne sole alkaliczne, co znacznie ulepsza własności zapraw wapiennych. Dół wapienny z przyrządzonem wapnem gaszonem pokrywa się deskami; ma to na celu utrudnienie dostępu powietrza, gdyż dwutlenek węgla, zawarty w powietrzu, łączyłby się z wapnem, tworząc węglan wapnia. Suche gaszenie wapna odbywa się w następujący sposób: wapno zasypuje się dokładnie piaskiem (żeby uchronić je od dostępu powietrza) i na piasek leje się wodę. Roztwór wapna gaszonego w wodzie (przy 15° 1 część rozpuszcza się w 778 częściach wody) nazywa się wodą wapienną. Mlekiem wa-piennem nazywamy roztwór taki wraz z nadmiarem wapna gaszonego. Woda wapienna mętnieje lub pokrywa się krystaliczną pokrywą z powodu tworzenia się węglanu wapnia.—Zastosowanie. Wapno gaszone ma bardzo rozległe zastosowanie; najważniejsze użytki z niego są: 1) w budownictwie do przyrządzenia t. zw. zapraw wapiennych oraz z ar o by wapiennej; 2) do a następnie wysłanym został na Wołyń dla ob fabrykacyi ługów alkalicznych (rozkłada węglany alkaliów: potaż, sodę); 3) do wyrobu wapna do bielenia t. zw. „chlorku wapna; 4) do oczyszczania gazu oświetlającego; 5) w cukrownictwie do wydzielania cukru z melasu; 6) w garbarstwie do usuwania włosa ze skór; 7) jako środek dezynfekcyjny; 8) w farbierstwie, bielar-

brać udział w sprawach publicznych. I tak, w ostatnim roku życia wielkiego księcia Witowda Jan był marszałkiem dworu litewskiego i w tej godności brał 1430 r. udział w poselstwie, wydelegowanem przez Witowda do assysto-wania zjazdowi króla Władysława z wielkim mistrzem w Toruniu. Po śmierci Witowda pozostał marszałkiem dworu przy Szwitrigajle i, biorąc udział w buncie tego ostatniego przeciw królowi, w bitwie pod Łuckiem w sierpniu 1431 r., wraz z Rumboldem, marszałkiem ziemskim, i innymi panami wzięty do niewoli, odesłany został do Krakowa i tam był więziony razem z innymi, pomimo poręki za nich, ofiarowanej przez panów litewskich, Szwitrigajłę i nawet wielkiego mistrza. Dopiero po zamachu, skutkiem którego na miejsce Szwitrigajły wielkim księciem Litewskim został Zygmunt Kiej-stutowicz (w końcu sierpnia 1432 r.), jeńcy krakowscy, wykonawszy przysięgę nowemu władz-cy, wypuszczeni zostali na wolność i Jan G. w końcu tegoż roku występuje, już bez tytułu marszałka nadwornego, obok wielkiego księcia Zygmunta. Zaraz posłował od Zygmunta do króla z prośbą o pomoc przeciwko Szwitrigajle,

jęcia Łucka, który poddał się wielkiemu księciu Zygmuntowi. Za zasługi swe otrzymał 1433 r. przywilej na Sierakojny, Dziewieniszki, Miedni-ki i Tykocin, a 1435 urząd namiestnika Smoleńskiego. Na początku 1440 r. wielki książę Zygmunt odwołał go ze Smoleńska i posłał na jego miejsce Andrzeja Sakowicza. Powracając na Litwę, G. w Wołożynie dowiedział się o zabójstwie Zygmunta, pośpieszył więc do Hol-szan, gdzie odbywał się zjazd panów litewskich i skąd wysłano poselstwo do króla Władysława III z zaproszeniem królewicza Kazimierza na wielkie księstwo Litewskie. Następnie G. w liczbie panów litewskich spotykał królewicza na granicy i towarzyszył mu w pochodzie do Wilna, mianowany też został opiekunem młodego wielkiego księcia. Na wstępie rządów zmuszony był poskramiać stronników księcia Michała Zygmuntowicza, pretendenta do godności wielko-książęcej, którzy, trzymając pewne zam ki, nie chcieli uznać Kazimierza Jagiellończyka i jeszcze w tymże 1440 r. otrzymał nominacyę na wojewodę Trockiego. Wkrótce potem pociągnął na Żmudź, którą przywrócił do posłuszeństwa; w 1443 r. mianowany wojewodą wileńskim, otrzymał nadto przywileje na Żośle, Doroliobuż i inne włości. W. książę Kazimierz, po śmierci tragicznej brata swego, króla Władysława, wezwany 1445 na tron polski, wstrzymywany przez panów litewskich niezawodnie pod wpływem G-a, dwa lata ociągał się z wyjazdem i dopiero w 1447 r. udał się na koro-nacyę do Krakowa. Na tronie królewskim Ka-

stwie i t. d.

Wł. P.

Grasztold, imię litewskie (właściwie Gasz-tolt, Gasztowt), stało się nazwiskiem rodu, który odegrał na Litwie w czasie swego istnienia, od końca XIV-go do połowy XVI-go wieku, wydatną rolę.—1) G. na chrzcie Andrzej, podobno już chrześcianin przed przyjęciem chrztu przez całą Litwę, po objęciu przez Jagaj-łę korony polskiej 1386 r. został mianowany starostą wileńskim. Ale krótko sprawował ten urząd, albowiem podczas wojny z Witowdem i zakonem król oddał 1390 r. dowództwo nad zamkiem wileńskim w ręce Polaków, zaś G. otrzymał starostwo Krewskie i odtąd, należąc do wielkoksiążęcej rady Litewskiej jako starosta krewski, lubo bez tego tytułu, podpisywał dokujnenty państwowe, a mianowicie traktaty z zakonem 1398 i 1404 i akta Unii 1401 r. W 1407 r. otrzymał od Witowda przywilej potwierdzający posiadanie dóbr. Przyczynił się do uposażenia akademii krakowskiej, wskutek czego wpisany w poczet jej dobrodziejów. Niezawodnie zmarł około 1410 r., albowiem w Horodle 1413 występuje, nie on, ale syn jego Jan.—2) Jan (Iwan, Iwaszko) G. (Gasz-toldowicz), w Horodle 1413 r. przyjął herb Habdank; widocznie był wówczas jeszcze mło- I zimierz zmienił politykę względem dawniej ulu-dym, albowiem dopiero znacznie później zaczął bionej Litwy i pod wpływem panów polskich

90

gncybl Powi*. Ilustr. Zo*b 188 T XXIV

usiłował zbliżyć ją do Korony, w ozem napotkał j ziówną Anną Holszańską, pozostawił syna Olbrach-silny opór ze strony Litwinów, na których cze- j ta i córkę Elżbietę za Janem Mikołajewiczem le stał G. Cała Litwa podzieloną była na dwa Radziwiłłem, wojewodzicem wileńskim, która spi-stronnictwa; na czele jednego, które opierało sała testament 1502 r. i zaraz potem zmarła.— się wszelkim knowaniom przeciwko królowi i Ko- 5) Olbracht Marcinowicz G., wojewodzie ronię polskiej, stali: Moniwid, wojewoda trocki, trocki, urodzony z kniaziówny Trabskiej, po ojcu i Michał Kieżgajło, kanclerz litewski; przywódz- odziedziczył Gieranony, Dziewieniszki, Tykocin, cami zaś drugiego byli: Iwan G., kniaź Jerzy Żośle, a wskutek zapisów babki swej, kniazo-Semenowicz Holszański i Olechno Sudymonto- wej Maryny Semenowej Trabskiej, 1490 r. Ostr, wicz; ci nawet wystawili kandydaturę kniazia Dobosnę i Bychow, oraz w 1491 r. Horodziec Semena Olelkowicza kijowskiego, zięcia G-a (Horodecznę). Bernardowi z Nissy i Janowi a wnuka Włodzimierza Olgerdowieza, na tron z Głogowa powierzono wychowanie młodego wielko-książęcy litewski, a nienawiść tego stron- możnowładzcy; z nimi przebywał 1492 r. w Kra-nictwa do Polaków zachodziła tak daleko, że kowie w kollegium większem. W 1501 r. jeź-dziękowało ono hanowi tatarskiemu za splądrowanie dził na dwór cesarski, zaciągnąwszy pożyczkę, ziem polskich. G. posłował na sejmy: lubelski którą zabezpieczył na Tykocinie. W tym roku 1448 i parczewski 1451. W 1455 r. król przy- zaczyna G. występować obok W. księcia Ale-był na Litwę celem uśmierzenia rozruchów, wy- ksandra, podpisując jako świadek wydawane wołanych jego nieobecnością, oraz uzyskania przez tego ostatniego dokumenty. W 1502 r. pomocy w ludziach i pieniądzach na wojnę pru- utracił siostrę, Elżbietę Radziwiłlową, zmarłą ską. Po jego wyjeździe stosunki na Litwie bezdzietnie, i o spadek po niej procesował się jeszcze się pogorszyły; w 1456 r. panowie litew- długie lata ze szwagrem swym, Jerzym Radzi-scy wysłali do króla do Łęczycy poselstwo z żą- wiłłem. W następnym roku przyczynił się do daniem zwrotu Podola, tudzież rezydencyi króla zwycięstwa nad Tatarami pod Horodkiem. na Litwie; król niebawem przybył do Wilna i tu W tymże 1503 r. został namiestnikiem nowo-na sejmie wymawiał Litwinom ich postępki grodzkim, a na początku 1505-go — jeszcze i nietaktowne poselstwo do Łęczycy. Większość i podczaszym litewskim. W ostatnim roku otrzy-zaparła się udziału w tych sprawach i całą wi- muje potwierdzenie królewskie na posiadanie nę zwaliła na G-a, który musiał się tłómaczyć Trab, Holszan, Dorgiszek, Hluska i t. d. spa-przed królem; ale jednak budził taką obawę dłych na niego tak po babce, kniaziowej Trab-jeszcze większych zaburzeń, a może i jawnego skiej, jako też po siostrze, Elżbiecie Radziwiłło-rokoszu, że Kazimierz sejm rozwiązał i wyje- wej. Zaślubił kniaziównę Zofię Werejską, dzie-chał do Polski. Wśród tych rozruchów Iwan dziczkę znacznych dóbr. Ojciec jej, kniaź Wa-wojewoda wileński umarł na początku 1458 r. sil Michałowicz Werejski, był blizkim krewnym Wspólnie z żoną Dorotą był wpisany 1445 r. w po- wielkiego księcia moskiewskiego, Iwana Wasile-czet dobrodziejów Akademii krakowskiej; pozosta- wieża, jako prawnuk Dymitra Dońskiego, a ma-wił synów Andrzeja i Marcina, oraz córkę Maryę, tka, Marya Paleolog, synowicą wielkiej księżny małżonkę kniazia Semena Olelkowicza, księcia moskiewskiej, Zofii Paleolog. Wasil, urażony kijowskiego, po którego śmierci 1470 Kazimierz konfiskatą posagu żony na skarb, zbiegł 1484 r. przekształcił księstwo Kijowskie na wojewódz- na Litwę, gdzie mu król Kazimierz nadał Lu-two, a wdowie, kniahini Maryi z dziećmi, nadał becz, Kojdanów, Wołożyn i Radoszkowicze. 1471 Pińsk.— 3) Andrzej Gasztoldowicz Kniaź ten umarł na początku XVI wieku, a wdo-syn Jana, będąc marszałkiem nadwornym wielkie- wa wkrótce po nim; po zejściu ich G. zostaje go księcia Kazimierza, ocalił mu życie 1443 r. w końcu 1505 r. wprowadzonym w posiadanie ostrzegając go o zasadzce, przygotowanej przez wzmiankowanych dóbr, których prawo własności kniazia Zygmuntowicza; więcej o nim nie sły- potwierdzono w następnym roku jego żonie. Po cliać.—4) Marcin Gasztoldowicz, syn Ja- śmierci króla Aleksandra (19 sierpnia 1506 r.) na, już w 1460 r. jako namiestnik nowogrodzki nowy pan, Zygmunt król, widocznie mniej sprzy-należał do poselstwa od króla Kazimierza do jał G-owi: pozbawił go namiestnictwa Nowo-króla Jerzego czeskiego, które umówiło zjazd grodzkiego, ustanawiając na początku 1507 r. obu monarchów w Głogowie. Gdy po śmierci województwo Nowogrodzkie z pierwszym wo-kniazia Semena Olelkowicza księstwo Kijowskie jewodą kniaziem Iwanem Hlińskim. Od śmierci zamieniano na prowincyę litewską, Marcin G. Aleksandra do połowy 1508 r. G. bawił zdała został pierwszym wojewodą (namiestnikiem) ki- od dworu, przynajmniej żadnych wzmianek w tym jowskim w 1471 r., wytrzymał w Kijowie 1474 czasie o nim nie napotykamy. Niezawodnie stanął r. groźny napad Tatarów; następnie mianowany po stronie kniazia Hlińskiego, jednakże nie kompro-marszałkiem ziemskim litewskim 1478, oba te mitując się ostatecznie. W lecie 1508 r. w cza-urzędy zamienił w 1480 r. na województwo Troc- sie wyprawy przeciwko Hlińskiemu znajduje się kie we wrześniu 1483 r., spisywał testament przy królu i nawet otrzymuje po Iwanie Hliń-i wkrótce potem umarł. Żonaty naprzód z knia- skim województwo nowogrodzkie, a po Iwaszen-ziówną Semenówną Trabską, a następnie z knia- cowiczu, szwagrze Hlińskich, starostwo Mozyr-

j. w.

skie. Ale stosunki jego z Hlińskim prędko wyszły na jaw i król, przybywszy na nowo do Wilna w lutym 1509 r., kazał uwięzić oskarżonych o znoszenie się z Hlińskim: Olbrachta G-a wojewodę nowogrodzkiego, Marcina Chrebtowi-cza koniuszego, szwagra Hlińskiego, Fedka Chreb-towicza podskarbiego, Aleksandra Chodkiewicza i kniazia Połubińskiego. Przesiedzieli oni pół-trzecia roku w więzieniu i dopiero 18 maja 1511 wypuszczeni zostali na wolność. Znów przez dwa lata cicho o G-dzie: widocznie przesiadywał w swych dobrach, które ciągle nowe-mi nabytkami powiększał. Powracając do łaski pańskiej, otrzymał 1513 r. przywilej na starostwo Bielskie, a w następnym roku nomina-cyę na województwo Połockie, poczem starostwo Bielskie zamienił w 1514 roku na starostwo Mozyrskie. W roku 1515 towarzyszył królowi w podróży na zjazd wiedeński, a w 1518 r. obronił zamek połocki od wojsk moskiewskich, które następnie ścigał poza granicę. Postępując szybko, mianowany kolejno wojewodą trockim 5 marca 1519, wileńskim 25 marca 1522, a jednocześnie kanclerzem litewskim 29 czerwca 1522, został pierwszym dygnitarzem na Litwie i-niejako jej wielkorządzcą wobec tego, że król, mieszkając w Krakowie, nie często do Litwy zaglądał. W tymże roku otrzymał starostwa Bocrujskie i Bielskie, a król, mając wzgląd na zacność rodu książęcego i cnoty Zofii, córki kniazia Wasila Werejskiego, Olbrachta Marcino-wicza G-a, wojewody wileńskiego małżonki, osobnym przywilejem pozwala jej i jej mężowi pieczętować się woskiem czerwonym, która-to prerogatywa służy tylko królowi, gdy wszyscy poddani obowiązani byli pieczętować się woskiem zielonym. Do znacznych majątków, jakie odziedziczył po rodzicach, babce, siostrze i wziął za żoną, wskutek zapisu księżnej Owdotii Możaj-skiej, otrzymał jeszcze Kołodzieży (zi) Pleszczynice, Kamieniec i t. d. Był najmożniejszym z owo-czesnych panów litewskich, albowiem według popisu ziemskiego 1528 r. obowiązany był dostarczać na wyprawy wojenne największą liczbę konnych, a mianowicie 466 jeźdźców, gdy drugi po nim co do liczby, kniaź Konstanty Ostrogski, z obowiązku swego dostarczał tylko 426 jeźdźców. Najważniejszą czynnością jego, jako kanclerza litewskiego, było ułożenie księgi praw cywilnych i kryminalnych dla Litwy, znanej pod nazwą Statutu Litewskiego, który zatwierdzonym został w 1530 r.-—Pragnąc utrwalić świetność swego rodu, starał się ożenić jedynego syna, Stanisława, i w tym celu zawarł umowy, najprzód z Janem Zabrzezińskim, wojewodą trockim, a potem z Jerzym Radziwiłłem, kasztelanem wileńskim, z każdym o córkę swą Hannę. Pozwany przez Radziwiłła o dotrzymanie umowy, uzyskał 1536 r. wyrok królewski, zwalniający od zobowiązania względem Radziwiłła na zasadzie, że umowa z Zabrzezińskim wprzód była zawartą.

Nie dotrzymał jednak obietnicy i Zabrzezińskie-mu, a natomiast w tymże roku zawarł ponowny układ z tymże Radziwiłłem względem małżeństwa syna swego, Stanisława G-a, wojewody trockiego, z młodszą córką Radziwiłła, Barbarą. Poczem już w następnym roku pozwolił synowi zapisać tejże Barbarze 8 000 kop groszy na Sidorowie. W 1536 r. zapisał żonie dożywocie na dobrach Traby, Jakuń, Holszany, Żośle, Bir-że, Troski i t. d. Do ostatniej chwili nabywał i zamieniał dobra, co mu król stale przywilejami potwierdzał. Od Gieranon, gdzie wybudował zamek, pisał się dumnie „z Murowanych Gieranon” („de Murata Gieranony”), niekiedy nawet z tytułem „grafa”. Spisywał testament w listopadzie 1539 r. i zaraz potem umarł, pozostawiając wdowę i jedynego syna, Stanisława.—6) Stanisław G. otrzymał w 1522 r. przywilej królewski na województwo Nowogrodzkie, gdy ono zawakuje po obecnym wojewodzie, Janie Zabrzezińskim, marszałku ziemskim, i objął to województwo w końcu 1530 po postąpieniu Zabrze-zińskiego na województwo Trockie. Wskutek wspomnianego wyżej (pod A¹» 5) układu w końcu 1536 r. zaślubił Barbarę Radziwiłłównę. O ja- . kiejkolwiek publicznej działalności jego nic nie wiemy; mianowany wojewodą trockim 5 maja 1542, zmarł bezdzietnie - 18 grudnia 1542; wdowa ta, Barbara, została później królową polską.

Po jego śmierci olbrzymie majątki gasztoldow-skie spadły na króla, Zygmunta I, który aktem 15 czerwca 1543 r. wszystkie zapisał synowi, Zygmuntowi Augustowi, ustanawiając jednocześnie w Gieranonach, Dziewieniszkach, Tykocinie, Ostrze, Horodecznie, Bychowie i Hłusku swoich starostów. Jednocześnie król potwierdza pani Gasztoldowej, wojewodzinie wileńskiej, posiadanie dóbr ojczystych i zapisanych jej przez męża. Pani Gasztoldowa zmarła w 1549 r., poczem i jej dobra spadły na króla, i dały początek starostwom trabskiemu, radoszkowskiemu, wołożyńskiemu i lubeckiemu. — Źródła: Dani-ł o wieża „Skarbiec”; Bunge „Urkundenbuch”; „Monumenta medii aevi”, Kronika Bycliowca; Długosz; „Metryka Litewska” przytaczana w J. Wolffa „Senatorowie i dygnitarze Litewscy”.

Gasztowtt Maurycy (* d. 10 sierpnia r. 1809 w Żaśnie na Żmudzi [pow. Szawelski]—f d. 29 maja r. 1878 w Cholet, w dep. Maine-et-Loire), lekarz. Po ukończeniu girnnazyum w Krożach zapisał się w r. 1830 na wydział prawny w Wilnie, przerwał jednak nauki, by wstąpić do wojska i w r. 1831, dosłużywszy się stopnia podporucznika, kraj opuścił. W r. 1834 wstąpił na wydział lekarski w Clermont-Ferrand, następnie przeniósł się do Montpellier, gdzie w r. 1839, po obronieniu rozprawy „Essai sur 1’aff'ec-tion scrofuleuse” dyplom doktorski otrzymał. Od r. 1840 zajmował się wykonawstwem lekarskiem w miasteczku La Guerehe-sur-Aubois (dep. Cher) w 1852 przeniósł się do dep. Nièvre, gdzie na-

1861 kończąc tłómaczenie „Posłania do braci” Brodzińskiego, rozpoczęte przez zawcześnie zmarłego Mieczysława Kamieńskiego (zob. M i e c i s 1 a s Ka mieński: „Souvenirs de voyage et de guerre”, Paryż 1861). Zajął się następnie Słowackim, a okoliczności, wśród których to nastąpiło, zbyt są ciekawe, bym nie korzystał z autobiograficznej notatki G-a dosłownie: „W r. 1862—powiada on— odkryłem w bibliotece szkoły batignolskiej poezye Juliusza Słowackiego. O Mickiewiczu, Zaleskim, Goszczyńskim wiedzieliśmy z kursów Rufina Piotrowskiego i Erazma Rykaczewskiego, tem bardziej, żeśmy znali ich osobiście—dwóch pierwszych jako członków Rady szkolnej, a trzeciego jako bibliotekarza (1855—57); o Krasińskim Klaczko miewał u nas w szkole wykłady zaraz po jego śmierci (1859): ale dla najstarszych tylko, do których i ja nie należałem, o Słowackim zaś nikt nam nigdy nie wspomniał: lekceważyli go łub nie znali wcale. Dlatego mówię, że odkryłem jego dzieła, i wtenczas już zacząłem tłó-rnaczyć prozą „Ojca Zadżumionych”, „W Szwaj-caryi”, „ Anhellego.” — Do roku jednak 1869 nic drukiem nie ogłosił, prócz wspomnianego częściowego przekładu „Posłania”. Miał atoli przygotowaną Antologię' Poetów Polskich w tłómacze-niu francuskiem prozą. Władysław Mickiewicz, przejrzawszy ją, poradził G-i zaniechać urywkowej publikacyi i zamówił całkowity przekład prozą wszystkich dzieł Słowackiego wyszłych za jego życia, według 4-tomowego wydania w Bibliotece Brockhausa. Nad tą pracą upłynęły trzy lata. W r. 1870 wyszły dwa pierwsze tomy p.t. „Oeuvres complètes de Jules Słowacki, traduction et préface de Veneeslas Gasztowtt” (Paris, librairie du Luxembourg, torn 1-y str. 443, torn 2-gi str. 322). W przedmowie rzucił G. niektóre porównawcze z literaturą francuską zestawienia, mianowicie on pierwszy wskazał, że Eloe w „Anhellim” wzięta została z poematu Alfreda de Vigny: „Eloa ou la soeur des anges.” Dalsze dwa tomy przekładu z powodu braku funduszów nie zostały ogłoszone drukiem i pozostają dotychczas w rękopiśmie,i tylko „Balladyna'” i „Lilia We-neda” ukazały się w wydawnictwie peryodycznem „Bulletin polonais” r. 1893 i 1895. Wydawnictwo to było i jest organem Stowarzyszenia Byłych Uczniów Szkoły Batignolskiej, założonego w r. 1865. Jednem bowiem z główniejszych zadań tego Stowarzyszenia jest zaznajamianie publiczności francuskiej, i wogóle zagranicznej, ze wszyst-kiemi objawami życia Polaków, a zwłaszcza z literaturą i sztuką. Otóż w r. 1875 założony został w tym celu ów „Bulletin”, dotychczas wychodzący głównie pod kierunkiem G-a, a przy spółpracownictwie dra Jasiewicza (f 1898) i FI. Trawiuskiego, sekretarza muzeów francuskich. G. drukował i drukuje tu dużo artykułów o naszym świecie literackim, podpisując je inicyałami W. G. albo kryptonimem S. E. Z przekładów prócz „Balladyny” i „Lilii Wenedy” wymienić należy tłóma-

przód był czynny w wiosce Magny-Cours, od roku zaś 1862 w mieście Nevers.—S. Kośmiński w „Słown. lek. pols.” (str. 134) przytacza oprócz rozprawy jeszcze trzy prace jego napisane po francusku.    ^ *

Gasztowtt Wacław (* 20 paźdz. 1844), literat piszący po polsku i po francusku, obecny wiceprezes koła artystyczno-literackiego polskiego w Paryżu, urodził się w La Guerche-sur-Aubois (depart, du Cher) we Francyi środkowej, gdzie ojciec jego, Maurycy, osiadł był r. 1840, skończywszy medycynę w Montpellier. Matka, Naniua Boyer z domu, zajmowała się jego początko-wemi naukami; ojciec, praktyką zawodową pochłonięty, mógł go zaledwie poduczyć czytania polskiego. W 1852 G., odwieziony do szkoły polskiej na Batignolles w Paryżu, oddany został pod opiekę ówczesnego dyrektora, Hipolita Klimaszewskiego, który był przed laty nauczycielem jego ojca w Wilnie. Tu dopiero G. zaczął się uczyć polszczyzny, do czego przyczyniało się także skutecznie pisywanie listów do ojca wyłącznie w języku polskim. W samej szkole batignolskiej przebył wszystkie klassy do r. 1858,

. poczem przeszedł do liceum Bonapartego (dziś Condorcefa); w lipcu 1861 otrzymał dyplom bachelier - ès - lettres i następnie przez rok cały poświęcał się naukom matematycznym i przyrodniczym, mając z woli ojca studyować medycynę, porzucił jednak ten zamiar i postanowił obrać zawód literacki: wstąpił więc do klassy zwanej Retoryką wyższą; lecz wypadki r. 1863 przerwały mu bieg nauk; wyjechał jako uczestnik wyprawy Łapińskiego do Anglii, potem do Danii i Szwecyi, by niebawem wrócić do Paryża i u-częszczać na kursa literackie do Sorbonny, gdzie w r. 1866 złożył egzamin na licencyata (magistra). Tymczasem już od r. 1864 do 1879 w szkole Montparnaskiej wykładał literaturę francuską, porównywając ją z polską (wykłady te, po francusku prowadzone, zostają dotychczas w rę-kopiśinie). W r. 1865 został nauczycielem w szkole Batignolskiej, ucząc łaciny i greckiego i będąc zarazem korrepetytorem ze wszystkich przedmiotów literackich w klassach licealnych. Po wojnie francusko-niemieckiej prowadził tu nadto kurs historyi i literatury polskiej oraz języka polskiego w oddziale wyższym, wraz z iuspekcyą nad nauczaniem literackiem wogóle, i obowiązki te pełni dotychczas ; dawna szkoła batignolska mieści się od r. 1874 przy ulicy Lamandć. W r. 1871. G. został .profesorem retoryki i filozofii w zakładzie Duplessis - Mornay, a po jego zamknięciu wykładał literaturę powszechną w Collège Chaptal. Ozdobiony palmami akademickie-mi w 1880 i 1889, wybrany został roku 1900 przez kolegów na prezesa Stowarzyszenia nauczycieli i urzędników kollegium Chaptala.—Do pióra rwał się wcześnie, i to naprzód w języku francuskim, pisząc już w r. 1858 poemacik p. t. Pielgrzymka Polska do Montmorency, a w roku

czenie prozą „Wiesława” (1885), „Janka Muzy* wał niejednokrotnie odczyty i przemowy okolicz-kanta” (1885), „Z pamiętników nauczyciela Po- nośc-iowe w języku polskim; ale drobna tylko ich znańskiego” (1885); tłómaczenia rymowane „Tre- cząstka drukiem została ogłoszona, nów” Kochanowskiego (1884), „Smutnej Krakowianki” Bohdana Zaleskiego. O tym ostatnim poeta, nowellista i publicysta, piszący po polsku pomieścił tu studyum zaraz po jego zgonie r. i po francusku, urodził się we wsi Jeziorach, 1886. Prócz wydawania Bulletynu, Stowarzyszę- w Czerskiem, na Mazowszu, młodo zaprzyjaźnił nie b. Uczniów jedno z pierwszych urządzało obchody pamiątkowe Mickiewicza i Słowackiego.

P. Chm.

Gaszyński Konstanty (* 1809 — f 1866),

się z Zygmuntem Krasińskim, stając w jego obronie, gdy go koledzy uniwersyteccy znieważyli w r. 1829. Pewien rozgłos pozyskał „Wierszem na zgon Stanisława Staszica” w r. 1826, kiedy był jeszcze uczniem w liceum warszaw-skiein. W r. 1830 wydrukował napisaną pod wpływem Walterskota powieść historyczną z czasów Władysława Łokietka p. t. „Dwaj Śrenia-wici”, oraz wydawać zaczął razem z Leonem Zienkowiczem czasopismo p. t. „Pamiętnik dla płci pięknej”, zapełniając je w połowie niemal własnemi utworami. W wojnie r. 1831 brał czynny udział, poczem osiadł stale we Francyi południowej w Aix, rzadko się stąd wydalając

Na tych obchodach G. miewał zwyczajnie odczyty w języku francuskim dla cudzoziemców i kolegów. Jeden z nich, obszerniejszy nieco, mia-ny w r. 1879, wyszedł z druku p. t. „Le poète polonais Jules Słowacki. Etude biographique-littéraire, suivie de la traduction en vers de: Le Tombeau d’Agamemnon, En Suisse, La Peste au Désert” (Paryż 1881, Cal mann Lévy). Z powodu tego odczytu p. H. Żychoń zakommunikował G-owi rękopism „Pamiętnika z młodości Juliusza Słowackiego”, rzecz istotnie bardzo interesującą i cenną. G. wydrukował go r. 1879 w „Przeglądzie Polskim.” Obok zajęcia się Słowackim,

üi'

Fig. 138. Gaszyński Konstanty.

na krótkie wycieczki. Przyswoiwszy sobie dobrze język francuski, umieszczał różne artykuły prozą i wierszem w wychodzących w Aix dziennikach: „Gazette du Midi” i „Mémorial d’Aix”, a nawet był czas długi głównym tego drugiego redaktorem.

G. w ostatnich latach zwrócił się także do Mickiewicza i dał piękny przekład wierszowany „Konrada Wallenroda” (Paryż 1889) i „Pana Tadeusza” („Thadée Soplitza ou la Lithuanie en 1812”, Paryż 1899). Wreszcie wspomnieć należy przekład wierszowany „Przenajświętszej Rodziny” Zaleskiego (La Sainte Famille, Paryż 1887). Pomijając tu wiele odczytów i przemów z powodu różnych okoliczności w języku francuskim, wymienić trzeba główniejsze artykuły w języku polskim. Szereg ich rozpoczynają: odczyt z r. 1869 p. t. „Pogląd filozofów francuskich XVIII wieku na sprawę polską” (druk. 1870) oraz korrespondencye w duchu liberalnym i republikańskim przesyłane przez lat pięć (1871 —1876) do „Dziennika Poznańskiego” i podpisywane literami S. E., oraz Kroniki paryskie w „Tygodniku illustrowanym” z r. 1873 i 1874. W piśmie lite-rackiem, wychodzącem r. 1872 we Lwowie p. t.

Tu też ogłosił osobno książeczkę p. t. „Nord et Midi, souvenirs” (1839). Pierwszy zbiorek swoich poezyj w języku polskim ogłosił r. 1833 w Paryżu p. t. „Pieśni pielgrzyma polskiego”. Zanim poszły: „Poezye” (Paryż 1844); „Sielanka młodości” (1855, najpopularniejsza ze wszystkich); „Pro publico bono” (1858); „Wyścigi konne w Warszawie, obrazek dramatyczny w 2 częściach” (Kraków 1858); „Kilka pieśni dla kraju” (Paryż 1864). Uczucie umiarkowane, średnia lotność fantazyi, wiersz gładki i potoczysty, przypominający trochę przyzwyczajenie pseudoklasyczne: oto główne cechy twórczości poetyckiej G-ego, mającej najwięcej podobieństwa do talentu Brodzińskiego. W prozie nowelistycznej G. już-to obrabiał anegdoty z życia staro-

„Świt” prócz korrespondencyi G. pomieścił sprawozdanie o „Année Terrible” W. Hugo, oraz rozprawę: „O poezyi XIX wieku w Polsce i we Francyi”. Następnie w „Ruchu literackim” 1878 wydrukował artykuły: „Sainte-Beuve o Księgach pielgrzymstwa”, „George Sand o „Dziadach” Mickiewicza”. W „Przeglądzie polskim” z r. 1882 drukował swój odczyt o poecie czeskim „Jarosławie Vrchlickym” z dodaniem przekładów wierszem; a w r. 1884: „Poezya europejska XVI wieku w stosunku do Jana Kochanowskiego”.

Wyszły także z druku niektóre wiersze polskie G-a, jako to: „Satyr” i „Dryas na wygnaniu”, naśladowane z Kochanowskiego, dyalog wygłoszony w r. 1882 w Saint-Cloud podczas wycieczki” (Paryż 1884); „Prolog wierszem na dochód funduszu żelaznego teatru w Poznaniu, wygłoszony na przedstawieniu amatorskiem 1883 r.”

(Paryż) i „Prolog wierszem na rzecz powodzian”

(1884). Tak samo jak we francuskim, G. mie-

sarza.

W. Wr.

W. Wr.

Mns.

szlacheckiego („Kontuszowe pogadanki i obrazki”), już-to lekką satyrą chłostał brak wyrobionych pojęć polityczno-społecznych i łatwość przechodzenia z jednego obozu do drugiego („Pan Dezydery Boczko i sługa jego Pafnucy”, Paryż 1846), nie wznosząc się na wyżyny i nie umiejąc nadać pomysłowi swojemu, trafnemu w zasadzie, stosownej rozległości i głębi. Ze wspomnień i wrażeń wysnuł „Notatki oficera polskiego o obchodzeniu się rządu pruskiego z korpusem wojska polskiego w czasie 53 dni trwającej kwarantanny” (Paryż 1833); „Reszty pamiętników Macieja Rogowskiego, rotmistrza konfederacyi barskiej” (1847); „Listy z podróży po Włoszech” (1853). Prostota, naturalność wyrażenia, myśli dobre, szlachetne są zaletami utworów G-go prozą pisanych, skądinąd niedługo tkwiących w pamięci. Zbiorowe wydanie pism G-go wyszło w „Bibliotece pisarzy polskich” Brockliausa, w 2 tomikach, lecz kompletnem zgoła nie jest; pierwszy tom obejmuje „Poezye” (Lipsk 1868); drugi: „Pisma prozaiczne” (tamże 1874). Charakterystykę G-go podał Lucyan Siemieński w swoich „Portretach”, podnosząc szczególniej zacność pi-

P. Chm.

(jat, oaza w środkowej Saharze, ob. R h a t.

(jata (Sierra de). Góry zach. Hiszpanii stanowią przedłużenie Sierra de Gredos i część działu wodnego pomiędzy Duero i Tagiem. G. są jeszcze dziksze i mniej zbadane niż góry Gredos. Zaczynają się one na połud. Salamanki, u źródeł Alagonu, pod nazwą Pena Gudina, dalej wznoszą się do 1 700 m. i noszą nazwę Pena de Francia. Śród wąwozów tych gór leży dzika dolina Batuecas, długi czas prawie niezuana. Dwa pomniejsze łańcuchy, przez które przedarł się Alagon, zamykają dostęp do tej doliny, zmieniając ją w niedostępną twierdzę. Ku połud.-zach. leży druga podobna dolina Hurdes, i tu grzbiet otrzymuje nazwę G at a w ścisłem znaczeniu, zachowując ją aż do granic Portugalii; tu zmienia się w rodzaj wyżyny Sierra das Mesas, góry Stołowe, łączące się górskim progiem z górą Estrella. Najwyższy szczyt Cero de Ialama. G. zasila Duero przez Yeltes, Agneda i Coa; do Tagu zaś wysyła Gatę, Alagon i Erjes. G. obfituje w źródła, w owoce; jest gęsto zaludniona i dobrze uprawna.

(jata, przylądek w prow, hiszpańskiej Almeria, pod 36°43' sz. półn. i 6?48' dł. zach. od Gr. Oddalony o 140 klm. cd Algieryi. Od przylądka G-y ku półn.-wsch. ciągnie się nadbrzeżny łańcuch Sierra del Cabo de Gata. Stąd wybrzeże obfituje w porty (puertos) i zatoki (ensenadas), odwiedzane przez niewielkie statki.

Grataker Tomasz (* 1574—f 1654 r.), teolog i filozof angielski, pracowity i skrupulatny filolog biblijny. Przetłómaczył z greckiego na łaciński traktat cesarza Marka Aureliusza: „En iotuxov ßtßXta ÇtoSsxa” (Londyn 1653, Utrecht

1698) i poprzedził go obszernym wstępem, zawierającym apologię stoicyzmu.

(jatczyna, miasto w powiecie Carskosielskim, gub. Petersburskiej, leży na równinie, w miejscowości lesistej, bagnistej miejscami, o 42 wiorsty od Petersburga, przy dwóch drogach żelaznych: petersbursko - warszawskiej i bałtyckiej. Folwark G. z okolicznemi wsiami Piotr I podarował carewnie Natalii Aleksiejewnie po której śmierci G. stała się majątkiem dworskim. Cesarzowa Katarzyna II po wstąpieniu na tron nadała G-ę i Ropnę księciu Orłowowi, który podług planu Rinaldego zbudował tu zamek, dzisiejszy pałac cesarski. Katarzyna II w r. 1785, po wykupieniu G-y od spadkobierców Orłowa, nadała ją wielkiemu księciu Pawłowi Piotrowiczowi. Należało wówczas do majątku Gałczyńskiego 41 wsi, z 5 949 rnieszk. i 34 470 dzies. ziemi. Wielki książę lubił bardzo swój pałac podmiejski i starał się go upiększyć. W kilka dni po wstąpieniu na tron cesarza Pawła folwark G. został podniesiony do znaczenia miasta; otwarto wówczas ratusz, szkołę i szpital na 25 łóżek; rozszerzono budynki pałacawe, przebudowano pałacową cerkiew. W r. 1798 do G-y zostali przeniesieni wszyscy kupcy i mieszczanie ze skasowanego naówczas miasta Rożdiestwien-na. Po śmierci cesarza Pawła G. przeszła na własność cesarzowej Maryi Teodorówny, która wzniosła tu w r. 1803 dom wychowawczy, przezwany następnie w r. 1837 Cesarskim instytutem dla sierot w Gatczynie (linpie-ratorskij gatczynskij sirotskij institut). Od roku 1829 G. jest własnością cesarza. Za panowania cesarza Mikołaja I była ona na jesieni ulubioną rezydencyą domu cesarskiego. W owym czasie przebudowano tu pałac, wzniesiono cerkiew katedralną, ustawiono przed pałacem bron-zowy posąg cesarza Pawła I, osuszono błota, urządzono racyonalne gospodarstwo leśne. Cesarz Aleksander II przeniósł tu polowania dworskie, przytułkowi zaś tutejszemu nadał dwa gmachy z ziemią. Dwór Najwyższy w G-e spędza obecnie większą część roku. Urządzono w mieście oświetlenie, wybrukowano ulice, pobudowano kanały, uporządkowano wzorowo parki i t. p. G. posiada do 12 tysięcy stałych mieszkańców. 1 542 domy, 7 cerkwi prawosławnych, licząc w to i kaplice, 1 kościół luterań-ski i jeden katolicki. Oprócz instytutu dla sierot jest tu gimnazyum żeńskie, seminaryum nauczycielskie, czteroklasowa szkoła miejska, oraz kilka szkół początkowych; szpital z apteką, przytułki: luterański i Andrzeja, zakłady towarzystwa dobroczynności, dom schronienia dla ubogich i dom schronienia dla ociemniałych, szpital dziecinny dla chorób chronicznych, ochrona przy soborze Pietropawłowskim. Administracyę w mieście sprawuje zarząd pałacowy. Jeziora, Białe i Czarne, oraz park oddzielają pałac od miasta. Znajduje się tu obelisk, wzniesiony przez

Gath, jedno z pięciu głównych miast filistyńskich; według Starego Testamentu miejsce dzenia olbrzyma Goliata, było ono zdobyte przez Gates Tomasz, administrator angielski Dawida, ufortyfikowane przez Rehabeama, Zapisany w poczet adwokatów londyńskich czasów zaś króla Jo,asa zburzone przez syryj-(1598), towarzyszył w r. 1604 do Wiednia am- skiego króla Hazaela. Położenie G-u jest nie-basadorowi sir Henrykowi Nortonowi. Miesz- j pewne; podania wskazują położoną na wzgórzu kał w Hollandyi, gdzie służył w wojsku. W r. wieś Dikrîn, która odpowiada prawdopodobnie 160S otrzymał razem z lordem de La Warr i sir znanemu w starożytności miastu G., na wschód Jerzym Somers kierownictwo wyprawy, która od Askalonu. miała kolonizować Wirginię. Okręt, który wiózł trzech kommissarzy, rozbił się skutkiem straszliwej burzy na brzegach wysp Bermudzkich.

Po dziewięciu miesiącach, rozbitki zbudowali dwa okręty, na których dostali się do Wirginii (1610).

Znaleźli tam resztę wyprawy w najsmutniejszym stanie. G. udał się do Anglii, aby tam starać się o nowe fundusze. Doprowadził do skutku swoją missyę z wielką trudnością, gdyż kapitaliści byli zniechęceni, i powrócił do Jamestown w r. 1611. Wtedy zajął stanowisko gubernatora kolonii po Tomaszu Dale, zbudował miasto nazwane Henrico na cześć księcia Henryka i okazał się administratorem zręcznym i przezornym.

W r. 1614 zastąpił go kapitan Yeardley. Niewiadomo co się z nim stało później. Silas Jourdan napisał „A Discovery of the Barmudas by sir Thomas Gates” (Londyn 1610), a William Strackey „A true reportory of the wracke and redemption of sir Thomas Gates” (1625). Powiadają, że Szekspir używał tych dwóch sprawozdań do swojej „Tempest”.

w. J.

i;.

Aerzte” (T. II, str. 504).

Gatling Ryszard mechanik (* w r. 1818 w Hertford County, Karolina Południowa), wynalazca zwanych jego nazwiskiem dział rewolwerowych o 8 do 10 lufach, których kaliber (średnica) wynosi 11, 16 lub 25 milimetrów. p-

Orłowa, altana, zbudowana przez cesarzową Ma-ryę Teodorównę, pałacyk brzozowy, wewnątrz bogato przyozdobiony, przeorat, w którym odbywały się posiedzenia rycerzy maltańskich, oiaz zwierzyniec, w którym wyznaczono osobne miejsce dla żubrów, łań, oraz jeleni.—Por. „Matie-riały o gorodacli pridwornawo wiedomstwa. Go-rod Gatczyno i Gatczynskij dworec” (Petersburg 1884 r.); Kobeko „Cesarewicz Pawieł Pietro-wicz”; Szumigorskij „Impieratrica Maria Fieodo-rowna”.

Gates Horatio, generał amerykański podczas wojny o niepodległość (* w Anglii r. 1728 — f w Nowym Jorku 10 kwietnia 1806). Był oficerem angielskim; osiadłszy w Wirginii, nabył tam własność ziemską, a kiedy wybuchła walka między koloniami i metropolią, ofiarował swoje usługi powstańcom. Otrzymał w r. 1777 dowództwo nad milicyami północnemi przeciwko wkraczającemu z Kanady korpusowi angielskiemu generała Bourgoyne i wsławił się zwycięstwem pod Saratoga, które zawdzięczał podwładnym swoim: Arnoldowi i Kościuszce; resztki korpusu i samego generała wziął do niewoli. Uraził wodza naczelnego Washingtona, przesyłając swój raport wprost do Kongresu Federalnego. W r. 1780 został dowódzcą wojsk na południu. Nieszczęśliwa porażka pod Camden 16 sierpnia 1780 r. obaliła jego sławę wojskową. Po wojnie usunął się do życia prywatnego i mieszkał w Wirginii, a następnie w Nowym

Jorku. W r. 1798 podejmował gościnnie w domu swoim Kościuszkę.

Gateshead, miasto w hrabstwie tejże nazwy w Półn. Anglii, nad r. Tyne, połączone z New-castlem mostem (461 m. długości)- 85 692 m-ców (1891). Wielkie zakłady wyrobów żelaznych, budowy machin, huty szklane, zakłady chemiczne, warsztaty okrętowe.

uro-za

Gâtinais (Vast i neu sis pagus), kraina we Francyi starożytnej, której nazwa pochodzi bez wątpienia od nieistniejącej obecnie miejscowości Vas tin um. Stolicą jej za czasów Karolingów był Clulteau-Landon. Później zaliczano ją w części do prowincyi Ile-de-France a w części do Orléanais i stąd dzieliła się na G. français ze stolicą Nemours i G. Orléanais ze stolicą Montargis. Kraina ta miała niegdyś swych hrabiów lennych, lecz już za Filipa I przyłączona została do korony; obecnie stanowi część departamentów Loiret oraz Sekwany i Marny.

Gatinaria Marek (f po roku 1481), słynny lekarz arabista, zamieszkały w Pawii; o pochodzeniu i o życiu jego żadnych nie posiadamy wiadomości, pomimo że cieszył się długo szerokim rozgłosem. Napisał w r. 1462 podręcznik lekarski p. t. „De curis aegritudinum particu-larium” (po raz pierwszy drukowany w Lugdu-nie r. 1506, poraź ostatni tamże r. 1639, oprócz tych istnieje jeszcze 9 wydań innych), będący kommentarzem do księgi IX („Liber medicinalis ad Almansorem) Rhazesa (ob.). Dzieło to przez dwa wieki blizko uchodziło za utwór wyborny.— Por. „Biograph. Lexikon der hervorragenden

Dr J. P.

M. M.

Gatteaux Mikołaj, medalier i mechanik francuski (* 1751 w Paryżu—f 1832 tamże). U-czeń Delorme’a i Grosa, a od r. 1781 nadworny medalier króla, G. jest autorem mnóstwa meda-dalów, których stemple dotąd przechowują w muzeum mennicy paryskiej. Prócz medalów portretowych (Haydn, Maurepas, D’Alembert, Lalande, Trzej konsulowie), G. tworzył medale historyczne i okolicznościowe, które stały się obecnie także historycznemi, jako to:

s. s

s. s.

Gatti. Utalentowana rodzina artystów włoskich, którzy w ciągu XVI i XVII wieku czynni byli na polu malarstwa. Najwybitniejszym z nich był:

Gatti Bernardino, z przydomkiem II So-jaro, malarz włoski (* 1497 w Pawii—f 1575 w Parmie). Wielbiciel i naśladowca Corregia, posiadał talent wybornego odtwarzania wzorów mistrzów, tak dalece, że niektóre obrazy jego uchodziły za dzieła Corregia. Mając sobie powierzone dokończenie fresków, rozpoczętych przez Pordenona w Piaczency, dał również dowody tego talentu w assymilowaniu się z manierą obcą sobie. G. nie posiadał natomiast oryginalności. Dzieł pozostawił dużo; są one rozproszone po muzeach i kościołach włoskich, a także i hiszpańskich. Do celniejszych obrazów jego zaliczyć

s. s.

Śmierć Ludwika XV, Namaszczenie na króla Ludwika XVI, Urodzenie następcy tronu, Mongolfiera wynalazek balonów, Podróż Lapeyrousea, Związek departamentów Francyi, Obalenie przywilejów, Przejście gen. Moreau przez Ren i Dunaj w r. VIII, i inne. G. jest autorem projektu wzniesienia kolumny na placu Bastylii na pamiątkę rewolucyi. (Projet d’un monument pour consacrer la Révolution, broszura z tablicami). G. był prócz tego zdolnym mechanikiem i obmyślił przyrządy ułatwiające pracę medalierską, a także wynalazł przyrząd ulepszony do punktowania przy kopiowaniu w marmurze modelu gipsowego.

Gratte aux Jakób Edward, medalier i rzeźbiarz francuski (* 1788 w Paryżu—f 1881 tamże), syn i uczeń poprzedniego, a także Moitte’a. Podobnie jak ojciec bił medale portretowe (Kornela, Lafontaina, Buffona, Mallierba, Rebellais’go, Delormea, Varina i Mongea) a także pamiątkowe (Na pokój 1814 r., Na koronacyę Karola X i Ludwika Filipa). Prócz tego G. wykonał popiersie marmurowe Rebelais’go (Muzeum wersalskie), Michała Anioła (muz. luksemburskie). Bogate jego zbiory rycin i sztychów, opisane w osobnej monografii przez G. Duplessis a, wcielone zostały do zbiorów luwrskich i Szkoły Sztuk Pięknych w Paryżu.

Satterer Jan Krzysztof, historyk niemiecki (* w Lichtenau, pod Norymbergą, 13 lipca r. 1727—f 5 kwiet. 1799). Jako profesor uniwersytetu w Getyndze (1759), założył tam instytut historyczny, który miał wielki wpływ na rozwój nauk historycznych w Niemczech, a to przez zastosowanie metody, przy której pomocy skierowane były do jednego głównego celu wszystkie części historyi, oraz nauki pomocnicze i związek z nią mające: geografia, chronologia, genealogia, numizmatyka, dyplomatyka, heraldyka. Oprócz dwóch szkiców z historyi powszechnej, napisał traktaty z chronologii, genealogii, heraldyki i t. d.—Bibliogr.: Wesendonck, „Die Begründung des neuen deutschen Geschicht-beschreibung durch Gatterer und Schözer” (Lipsk 1876).

należy przedewszystkiem: „Madonnę z fundatorami” w katedrze w Pawii, oraz „Narodzenie Chrystusa” w kościele św. Piotra w Kremonie W tymże kościele znajduje się „Męczeństwo św. Cecylii”; jest to arcydzieło siostrzeńca G-go i-mieniem Gerwazy, który naśladował manierę swego wuja; był czynnym na polu sztuki w latach 1578—1631, w Kremonie. — Inny G., U-riel, prawdopodobnie brat tego ostatniego, noszący podobnież przydomek S oj ar o, znanym był jako zdolny malarz w XVII w.—Było jeszcze trzech artystów tego nazwiska: Oliwie r (* około 1578 — f po 1616), Tomasz (* 1642 — f 1718) i Girolamo (* 1662—f 1725). Pierwszy znany głównie jako sztycharz, sztychy jego należą dziś do rzadkości i są poszukiwane przez znawców; trzeci z nich kopiował do złudzenia obrazy swego mistrza, Marka Antoniusza France-schiniego (ob.)

Gattinara Mercurino de, urzędnik, dyplomata i mąż stanu burgundzki (* w zamku Arborio 1465 r.—f w Inspruku 5 czerwca 1530). Wykładał prawo na uniwersytecie dolskim (Dóle) i był doradzcą Filiberta Pięknego. Ze śmiercią księcia (1506) wdowa Małgorzata austryacka powierzyła mu prowadzenie swoich interesów. Maksymilian mianował go pierwszym prezesem parlamentu burgundzkiego (12 lutego r. 1508). Przy jego pomocy Małgorzata zawarła traktat w Cambrai. W maju r. 1509 Karol Sabaudzki upoważnił go, razem z dwoma innymi, aby opublikował jego przystąpienie do Ligi. Był arbitrem między Ludwikiem XII i Ferdynandem. W r. 1513 mianowany naczelnikiem rady tajnej Niderlandów, oskarżony został o zdradę; przeprowadził wtedy obronę swoją w wydanym memory ale, zrezygnował z urzędu pierwszego prezesa i cofnął się do Kartuzów. Ale w r. 1517 Maksymilian posłał go w charakterze ambasadora do Sabaudyi. Jako kanclerz wielki w r. 1518 służył Karolowi V z energią i podżegał często do wojny. Prowadził wielokrotnie negocyacye z Wol-seyem. Został kardynałem w r. 1529. Część jego korrespondencyj znajduje się w archiwach w Brukselli i Lille.—Gac hard „Correspondance de Charles V et d’Adrien VI” (Bruksella 1859 in 8-o); Bradford „Corresp. of Charles V” (Londyn 1850 in 8-o); Baum g arten „Karl der Fünfte” (Sztutgard 1885 —1892, 3 tomy in 8-o).

Gatty Małgorzata, autorka angielska (* w Burnham Essex r. 1809 — f 3 października 1873 w Ecclesfield), była córką duchownego Scotta; wyszła za mąż w r. 1839, za Alfreda G., również duchownego w Ecclesfield pod Sheffieldem. Jako autorka wystąpiła najprzód ze zbiorem powiastek „The fairy godmother, and other tales” (1851). Z następnych jej dzieł wymienić należy szczególniej znakomity utwór p. t. „Parables from nature” (1851 — 71, 5 tomów). Oprócz tego pisywała wiele dla dzieci, a od r. 1866 wydawała miesięcznik dla młodzieży

„Aunt Judy’s Magazine”, który prowadzony był następnie (po jej śmierci) przez córkę jej, Julię Ewing, autorkę pism dla młodzieży (* 1885); wspólnie z mężem swoim wydała „Life of Dr Wolff, the missionary” (1860 r.).

i gatunkową. Naprzykład, lew, tygrys, jaguar, pantera, kot domowy, posiadają wiele cech wspólnych; podobieństwo to określa się ogólną nazwą rodzajową: Felis. Różnice pomiędzy temi zwierzętami określają nazwy gatunkowe: leo, tigris, onca, pardus, domestica. W końcu nazwy podaje się skrócone nazwisko autora, który dany gatunek określił, L.=Liuneusz. Stąd też dokładne nazwy naukowe wyżej wymienionych zwierząt są następujące: Felis leo L., Felis tigris L., Felis onca L., Felis pardus L., Felis domestica Briss. Prace Ray’a i Linneusza stanowią drugi okres w rozwoju pojęć o gatunku. W systematyce tych uczonych przebija ogólna

K. a. o.

Gatunkami w mineralogii nazywamy odmiany morfologiczne i genetyczne jednego rodzaju mineralnego, to jest określonego związku chemicznego, posiadającego określone własności fizyczne i krystalograficzne. Więc np. węglan wapnia CaC0₃ występuje w przyrodzie w dwu rodzajach: 1) Tialcyt, krystalizujący się w układzie romboedrycznym, i 2) aragonit w układzie rombowym; każdy zaś z tych minerałów występuje w wielu gatunkach, różniących się sposobem powstawania i pozorem skupień; a zatem gatunki Icalcytu będą: spat islandzki, kalcyt pospolity, wapień, kreda, aragonitu zaś: aragonit krystaliczny, aragonit prętowy, kamień

z. w.

Gatykojcy lub Chatukajcy, albo Chatuko-abl, gmina plemienia Abadzecliów; mieszkali w okręgu Kubańskim, nad rzeką Białą; spokojni, nie brali udziału w powstaniach.

Gau, starodawny podział historyczny krajów

Gatunek, termin używany w zoologii i botanice. Aby łatwiej oryentować się w niezliczonym szeregu ustrojów zwierzęcych i roślinnych, dzielimy je na pewną ilość grup głównych, te zaś stopniowo na coraz mniejsze grupy, stosownie do ilości i jakości cech wspólnych. Najniższą z tych grup jest gatunek (species). Do jednego gatunku zaliczamy te wszystkie pojedyncze okazy, cz. osobniki, które posiadają najwięcej cech wspólnych. Pojęcie gatunków prowadzi nas da- myśl o stałości gatunków. Myśl ta, a wraz lej do ścisłego określenia grup rzędów wyż- z nią i pojęcie o gatunku uległy gruntownej szych: kilka gatunków podobnych łączymy w po- j zmianie pod wpływem rozwoju teoryj ewo-jęcie rodzaju (genus), podobne rodzaje w poję- lucyjnych. Dalszy ciąg ob. D ar w i ni z m cie rodziny (familia) i t. d. Gatunek więc jest i Ewolucya. to zasadnicza jednostka systematyczna w naukach biologicznych. W dziejach rozwoju pojęć o gatunku wyróżnić można 3 okresy. Do końca wieku XVII-ego pojmowano gatunek abstrakcyjnie, nie starając się określić terminu tego ściśle i związać go z pewnemi sy-stematycznemi pojęciami; nie odróżniano nawet „gatunku” od słowa „rodzaj”. Podobnie, jak dziś, słów: „rodzaj” i „gatunek” używa się do oznaczenia pewnej kategoryi lub jakości przedmiotów, tak też wówczas w zoologii i botanice mówiono, naprzykład, o gatunku lub rodzaju zwierząt ssących, drzew liściastych. W końcu XVII w. uczony angielski, John Ray, autor dzieła: „Historia plantarum”, był pierwszym, sprudlowy i t. p. który ustalił pojęcie gatunku jako zasadniczej jednostki systematycznej. Ray napotkał pewne trudności, starając się ściśle określić pojęcie gatunku. Przyszedł do przekonania, że niepodobna określić gatunku jako zbiorowiska osobników podobnych do siebie w najdrobniejszych germańskich, odpowiadał łacińskiemu „pagus”, szczegółach, ponieważ cechy gatunkowe nie są francuskiemu „pays”; spotykamy go po raz stałe. Uznał on za konieczne określić, czem pierwszy w ustawie salickiej, istniał zatem już jest gatunek, genetycznie. Pojmowanie gatunku w V-ym w. p. N. Chr.; pod panowaniem fran-przez Ray’a można skreślić w następujących sło- końskiem podział na G. był bardzo rozpowszech-wach: do jednego gatunku zalicza się osobniki niony, nie wiemy tylko w jakiej mierze stoso-pochodzące od jednakowych rodziców. Grupy wany poprzednio. O stosunku G-a do „civi-rzędów wyższych od gatunku Ray określa w spo- tas” i „pagus” Tacyta pisano całe rozprawy, sób mniej jasny. Jego rodzaje np., odpowiada- nie wyjaśniwszy dokładnie kwestyi. Powszech-ją więcej tym grupom, które my dziś nazywa- nie G. był to pewien okrąg kraju, o rozległości my rodzinami i rzędami. Dokładniej rzecz tę bardzo zmiennej, nazwany imieniem bądź - to opracował na początku XVIII w. Linneusz. Opie- środkowej wioski, bądź rzeki, która ją zraszała, rając się na pojęciu gatunku, określonem przez . gór, strony świata, jak np.: Wormsgau, Speiergau, Ray’a. Linneusz podporządkował ściśle niższe i Rheingau, Aargau, Eifelgau, Nordgau. Na cze-grupy wyższym. Główna jednak zasługa Lin- j le każdego G. stał książę, i przemiana tych o-neusza w kwestyi określenia gatunku polega na { kręgów w księstewka była jedną z głównych wprowadzeniu do nauk biologicznych t. zw. przyczyn zupełnego prawie ieh zaniku już w w. podwójnej nomenklatury, na której i do XII, gdy zaczął przeważać system feudalny, dzisiejszego dnia opiera się systematyka zwie- Wskażemy główne prace, tyczące się tej cieka-rząt i roślin. Według tej nomenklatury każdy wej kwestyi i sporów, które ona wznieciła, gatunek rośliny lub zwierzęcia oznacza się po- Najzupełniejszy opis G-ów germańskich podał dwójną nazwą w języku łacińskim: rodzajową Bessel, autor dzieła „Chronicon Gottwicense”

91

Encykl. Powiz. Ilustr. Zeaz. 188 T. XXIV.

Gau Franciszek Krystyn, budowniczy francuski (* 1790 w Kolonii—f 1853 w Paryżu). Prócz wielu budowli w Paryżu, głównie kościelnych, G. pozostawił bardzo cenione wydawnictwa, z których najgłówniejszem jest dopełnienie dzieła pomnikowego, wydanego przez ekspe-dycyę egipską p. t. „Antiquités de la Nubie ou monuments inédits des bords du Nil situés entre

i Egiptu.

Gau-Algesheim, miasto w w. ks. Hesskiem, w prowincyi Hessyi Nadreńskiej (Rheinhessen), w obwodzie Bingen, przy drodze żel. Moguncya-Bingen; piękny kościół katolicki, zamek, 3 fabryki carbolineum, uprawa wina; 2 492 m-ców

w. J.

(Tegernsee 1732). W nowem wydaniu Sprunera i Menkego Atlasu historycznego (Gotha 1880) znajdujemy 6 doskonały cli map, ułożonych przez Menkego, z uwzględnieniem podziału Germanii na G-y. Opisem niemieckich tych opól zajął się kongres historyków i germanistów (1846 —1847); owocem tej pracy były opisy G-ów Wetterau i Hessyi, które ukazały się w 1855 i 1857 r.—Bibi.: Baumann „Die Gaugrenzen im würtembergischen Schwaben” (Stut-gart 187h); Boettger „Diozesan und Gaugrenzen Norddeutschlands” (Halla 1874 -— 76, 4 tomy); L e ut s ch „Markgraf Gero nebst einer Gaugeographie von Thüringen und der Ostmark” (Lipsk 1828).

la 1-re et la 2-me cataracte” (Paryż 1821 —

1827 r., folio). G. był znawcą Włoch, Grecyi

s. s.

(1895), przeważnie katolików.

Gaubil Antoni, uczony Jezuita i missyonarz w Chinach (* 14 lipca 1689 r. w Gaillac, w górnej Langwedocyi). W 1704 r. wstąpił do zgromadzenia o.o. Jezuitów, a w 1723 był posłany do Chin. Od chwili przybycia tam poświęcił się studyom nad językami chińskim i mandżurskim i swą pracą doszedł do takiej biegłości i takie uczynił postępy, że przewyższył, jak świadczy o. Amiot, uczonych Chińczyków: jasnem tłó-maczeniem zawiłych miejsc Szu-King, księgi praw kanonicznych, i dokładną znajomością historycznych ksiąg wprawiał ich w podziw. Oprócz języka chińskiego oddawał się z zamiłowaniem ulubionemu swemu przedmiotowi, astronomii, a nadto, pomny na charakter kapłański, nie opuszczał nigdy obowiązków stanu swego Przybył do Chin już po śmierci cesarza Czyng-Tsu (Europejczycy nazywają go Czang-Hi), który był protektorem missyonarzy; następca zaś jego, wrogo usposobiony względem religii chrześciańskiej, tolerował Jezuitów tylko jako uczonych, ale prześladował ich. jako rozkrzewicieli wiary. G. otrzymał jeszcze na dworze pekińskim urząd tłómacza do języków europejskich, a po śmierci o. Parennin, (27 września 1741 r.)—dyrektora kollegium, w którem młodzi Mandżurowie kształcili się w języku łacińskim; nadto był tłómaczem do języka łacińskiego i tatarskiego: zadanie to było bardzo trudne,—bo wymagało nietylko wielkiej znajomości i biegłości w najdrobniejszych odcieniach języka, lecz także pewności siebie i niezachwianej przytomności umysłu, — a oprócz tego bardzo wrażne, gdyż właśnie w tym czasie świeżo były zawiązane stosunki między Rossyą a Chinami. W 1747 r. akademia petersburska mianowała G-a swym członkiem, a Paryska, na wniosek Delisle’a, korrespondentem. Umarł 24 lipca 1759 r. w Pekinie, gdzie pozostawał przez 36 lat. Ważniejsze dzieła jego, nie licząc w to wielu, które dotąd pozostają w rękopismach, są następujące:

1)    „Observations mathématiques, astronomiques, géographiques, chronologiques et physiques tirées des anciens livres chinois par les pères de la comp. de J.” (Paryż 1729), w którem obala błędne twierdzenie niektórych uczonych, oparte rzekomo na badaniach Chińczyków w dziedzinie astronomii, o istnieniu świata od milionów lat. W V tomie tego dzieła znajduje się opis podróży, jaką odbył G. z Kantonu do Pekinu.—

2)    „Le Chou-King, un des livres sacrés des Chinois, qui renferme les fondements de leur ancienne histoire, ouvrage recueilli par Confucius, trad, et enrichi de notes par le P. G.” (Paryż 1770), w którem podaje historyę cesa-rzów chińskich, jeszcze przed założeniem dyna-styi i zasady moralności chińskiej. W rozdziale Iu-Koung kreśli mapę geograficzną państwa Chińskiego z XXIII wieku przed Chr.—3) „L’histoire de Gentchiscan et de toute la dynastie des Mon-goux” (Paryż 1739 in 4-o), w którem opisuje historyę Tatarów, Mongołów i innych plemion ościennych. — 4) „Abrégé de l’histoire chinoise de la grande dynastie Tang” (Paryż 1791), dzieło, zaopatrzone w niezliczoną ilość cytat i do pisków.—5) „Traité de la chronologie chinoise” (Paryż 1814). — 6) „Description de la ville de Peking par M. Delisle et Pingre” (Paryż 1785 in 4-o); autorem tego dzieła jest niezaprzecze-czenie G., a nie Delisle, gdyż w petersburskiej akademii nauk znajduje się rękopism wraz z mapą, przesłany przez G-a. — 7) Nadto w „Lettres édifiantes et curieuses, publ. par. L. Aimé-Martin” (Paryż 1838) pomieszczone są opisy G-a o Tonkinie i Kocliinehinie (t. 31), o Tybecie i wyspach Lieu-Kieu, o podbiciu kraju Olet czyli Eleuthes, o missyach w Chinach (t. 16, 26). Jeżeli dodamy do tego mnóstwo listów i memo-ryałów, jakie G. pisał do Fréret’a, Delisle’a Souciet’a, do akademii paryskiej i petersburskiej, to będziemy mogli pojąć, na jak szeroką skalę G. zakreślił sobie swą działalność; był on ze wszystkich Europejczyków najlepszym znawcą literatury chińskiej i umiał ją stosować wielostronnie i praktycznie.

Gaubius Hieronim Da wid (* w Heidelbergu d. 24 lutego r 1705 — f w Lejdzie d. 29 listopada r. 1780), lekarz i chemik. Początkowo kształcił się w słynnym zakładzie wychowawczym Franckego w Halli, z którego, dla braku zdolności do nauk, był wydalony; stryj jego

Jan G., lekarz amsterdamski, wziął go wtedy do 1766 w Longirod—f 1833 na stanowisku pasto-siebie i zajął się dalszem wykształceniem mło- ra w Nyon), autora dzieł: „Flora helvetica” (Zu-dzieńca. W r. 1722 udał się na uniwersytet rich 1828 — 33 w 7-iu tomach) i „Agrostologia do Harderwyk, a po roku do Lejdy, gdzie w r. helvetica” (Paryż 1811, w 2-cli tomach). K-1/25, po obronieniu wybornej rozpiawy „Disser- Gaudeamus igitur, początek słynnej pieśni tatio, qua idea generalis solidaium corporis hu- studenckiej rozpowszechnionej w całej Europie, mani partium exhibitur , dyplom doktoiski osią- głównie w Niemczech, zachęcającej do używa-gnął. Następnie na czas dłuższy udał się do nja rozkoszy i uciech ziemskich, ze względu na 1 aryża, w roku zaś 1726 osiadł jako lekarz krótkość i dolegliwość żywota ludzkiego. Kto w Deventer, po ioku przeniósłszy się stamtąd do jest aut₀rem tej pieśni w jej formie dzisiejszej — Amsterdamu, zajmował się tam wykonawstwem niewiadomo; to pewna, że kilka jej strof zosta-lekarskiem i pracą naukową do r. 1731, w któ- , żywcem wyjęte z pieśni łacińskiej, która do-i^m za przyczynieniem się Boeihaavego (ob.) , szja d0 czasów naszych w rękopiśmie z 1267 powołany był do Lejdy na lektora chemii, w r. j roj.u    A. Poi.

Gaudecker. Herb polski. Na tarczy w polu ezerwonem trzy trąby srebrne w gwiazdę, wylotami do siebie. Nad hełmem w koronie szlacheckiej — pół bawołu czarnego lub białego. Labry czerwone, podbite srebrem. Herbem tym pieczętuje się rodzina Gaudeckerów w Prusach Zachodnich i Wschodnich.— Źródła: Niesiecki, Siebmacher (III, 2, 181), Borkowski, Polaczek, Ostrowski. D-

Gaudenty czyli Radym albo Radzyń, syn Sławnika, możnowładzcy czeskiego na Lubicy nad rz. Cydliną i właściciela dwóch piątych całej ziemi czeskiej. Urodził się z drugiej żony Sławnika, Adilburgi, gdyż był młodszym bratem św. Wojciecha. Nie masz pewności, azali kształcił się wraz z bratem w szkole katedralnej w Magdeburgu pod przewodem Obtricha (Obtri-cus). Bawiąc ze św. Wojciechem w Rzymie, wstąpił pierwszy do klasztoru na Monte Cassino, następnie do św. Aleksego i Bonifacego, gdzie złożył śluby według reguły św. Benedykta (990 r.). Chciał wrócić z bratem do Czech, lecz smutne wieści z kraju ojczystego wpłynęły na zaniechanie tego zamiaru. Zamek Lubica, rodzinne Sławników gniazdo, stał się pastwą płomieni. Bracia G-ego, Spitimir, Pobrasław, Porej i Czasław wymordowani. Zaledwie jeden z braci, Sobiebór, ocalał i schronił się do Polski. G. z Wojciechem poszli w jego ślady. W Gnieźnie nawrócili wielu pogan, poczem udali się do Prus. Przyłączyli się do braci dwaj zakonnicy: Jan i Benedykt. Bolesław Chrobry dał im 30-tu wojowników do obrony. W Gdańsku skutecznie głosząc Ewangelię, mieszkańców tamtejszych dla wiary Chrystusowej pozyskali. Wnet opuścili miasto i udali się, nie w kierunku zatoki, lecz brzegu morskiego, gdzie, opuszczeni przezi wojowników i żeglarzy, niebawem wylądował

1734 został profesorem zwyczajnym medycyny j i do r. 1775 na stanowisku tem pozostawał.

Dr J. P.

Dzieła jego treści lekarskiej i chemicznej cieszyły się w swoim czasie powodzeniem wielkiem i słusznem; spis ich zupełny znaleźć można w „Biographie médicale” (T, IV, str. 357).

Orauczowie (Gauchos), mieszkańcy pamp (pampas) argentyńskich, zajmujący się pasterstwem.

lii

Nazwa pochodzi od araukańskiego wyrazu gaczu, używanego jako powitanie, a oznaczającego towarzysz. Mieszkańcy miast stosują tę nazwę do wszystkich mieszkańców pamp, rzeczywiście powinna stosować się tylko do włóczęgów.

ił

G. są potomkami kobiet rasy amerykańskiej i nawet pod względem fizycznym zbliżają się do niej; są wzrostu wysokiego, dobrze zbudowani,

cery smagłej, rysów ostrych, włosy mają czarne Fig. 139. Gaudecker (herb), i twarde. Wskutek ciągłej jazdy na koniu nogi mają zgięte w pałąk i stopy zwrócone ku środkowi, chód ich jest chwiejny. Sposobem życia podobni Araukanom, zbliżają się do nich i pod względem charakteru; cechuje G-a odwaga, pogarda śmierci i wytrwałość, ale również pogardza G. pracą fizyczną, pozostawiając ją kobietom. Drugim jego zastępcą w pracy jest koń; wbija on kopytami ziarna zboża w ziemię i wybija z kłosów, miesi glinę, bije masło i t. p. Niechlujny, zamieszkujący brudną chatę, G. lubi popisywać się przed obcymi bogatym strojem. Nie mniej bogato przystrojony jest koń.

G. zamiłowany jest w walkach kogutów, wyścigach, hulance w szynkowniach, grze i wojnie. Jak początkowo G. wyparł ze stepu In-dyan, tak obecnie wypiera go gringo (tak zowie G. immigranta obecnych czasów). Nazwa gringo oznacza mówiącego po grecku. Ostatni czyści G. byli to „Lanistas” z Rioja, początkowo klienci dwóch wrogich rodzin, następnie, podczas wojen domowych Argentyny zjednoczeni pod straszliwym wodzem Facundo Quiroga, który wypisał na swym sztandarze „Religia lub śmierć”. G. znakomicie włada lassem i kulą (bola). W narzeczu G-ów przechowały się wyrazy arabskiego pochodzenia, które w Hiszpanii

już wyszły z użycia.

W. Wr.

Gaud., u przyrodozuawców skrócenie nazwiska Jana Franciszka Bogumiła Gaudin’a (*

ny” 1889).

Gaudenzdorf, dzielnica Wiednia, należąca do 12-go rewiru (Meidling), na prawym brzegu rzeczki Wien (pr. dopł. ramienia Dunaju, „Donaukanal”); fabryki maszyn, wyrobów miedzianych, kotłów parowych, mydła, świec, perfum

w. J.

s. s.

R.

E. S.

w pobliżu twierdzy pruskiej Balga. Wojciech św., wstrząśnięty szumem fal morskich, drżał z bojaźni. Widząc to, G. jął go napominać słowy: „Trwoga cię przejmuje na widok tych fal morskich, acz nieustraszonym mienisz się bohaterem: a cóżbyś czynił, gdyby nas zastęp zbrojnych otoczył pogan?” Z Balgi wyruszyli bracia do Wogram (Alt- Pillau). Tutaj Wojciech, uderzony wiosłem, padł bez zmysłów na ziemię ale się ocknął. Nie zrażeni tym początkiem męczeństwa, przybyli do Cholipum, t. j. Kallen, w stronie północno - wschodniej od Fischhausen ; tu zagrożeni śmiercią, powrócili do Wogram, skąd atoli wybrali się w kierunku Tenkitten w Sam-landyi. W drodze zasnęli. Śniło się G-emu, jakoby widział ołtarz, na którym stał kielich złoty, napoły winem napełniony. G. łaknął wina, lecz sługa ołtarza nie dopuścił go do skosztowania napoju, twierdząc, iż kielich ten spełnić ma św. Wojciech. Przebudziwszy się, G. wziął to za przepowiednię blizkiego męczeństwa brata i z trwogą w sercu o śnie swoim mu opowiedział. O świcie d. 23 kwietnia r. 997 G. Mszę św. odprawił, a Wojciech św. Kommunię z rąk jego przyjął. Niebawem, posiliwszy się nieco, zasnęli. Obudził ich jeden z wieszczków pruskich, Sikko, i ludziom swoim związać kazał apostołów. Wojciech św. padł trupem, przebity włócznią, a G. z towarzyszem wzięty do niewoli. Rychło musiał otrzymać wolność, bo widzimy go w Rzymie (r. 999), dokąd w poselstwie, starając się o założenie archidyecezyi Gnieźnieńskiej, wyprawił mnicha Bolesław Chrobry. Tam G. wraz z Benedyktem głosił wieść o męczeństwie św. Wojciecha. Papież Sylwester zgodził się na uchwałę jednego z synodów co do założenia metropolii w Polsce. G. otrzymał święcenie i paliusz arcybiskupi. Na zjeździe gnieźnieńskim r. 1000 w marcu nastąpiło zorganizowanie i oznaczenie granic nowej archidyecezyi, której konsekracya odbyła się w 1004. G. wyświęcić miał Poppona, bisk. krakowskiego, i Reinberna, kołobrzeskiego, na Pomorzu. Unger, biskup poznański, nie uznał nowego zwierzchnika, pozostając w zależności od metropolii magdeburskiej. Gallus twierdzi, że G. rzucił klątwę na Polskę z niewiadomego powodu. Pierwszy ten arcybiskup gniezn. umarł po r. 1011. Ciało złożono w katedrze gnieźn., skąd je Czesi, spaliwszy Gniezno w r. 1038—39, wywieźć mieli do Pragi.— Źródła te same co do św. Wojciecha (ob.); na uwagę szczególną zasługuje Gallus „Chroń.” I, 19.—■ Opracowania: Abraham W ład. „Organiza-cya Kościoła w Polsce” (Lwów 1893, wyd. 2-e); Laguna Stosław: recenzya tegoż dzieła („Kwartalnik hist.”, roczn. V, 1891); Giese-brecht: art. o św. Wojciechu („Die Neuen Preuss. Provinzialblätter”, Jahrgang 6, 1860); Kętrzyński Wojciech „Biskupstwa i klasztory polskie w X i XI w.” („Przegląd powszech-

F. a.

i t. p.; 12 455 m-ców (1890).

Gaudez Adryan Stef an, współczesny rzeźbiarz francuski (* 1845 w Lyonie). Dał się poznać grupą przedstawiającą „Lata dziecięce Jowisza”, wystawioną w Salonie paryskim lc<77 r., przez państwo nabytą. Jego figura gipsowa z r. 1879, przedstawiająca „Siewcę”, odlana z bronzu, zdobi obecnie park Monceau w Paryżu. „Florę wieńczącą Ceres” (z r. 1880) zakupiło ininisteryum sztuk pięknych, a „Echo” i „Rzeźbiarza z XVI w.” (1881) miasto Paryż. Posągi: „Sullego w wieku dziecięcym” (1886), „Parmentiera” (1887), „Moliera w wieku dziecięcym” (1888), i Teodora Rousseau (Ratusz paryski) oraz wiele popiersi (Bergereta i innych) stanowią piękny dobytek sztuki krajowej. Ostatnie z prac wymienionych, jak również „Louison, kwiaciarka, na czele kobiet z halli paryskiej” (w pałacu burbońskim), noszą cechy prawdy, zarówno życiowej, jak i historycznej, a przytem odznaczają się oryginalną pomysłowością i pięknem wykonaniem.

Gaudhama, ob. Gotami.

Gaudi (Gaudy) Fryderyk Wilhelm, generał pruski (* 1725 — f 1778); wstąpiwszy do wojska, szybko przechodził szczeble hierarchii wojskowej i, otrzymawszy rangę generała, został w r. 1756 adjutantem króla pruskiego Fryderyka Ii-go. Zyskał rozgłos nie tyle jako wódz zdolny, ile jako autor dzieła, przechowywanego dotychczas w archiwum generalnego sztabu pruskiego, p. t. „Materialen, aus denen eine Kriegsgeschichte geschrieben werden kann”. Jest to zbiór ważnych materyałów, planów sztabu generalnego, rozkazów i t. d. do dziejów wojny Szląskiej, w której autor brał udział. N-

Gaudich., a także Gaud., u przyrodoznaw-ców skrócenie nazwiska botanika Karola Gaudi-

chaud - Beaupré.

Gaudicłiaud - Beaupré, Karol, botanik francuski (* 1789 — f 1854). W r. 1817 uczestniczył w podróży podbiegunowej pod przewodnictwem Desaulses’a i Freycinet’a. W r. 1830 udał się w nową podróż do Ameryki południowej (Chile, Peru, Brazylia), z której powrócił do Francyi w r. 1833. W r. 1836 wyruszył na dłuższą wyprawę po raz trzeci. G. był twórcą fantastycznej teoryi fytonów, uznającej liście za samodzielne indywidua roślinne („phytons”). Główniejsze prace jego są następujące: „Botanique du voyage aut. du monde 1817—1820” (Paryż 1826); „Botanique du voyage sur Bonite” (Paryż 1839—1846); „Recherches générales sur P organographie” (Paryż 1841); „Recherches générales sur la physiologie et l’organogénie des végétaux” (Paryż 1842—1847).

ne.

i wykształcenia Palestryny.

Paris depuis son origine jusqu’ à 1830” (Paryż

s. p.

J. L.

W. G.

Gauermann Jakób, rysownik, malarz i szty-charz niemiecki (* 1772 w Öffingen koło Sztut-gardu—f 1843). Wychowaniec akademii miejscowej, podróżował po Szwajcaryi i Tyrolu, szkicując z natury widoki, które odtwarzał następnie rysunkiem i sztychem. Na zlecenie arcy-Gaudry J o achim, prawnik francuski (* 1790), księcia Jana (1811 r.) G. wykonał akwarellą od r. 1814 zajmował się adwokaturą w Paryżu, zbiór najpiękniejszych widoków styryjskich, przyczem dwukrotnie był obrany „bâtonnierem”.

Napisał między innemi „Histoire du barreau de dniego (* 1807 w Miesenbach w Dolnej Austryi —

Gaudin Marcin Michał Karol, książę Gaëty, minister francuski (* w Saint-Denis dep. Sekwany, 16 stycznia 1756 —f Gennevilliers, 5 listop. 1841). Rozpocząwszy karyerę służbową w 17-ym roku życia (w zarządzie finansów), zajmował wysokie stanowisko w epoce rewolu-cyi; był kommissarzem Skarbu Narodowego (od r. 1791 do 1794), następnie po kilku latach, spędzonych w życiu prywatnem, w maju 1798 został generalnym kommissarzem poczt, a w przededniu 18 Brumaire’a ministrem finansów, na któ-rem-to stanowisku, ciesząc się zaufaniem Bona-napartego, pozostawał bez, przerwy przez lat 15 (od 10 listopada r. 1799 do r. 1814). Podczas swego zarządu G. zreorganizował służbę podatków bezpośrednich, przywrócił podatki pośrednie, założył Bank francuski, ustanowił Izbę Obrachunkową (1807), i w znacznej części wprowadził w wykonanie kadaster, zadekretowany przez Zgromadzenie Ustawodawcze. Mianowany hrabią Cesarstwa (w r. 1808), księciem Gaëty (15 sierpnia 1809), pozostał wiernym Napoleonowi, który, po powrocie z wyspy Elby, przywrócił go na stanowisko ministra (21 marca 1815) i powo łał do Izby parów (2 czerwca). Za drugiej Re-stauracyi G. wybrany został bezzwłocznie przez departament Aisne (22 sierp. 1815) do Izby deputowanych, gdzie zasiadał w szeregach stronnictwa konstytucyjnego aż do r. 1819. Był gubernatorem Banku francuskiego (od 6 kwietnia r. 1820 do kwietnia 1834). Jest jego autobiografia „Mémoires, opinions et écrits de M. Gaudin, duc de Gaëte” (Paryż 1827 — 1834, 3 tomy in 8-o).

Gaudin Marek Antoni Augustyn, fizyk i chemik (* 1804 w Saintes [dep. Charente Inférieure]—f 1880), był rachmistrzem w Biurze Długości i zajmował się różnemi kwestyami fizyki i chemii; badania jego tyczyły się mianowicie: ciężaru atomowego i budowy cząsteczkowej ciał, powstawania węglanów nierozpuszczalnych. fabrykacyi rubinów sztucznych, oświetlania gazowego, światła zodyakalnego i in. Zbudował nową machinę pneumatyczną o dwu pompach i sympiezometr. Oprócz wielu rozpraw ogłosił: „Traité pratique de photographie” (1844); „Vade mecum du photographe” (1844), „Architecture du monde des atomes” (1873) i in-

s. K.

Gaudio Mell (z XVI w.), teoretyk muzyczny, założyciel sławnej szkoły muzycznej w Rzymie, z której wyszedł Palestryna. Wskutek pomieszania z sobą nazwisk G. M-a z Goudime-1 e m (ob.) aż do dni naszych temu ostatniemu przypisywano zasługę założenia szkoły rzymskiej,

A. Pol.

1862, 3 t.).

Gaudry Albert, paleontolog (* 15 września 1827 r. w St. Germain-en Laye), podróżował w 1853 r. po Wschodzie, a w 1855 osiadł na pięć lat w Grecyi; potem był assystentem przy paryskiem muzeum paleontologicznem, a w 1872 r. objął profesurę w Jardin des plantes. Jeden z najbardziej wpływowych propagatorów teoryi rozwoju; wzorowem jest jego dzieło p. t. „Les enchaînements du monde animal dans les temps géologiques” (1876 —1890, 3 części). Z innych dzieł najważniejsze: „Recherches scientifiques en Orient” (1855); „Contemporanéité de l’espèce humaine et de diverses espèces animales, aujourd’hui éteintes” (1861); „Géologie de l’île de Chypre” (1862); wyczerpujący opis szczątków zwierząt ssących z Pikermi i innych miejscowości Attyki („Considérations générales sur les animaux fossiles de Pikermi”; „Animaux fossiles et géologie de l’Attique”). Razem z Fischerem i Tournouèrem G, opracował faunę kopalną Mont Lébiron (1873); wreszcie w 1888 roku wydał „Les ancêtres de nos animaux dans les temps géologiques”.

Gaudy Franciszek (* 1800—f 1840), poeta niemiecki, syn oficera pruskiego, sam służył też w armii pruskiej, ale rychło porzucił tę służbę, i osiadłszy stale w Berlinie, poświęcił się wyłącznie literaturze i poezyi. Był niezmiernie płodny i pisywał mnóstwo poematów, nowel, pieśni i piosnek lirycznych, odznaczających się lekkim stylem i treścią różnorodną bardzo, ale niezbyt głęboką, ani samodzielną. Naśladował najwięcej Heinego, nadając wszakże sceptycznej jego ironii zwrot bardziej humorystyczny i żartobliwie wesoły. Zbliżał się też do Heinego swojein uwielbieniem dla Napoleona, które wyraził w zbiorze zatytułowanym „Kei-serlieder” (Berlin 1835). Z prozaicznych jego pism najgodniejsze uwagi są: humorystyczne „Gedankensprünge eines der Cholera Entronnenen” (Głogów 1832); „Aus dem Tagebuch eines wandernden Schneidergesellen” (Lipsk 1836); „Mein Römerzug” (Berlin 1836). Ostatni z tych utworów, zawierający żywy i barwny obraz podróży poety po Włoszech, wielką w swoim czasie cieszył się popularnością. Zbiorowe wydanie dzieł G-go ogłoszone zostało w 24 tomach w Berlinie najprzód 1844 r., a następnie 1853 roku.

s. s.

Gauermann Fryderyk, malarz, syn poprze-

s. s.

dawnym sposobem.

s. s.

märchen”,

ky”.

J. L.

S. a.

E S.

f 1862 w Wiedniu). Kształcił się w akademii wiedeńskiej. Pierwsze prace jego (1829—34), przeważnie rodzajowe, z życia wieśniaczego (jak np. dwa obrazy w Galeryi cesarskiej w Wiedniu), noszą wyraźne ślady wpływu Wagenbaue-ra. Później talent G-a rozwijał się coraz wybitniej we własnym kierunku. Charakterystyką prac jego, najczęściej mających za temat sceny z polowania, pasące się bydło, napady wilków, niedźwiedzi, jest piękne traktowanie krajobrazu przy drobiazgowem, sumiennem wykonaniu figur, stanowiących przedmiot akcyi, na tem poetycz-nem tle rozgrywającej się. Ważniejsze obrazy G-a znajdują się w berlińskiej galeryi narodowej i we Frankfurcie nad Menem. Cenione są także litografie i sztychy jego.—Por. Liitzowa artykuły w „Zeitschrift für bildende Kunst” (z r. 1883—4).

Gaugamela, miejscowość w Assyryi, niedaleko dzisiejszego Mossulu, oddalona o 90 km. na północo-zachód od Arbeli; miejsce jej w dziś. Tell Gomel albo Keremelis. Pod G-ą Aleksander Macedoński odniósł zwycięstwo nad Daryuszem III Kodomanem (ob. Aleksander Macedoński, bitwa z Persami).

Gaujean Eugeniusz, współczesny rytownik francuski (* 1850 w Pau). Uczeń Pilsa, Ver-net-Lecomte’a, Martineta i Waltnera. Dał się poznać akwafortami, wystawionemi w Salonie paryskim 1877 r., z nich najbardziej znaną i popularną jest kopia z obrazu Compte’a, przedstawiającego „Cyganów i świnki, tańczące przed chorym Ludwikiem XI”. G. dostarcza do „Gazette des beaux arts” i do „L’Art” akwafort z dawnych mistrzów i malarzy nowoczesnych (jak np. Moreau, Millet, Chaplin), prócz tego ilustruje akwafortą dawnych i nowszych pisarzy (jak dotąd „Turcaret” Lesage’a, „Opowiadania” Moncrifa i Uzanne’a „Française du siècle”). G. próbował także odbijania sztychów kolorowych

s. s.

Gani Gustaw, malarz niemiecki (* 1836 w Wiedniu — f 1888 tamże). Kształcił się w akademii miejscowej pod kierunkiem Rahla, następnie studyował szkołę wenecką w Dreźnie i we Włoszech północnych, a Rubensa i Rem-brandta we Francyi i Hollandyi. Ulubionym tematem jego prac były obrazy historyczne, traktowane rodzajowo; prócz tego uprawiał z powodzeniem rodzaj portretowy, nadając swoim portretom (Zofia Schröder, Spohr, Hyrtl) charakter ulubionej szkoły weneckiej. G. wybornie kopiował mistrzów starych szkół.

Gani Franciszek, malarz współczesny (*

1837), brat poprzedniego, z początku malował bitwy, później przerzucił się na pole teatralno-dekoracyjne i jest obecnie naczelnym inspektorem technicznym Opery Nadwornej wiedeńskiej. Wspólnie z Hassreiterem i Frappartem układał balety: „Puppenfee”, „Wiener Walzer”, „Tanz„Im Feldlager” i „Unter Radetz-

s. s.

Gault (geolog.), górne piętro dolnej kredy, pośrednie między starszym neokomem a młodszym cenomanem. Na zachodzie Europy składa się przeważnie z glin i piasków glaukonito-wych, z belemnitami i rozkręconemi ammmoni-taini; charakterystyczne są: Ancyloceras Mathero-niannni, Crioceras Duvali, Turrilites catenulatus. W Królestwie Polskiem nie występuje. Szczegóły ob. Kredowa form ac y a.

Ganlt de Saint-Germain Piotr Maryan, malarz i krytyk (* 1754 w Paryżu — f 1842 tamże). Był profesorem w Guéret i Clermont-Ferrand, malarstwo uprawiał jako amator, obrazy religijne malował dla kościołów, „Satyra i Przechodnia” dla Stanisława Augusta, a jego „Widok portu w Moka” nabył 1789 r. Ludwik XVI. G. przeważnie uprawiał sztukę teoretycznie, i wydał mnóstwo dzieł a przytem pozostawił rękopisma, dotąd przechowywane w Bibliotece paryskiej Szkoły Sztuk Pięknych. Z dzieł jego ważniejsze są: „Précis historique sur toutes les manières de peindre, depuis l’antiquité jusqu’ à nos jours” (1803, fol); „Vie et oeuvres de Nicolas Poussin” (1806, z tabl.); „Annales de la calcographie, ou Histoire de la gravure ancienne et moderne” (1806—7, z rys.); „Etat des arts en France dans le XIX siècle” (1814). Por. „Journal des beaux arts” (1842, T II).

Ganltheria procnmbens, zawsze zielony krzew północno - amerykański, należący do rodziny wrzosowatych (Ericaceae), o białych kwiatach i szkarłatnych owocach. Hodowany bywa po ogrodach dla ozdoby. Liście tej rośliny dają Surrogat herbaty chińskiej; zawierają one olejek eteryczny, służący do zabarwiania perfum i do wyrobu sztucznej wody różanej. Szkarłatne jagody używane bywają do zabarwiania napojów spirytusowych.

Gaultier Leonard, rysownik i rytownik francuski (* 1561—f 1628). Artysta nadzwyczaj płodny i wszechstronny w swoim zawodzie, pozostawił dużo prac rytowniczych rozmaitej treści, a mianowicie: portretów, kart tytułowych dzieł, rycin religijnych, mitologicznych, a nawet i karykatur. Dotąd żywot jego i działalność nie były zbadane, a bogata spuścizna jego artystyczna uporządkowaną i ocenioną należycie. Portrety jego przedstawiają ważny dobytek dla charakterystyki współczesnej mu epoki Wykonywał je w okresie mniej - więcej od 1581 r. do 1602. Pierwsze z nich, przeważnie z r. 1589, jako to: Henryk III, Ludwika z domu lotaryńskiego, królowa francuska, Barnabasz Brisson, jakkolwiek traktowane są sucho, uwidocz niają jednak dążność do uchwycenia podobieństwa, fizyonomie są w nich wystudyowane z całą dokładnością. Z późniejszych jego portretów szczególną wagę ma duży sztych, przedstawiający Henryka IV w otoczeniu ministrów ze swoją ro-

dziną morganatyczną, to jest z Gabryelą d’Es-trées i dwojgiem dzieci. Cenny jest także zbiór portretów, znany pod nazwą „Chronologie collée”, a noszący tytuł właściwy: „144 Pourtraictz d’hommes illustres qui ont flory en France depuis l’an 1500.” Sztych jego „Kuźnia Wulka-na” (1581), będący kopią obrazu Jana Co usina (ob.) i noszący wyraźne ślady maniery Stefana Delaime’a, zdaje się potwierdzać domniemanie, jakoby G. był uczniem tego ostatniego. G. wraz z Tomaszem de Leu należy do wybitniejszych rytowników francuskich, którzy, jakkolwiek jeszcze znajdowali się pod wpływem sztuki rytowniczej zagranicznej, torowali już jednak drogę rozkwitowi samodzielnego rytownic-twa francuskiego. —Porów. Renouvier „Des Types et des manières des maîtres graveurs.” (Montpellier 1856, Cz. II, str. 50—52); A. Fir-

min Didot „Les Graveurs de portraits en Fran-

s. s.

ce” (t. I, str. 270—300).

Gaultier Aloizy Edward Kamil, ksiądz, pedagog francuski (* w Asti, w Piemoncie, z rodziców francuskich, około r. 1746—f w Paryżu 18 września r. 1818). Zajmował dosyć ważne stanowisko, już-to jako dyrektor szkoły (przeniósł do Anglii podczas Rewolucyi wykłady, jakie otworzył był w Paryżu w r. 1786, i miał to samo powodzenie), jako współpracownik De Géran-da, J. B. Saya i ich przyjaciół, przy założeniu Towarzystwa nauczania elementarnego. Starał się wszelkiemi sposobami, aby nauka była dla uczniów rozrywką, i usiłowanie to posunął do ostatnich granic w metodach swoich, które nazywał zabawami pouczaj ącemi. Uczniowie jego, np., siedzieli naokoło stołu; zadawane im były pytania, i za każdą odpowiedzią otrzymywali w nagrodę pewną liczbę liczma-nów. Według tej pedagogiki, często mechanicznej, większa część pracy była wykonywana z pamięci. G. ułożył historyę Francyi w wierszach. Ostatecznie—poszedł w zapomnienie. Wszakże jeden z jego sposobów nauczania, polegający na podawaniu uczniom zdań niezupełnych, które powinni byli wypełniać wyrazami brakującemi, przekazany został potomności w pracach La-rousse’a.

Gaume Jan Józef, dr. teologii, płodny autor dzieł teologicznych, brat mniej wybitnego teologa i pisarza Jana Anzelma (* w Fuans r. 1802), został w 1827 profesorem teologii w seminaryum w Nevers, a następnie kanonikiem i wikaryuszem generalnym tejże dyecezyi; był następnie wikar. gen. w Reims, Montauban, Aquila; w 1851 otrzymał godność kanonika honorowego paryskiego, odbywał dwukrotnie podróż do Rzymu i przez pap. Piusa IX został mianowany protęnotaryuszem apostolskim. Liczne jego dzieła odznaczają się czystością ten-dencyi, ale nie zawsze dokładnością teologiczną, a często uderza w nich gadatliwość francuska. Czynny brał G. udział w polemikach o wychowaniu publicznem. Kładąc jako przyczynę upadku społeczeństw spaczoną edukacyę młodzieży, zbyt może gorliwie potępiał używanie w szkołach klassyków świeckich. Przeciw tym jego nieraz nazbyt jednostronnym pojęciom powstawały władze uniwersytetów francuskich i wielu światłych duchownych, a w ich liczbie bp. orleański Dupanloup. Najważniejsze z dzieł G-a są: „Catéchisme de persévérance ect.” (Paryż 1838; 8° éd. ib. I860; 10° éd. ib. 1872, 8 r. tłó-maczone na polski pod tyt. „Zasady i całość wiary katolickiej itd.” (Warszawa 1852—1855; wyd. 2-e Warsz. 1857; wyd. 3-e Kraków 1870— 1871); i „La Révolution, recherches historiques sur l’origine et la propagation du mal etc.”, (Paryż 1856—1859); „Les trois Rome, journal d’un voyage enltalie” (ib. 1848, ib. 1857, ib. 1865; tłom. na polski przez L. Rogalskiego p. t. „Hi-storya katakumb, czyli Rzym podziemny” (1854); „Le Ver rongeur des sociétés modernes” (Paryż 1851), „Lettres à Mgr. Dupanloup sur le paganisme dans l’éducation” (ib. 1852); „Histoire du bon larron dediée au XIX siècle” (1868); „La vie n’est par la vie, ou la grande erreur du XIX siée.”(1869), (Życie nie jest życiem, czyli wielki błąd XIX w., przez X. W. Magnuskiego, Warsz. 1872); „Histoire de la société domestique chez tous les peuples anciens et modernes ect.” (1844), wyd. 2-e 1854 (Dzieje życia rodzinnego wszystkich stanów i tegoczesnych ludzi, czyli wpływ chrysty aniz mu na stosunki rodzinne, tłóm. wedł. drugiego wyd. przez J. Belejowską) (Warsz. 1858 2 r.); „A quoi sert le Pape” (1861); „Ou en sommes nous? Etude sur les événements actuels 1870 et 1871” (Paryż 1871); „Angelus au XIX siée. 1873”; „L’eau bénite au XIX siècle” 1865 (Woda św. w XIX w., przeł. i wyd. X. W. Magnuski, Warsz. 1872); „Le signe de la Croix an XIX siée.” 1863 (Znak krzyża św. w XIX w., tłóm. przez Rolę, Warsz. 1872); „Le grand jour approche ou Lettres sur la première communion”, 1836 (Wielki dzień się zbliża!., tłóm. ks. St. Snarski, Wilno 1850); „Le Seigneur est mon partage!” (1836, wyd. 8-e 1865). „Manuel des confesseurs” (1837, wyd. 9-e 1865; Przewodnik dla spowiedników, tłóm. ks. U. Rokicki, Wilno 1860, wyd. 2-e 1872); „La profanation du dimanche etc.” 1850 (Uwagi nad znieważeniem powszednią pracą niedzieli, tłóm. ks. St. Snarski, Wilno 1857); „Voyage à la côte orientale d’Afrique pendant l’an 1866 — 1872”; „Suéma, ou la petite esclave africaine” 1870 (Suema, niewolnica afrykańska, żywcem pogrze-biona, tłóm. W. Sadkowski, Warsz. 1873); „Traité du St. Esprit etc.” (1864 2 r.); „Pie IX et les études classiques etc.” (Paryż 1874). Prócz wielu innych pisanych oryginalnie, tłómaczył G. kilka dzieł św. Alfonsa Liguori.

Gaunilon, teolog i filozof francuski wieku XI-go, mnich z Marmoutiers, znany z polemiki, jaką prowadził przeciw postawionemu przez

Mns.

w. G.

szczyt ziemski.

Anzelma (ob.) dowodowi ontologicznemu (ob. Ontologia) istnienia Boga. Polemika ta zawiera się w dziełku p. t. „Liber pro insipiente”, zaty-tułowanem tak ze względu, że Anzelm uważał swój dowód ontologiczny za przystępny nawet dla człowieka zupełnie niewykształconego (insipiens). G. stawi przeciw Anzelmowi 6 punktów, z których najważniejszym jest, że posiadanie najwyraźniejszej nawet idei Istoty bezwzględnie doskonałej nie stanowi najmniejszego dowodu, że idei tej coś zewnątrz umysłu odpowiada. Anzelm odpowiadał obszernie na wywody G-a, którego dziełko znajduje się przedrukowane we wszystkich wydaniach dzieł Anzelma.

Gaupp Ernest Teodor, prawnik niemiecki (* 1796 na Szląsku—f 1859 we Wrocławiu). Pracował przeważnie w dziedzinie dziejów prawa log, również po łacinie napisany, p. t. „De Sculp-tura” (Florencya 1504) a zawierający umiejętny wielce i wyczerpujący wykład teoryi sztuki rzeźbiarskiej.

Gaurisankar v. Mont Everest, u Tybe-tan: Czingo p arnari. Najwyższy szczyt Himalajów i—jak się zdaje—całej kuli ziemskiej, 8 840 metr. wysoki (według innych pomiarów 8 889 m.); leży pod 28° szer. półn. i 86°58'dł. zach., w Nepalu. Indyjska jego nazwa przypomina boską parę: G aur i = promieniejąca, jest przezwiskiem bogini Parawati, małżonki Szywy, inaczej zwanego San kar. Europejska nazwa góry Everest nadana jest na cześć pułkownika E., który pierwszy dokonał pomiaru tej góry w grudniu 1855 r. i uznał ją za najwyższy

W. Wr,

;-jS==t-z:

■s

in*

■ \ ■

ümzs—

gg

ĘpśggOg

Hl

I-ttj

î^r.

~r-

psfsjjg

tik

V¹

El

i^,_

Jp A

E»

mm

gä

[f.

-i„

. .... ;

■ ’ ...

£ggfs$i

:«si

||

1.;

aBiwii

sä

Sggigi

äs.

tPf

ŚŁ

SÄ

Mg. 140. Gaurisankar (Mont Everest).

ne.

czerwonych gron kwiatowych.

Chr.).

niemieckiego. Prace ważniejsze: „Das alte mag-deburgische und hallische Recht” (1826); „Das schlesische Landrecht” (1828); „Recht und Verfassung der alter Sachsen” (1837); „Ueber die Zukunft des deutschen Rechts” (1847); „Deutsche Stadtrechte des Mittelalters” (2 tomy 1851—

2); „Germanistische Abhandlungen” (1853) i in-

s. p.

Gaura biennis, żartwa (Waga), roślina, należąca do rodziny wies iołko watych (Ona-grariaceae). Pochodzi z Wirginii. Jest to okazały gatunek, dochodzący 1 metra wysokości; hodowany bywa po ogrodach dla pięknych blado-

E. S.

Gaurico Pomponio (* ok. 1480—f 1530), poeta i pisarz łacińsko-włoski. Pozostawił liczne poezye łacińskie: elegie, eklogi i epigramma-ty bez wyższej wartości, oraz prozaiczny dya-

Gaurus, starożytna nazwa wulkanicznego wzgórza (obecnie Monte Barbaro) w Kampanii, między Cumae a Neapolem (zwycięstwo konsula Valeriusa Corvusa nad Samnitami, r. 343 p. n.

w. J.

Gauss Karol Fryderyk, wielki matematyk niemiecki (* 30 kwietnia 1777 w Brunświ-ku—f 23 lutego 1855 w Getyndze). Foclio-dził z rodziny niezamożnej, kształcił się w Collegium Carolinum w mieście rodzinnem, następnie (1795— 1798) w uniwersytecie getyngeń-skirn, później krótko przebywał w mieście Helmstedt, słuchając wykładów sławnego analisty Pfaffa. Powróciwszy do Brunświku, utrzymywał się z pensyi wyznaczonej mu przez księcia brun-świckiego i przygotowywał swoje prace, które wkrótce miały wsławić jego imię. Mianowany już w r. 1801 korrespondentem Akademii peters-

burskiej, nie przyjął ofiarowanego mu stanowi- dziś jeszcze nie ustały. Wspomnimy tu jeszcze ska dyrektora    obserwatoryum w Petersburgu,    o    jego    tablicach    do obliczania    logarytmu    summy

W roku 1807    przeniósł się do Getyngi, gdzie    i    różnicy dwu    liczb, gdy    dane    są    liczb    tych    loga-

rytmy. Wogóle nie było prawie dziedziny matematyki czystej, w której by Gauss nie zaprowadził doniosły cli ulepszeń. Nie mniej szemi są zasługi G-a w matematyce stosowanej. Mechanika zawdzięcza mu nową ogólną zasadę t. zw. najmniejszego przymusu i pracę o teoryi przyciągania ciał sferoidalnych jednorodnych; udoskonalenie teoryi potencyału (W rozprawie: „Allgemeine Lehrsätze in Beziehung auf die im verkehrten Verb, des Quadr. der Entf. wirkenden Anz. und Abst. Kräfte). W astronomii kla-sycznem jest znakomite jego dzieło: „Theoria motus corporum coelestium” (Hamburg 1809), obejmująca teoryę ruchu ciał niebieskich około słońca i metody obliczania dróg tych ciał ze spostrzeżeń. Już w r. 1801 był G. w posiadaniu tych metod i przy ich pomocy obliczył drogę pierwszej w owym czasie odkrytej planetoidy „Ceres”, a w r. następnym drogę „Pallady”. Obli- • czenia te, ogłoszone w „Monatliche Correspon-denz” V. Zacha, wsławiły go, zanim został astronomem fachowym. Później, jako dyrektor obserwatoryum astronomicznego w Getyndze, prowadził G. obserwacye komet, obliczał ich drogi, obmyślał narzędzia, zajmował się pomiarami geo-detycznemi i wykształcił wielu uczniów, z nich zaś niektórzy zostali sławnymi astronomami, jak np. Struve i Encke. Jako fizyk ogłosił G. nowe badania z teoryi włoskowatości, badania dioptryczne, ogólną teoryę magnetyzmu ziemskiego; nadto, razem z W. Weberem, powołanym w r. 1828 do Getyngi na katedrę fizyki, wykonał wiele pomiarów, głównie elektro-magne-tycznych, i wzbogacił tę dziedzinę fizyki nowe-mi przyrządami; tym dwóm uczonym zawdzięczamy między innemi pierwszy pomysł telegrafu elektromagnetycznego. Towarzystwo nauk w Getyndze zajęło się wydaniem dzieł zbiorowych G-a. Od roku 1863 do 1874 wydano pod kierunkiem Scheringa 6 wielkich tomów in 4-0; niedawno pod kierunkiem Kleina przystąpiono do ogłoszenia dalszego ciągu, mającego objąć jeszcze cztery tomy. Prócz tego ogłoszono różnemi czasy ważną pod względem naukowym korrespondencyę G-a z rozmaitymi uczonymi: z Nicolaim, A. Humboldtem, Besselem; w roku bieżącym (1900) wydano korrespondencyę G-a z matematykiem węgierskim Bolyai’em, której treścią główną są pomysły dotyczące podstaw geometryi, zwanej nieeuklidesową.

Gautama, ob. Budda.

Gautherin Jan, rzeźbiarz francuski (* 1840 w Ouroux w Nièvre—f 1890 r. w Paryżu). Kształcił się pod kierunkiem Gumerego. Grupa marmurowa „Raj utracony”, głośna podczas wystawy paryskiej z 1878 r., jest jego arcydziełem. Do ważniejszych prac G-a należą popiersia portretowe, a tnkże popiersie, przedstawiające „Rzecz-

objął katedrę    matematyki i zarząd obserwato-

ryum. Przebył tu do końca życia, oddany nieustającej pracy w matematyce, mechanice, fizyce, astronomii    i geodezyi. W dziejach nauki

zajmuje miejsce pierwszorzędne, jako umysł twórczy, płodny i ścisły. Będąc jeszcze studentem w Getyndze, poczynił w r. 1796 ważne odkrycia. Rozszerzył granice geometryi elementowej, uzasadniwszy za pomocą nowej teoryi podziału koła    możliwość konstrukcyi geome

••

trycznej elementarnej wszelkich wielokątów foremnych, których liczba boków jest liczbą pierwszą postaci 2² -j- 1 (sam wykonał konstrukcyę dla 17-kąta foremnego). W tymże roku znalazł bezskutecznie przed nim poszukiwany dowód zasadniczego w Teoryi liczb prawa, zwanego „prawem w z aj e m no śc i” liczb pierwszych. Jego rozprawa doktorska z r. 1799 (Demonstratio nova theorematis etc.), zawiera pierwszy dowód ścisły zasadniczego twierdzenia o pierwiastkach równań algebraiczny cli. W roku 1801 ogłosił wielkie swoje dzieło: „Disquisi-tiones arithmeticae”, które otwarło nowe zupełnie widnokręgi w nauce i dało podwaliny rozwojowi Teoryi liczb w XIX wieku. Pomnikowego w nauce znaczenia jest też rozprawa jego:    „ Disquisitiones Fig. 141. Gauss Karol Fryd.

s. u.

generales circa superficies curvas” (1823—1827); przez wprowadzenie w niej ważnego pojęcia miary krzywizny, powszechnie zwanej dziś krzywizną Gaussowską, G. nadał nową postać teoryi powierzchni, która odtąd nie przestaje rozwijać się w nadanym jej przez G-a kierunku. Praca ta ma nietylko wielkie znaczenie teoretyczne, ale znalazła też ważne zastosowanie w geodezyi i kartografii. W teoryi szeregów ogłosił G. ważne badanie nad szeregiem hypergeome-trycznym („Disquisitiones generales circa seriem infinitum'’ 1811 —1813); w rachunku całkowym podał nową metodę przybliżonej kwadratury całek („Methodus nova intergralium valores per approximationem inveniendi” 1814); w rachunku prawdopodobieństwa ugruntował doniosłą i niezbędną dla astronomów, geodetów i fizyków metodę najmniejszych kwadratów, pomyślaną jeszcze w r. 1795 i ogłoszoną następnie (1819—

1822) w pracy: ,jTheoria combinationis observa-tionum erroribus minimis obnoxiae”. Metoda ta stworzyła niezmiernie bogatą literaturę i pobudziła do wielu badań teoretycznych, które po

92

Encykl. Powsz. Ilustr. Zpsz 188. T. XXIY.

pospolitą”, oraz posąg bronzowy Diderota na

s. s.

s. s.

s. s.

„La mouche de croches”,

„Notes sans portées”, „Accords perdus” le aux quintes”).

Gautier de Lille lub de Cliât il Ion, poeta łaciński (* w Ronchin we Flandryi), sławny w latach 1170 —1180. Napisał wiele utworów nader ciekawych, posiadających przytem trwałą wartość literacką. Oto główniejsze: „Tractatus sive dialogus contra Judaeos”— mający na celu wykazanie, że oczekiwanym przez Żydów Messyaszem jest Jezus Chrystus; traktat ten ogłosił drukiem Oudin w „Veterum aliquot Galliae et Belgii scriptorum opuscula sacra nun-quamedita” (Leyda 1692); „Rhytmi”—lub poezye rymowane, wydane przez Miildenera p. t. „Die zehn Gedichte des Walter von Lille” (Hanower 1859); „Alexandreis”, poemat w 10 księgach o 5 464 hexametrach, opiewający życie i czyny Aleksandra W., podług Justyna, Quintu-sa Curciusa i Biblii. Najdawniejszy znany manuskrypt G-a z r. 1208, przechowywany jest w Zwickau (Codex Cygneensis), z niego druk. w Rouen w końcu XV w.—Źródła: F. Miilde-

ner

placu Saint-Germain-des-Prés.

Gautherot Klaudyusz, rzeźbiarz i malarz francuski (* 1769 w Paryżu—f 1825 r. tamże). Początkowo modelował popiersia sławnych ludzi jako to: Voltaire’a, Rousseau’a, Turgota, Bailly’ego i Glücka, następnie przerzucił się na pole malarstwa, odbywszy poprzednio studya pod kie-

*    runkiem Davida. Z czasem założył własną szkołę malarstwa w Paryżu. Sam malował przeważnie obrazy historyczne w duchu szkoły mistrza swego, Davida. W r. 1820 wydał „Galerie française” (3 tomy in 4-o).

Gauthier Karol, współczesny rzeźbiarz francuski (* 1831    r.). Uczeń Jouffroi, idealista.

Znany głównie jako twórca „Andromedy” (1875 r.).

Gauthier-Villars (* 10 sierpnia 1859 w Vil-liers-, w depart. Sekwany i Oazy), krytyk muzyczny francuski. Jest współpracownikiem głównie „Revue des Revues”, zamieszcza wszakże

*    i w innych pismach swe krytyki i sprawozdania, np. w „Echo de Paris”, „Revue internationale de musique” i w innych. G.-V. wydał kilka tomów krytyk humorystycznych („Lettres de l’ouvreuse”, „Bains de sons”, „Rythmes et rires”,

„Entre deux airs”, , „La col-

A. Pol.

„De vita Gualtheri ab Insulis” (Getynga 1854).

Gautier de Metz, poeta francuski z XIII w. Ze szczegółów jego życia wiemy tylko, że był księdzem i pochodził z Metzu lub jego okolic. Jest on autorem poematu „Image du monde”, który opracował w dwóch odmiennych układach około 1245 r. Utwór ten, naśladowany dowolnie z „Imago mundi” Honoryusza d’Autun, jest rodzajem encyklopedyi wszystkich nauk znanych w Wiekach Średnich i dziś zaciekawia nas jedynie ze względu na podania, jakie tam

znajdujemy. Dzieło to cieszyło się wielkiem powodzeniem i miało większą wziętość, niż „Trésor” Brunetta Latiniego, które powstało w kilka lat później dla publiczności bardziej wykształconej. „L’image du monde”, przełożony na prozę, tłómaczony był na wszystkie prawie języki Europy zachodniej; posiadamy nawet przekład jego na język hebrajski, w dwóch odmiennych wydaniach — i jeden na hebrajsko-niemiec-ki.—Źródła: „Histoire littéraire de la France" (XXIII, str. 294 — 335, artykuł Wiktora Le Clerc); Neubauer „Les traductions hébraïques de l'Image du monde”, w „Romania" 1876, str. 129.

Grautier d’Arras, średniowieczny poeta francuski, autor dwóch powieści romantycznych: „Eracle” i „Ille et Galeron", które miały wielki rozgłos. „Eracle” wydany został w druku w 1842 r. przez M. Maussmanna z ciekawym bardzo wstępem. Zupełne wydanie poematów G-a zawdzięczamy uczonemu norweskiemu M. Losethowi (Paryż 1890,    2 tomy). M. W.

Foerster pomyślał również o wydaniu dzieł G-a w „Romanische Bibliothek”; tom I, zawierający „Ille et Galleron”, ukazał się w 1891 r.

Gautier Teofil (* 1811 — f 1872 r.), poeta i pisarz francuski z epoki romantyzmu, jeden z głównych propagatorów i przywódzców tego kierunku poetyckiego we Francyi. Przybywszy w młodzieńczym wieku do Paryża z prowincyi, poświęcił się naprzód malarstwu. Po wystawieniu na scenie „Hernaniego” Wiktora Hugo, przejął się entuzyazmem dla tego utworu i odtąd występował jako zapalczywy rzecznik i obrońca poezyi romantycznej. Jego własne utwory wierszem i prozą odznaczają się głównie żywein i plastycznem obrazowaniem, oraz niezmiernie barwnym, przechodzącym niekiedy w jaskrawość, kolorytem stylu, przy zupełnym prawie braku głębszych uczuć i wielkiem ubóstwie myśli. G. był fanatycznym zwolennikiem zasady sztuka dla sztuki, a istotę sztuki widział wyłącznie prawie w jej formie zewnętrznej. Przytem, chcąc być zawsze oryginalnym, nienawidząc wszelkiej banalności i mieszczańskiego filisterstwa, wpadał nieraz w dziwaczność, paradoksalność i ostentacyjnie popisywał się z pogardą dla wszelkich ustalonych zasad moralnych. Liryczne poezye G-a (wydruk, w zbiorowych wydaniach w Paryżu w latach: 1830, 1833, 1863 i 1873) odznaczają się wyłącznie pięknością stylu i języka, oraz plastyką obrazowania poetyckiego; jego romans „Les Jeune France” (Paryż 1833), mający być apoteozą grupującej się dokoła Wiktora Hugo francuskiej szkoły romantycznej, przez swoją cudacką przesadę wygląda nieomal na jej pa-rodyę. „Nouvelles” G-a (Paryż 1845), oraz słynne jego romanse: „Mademoiselle de Maupin” (Paryż 1835) i „Capitaine Fracasse” (Paryż 1863) należą do najradykalniej szych objawów kierunku romantycznego. Szczególnie w niektórych swych

w. G .

A. Pol.

soko cenione jego litografie.

Gautier Emil Teodor Leon, współczesny uczony francuski (* 8 sierp. 1832 w Hawrze), był początkowo archiwistą w departamencie Haute - Marne, następnie naczelnikiem cesarskiego archiwum w Paryżu, a od r. 1871 profesorem paleografii w „Ecole des chartes”. G. z prawdziwem zamiłowaniem i entuzyazmem oddaje się poszukiwaniom nad literaturą średniowieczną Francyi i pracuje usilnie nad rozszerzeniem wśród społeczeństwa franc, znajomości starodawnych poematów narodowych. Ważniejsze prace jego: „Quelques mots sur l’étude de la paléographie et de la diplomatique” (1858, 3-e wydanie 1874); „Scènes et nouvelles catholiques” (1861, wydanie 2 e 1875); „Voyage d’un catholique autour de sa chambre” (1861, wyd. 2-e 1875; wydanie niemieckie — 1864); „Benoit XI, étude sur la papauté” (1863, wyd. 3-e 1876); „Portraits littéraires” (1868, 2-e powiększone wydanie 1881); „Portraits contemporains et questions actuelles” (1873, wyd. 2-e 1879); „Vingt nouveaux portraits” (1878); „La cheva-

nowellach (naprz. „Fortunio”, Skóra tygrysia, Piękna Jenny). G. puszcza wodze fantazyi aż do kresów dziwactwa i niedorzeczności. Późniejsza jego działalność pisarska zwróciła się stopniowo od poezyi do krytyki literackiej i artystycznej, w której G. niebawem zajął wpływowe stanowisko, jako współpracownik różnych czasopism paryskich. Od r. 1836 pisywał stale sprawozdania teatralne, literackie i artystyczne do czasopisma „Presse”, a od r. 1854 pomieszczał niezliczone swoje felietony i artykuły sprawozdawcze w czasopiśmie „Moniteur officiel”. Jako krytyk pozostał zawsze żarliwym wielbicielem pięknej formy i zewnętrznej plastyki stylu, widząc w nich najwyższe, niemal jedyne, zadanie twórczości poetyckiej i artystycznej. G. wywarł doniosły, ale jednostronny bardzo, wpływ na nowożytną literaturę francuską jako przedstawiciel krańcowego romantyzmu, z którego poczęły się pewne, bardziej wyłączne i niezdrowe, jej prądy współczesne.

Gautier Jan Franciszek (* 27 lutego 1822 r. w Baugirard pod Paryżem—f 3 kwietnia 1878 w Paryżu), pedagog, krytyk i kompozytor muzyczny. Po ukończeniu nauk w konserwatoryum paryskiem G. otrzymał miejsce kapelmistrza w teatrze „National”; od 1864 wykładał harmonię w konserwatoryum, a od 1872 liistoryę muzyki. Niezależnie od tych czynności zamieszczał krytyki i sprawozdania w różnych czasopismach paryskich. Jako kompozytor G. utworzył 14 oper komicznych, po większej części jednoaktowych, oratoryum „Śmierć Jezusa”, kantatę „Piętnasty sierpnia” i parę utworów drobniejszych.

Gautier Armand-Désiré, malarz i rysownik francuski współczesny (* 1825 r. w Lille). Uczeń Souchona i L. Cogneta. Prócz portretów olejnych (jak np. Armanda Silvestra) znane są i wy-

s. s.

lèrie” (1884, wyd. 2-e 1890); „Histoire de la poésie liturgique” (T. I, 1886); „Portraits du XVII siècle” (1884, 3 tomy); wreszcie najcenniejsze dzieło G-a o narodowej epopei francuskiej „Les épopées françaises” (1866 — 68, 3 tomy; wyd. 2-e 1878 — 93, 4 tomy). G. opracował również do druku wydanie „La Chanson de Roland” (wyd. 20-e 1892).

Gautier Judyta, autorka francuska (* w Paryżu 1850 r.). W młodym bardzo wieku zaznajomiła się gruntownie z literaturą chińską pod kierunkiem pewnego mandaryna chińskiego, któ- * re:nu ojciec jej dał przytułek; już w r. 1867 ogłosiła pod pseudonimem Judyty Walter zbiór nowelek po części tłómaczonych, po części naśladowanych z chińskiego p. t. „Livre de Jade” (Paryż, w 12-e). Zaślubiwszy w 1866 r. poetę Catulle’a Mendèsa, wkrótce się z nim rozwiodła; pod nazwiskiem mężowskiem wydała tylko jedną powieść: „Le dragon imperial” (Paryż 1869). Oprócz wspomnianych napisała jeszcze: „L’usurpateur” (1875, 2 tomy); „Lucienne” (1817); „Les peuples étranges”, studyum etnograficzne (1879); „Isoline et la fleur de serpent” (1882); „Richard Wagner et son oeuvre poétique (w tymże roku); „La femme de Putiphar” (1884); „Poèmes de la libellule” (1885); Iskender” (1886); „La conquête du paradis” (1887, 2 tomy). W r. 1888 wystawiono na scenie Odeo-nu dramat Judyty G.: „La marchande de sourires”, który cieszył się wielkiem powodzeniem; temat do niego zaczerpnęła autorka z literatury japońskiej.

Gautier, rodzina francuska, oh. Brienne Gautier.

Gautsch von Frankenthurn Pawel (* w Wiedniu w r. 1850), z rodziny urzędniczej austryackiej; był urzędnikiem w austryackiem ministeryum wyznań i oświaty, a następnie dyrektorem instytutu wychowawczego Teresianum.

Z końcem r. 1885 mianowany w gabinecie hr. Taaffego ministrem wyznań i oświaty, na tem stanowisku pozostawał aż do upadku tego gabi-uetu w r. 1893. Za ministeryum t. zw. Koalicyjnego powołany został do izby panów i mianowany kuratorem Teresianum. Z końcem września 1895 r. wezwany do utworzonego wtedy gabinetu hr. K. Badeniego, objął w nim znowu ministeryum oświaty. Gdy hr. Badeni podał się do dymissyi 30 listopada 1897 r., br. G. został prezesem gabinetu i objął kierownictwo wydziału spraw wewnętrznych. Nie zdoławszy doprowadzić do porozumienia w sprawach językowych pomiędzy Niemcami a Czechami, ustąpił d. 7 marca 1898 r.—Ośmioletnie rządy br. G-a jako ministra oświaty zaznaczyły się korzystnie dla Galicyi. Dbał on o przychylność tego kraju i kierował się radami śp. d-ra Edwarda Rittnera, b. prof. uniw. lwowskiego, który był wówczas radzcą ministeryalnym, a następnie szefem sekcyi w ministeryum oświaty. Uni-

(T. IV, str. 364).

Gravarni P a w e ł, właściwie Wilhelm S u 1-

wcrsytet krakowski zyskał nowe budowle, uniwersytet lwowski uzupełniony został wydziałem medycznym, a w obu zakładach zwiększono ilość katedr. Wzrosła też w owym czasie ilość szkół średnich i wogóle zwiększyły się fundusze na zakłady naukowe galicyjskie w budżecie państwa, przedtem nadzwyczaj skąpo wymierzane.

Gravard Hyacynt (* w Montmólian w r. 1753 — f w Paryżu 1802), anatom znakomity. Do nauk lekarskich przykładał się w Paryżu pod przewodnictwem Desaulta (ob.), który go ce-* nił wysoko i wyrobił mu pozwolenie na wykłady anatomii, cieszące się licznymi słuchaczami; następnie wykładał w różnych szkołach dla lekarzów wojskowych. Główną zasługą G-a jest wprowadzenie ładu i ścisłości w nauczaniu anatomii. Najgłówniejszemi dziełami jego są; „Traité d’ostéologie” (Paryż 1791, 2 tomy; wyd. 2-e tamże 1795); „Traité de myologie” (tamże 1781; wyd. 2-e 1802) i „Traité de splanchnologie” (tamże 1800; wyd. 2-e 1802; wyd. 3-e 1809). Pomimo—' wielkich zasług swych umarł w zapomnieniu i nędzy. — Por. „Biographie mód.”

Dr j. p.

p i c i u s z Chevalier, rysownik i karykaturzysta francuski (* r. 1804 w Paryżu — j 1866 w Auteuil). Syn ubogich rodziców, rodem z Bur-gundyi, G. nie otrzymał ani wychowania, ani wykształcenia dla artysty odpowiedniego; mając lat 12. już zaczął pracować na siebie, początkowo u budowniczego Dutillarda, następnie w fabryce narzędzi mechanicznych, a w końcu w pracowni rysunkowej Leblanca, który pierwszy rozpoczął nauczanie rysunku machin przy Konser-watoryum sztuk i rzemiosł w Paryżu. Wtenczas już młody G. zaczął próbować sił swoich na polu rysunkowem i wydawniczem: w 1825 r. pierwsze próby jego wydane były pod tytułem „Etrennes artistiques.” Z pracowni Leblanca G. przeniósł się do pracowni rytowniczej Adama, a po roku mozolnej pracy, wszelkiego rodzaju zawodów, a po części i nędzy, porzucił Paryż i jako artysta wędrowny wyruszył w Pirenee, wiodąc życie turysty, od czasu do czasu zarabiając rysunkami na kawałek clileba, i z zapałem szkicując widoki z natury, typy ludzi, ubrania ich charakterystyczne. Mając teki nabite bogatym materyałem artystycznym, który stał się dla niego nieocenionym źródłem prac późniejszych, G. powrócił do Paryża, gdzie również z zapałem rysował wszystko, co tylko wzrok i myśl jego uderzało, marząc głównie o zreformowaniu balów kostiumowych. W ciągu trzech lat w Paryżu spędzonych w nieustannej pracy rysunkowej, G. ciągle wzbogacał teki swoje coraz-to nowym materyałem, wiernie odtwarzając rysunkiem sceny z życia Paryża i typy jego mieszkańców. Rysunki jego, coraz bardziej cenione, jednały mu powoli rozgłos, a pseudonim jego, Gavarni, stawał się coraz popularniejszym we

Francyi. Od czasu jak G. wszedł do współpra-cownictwa „Mody” („La Mode”), pisma założonego przez Emila Girard i na (ob.) w 1830 r., aż do 1838 był on w Paryżu rzeczywiście „wyrocznią mody” dla dam; na rysunkach jego wzorowały się wszystkie elegantki owoczesne Paryża. Rysunki te były więcej niż wzorami ubrań: były to typy paryskie artystycznie w ramę mody ujęte, pełne życia i prawdy. Zmysł spostrzegawczy wynagradzał braki wykształcenia w artyście, i z latami, powoli, stawał się G. głębszym spostrzegaczem. W 1830 r. chwilowo uprawiał karykaturę polityczną,'od 1832 r. jednak głównym przedmiotem jego ołówka stały się obyczaje paryskie. Jego 12 litografij kolorowanych „Les Physionomies de la Population de Paris”, również jak i 108 rysunków „Les Travestissements”, budziły zachwyt powszechny, podobnie jak i późniejsza nieco se-rya jego „Etudes d’enfants” (1833). Nadzwyczajna biegłość w technice rysunkowej, wyborna charakterystyka i zwięzłe dowcipne kommen-tarze do tych rysunków, uczyniły go najpopularniejszym w owej epoce artystą francuskim. Przeświadczenie o talencie i ufność w poparcie publiczności skłoniły G-ego do założenia własnego pisma ilustrowanego. Zapewniwszy dla swego organu współpracownictwo najpierwszych sił ówczesnych literackich i artystycznych, G. z otuchą zaczął wydawać „Journal des gens du monde”. Pismo to jednak wkrótce upadło, a G. zmuszony był odsiadywać za długi w Clichy. Jedyną korzyścią, jaką wyniósł z owego niefortunnego wydawnictwa, było wzbogacenie teki artystycznej nieznanemi dla niego do owej chwili typami: woźnych sądowych, sędziów, lichwiarzy i dłużników odsiadujących za grzechy swoje w Clichy. Zaproszony do współpracownictwa „Charivari”, G. umieszcza tam całe serye swych rysunków, tworzących wyborną satyrę społeczną, uwydatniającą w sposób dowcipny śmieszność i wady rozmaitych stanów. Serye te rysunków rozpoczynają: „Fourberies de femmes en matière de sentiments”, za któremi idą „La Boîte aux lettres”, „Les Etudiants”, „Les Lorettes” (1841), „Les enfants terribles” i t. d. W latach 1843—6 G. rysuje dla „Revue et Gazette musicale”, w 1846—47 wydaje całe serye nowych rysunków („Oeuvres nouvelles”). Jednocześnie ilustruje „Le Diable à Paris”, „Le Juif Errant”, „Contes fantastiques” z Hoffmanna, „Paris marié” Balzaca, „Théâtre” Scribego i w. in. Następne cztery lata (1847 — 1851) spędza w Anglii, dokąd udaje się poprzedzony sławą i oczekiwany z upragnieniem. Tu unika przyjęć, jest głuchym na zaproszenie do dworu przez królową Wiktoryę, ale snuje się z teką i ołówkiem po ulicach i zaułkach Londynu, gdzie znajduje odpowiedni pokarm dla swego usposobienia, coraz więcej zabarwiającego się mizantropią. Płodem tych spostrzeżeń jest serya rysuu-,

(Paryż 1896).

w. N.

Dr J. p.

ków, umieszczona w „Illustrated London News” pod tyt. „Gavarni in London”, oraz rysunki w „Puppet Show”, a także ilustracye do „Le Bossu” i do „Illustration française”. Mizantropia nie opuszcza go i w Paryżu; satyra jego staje się coraz ostrzejszą, spostrzeżenia złośliwsze-ini, uwagi uszczypliwszemi. Uderza to we wszystkich rysunkach, dostarczonych dla nowego organu „Paris”, wydawanego w Paryżu od r. 1852, które pod ogólną nazwą „Masques et visages” mieszczą całe serye satyr społecznych, jak np.: „Les Lorettes vieillies”, „Les Propos de Thomas Vireloque”, „Les invalides du sentiment”, „Messieurs du feuilleton” (9 portretów pisarzy współczesnych) i wiele innych. W r. 1859 G. wydaje 40 tablic zatytułowanych „D’après nature”. Jest to ostatnia piękna praca utalentowanego artysty; inne, nieliczne rysunki, jakie G. umieszczał jeszcze w „Temps”, zdradzają upadek werwy artystycznej i są słabe w wykonaniu. I tak płodność G-ego była zadziwiająca. Liczba rysunków, akwarel i litografij pozostawionych przez niego dochodzi, jak to obliczył

H. Béraldi (Les Graveurs du XIX siècle), do 8 000; w tej liczbie jest 2 700 litografij przez samego G-ego wykonanych. Kompletny katalog prac G-ego ułożyli J. Armelhaut (Mahérault) i E. Bocher i wydali w Paryżu w 1873 r. pod tyt. „Catalogue raisonné de l’Oeuvre de Gavarni”. Ze zbiorowych wydań rysunków G-ego wymieniamy: „Oeuvres choisies de Gavarni” (Paryż 1845—8, 4 tomy), z tekstem napisauym przez

J. Janina, Gautiera. Balzaca, Altaroche'a; „Perles et parures par G.” (Paryż 1850, 2 tomy). Jak wszyscy, którzy, wywalczywszy sobie talentem i pracą uznanie powszechne i sławę, znajdują całe zastępy naśladowców w szczęśliwie obranym kierunku, tak i G. pobudził do podobnej jak jego pracy rysunkowej cały zastęp młodych artystów; niektórzy, jak np. Edward de Baumont i Karol Vernier, rywalizowali z nim nawet na stronicach tegoż samego „Charivari”, którego G. był duszą i ozdobą.— Porów. Sainte-Beuve „Nouveaux Lundis”; studyum Iriarte’a, poprzedzające wydane w Paryżu w 1869 „Manières de voir et façons de penser, par Gavarni”; Edmond et Jules de Goncourt „Gavarni, l’Homme et l’Oeuvre” (Paryż 1873); Georges Duplessis „Gav. étude, ornée de 14 dessins inédits” (Paryż 1876 i 79); Eugène Forgues „Les artistes célèbres” (Paryż 1887); H. Bouchât „La Litographie”

s. s.

Gravarnie, jedna z amfiteatralnych wysokich dolin pirenejskich, zwanych cyrkami. Dolina ta leży około godziny drogi powyżej wsi tegoż nazwiska, idąc wzdłuż strumienia górskiego Gave de Gavarnie, między szczytami Pireneów, prze-noszącemi 3000 m. (Cylindre de Marboré 3 300 m., M. Perdu 3 350 m.). Średnia wysokość dna cyrku wynosi 1 640 m. obwód—3 600 m. Po ścianie tej doliny, składającej się z trzech pięter, spada ku jej dnu potok Gave de Pau, tworząc wodospad 422 m. wysoki. Prócz tego wiele innych potoków rzuca się tu też wodospadami; ilość tych wodospadów zmienia się, stosownie do pory roku i ilości śniegu. Z nadejściem zimnej pory kaskady zmieniają się w kolumny lodowe. Na dnie cyrku śnieg prawie nigdy nie znika zupełnie i Gave płynie tunelem pod śniegiem; długość tego tunelu zmienia się stosownie do pory roku. Cyrk ten łączy się z Hiszpanią przez obniżenia w ścianie Porte de Gavarii i e (2 280 m.) i Brèche de Roland (2 800 m.); to ostatnie ciągnie się u stóp szczytów Tours de Marboré między pionowemi ścianami, na setki metrów wysokiemi. U dołu wąwóz ten ma 40 m. szerokości, wyżej—60 m.— (Vivien de St. - Martin „Nouveau Dictionnaire de Géographie”).

G-avarret Ludwik- Dominik Juliusz (* w Astaffort [Lot-et-Garonne] d. 28 stycznia r. 1809 —f w Valmont [Seine-Inférieure] d. 31 sierpnia r. 1890), lekarz. Mając pierwotnie zamiar poświęcić się rzemiosłu wojennemu, wstąpił w r. 1829 do szkoły politechnicznej i wyszedłszy z niej, został porucznikiem, ale niebawem służbę porzucił i zapisał się w r. 1833 na wydział lekarski w Paryżu, dyplom doktorski osiągnął w r. 1843, obroniwszy rozprawę „De l’emphysème des poumons, et de ses rapports avec les différentes maladies du coeur et des bronches”, niedługo zaś potem drogą konkursu zdobył sobie katedrę fizyki lekarskiej. W r. 1858 wybrano go na członka Akademii lekarskiej, później został inspektorem głównym nauczania wyższego; na stanowisku tem przyczynił się wielce do przekształcenia i ulepszenia wydziałów lekarskich we Francyi. Jeszcze studentem będąc, zwrócił na siebie uwagę świata lekarskiego przez pracę „Principes généraux de statistique médicale, ou développement des règles qui doivent présider à son emploi” (Paryż 1840; tłom. niem. Erlangen 1844),’ w tym też czasie był współpracownikiem And rai a (ob.) przy poszukiwaniach jego nad krwią i fizyologią serca; owocem tej działalności wspólnej były dzieła: „Recherches sur les modifications de proportion de quelques principes de sang dans les maladies” (Paryż 1842; tłom. niem. Nördlingen 1842) i „Essai d’hématologie pathologique” (Paryż 1843; tłom. niem. Lipsk 1844). Z prac jego późniejszych wymienić jeszcze należy: „Physique médicale. De la chaleur produite par les êtres vivants” (Paryż 1855); „Physique biologique. Les phénomènes physiques de la vie” (tamże 1869); „Acoustique biologique. Phénomènes physiques de la phonation et de l’audition” (tamże 1877). W sprawie ulepszenia wykładów lekarskich napisał: „Premier rapport sur l’organisation de la Faculté de médecine” (Paryż 1871).

Oravazzi Aleksander, kaznodzieja i patryo-ta włoski (* 1809 r. w Bolonii—f w Rzymie 11

Pod

de Gćogr.”).

A. Pol.

stycz. 1889 r.). W 18-yra roku życia wstąpił do zakonu Barnabitów, później zaś został profesorem retoryki w Neapolu, skąd przeniesiono go w r. 1840 za zbyt wolnomyślne kazania na podrzędne stanowisko. Gdy Pius IX objął Stolicę Apostolską, G. przywrócony do władzy, był nader czynnym w ruchach narodowych 1848 r. i za zezwoleniem papieskiem został kaznodzieją wojskowym przy oddziale powstańczym, który walczył z Austryakami. Gorące mowy jego, które wygłaszał we Florencyi, Bolonii a nawet Rzymie, zyskały mu wielki rozgłos; po wzięciu stolicy papieskiej G. udał się do Anglii i tutaj, a następnie w Szkocyi i Ameryce Północnej, agitował w dalszym ciągu przeciwko papiestwu w czasopiśmie, które wydawał: p. t. „Gavazzi Free Word”. W 1860 r. G. znalazł się z Garibaldim w Neapolu i brał udział w wyprawie jego do Sycylii. Od r. 1870 przemieszkiwał stale we Włoszech, pracując nad utworzeniem „wolnego kościoła katolickiego”. Ogłosił drukiem pamiętniki swe i zbiór kazań.

Gave, nazwa wielu potoków na północnym stoku Pireneów między dorzeczem Neste na wschodzie i krainą Basków na zachodzie. Wszystkie te gaves kończą się w największym z nich: Gave de Pa u, lub Gave de Bernais, lub Grand Gave. Gave de Pau bierze początek w lodowcach Marboré na północnym stoku szczytu Pic de Marboré (3 250 m.) i wkrótce rzuca się wodospadem Gavarnie, na 422 m. wysokim, na dno cyrku tegoż nazwiska, stąd wypływa pod nazwą Gave de Gavarnie. Poniżej Gavarnie potok ten otrzymuje dopływ lewy Gave d’Ossone, wypływający z lodowca Vignemale, następnie przepływa peyrade albo chaos Gavarnie, nagromadzenie złomów skalnych, które się stoczyły z góry Coumelie. Pod Gedre otrzymuje z prawej Gave de Héas, wypływający ze śnieżnych gór, otaczających Troumouse, i zasilony przez G.ave d’Estaubé, wypływający również z cyrku. Dalej G. de Pau płynie na północo-wschód w kaskadach, omywa wzgórza Saint-Sauveur na dnie wąwozu, przez który przerzucono most na 65 m. wysoko, i wkracza do kotliny Luz, gdzie na wysokości 700 m. zasila się z prawej strony dopływem Gave de Barèges lub Bastan. Z kotliny Luz przez ponury wąwóz Pierrefitte wkracza do kotliny Pierefitte, gdzie na wysokości 450 m. zasila się z lewej przez dopływ Gave de Cauterets. Odtąd dolina jego znacznie się rozszerza, służy za drogę dla kolei żelaznej i tworzy piękną równinę d’Argèles, gdzie rzeka otrzymuje z lewej strony dopływ Gave d’Argèles. Lourdes, na wysokości 400 m., u stóp starego zamku, niedaleko słynnej groty, Gave de Pau zmienia szybko swój kierunek: zamiast płynąć (jak to czynił niegdyś) na równinę Tarbes, gdzie płynie obecnie Adour, Gave de Pau zwraca się na zachód i płynie lesistym wąwozem poza Saint Pé de Bigorre, następnie przybiera kierunek północno-zachodni, przepływa pod Pau i zasilony przez Néez rozlewa się śród równiny kamienistej, gdzie często zmienia łożysko; dosięg-nąwszy Landów, przyjmuje dopływ Gave d’0loro n, staje się żeglownym, łączy się z Adourem i traci swą nazwę-, jakkolwiek jest obfitszy w wodę od Adouru. Długość Gave de Pau wynosi

175 km. (Vivien de St. Martin -Nouveau Diction.

w. N.

Gaveaux Piotr (* 1761 w Béziers—f 5 lutego 1825 w Paryżu), tenor i kompozytor oper, w swoim czasie dość wysoko cenionych. Śpiewał na scenach: w Bordeaux, Mentpellier, a od 1789 r. w teatrach paryskich „de Monsieur” i „Feydeau”. G. napisał 33 oper, z których Noga drewniana” w 1808, „Drabinka jedwa-na” w 1809, „Krawiec amator muzyki” w 1816, a „Kwadrans milczenia” w 1817 r., były przedstawiane na scenie warszawskiej.

Gaveston Piotr (* 1312 r.), ulubieniec króla angielskiego Edwarda II, był synem rycerza gaskońskiego i chował się na dworze Edwarda I wraz z młodym następcą tronu. Po objęciu rządów Edward, chcąc wzmocnić władzę królewską, postanowił oprzeć się na ludziach, którzy-by zawdzięczali mu wszystko; dla tego też mianował G-a hrabią Kornwalii i ożenił go z siostrzenicą swą, Małgorzatą de Clare, podczas zaś swej podróży do Francyi zdał na niego regen-cyę państwa. Dumą swą i pogardliwem obejściem G. wzbudził ku sobie powszechną niechęć arystokràcyi, tak, iż król zmuszony był po powrocie skazać go na banicyę; chcąc wszakże złagodzić ten wyrok, mianował go jednocześnie namiestnikiem Irlandyi. Po roku G. wrócił i odzyskał dawny wpływ na dworze; oburzeni magnaci angielscy żądali zrazu zupełnego wydalenia go z granic państwa, gdy jednak król się na to nie zgodził, uknuli przeciwko niemu zbrojny spisek, z lir. Tomaszem Lancastrem na czele, i siłą postanowili go usunąć: oblężony w zamku swym Scarborough w Nortumberlandyi, G. poddał się i, wbrew warunkom kapitulacyi, został ścięty.

Gavial, krokodyl, ob. G a w i a 1.

Gaviniés Piotr (* 26 maja 1726 w Bordeaux—f 9 września 1800 w Paryżu), słynny skrzypek francuski. Po raz pierwszy G. wystąpił publicznie 1741 r. w paryskiem Concert spirituel, z powodzeniem nadzwyczajnem, wskutek czego ofiarowano mu posadę pierwszego solisty tego stowarzyszenia koncertowego. Na tern stanowisku działał przez lat 30. Od 1773—7 dzielił, wraz z Gossec’iem godność dyrektora Concert spirituel; w 1796 r. został powołany do nowo otworzonego konserwatoryum w Paryżu, na profesora gry skrzypcowej. G. napisał: 6 koncertów na skrzypce, ćwiczenia na skrzypce p. t. „Les 24 matinées”, kilka sonat skrzypcowych, wydanych po jego śmierci, ~ż których F-

A. Pol.

mol ma tytuł „Le tombeau de Gaviniés”, oraz operę komiczną „Les prétendu” (1760), grywaną z powodzeniem na scenach francuskich i niemieckich.

Gavotte (taniec), ob. Ga w ot.

Gawalewicz Maryan (* 21 paźdz. 1852, pseudonim: Quis, kryptonim: n), powieściopisarz i dramatyk, urodził się we Lwowie, gdzie też uczęszczał'do szkół średnich; instytut techniczny i uniwersytet ukończył w Krakowie, wzywając kolegów (r. 1874) do chwycenia „młota pracy”, by w krwawym pocie lepszej doczekać przyszłości (wiersz p. t. „Żyje!”). Przeniósłszy się do Warszawy, rozwinął bardzo obfitą działalność, pisując w różnych pismach felietony, kroniki, pogadanki, sprawozdania, poezye, komedyjki, powieści, redagując przez lat kilka to „Tygodnik powszechny”, to „Romans i powieść”, to „Tygodnik illustrowany”, to „Tygodnik polski”. Obecnie umieszcza swoje felietony w „Kurye-rze Warszawskim”. Zarówno w „Poezyach”, pisanych od początku zawodu, ale ogłoszonych w zbiorku dopiero w r. 1889 (Kraków), jak i w prozie zawładnął G. bardzo wcześnie formą poprawną, gładką, potoczystą, swobodnie do wszelkich przedmiotów stosowaną. W pomysłach atoli i pogłębieniu uczuć i sytuacyj przechodził różne dotychczas koleje i stopnie, wrażliwym będąc wielce na wszelkie nowe prądy, bez względu na kierunek filozoficzuo-społeczny. Z wierszy zaledwie parę znalazło silniejsze echo wśród ogółu (np. „Milusińscy”). Pierwsze też opowiadania prozą, zgromadzone w zbiorku p. t. „O niej” (1886, dwa tomy), nie odznaczyły się ani wyrobieniem myśli, ani silniejszem uczuciem, ani wogóle oryginalnością i świeżością; miały tylko jedną zaletę: dawały się gładko czytać i nie nużyły umysłu. Ulubionym tematem były, naturalnie, kobiety, z tym dodatkiem, że początkowo G. starannie szukał wszystkiego, co na ich zaletę i chlubę powiedzieć można. Gdy raz powzięto myśl przedstawienia rozmaitych odmian dwu gatunków, zwanych „mąż” i „żona”, G. wybrał do opracowania ten drugi i skreślił 15 sylwetek kobiecych, które wyszły p. n. „Żona” (1889, drugie wydanie z illustracyami Sta-chiewicza 1892). Starał się w nich przykładami z życia czerpanemi wykazać, że żona to istotnie najsłodsza, najmilsza, najpracowitsza towarzyszka życia w złej czy dobrej doli, wiernie przy mężu stojąca i pilnością, zabiegliwością, rozumem, sercem, poświęceniem przekonywająca, że nietylko nie jest ciężarem dla mężczyzny, ale stanowi największe jego szczęście; aje-żel; wśród 15 żon znajdzie się jedna „Muszka”, co, polubiwszy kolacyjki w gabinetach restauracyjnych, zatraciła zupełnie charakter kapłanki ogniska domowego, to i dla niej znajduje autor, nie usprawiedliwienie wprawdzie, lecz wytłóma-czenie w tern, iż sam jej mąż zaprawił ją do takiego życia i wprowadził ją na drogę, która pod względem moralnym ku otchłani zbacza; zresztą „Muszka” jako żona była doskonałą towarzyszką i dopiero wtenczas szukała nowego opiekuna i dostarczyciela niezbędnych już dla niej wygód i przyjemności, kiedy ją dawniejszy opuścił. Wobec takiego usposobienia łatwo odgadnąć, że G. tam, gdzie zdrożności kobiet przedstawiał, starał się to robić bardzo oględnie i budzić zawsze spółczucie czytelnika. Temperament, wychowanie, otoczenie, świat wogóle winien zazwyczaj, według niego, że zdolności niepospolite, że natura w gruncie szlachetna, że uczucia namiętne nie znalazły prawidłowego pod względem etycznym rozwinięcia, lecz strawione zostały w szybkim gąrączkowym biegu za coraz - to nowemi wrażeniami, których istoty te były wiecznie spragnione. Taki słodkawy, optymistyczny pogląd na świat niewieści i na towarzyskie stosunki wogóle nie zanikł' wprawdzie i później u G-a, lecz uległ znacznym przemianom w miarę pilniejszego wpatrywania się w szczegóły życia nietylko towarzyskiego, lecz społecznego, w miarę głębszego zapuszczania wzroku w głębiny i tajnie ducha ludzkiego. Wówczas optymizm przycichał, a zjawiały się sarkastyczne uwagi zarówno o mężczyznach, jak i o kobietach; wówczas banalny uśmiech salonowca przechodził nieraz w szyderstwo, a słodycz usposobienia napawała się pierwiastkami goryczy. Widać to mianowicie w kilku powieściach większych, przedstawiających, nie koterye salonowe i nie gruchania miłosne, lecz obszerniejsze koła życia społecznego, całe jego warstwy. Już w „Filistrach” (1888) znać było postęp niemały w stosunku do opowiadań dawniejszych, choćby np. bezpośrednio je poprzedzającej „Gasnącej duszy” (1887), bo i postaci wzięte były ze sfery nie tak często malowanej w belletrystyce naszej, i szczegóły życia przezeń nakreślone nosiły na sobie cechy rzeczy zaobserwowanych i poddanych rozbiorowi psychologicznemu. W większej jeszcze mierze postęp teu widniał w „Drugiem pokoleniu” (1891). Opowiadając dzieje jednej tylko rodziny przemysłowców, nie dał się G. uwieść chętce łatwego uogólniania, która nietylko w życiu powszedniem, lecz i w powieściopisarstwie na-szem grasuje. Twierdzić, że każde drugie pokolenie przemysłowców rozprasza i marnuje nie-oględnem rzucaniem się w przeróżne interesa, lekkomyślnością w ich traktowaniu i rozrzutnością, to, co pierwsze zdobyło oszczędnem życiem, wytrwałą pracą i rozsądnem stosowaniem środków dla osiągnięcia zamierzonego celu, byłoby zapewne paradoksem, którego udowodnienie okazałoby się niemożliwem, gdyż życie przedstawia pod tym względem wiele różnorodności; ale "zaznaczyć, że tak bywa często, że przywyknie-nie od młodości do szafowania znacznemi suinma-mi nie zdobytemi wcale własną pracą, że wychowanie w zbytkach, a przynajmniej w pomyślniejszych niż wychowani byli rodzice warunkach, w połącze-

bowiem wada główna kompozycyi, wynikła z pośpiesznego pisania, uwydatnia się silnie, jak tego dowodzą „Szubrawcy” (1896), która to powieść i skądinąd do słabszych zaliczoną być musi, zawierając ledwie parę dobrze narysowanych sylwetek. Zdaje się wogóle, że stosunki miejskie, w szczególności warszawskie, lepiej są malowane, aniżeli wiejskie, traktowane dość szablonowo.-—Wielkiego, skończonego dzieła sztuki G. nie dał, lecz nakreślił kilka dobrych ca-łostek i rozsypał dużo postaci doskonale nary-„meehesostwa”, bez popadania sowanych — w większych swych powieściach.—

riiu ze zmianą środków samej produkcyi i zbytu towarów, prowadzą za sobą niezmiernie wielką zmianę i w trybie życia, i w trybie pracy, usposabiając do rozkazywania tylko i używania—było to rzeczą i ciekawą pod względem artystycznym, i cenną pod względem społecznym. Zrobił to właśnie G. w swojej powieści i zrobił dobrze. Następna powieść „Mechesy” (1893 —1894, dwie części), mniej ześrodkowaua od „Drugiego pokolenia”, odznacza się rozumnym poglądem na kwestyę drażliwą, rożnem ustopniowaniem i zabarwieniem

w stronniczą z jakiegobądź powodu krańco-wość. Pierwsza mianowicie część tego utworu, w malowaniu zwłaszcza figur podrzędnych, przedstawia wielkie zmężnienie talentu, pewność ręki i panowanie nad przedmiotem, dobrze wy-studyowanym. Obrazy zwyrodnienia towarzyskiego są tu wyborne, bo żywe. W kompozycyi był autor najsłabszym, szczególniej w części drugiej. Plan całości ułożył sobie starannie i wiedział, jak ma osoby swoje w ciągu powieści przeprowadzić; ale w kreśleniu poszczególnych rozdziałów powierzał się zanadto dowolnemu kojarzeniu się wyobrażeń, a przez to nie osiągnął dostatecznego ześrodkowania wszystkich żywiołów wchodzących do utworu. W kreśleniu figur i w sposobie opowiadania starał się zachowywać przedmiotu wość realistyczną, atoli powiał wiatr w stronę podmiotowości i sub-jektywizmu. G. poszedł za tym nowym prądem, lecz nie tyle treść jego zasadniczą, ile formę czysto zewnętrzną przyswoił sobie z początku. A więc pisał frazeologiczne zachwyty nad poezyą gminną i próbował naśladować jej naiwną prostotę w „Królowej Niebios” (1894); więc wpadał w starą manierę wysuwania osoby powieściopisarza na plan główny i zaprawiania narracyi czysto podmiotowemi uwagami („Cudak” i inne); więc niewyraźnie i mdło protestował przeciw nauce pozytywistycznej („Mgła”), podnosząc znaczenie uczucia, którego mu ta nauka wcale nie zaprzeczała. Trzeźwy atoli jego umysł, przyzwyczajenie do rozpatrywania się pilnego w stosunkach rzeczywistych nie pozwoliły autorowi przychylić się całkowicie i wyłącznie na stronę subjektywizmu lirycznego czy mistycznego. Jak przed owym zwrotem, tak i po nim, najlepiej mu się nadawały wizerunki osobistości zaobserwowanych w życiu realnem, z dodaniem głębszego poglądu psychologicznego. Wzmocnienie tego ostatniego czynnika jest głównym dodatnim nabytkiem, jaki G. z rozczytywania się w dziełach nowszej literatury europejskiej odniósł. Takie opowiadania psychologiczne, jak „Ćma” (1892), „Dusze w odlocie” (1895), „Znak zapytania” (1900), przedstawiają, niezbyt bogaty wprawdzie, lecz interesujący, zasób przejść duchowych, w sposób dramatyczny odmalowa-

W zakresie dramatu przebiegł G. podobną drogę. Z początku pisywał monologi, dyalogi i jednoaktówki (zebrane w 2 sery ach r. 1890), dające możność popisu dla aktorów, a zwłaszcza aktorek, zręczne, sv^obodne, nieraz okraszone dowcipem, lecz pod względem treści bardzo powszednie, a niekiedy wprost błahe, nieodzna-czające się pomysłowością, ani też wielką zwartością dramatyczną. Z nich najwięcej rozgłosu i powodzenia miały: „Hannibal ante portas, czyli Świdrzykowska jedzie”, oraz „Barkarola”, tak podobna do wcześniejszej o wiele, a zapomnianej „Klaudyi” Koziebrodzkiego. Dopiero w dra-maciku „Dzisiejsi” (1885) potrącił kwestyę głębszą i przeprowadził ją z siłą niemałą, jakiej porzednio nie miał sposobności ujawnić. Chciał Niebawem on tu przedstawić tę pustkę serc, jaka w towarzystwie salonowem wskutek wyziębienia uczuć serdecznych i szczerych powstaje, zapełniając się mniej lub więcej wyszukaną frazeologią, udającą wzruszenia i namiętności. Dramacik kończy się, jak fraszka, ale ma w swem rozwinięciu kika scen pobudzających do głębszego namysłu nad tern zdenerwowanein, zmuszonem do szukania sztucznych podnieceń towarzystwem, oraz wiele dowcipnych słów i zręcznie obmyślonych sytuacyj. Dotychczas jest to najlepiej obrobiona całostka dramatyczna G-a; w późniejszych bowiem są poszczególne piękności, lecz niema tego ześrodkowania wszystkich czynników wpływających na wytworzenie silnego napięcia. W „Figlu Benwenuta” (1886) nie tyle pomysł, dość błahy, ile staranne, a niekiedy pełne świeżości, wykonanie, zwraca na siebie uwagę; w „Starych długach” (1894), przedstawiających ważną i zajmującą istotnie kwestyę grzechów kawalerskich, razi pewne nieprawdopodobieństwo w sprowadzeniu kollizyi.—Sprawą teatru zajmował się i zajmuje G. gorliwie; przez kilka lat był kierownikiem sceny amatorskiej i starał się wprowadzać na deski utwory mniej oklepane, aniżeli to było w teatrach stałych; obecnie, od r. 1899, wziął na siebie obowiązki reżysera przedstawień dla ludu w Warszawie. Właściwością G-a jest styl płynny i potoczysty, gładki, bez trudu jakby najmniejszego wypowiadający myśl i uczucie, zaprawiony nieraz dowcipem; język jego wogó-nych. Im krótszy jest taki utwór, tern lepszą le nazwać można czystym, gdyż niepopraw-artystyczną całość stanowi; w obszerniejszych i ne wyrażenia i zwroty, znajdujące się w jego

utworach, stały się już, niestety, w dzisiejszym i przez lat kilkanaście podawał owoce swoich stanie naszego piśmiennictwa, prawie powszech- ( skrzętnych poszukiwań i tylko w roku 1844

ogłosił zbiorek „Pism historycznych”, zawierający przeddruk prac dawniejszych. Ani zdolności pisarskiej, ani przygotowania dostatecznego w rzeczach historyi, ani zmysłu krytycznego G. nie okazał w pracach swoich i miały one wartość jedynie jako zbiory świeżo odszukanych materyałów, dokumentów dziejowych, dotyczących zresztą szczegółów zazwyczaj podrzędnych.

Grawarecki Zygmunt, współczesny pisarz w rzeczach dotyczących gospodarstwa wiejskiego (* 1827 w płockiem), ukończył chlubnie nauki w Instytucie gospodarstwa wiejskiego i leśnictwa w Marymoncie w r. 1849, następnie po odbyciu praktyki i złożeniu egzaminu otrzymał patent na wykwalifikowanego gospodarza w r. 1851. Pracami swemi zasilał specyalne pisma wychodzące w Warszawie i nie zaniechał tego po wyjezdzie w r. 1862 za granicę. Osiedlił się najprzód w Paryżu, potem w Galicyi. Oprócz licznych artykułów, zamieszczanych przeważnie Gawarecki Wincenty Hipolit (* 1788—f w „Gazecie rolniczej”, wydał oddzielnie, wspólnie z Albinem Kohnem: „Polskie stawowe gospodarstwo”; „Chów królików” (1861); „Uprawa roślin pastewnych” (1862, 2 tomy); „Włościanin polski” (1862); „Uprawa chmielu” (1871); „Notatki agronoma podczas oblężenia Paryża” (1873). Wszystkie jego pisma odznaczają się kierunkiem przeważnie praktycznym.

Gawbarehidowie, dynastya perska, panująca od r. 647—1597 r. nad Tabarystanem, Gila-nem, Rusteindarem i Rujanem. Założyciel tej dynastyi Gil Gawbareh pochodził od Dżamaspa (496—498) i był 21-ym królem perskim. Zdetronizował on w 647 Aserwelacha z dynastyi Karenidów, którym, wraz z tytułem „ispehbed”, przypadł był od r. 537 zarząd prowincyj kaspijskich. Gil G., zapewniwszy niepodległość krajowi swemu, zagrożonemu chwilowo pierwszym najazdem Islamu, zmarł w r. 660, pozostawiając dwóch synów: Dabweiha i Badhospâna, którzy podzielili się krajem. Pierwszy z nich odziedziczył płaszczyzny Gilanu i część Tabarystanu; Badhospân drugą część tej prowincyi, oraz górzystą krainę Rujanu i Rustemdaru. Gałąź Dab-weiha wygasła po 106-letniem panowaniu na Churszydzie II, 7-ym następcy G-a, w r. 766, za kalifatu El-Mansura. Gilan i cały prawie Tabarystan były podbite i przyłączone czasowo do państwa arabskiego. Badhospanidzi, dzięki haraczowi, który opłacali, coprawda, bardzo nieregularnie, zdołali utrzymać się na czele swych górzystych klanów aż do końca XIV w.; chociaż władza ich bywała często kwestyonowana przez wysłańców dworu bagdadzkiego, a nawet dwukrotnie im odbierana: raz przez książąt Bawendieh z Mazenderanu od 1190—1209 r.), drugi raz przez seidów z Sâri, następców Alego (1379—1391 r.).

nemi.

P. Chm.

Gawan, częściej Ga wain, typ rycerza „bez strachu i zmazy”, występujący w angielskiej poezyi średniowiecznej, snującej się z legend o królu Arturze. W postaci i czynach G-a występuje przedewszystkiem walka wewnętrzna obowiązków rycerskich z uczuciami i popędami, wynikająca z wystawienia rycerza na różne próby honoru. Nieznany z imienia autor poematu rycerskiego p. t. „Sir Gawain i rycerz zielony”, napisanego w drugiej połowie w. XIV (wyd. Madden 1839, Schwalm 1884, Steinbach 1886 i Fuhr-man 1886), który zostawił także treny na śmierć córeczki, przypominające żale naszego Jana z Czarnolasu, poczytywany jest za twórcę nowego zwrotu w poezyi rycerskiej w Anglii. Prócz tego G. występuje i w innych utworach, zawsze jako postać szlachetna i rycerska. — Patrz: H. Paul „Grundriss der german. Philologie” (t. II,

J. K.

od 661).

P. Chm.

1853), badacz pamiątek dziejowych, urodził się we wsi Borzeniu w Płockiem, średnie nauki pobierał w Płocku, wyższe—w liceum warszaw-skiem. Od r. 1808 do 1811, za czasów Księstwa Warszawskiego, słuchał wykładów w szkole prawa, świeżo wtedy utworzonej, i stopień magistra prawa i administracyi otrzymał w uniwersytecie warszawskim w r. 1818. Poświęciwszy się służbie rządowej, w r. 1838 doszedł do godności prezesa trybunału płockiego. Wysłużywszy emeryturę, osiadł r. 1843 w rodzinnym Borzeniu, gdzie zmarł na cholerę. Pisarski zawód rozpoczął od prac treści prawniczej, jako to: „Rozprawa o prawie własnej czyli koniecznej obrony” (Warszawa 1815); „Wiadomość o sądzie pokoju” (1816); „Rozprawa o opiekach, z przystosowaniem prawa cywilnego w Królestwie Polskiem istniejącego” (1823). W przeciągu tego czasu napisał także i wystawił w teatrze r.

1817 „rycerskie drama z chórami, marszami, w 3 aktach” p. t. „Oblężenie Płocka”. Od r.

1821, kiedy wydał „Wiadomość o mieście Płocku”, zwróci! się do badań historyczno-archeolo-gicznych nad swemi rodzinnemi stronami i prócz mnóstwa drobnych artykułów, pomieszczanych w czasopismach, ogłosił osobno: „Pisma historyczne” (Warszawa 1824); „Opis topograficzno-historyczny ziemi Wyszogrodzkiej” (Warsz. 1823), takiż opis „Ziemi Dobrzyńskiej” (Płock 1825);

„Wiadomość historyczna o mieście Pułtusku”

(Warszawa 1826); „Groby królów polskich w Płocku” (1827); „Przywileje, nadania i swo body, przez królów polskich, książąt mazowieckich i biskupów płockich udzielone miastom województwa płockiego, z dodaniem wiadomości o księstwie sieluńskiem” (1828): „Pamiętnik historyczny płocki” (Warszawa 1828 — 30, dwa j Ze śmiercią Dżelńl ed-Daula Kejomera, 30-go tomiki). Po r. 1831 już tylko w czasopismach z tej dynastyi, gałąź Badhospanidów rozpadła

St. Rew.

Eneykl. Pow«t Iiu*tr. Zo«e. 188. T. XX1Y

93

się na dwie pomniejsze (1453): Nńr i Kudżur, j „Urkundenbuch der Abtei St. Gal.” (Zürich 1863); z której każda wydała po 8-u książąt; wygasły j dzieła Greitha (ob.); O Heime „Kloster St. one w roku 1596—97, gdy królestwo kaspijskie, Gallen” (1864); J. A. Zimmermann „Die hei-ostatni zabytek starodawnego feudalizmu per- ligen Columban und Gallus nach ihrem Leben skiego, zostało ostatecznie przyłączone do pań- und Wirken geschildert, mit Vorrede von J. stwa Sefewidów przez szacha Abbasa I-go. Fessier” (St. Gallen 1866); „Mittheilungen zur Dynastya G-ów liczyła 58 królów i trwała prze- vaterländischen Geschichte, herausg. vom histo-szło 9 wieków.—Źródła: Dorn „Chronique per- rischen Verein in St. Gallen” (St. Gallen 1869). sane de Zéhir ed-Dîn” (Petersburg 1850 — 58, Gawęda, jest to nazwa jednego z kształtów 3 tomy).    epiki (ob.), właściwego piśmiennictwu naszemu.

P. Cłun.

Gaweł Święty (inaczej Gallus-Gall), mnich; Sam wyraz wskazuje, że jest to opowiadanie żył lat 95—podług jednych umarł w r. 627, poufałe, jakby wśród rodziny lub najbliższych inni podają r. 646. Imię jego po irlandzku przyjaciół stylem prostym, bezpretensyonalnym Callehc, co ma znaczyć mleko, lub z grec- prowadzone, a dowcipem czy żartem okraszone, kiego YaXa=mleko. Urodzony w Irlandyi, wy- o rzeczach niezbyt poważnych, anegdotycznych, spą świętych zwanej, rośnie w pobożności i nau- czasami wprost błahych, ze swobodnem zbacza-kach pod kierunkiem św. Kolumbana, któremu niem w różne strony, z przerywaniem wątku towarzyszy w wyprawach missyjnyeh; apostołu- dla wypowiedzenia jakiejś uwagi i nawiązywa-je w Gallii i Szwajcaryi. W r. 612 rozstaje się niem go ponownem. Ponieważ zaś treść G-y z Kolumbanem, i w towarzystwie Magnoalda brana była po większej części z życia staropol-i Teodora (kleryków) krzewi wiarę Chrystuso- skiego, więc rubaszność, jowialność, przysłowiową w południowych Niemczech. Przez wysta- we wyrażenia i mieszanie zwrotów łacińskich wienie kilku domków drewnianych daje począ- z polskiemi stały się, dodatkową wprawdzie, lecz tek wielkiemu później opactwu jego imienia znamienną cechą. „Popas w Upicie” Mickiewi-w Szwajcaryi. W około klasztoru powstało po- cza, lubo nazywany zwykle powiastką, może woli miasteczko St. Galien, a z czasem kanton być przecież pod względem tonu uważany za tejże nazwy. Dzieło przez niego rozpoczęte pierwszą G-ę w poezyi naszej. Nazwy „G.” prowadzili dalej jego uczniowie i następcy. Jak jako określenia literackiego użył pierwszy Win-wielki wpływ wywierał mały klasztor św. G-a centy Pol w wydanych r. 1833 „Pieśniach Ja-pod względem religijnym i moralnym, świadczą nusza”, oznaczając nią swój „Wieczór przy ko-liczne darowizny, od najdawniejszych czasów minie”. On też stał się najgłośniejszym przedsta-poczynione opactwu (ob. Neugart „Codex di- wicielem tego kształtu poetyckiego przez swoje plom.”), oraz mnóstwo kościołów, wystawionych „Pamiętniki Imć Pana Benedykta Winnickiego” pod wezwaniem św. G-a i św. Otmara, znaj du- i inne swe opowiadania, i on-to wywołał cały jących się dotąd w Szwajcaryi i południowych szereg naśladowców, nietylko miernych, ale Niemczech. Na początku VIII w., około r. 720, i utalentowanych także. Ludwik Kondratowicz św. Otmar (Andemar) był odnowicielem, a ra- (Syrokomla) wprowadził do G-y pierwiastek czej drugim fundatorem, opactwa w St.-Gallen. rzewności; Wacław Szymanowski uwydatnił Cela zmieniła się w opactwo reguły św. Bene- w niej czynnik żartobliwo-satyryczny. Najwięk-dykta, powstały nowe budynki, cnota zakonni- sze rozpowszechnienie, aż do przesytu, znalazła ków szeroko rozniosła Chrystusową naukę. G. u nas pomiędzy r. 1851 a 1863, kiedy się W owym czasie klasztor św. G-a posiadał u sie- od utworów w tym rodzaju roiło. Popadła też bie już uczonego zakonnika imieniem Ker o, niebawem w lekceważenie i dopiero w czasach który ułożył kommentarz reguły zakonnej św. najnowszych, kiedy, w poszukiwaniu form naj-Benedykta, przełożywszy ją z łaciny na język rozmaitszych, zaczęto wskrzeszać zamarłe już, niemiecki. Kommentarz ten jest jednym z naj- jak się zdawało, zwrócono się również do for-pierwszych pomników języka niemieckiego. Nie- my G-y, sztucznie wmawiając w siebie prostotę, bawem opactwo to zasłynęło nauką, i przez rubaszność, niedbanie o porządny ciąg opo-pierwsze stulecia Średnich Wieków, razem z Ful- wiadania. Włodzimierz Wysocki, Artur Opman dą było głównem ogniskiem nauki w Niemczech. (Or-ot) i inni przypomnieli spółczesnym tę for-St-Gallen wsławiło się wówczas takimi uczony- mę wcale niewykwiutną. W prozie pierwszy mi zakonnikami, jakimi byli: Notker, Ekke- zatytułował tą nazwą swoje wspomnienia i opo-hard, Ratpert, Tutilo, Hartmut i Izon wieści Kazimierz Władysław Wójcicki, ogłasza-(cf. Hefele, o stanie oświaty pół.-wsch. Nie- jąc r. 1840 cztery tomy „Starych gawęd i obra-miec w IX X i XI w., w „Tübinger Quartal- zów”. Za nim poszło wielu podrzędnych zwłasz-schrift” 1838, zeszyt 2). Kościół dzień 16 paź- cza pisarzy; a niektórzy felietoniści, zwłaszcza dziernika ku czci tego świętego poświęca, między r. 1851 a 1863, lubili swoje pogadanki Z dzieł o św. Gallu i opactwie najdawniejsze: mianować gawędami, najzupełniej słusznie.

„Vita S. Galii”, bezimiennie około r. 771 napi- Gawia, prawy dopływ Niemna; z pow. sane, było niejednokrotnie wydawane, i tłóma- Oszmiańskiego płynie na pdw. i pd. Wpada czone na niemiecki. Z późniejszych ważniejsze: do Niemna między Moryniem a Dogutowem.

mm

ipf

PIP

■><

Fig. 142. Gavialis gangeticus.

płucna oraz żylna krew z żył ciała nie mieszają się wewuątrz serca. Kolor zwierzęcia z wierzchu brunatno-zielony z ciemnemi plamami, a z dołu zielonawo-żółty lub białawy. O. gangeticus ma od 104—110 zębów i około sześciu metrów długości. Karmi się rybami, jak również i trupami rzucanemi do Gangu według obyczaju Indów; człowiekowi wszakże żywemu szkody nie robi. G-e żyją w wodzie słodkiej, wychodzą jednak także na ląd. Samica składa jaja na lądzie, zagrzebując je w ziemi, lub umieszczając pomiędzy gnijącemi częściami roślinnemi. Nie pozostawia wszakże jaj bez opieki i karmi nieraz młode. Wyłupiające się z jaj małe mają długości około 40 cm. G. zamieszkuje Indye Wschodnie, gdzie uważany jest za święte zwierze i pozostaje pod opieką braminów. Rhynchosuchus Scldegelii Gray, z rodziny G-ów, zamieszkuje Borneo i Jawę.

K S.

Wartka (młyny) i spławna. Długa 70 wiorst. — („Słów, geogr.”).

Gawial (G a v i a 1 i s) zaliczany do rzędu Krokodyli (Grocodilia) z gromady Gadów (Repti-lia), należących do typu Kręgowców (Vertebrata). Posiada nader wydłużony i szczupły pysk, zaopatrzony mnóstwem zębów. Nogi ma z błoną pławną pomiędzy palcami, oraz długi ścieśniony ogon pławny. Wzdłuż ogona tarcze formują grzebień. W skórze znajdują się liczne płyty kostne, zwłaszcza na stronie grzbietowej. Pancerz szyjowy wraz z grzbietowym tworzy nieprzerwany ciąg, brzuch zaś pancerza nie posiada. Odbyt jest szczeliną podłużną, przez którą wysuwa się również prącie, będące ciałem nie-parzystem, pełnem i językowatem. Zęby ostre i zagięte trochę w tył, siedzą w zębodołach i tworzą się przez całe życie, zastępując wciąż stare. Żołądek bardzo muskularny i przypomina żołądek mięśniowy ptaków. Serce posiada dwie komory odosobnione, tak, iż tętnicza krew

kowskiej, gdzie może zawarł przyjaźń z Wespa-zyanem Kochowskim, z którym następnie był zażyły. Był dworzaninem królewicza Ferdynanda Karola, potem pisarzem grodu krakowskiego, i wychwalał wieś, ale lubił przebywać w mieście. Zawód poetycki rozpoczął od łacińskich wierszy żałobnych na cześć zmarłego Władysława IV; „Treny” były jednym z pierwszych jego utworów polskich drukowanych (1650); równocześnie atoli ukazała się „Sielanka i różne nagrobki”. Ta pierwsza sielanka była też najlepszą; przedstawiała, niekiedy dość malowniczo, przeciwieństwo między „żywotem ziemiańskim i dworskim”, z przechyleniem sympatyi autora ku pierwszemu. Późniejsze sielanki—napisał ich jeszcze 10—chociaż nieraz są żywsze w wyrażeniu, nie posiadają tej malowniczości co pierwsza, i niektóre tern się tylko odznaczają, że rys kłótliwości pasterzy szczegółowo rozwijają, często w dwu wierszach, odbijających się wzajem niby cięcia szpady („Pasterze”, „Spół-

miłośnicy”, „Rozmowa żartoważna”). W takich właśnie sielankach miał pole popisu dowcip żartobliwy, stanowiący obok wesołego, lekkiego nastroju najistotniejszą cechę usposobienia i twórczości G-ego. Dowcip ten i nastrój najlepiej się przejawiły w tak nazwanych przezeń „Dwo-rzankach” (1664) czyli fraszkach, pisanych na wzór Kochanowskiego, więc nie zawsze epigra-matycznych, ale nieraz i lirycznych. Niektóre piosenki jego, opiewające dary Bachusa i Amora, mają lekkość i zgrabność niepospolitą i wypływały mu widocznie z duszy. Bo G. wcale nie miał animuszu rycerskiego i wielce narzekał, gdy mu przyszło w pospolitem ruszeniu wziąć krótkotrwały udział; wolał rozkoszować się powabami wiejskiemi albo hulać z wesołymi towarzyszami w jakiej winiarni krakowskiej. Czasami zdobywał się wprawdzie i na wiersz zagrzewający do boju („Lech rozbudzo-Gawiński Jan (wiek XVII), poeta, urodził ny”, „Vaticinium”, „Ekscytarz... na Turczyna”; się we wsi Wielomowicach pod Krakowem; ale wysiłek uwidoczniał się wtedy w zawiłości kształcił się prawdopodobnie w akademii kra- składni, w chropawości wiersza, w rabunku wy-

rażeń i zwrotów, popełnianym głównie na Kochanowskim. W lekkich natomiast, wesołych i żartobliwych pieśniach, albo też w opisach za jęć i zabaw gospodarskich („Miesięcy dwunastu opisanie”), wiersz mu płynął gładko, powabnie, a dowcip nieraz służył mu rzeczywiście. W r. 1682 zaczął zbierać swe utwory w jedną całość, nadawszy jej tytuł: „Helikon”, ale w druku jej nie ujrzał; dopiero w naszem stuleciu podano ją w 2 zbiorach; jeden ogłosił Żegota Pauli p. t. „Poezye...” (Lwów 1843); drugi Władysław Se-redyński p. t. „Pisma pozostałe” (Kraków 1882). Zbyt lekceważącą ocenę utworów G-ego podał Henryk Biegeleisen w „Bibliotece Warszawskiej”

P. Ohm.'

szło w r. 1588.

Ks M. N.

•■mm

•A •

urn

ii

Fig. 143. Gawłowski (herb).

czerwone złotem. Nadany Janowi Gawłowski e-

ka litewska” (ks. 220 f. 361).

Gawot, nazwa tańca narodowego francuskiego w takcie 2/2 (allabreve) z połową przedtak-tu, w której taniec stale się zaczyna. Od połowy wieku XVII G. z chaty wieśniaczej przedostał się do salonu, następnie do opery i niektórych działów muzyki instrumentalnej, głównie

A. Pol.

J. T.

P. Clan

(r. 1882).

Gawłowicki Bartłomiej, prawnik litewski z końca XVI i początku XVII wieku. Był, jak twierdzi Linde (por. „O statucie litewskim, ruskim językiem i drukiem wydanym wiadomość” [Warszawa 1816, str. 55]), praktykantem przy sądach kanclerskich litewskich, a później pisarzem albo patronem. Według tegoż autora był G. pierwszym tłómaczem polskim statutu litewskiego, wydanego w r. 1619 (tamże, str. 23, 43, 52, 55). Przekład ten nosi następujący tytuł: „Statut Wielkiego Księstwa Litewskiego od Najjaśniejszego Hospodara, króla I. M. Zygmunta III na koronacyę w Krakowie roku 1588 wydany. A teraz po drugi raz polskim językiem do druku podany z pokazaniem, w czym statut korony polskiej z statutem W. X. L. są zgodne, w czym zaś różne: Textu samego statutu Ni-wczym nieodmieniając”; przy artykułach tego statutu na brzegach jest położono: „Cum gratia et privi-legio S. R. M. w Wilnie w Drukarni Leona Mamoni-cza J. K. M. Typografa Roku Pańskiego 1619”.— Czacki („O litewskich i polskich prawach” Warszawa r. 1800, str. 48, 49) twierdzi, że Lew Sapieha przekładu tego dokonał. Linde szczegółowo zbija ten pogląd i uzasadnia, że tłómaczem był Gawłowicki.—Bandtkie-Stężyński („Hi-storya prawa polskiego” Warszawa 1850) podziela zdanie Lindego, choć wbrew temuż dowodzi, że pierwsze tłómaczenie polskie statutu wyli. K.

Gawłowicz Jan, został Dominikaninem w Gdańsku r. 1684. Siejkowski (Świątn. Pań. str. 321) nazywa go wielkim i sławnym kaznodzieją, krasomówcą i statystą. Doktor teologii i biegły kanonista, był on teologiem kardynała Michała Radziejowskiego. W Piotrkowie, Gdańsku, Toruniu i Płocku sprawował gorliwie różne obowiązki zakonne. Umarł w Gdańsku w r. 1720, gdzie była początkowa jego siedziba klasztorna i gdzie miał zostawić wiele kazań w rękopiśinie.Wydał panegiryki na różne święta i pogrzeby, ogłoszone drukiem: 1) Socyusz Jezusa Ignacy św. L o -jola, czyli kazanie na tegoż uroczystość Toruń 1698).—2) Strzała wybrana za śmier-(ni usługą do św. wieczności przeniesio-ca pod akt solenny funeracyi Stanisła-

wa Mieszko wskiego jawnie prezentowana (Poznań 1697)—3) Ślady chwalebne w pospolitym życia trakcie Jana Kazimierza Skiwskiego, albo kazanie na tegoż pogrzebie (Oliwa 1713).—4) Liga wieczności z godzinami życia św. Andrzeja Avellina, albo kazanie o tymże św. w oktawę solennego wprowadzenia do kościoła oo. Teatynów warszawskich (Gdańsk 1713).—Nowowiejski „Phoenix” str. 86. Siejkowski 1. c. cf. Mecherzyński „Hist. wymowy”, t. III, str. 314).

Gawłowski cz. Ostoja, odm. Herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem między barkami dwóch złotych półksiężyców miecz ostrzem prosto na dół. Nad hełmem w koronie trzy pióra strusie : środkowe,

złote, między dwoma białemi. Labry podbite

porucznikowi artylleryi konnej, d. 7 maja 1785 r. — Źródła: Siebma cher VI, 8; „Metry-

D.

do suity.

Gawron (Corvus frugilegus L.) należy do rodziny Corvidae, rzędu Passer es — Wróblowatych, szeregu Dentirostres. Czarno upierzony, nieco mniejszy od wrony, ma głos do niej podobny, choć nieco melodyjniejszy. Gnieździ się znacz-nemi stadami w ogrodach i laskach, zawsze na bardzo wysokich drzewach. Pora lęgowa w połowie kwietnia.

Gawrońska z Miłkowskich Antonina (* 1863), wychowawczyni i tłómaczka, pobierała nauki w uniwersytecie genewskim, w Paryżu otrzymała stopień bachelier- ès-lettres ; w Lionie w liceum żeńskiem wykładała język i literaturę francuską. Tłómaczyła na język francuski niektóre powieści swego ojca, T. T. Jeża; a mianowicie: „Uskoki” (1882), „Karzeł dyplomata” (1884), „Szandor Kowacz” (1885); oraz „Mirta-lę” Orzeszkowej w „Revue Internationale” Guber-natisa i Fantoniego. Obecnie prowadzi pensyo-nat żeński w Przemyślu.

Gawroński Jędrzej, herbu Rawicz, biskup krakowski, senator Księstwa Warszawskiego (* 1740 r. z niebogatej szlachty, we wsi Lubieńce,

w pow. Wiślickim — f 1813). Pobierał nauki (Ob. artykuł G. Bartoszewicza w „Encykl. S. u Jezuitów w Sandomierzu, gdzie się odznaczał Orgelbranda”).    *

G. wysłany przez starszyznę zakonu w r. 1765 do Wiednia, pracował tam nad matematyką i astronomią pod kierunkiem znanego astronoma Jezuity, Maksymiliana Helia; w Rzymie, dokąd przeniósł się w r. 1765 dla dokończenia studyów teologicznych, zajmował się również astronomią i w obserwatoryum kollegium rzymskiego w r. 1768 miał obserwować kometę (podaje tę wiadomość Jul. Bartoszewicz w Wielkiej Encyklo-pedyi Orgelbranda). Robił również obserwacye astronomiczne w kollegium poznańskiem. Za pobytu swego w Warszawie na stanowisku lektora królewskiego dał się poznać jako mąż uczony i gruntownie język ojczysty znający; to też gdy okazała się potrzeba wynalezienia tłómacza do książek szkolnych matematycznych L’huiliera, napisanych na konkurs Kommissyi Edukacyjnej, Towarzystwo ksiąg elementarnych ważną tę pracę powierzyło G-mu. Przełożył on naprzód „Arytmetykę dla szkół narodowych”, potem geometryę dla „szkół narodowych”. Rękopismy przekładów były czytane na pełnych posiedzeniach Towarzystwa i zyskały zupełną jego approbatę. Istotnie, przekłady te, jeżeli się zważy ówczesne niezmiernie słabe wyrobienie języka naukowego polskiego, uważać należy za doskonałe; one-to, obok późniejszych książek Śniadeckiego stanowią podstawę dzisiejszego naszego języka matematycznego. Że książki przez G-go tłómaczone wywrzeć musiały w tym kierunku wpływ stanowczy, świadczy rozpowszechnienie ich w ciągu długiego szeregu lat; i tak: arytmetyka dla „szkół narodowych” miała kilkauaście wydań w Krakowie, Wilnie i Warszawie (pierwsze w 1778, ostatnie w 1841), Geometrya część I-sza, pięć wydań (pierwsze w r. 1785, ostatnie

s. D.

szczególniejszą zdolnością do matematyki. Postanowiwszy wstąpić do zakonu, odbył nowicyat w Krakowie, gdzie od r. 1756 dwa lata spędził między nowicyuszami, a trzeci rok na retoryce.

W Kaliszu uczył się filozofii, w Poznaniu wykładał grammatykę; wreszcie w r. 1765 wysłany został przez starszyznę do Rzymu na ukończenie nauk. Tam uzupełniwszy studya teologiczne u Jezuitów, r. 1770 wyświęcony na kapłana, wrócił do Polski i objął obowiązek profesora matematyki w kollegium poznańskiem. Po zniesieniu zakonu Jezuitów bawił przez cztery lata u Józefa Ossolińskiego, wojewody podlaskiego (od 1773 do 1777). Jednego dnia, 27 maja 1777 r., po egzaminie w Akademii krakowskiej, zdobył stopnie: bakałarza, licencyata, doktora filozofii i magistra nauk wyzwolony cli. W tymże roku otrzymał u króla obowiązek lektora po Albertrandym i pisywał dla niego mowy; pracował oprócz tego w bibliotece i należał do Towarzystwa ksiąg elementarnych, w którem tłómaezył podręczniki szkolne. Wysoce przez króla ceniony uczestnik obiadów czwartkowych, mimo tak przyjaznych stosunków, nie chciał przyjąć żadnych wyższych godności, ani nawet orderu św.

Gawroński Franciszek (* 1846, pseudonim Rawita), powieściopisarz i historyk, urodził się w Stepaszkach w gub. Kijowskiej; nauki gimnazyalne pobierał w Kijowie, gdzie też rozpoczął studya uniwersyteckie; zmuszony przerwać je, wstąpił do szkoły rolniczej w Dublanach, a po jej ukończeniu uczęszczał na wykłady w Hochschule für Bodencultur w Wiedniu, stu-

dyując przyrodoznawstwo i ekonomię społeczną. Do r. 1885 oddany był wyłącznie pracy ziemiańskiej i ogłosił następne pisma treści ekonomicz no-rolniczej: „Kazania rolnicze” (1876, Warsz.), streszczenie znakomitego dzieła agronoma czeskiego Fr. Horskiego; „Uprawa nasion buraków cukrowych” (1882 Kijów); „Praktyczny podręcznik uprawy buraków cukrowych” (1883 Poznań); „Szkodniki i choroby buraków cukrowych” (1883, t-że); „O uprawie chmielu” (1884 Kijów); „Uprawa roślin przemysłowych” (dodatek do „Rolnika i Hodowcy”). W r. 1885 i 1886

Stanisława, o który starały się dla niego siostry królewskie, poprzestawszy jedynie na probostwie sochaczewskiem. Potem został kanonikiem krakowskim, a dopiero w r. 1784 otrzymał od króla nominacyę na koadjutora opactwa jędrzejowskiego z prawem następstwa. W czasie sejmu wielkiego brał udział w pracach potajemnych nad wygotowaniem ustawy; potem pod Targowicą przyjął od konfederacyi generalnej obowiązek kommissarza edukacyjnego dla Korony. Za powstania Kościuszki wyjechał do Galicyi i został proboszczem w Otfinowie. Po ostatnim podziale Rze- w 1816). czypospolitej zamianowany r. 1797 kommissarzein gubernialnym do spraw duchownych w zaborze austryackim, pensyi nie przyjął. W roku 1800, po śmierci biskupa krakowskiego Feliksa Pawła Turskiego, za namową swoich przyjaciół w Wiedniu,' zwłaszcza zaś kanclerza Thugutta, podał się na jego następcę. Sprawa obsadzenia tej dyecezyi, o którą ubiegało się trzech jeszcze kandydatów, dość długo się ciągnęła, aż wreszcie postanowiono r. 1804, że biskupem krakowskim ma być, cieszący się względami cesarzowej, Benedykt Trzebiński, a G. dostanie Dyece-zyę Tarnowską, świeżo ustanowioną z oderwanej części biskupstwa krakowskiego. Lecz gdy Trzebiński nagle umarł, G. zasiadł na stolicy krakowskiej i był jej pierwszym po upadku Rzeczypospolitej biskupem; gdy zaś w r. 1809 część tej dyecezyi z Krakowem przyłączono do Księstwa Warszawskiego, został w niem senatorem. Z tego tytułu zasiadał na sejmach w latach 1811 i 1812 i w tym ostatnim roku pierw- pisywał , w „Przeglądzie Tygodniowym” kroniki szy podpisał przywrócenie Królestwa Polskiego.— ekonomiczne, rozprawę „O położeniu małej

kształcił się pod kierunkiem prof. Strobla (fortepian), Roguskiego (harmonia) i Noskowskiego (teorya muzyczna); następnie udał się do Wiednia, gdzie przez pewien czas korzystał z rad Brahmsa. Z kompozycyj G-ego wyszło z druku Pod kilka pieśni na głos pojedynczy, oraz parę utworów fortepianowych. Prócz tego w tece kompozytorskiej spoczywa: kilkanaście dzieł na fortepian, 3 kwartety smyczkowe, z których jeden był odznaczony na konkursie imienia Paderewskiego w Lipsku; dwa poematy: „Antygona” i „Samuel Zborowski” na chóry i orkiestrę, oraz partycya trzyaktowej opery „Marya”. Obecnie G. zajmuje stanowisko nauczyciela gry fortepianowej w szkole muzycznej w Orle.

własności ziemskiej na Ukrainie, Podolu i Wołyniu”. „Z pola agronomii i ekonomiki przeszedł G. na zagon literacki w r. 1884 w „Prawdzie” pomieścił szereg artykułów o literaturze ukraińskiej, a r. 1887 w „Życiu” warszawskiem „Kobiety w poezyi Tarasa Szewczenki.” pseudonimem Fr. Rawity ogłosił dużo powieści historycznych i spółczesnych z silnie zaznaczoną tendencyą demokratyczną. Oto tytuły ważniejszych w porządku chronologicznym: „Na kresach” (1886), „Pan Hetman Mazepa” (1887 t-że), „Na krasnym dworze” (1888 t-że), „Ćmy nocne” (1887, w „Kłosach”), „Poszukiwacze szczęścia” (1890), „Charcyzy” (1893), „Błędne ogniki” (1894), „Warszawa w 1794” (t. r.), „Bohaterowie życia” (t. r.), „Marzenia” (1896). G. o-powiada żywo, potoczyście, kreśli sytuacye zajmujące, lecz nie posiada fantazyi plastycznej w wyższym stopniu, i dlatego postaci jego nie wrzynają się w pamięć, a przedstawianie rzeczy nie ma obrazowości. W niektórych wypadkach pewna jednostronność poglądu na zjawiska życia społecznego źle oddziaływa na artystyczną wartość osób i położeń i sprawia wrażenie publicystycznego sposobu traktowania kwestyi. W ostatnich latach zwrócił się G. do badań historycznych, pisząc o „Prawie bartnem XVI wieku" (1893), dając „Pogląd na historyę rolnictwa w Polsce” (1893), kreśląc objaśnienia dziejów „Skarbczyka polskiego” Maryi Unickiej (1895, Poznań), przedstawiając „Ustrój państwowy Rusi w XI i XII wieku w zarysie” (1898, Lwów). Trzy najnowsze prace p. G-o mają charakter naukowy, całkiem poważny. Jedna z nich: „Żory an Dołęga Chodakowski, jego życie i pra-

A. Pol.

a.-

Fig 144.

Gawryłłowicz (herb).

D.

Gawryłłowicz, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem dwa półksiężyce złote barkami złączone, ukośnie położone w lewo. Nad tarczą korona szlachecka. Herbem tym pieczętuje się żmudzka rodzina Gawrył-łowiczów, z której Józef, kraj czy powiatu Tel-szewskiego, właściciel Le-loyciów, zapisany został 14 marca 1799 roku do ksiąg szlachty dziedzicznej gubernii Wileńskiej.— Źródła: Genealogia Ga-wryłłowiczów, potwierdzona w 1811 r. przez deputacyę'szlachecką gubernii Wileńskiej.

Gawryłow Mateusz, profesor uniwersytetu moskiewskiego (1759—f 1829). Kształcił się ce” (1898 Lwów) jest pierwszem w języku na- w uniwersytecie moskiewskim, a potem w se-szym szczegółowem studyum nad działalnością minaryum pedagogicznem. W pierwszych latach tego eutuzyasty etnografii słowiańskiej, który, nie zawodu swego wykładał w uniwersytecie i w gim-przez swoje dzieła, lecz przez swoją gorącą nazyach język niemiecki i ułożył następne pod-propagandę i swój przykład zrobił więcej, niż ręczniki: Zasady początkowe języka niejeden owoezesny uczony. Druga praca—to do- niemieckiego (1790); Chrestomatya nie-kładny i żywo napisany życiorys „Michała Czaj- miecka (1792); Nowy słownik języków kowskiego” (1900, Petersburg, Grendyszyński), niemieckiego, francuskiego, łacińskie-przedstawiający również po raz pierwszy całość go i włoskiego (1781 i 1789). Później był działalności tego utalentowanego awanturnika, profesorem literatury słowiańskiej i rossyjśkiej, Trzecią wreszcie jest „Historya buntów hajdamac- nauk wyzwolonych, archeologii i estetyki. Od kich” (1900, Lwów, dwa tomy); pierwszy tom r. 1790 wydawał z Poszywajowem i Sochackim poświęcony wiekowi XVII, drugi—XVIII. p- Chm- a potem sam przez lat 28 dziennik polityczny, Gawroński Wojciech (* 27 kwietnia 1868 r. który od r. 1809 wychodził p. t. „Istoriczeskij, w Sejmanach, pow. Trockim). Kompozytor mu- statisticzeskij i geograficzeskij żurnał, iii sowre-zyczny i pianista. Zamiłowanie do muzyki roz- miennaja istoria święta”. Z licznych artykułów budziło się w nim bardzo wcześnie. Pierwszych jego osobno wyszły tylko: „Słowo o naczale początków gry na fortepianie udzieliła mu babka, i uspiechach iskustw, osobliwo nauk izjaszcznych” a następnie ojciec; a lubo były to lekcye pro- (1810 roku), kilka przekładów z języka niemiec-wadzone dorywczo i niesystematycznie, jednakże kiego, oraz z łacińskiego dzieło filozofa nie-utalentowany chłopiec i z tych wskazówek po- mieckiego Jana Jakóba Bruckera „Historia cri-trafił skorzystać, tak nawet, że już w 12-ym ro- tica i philosophiae a mundi incunabulis ad nosku swego życia występował z koncertami w róż- tram usque aętatem deducta” w pięciu tomach nych miastach Rossyi południowej. Po ukoń- („Kriticzeskaja istoria fiłosofii, służaszczaja niczemu gimnazyum w Symferopolu G. wstąpił do kowodstwom k’ prjamomu poznaniju uczenoj i-Instytutu muzycznego w Warszawie, w którym storii”).

Dochód z wyrębu tego lasu stepowego wynosił w r. 1891 około 1150 rubli.

1722, 1854.

Gawryłow Aleksander, lekarz ziemski powiatu Koustaućyuogrodzkiego, w gub. Połtawskiej; w r. 1856 ułożył bardzo bogaty i zewszecbmiar godny uwagi rękopisemuy zbiór pieśni ludowych, przeważnie z gub. Charkowskiej, Kijowskiej i Jekaterynosławskiej. W czasie, gdy przygotowywał zbiór swój do druku, zaraził się tyfusem od włościan, których leczył, i zmarł r. 1889. *

Gawryłowka, wieś nad rz. Kamionką, w pow. Aleksandrowskim, gubernii Jekaterynosławskiej. Mieszkańców posiada przeszło 5 tysięcy; szkoła z 96 uczniami; przytułek, cztery jarmarki do roku, szkółka drzewek, założona w r. 1845 w celu robienia prób nad rozkrzewianiem lasów na stepach. Znajdują się w niej obecnie 62 diesiatiny sztucznie wyhodowanego lasu z gatunków wiązowych (50%); rosną tam przeważnie brzosty, jesiony (30%), klony i topole. Więcej niż trzecia część tych drzew dosięgła już 20 — 40 lat.

Gawryłowska osada, osada w pow. Suzdal-skim, gub. Władimirskiej, nad rzekami Irmizą i Wojmigą. Pierwotnie osada była wsią i należała do zarządu pałacowego, w roku zaś 1609 nazywała się G-ą monarszą słobodą pałacową. Podług spisów, dokonanych w latach 1674—1677, w słobodzie owej była cerkiew, kaplica, 42 kramy i 169 domów. W r. 1789 słoboda G. została zaliczona do rzędu osad. Dawniej osada była punktem handlowym: w r. 1860 było tam 735 kupców i 980 mieszczan, balia targowa, 12 kramów i t. p. Obecnie handel znacznie podupadł. W roku 1883 było 1 907 m-ców, 382 domy, 3 cerkwie, kaplica, jedna garbarnia, fabryka perkalu, której obrót wynosił przeszło 70 tysięcy rubli rocznie, dwie fabryki perkalików z rocznym obrotem, przenoszącym 300 tysięcy rubli. W fabrykach tych pracowało 153 robotników. Ochrona, przytułek i szkółka parafialna. Ob. Gawryłowska osada, artyk. A. Bobrowa w „Eatero^HHKi. Bjiajtn-MiipcKoft ryó. CTar. kom.” (tom. V).

Gawryłowski zakład topienia srebra znajduje się w gub. Tomskiej, w północno-wschodniej części Ałtajskiego Okręgu Górniczego, stanowiącego własność Gabinetu Jego Cesarskiej Mości. Założona w pierwszej połowie bieżącego stulecia, huta Gawryłowska była czynną do r. 1896 (inne huty srebrne tegoż Ałtajskiego Okręgu zostały zamknięte w r. 1893) i wytapiała srebro z rud miejscowych, przeważnie z zawierającego srebro błyszczu ołowiu. W ostatnich dwTóch latach, 1895 i 1896, wytopiono na niej 135 i 115 pudów srebra; pracowało 230 robotników. M- Ł-

Gawrzyjewski Paweł był w r. 1860—62 redaktorem „Przyjaciela ludu”, wydawanego w dodatku do „Nadwiślanina”, drukowanego w Chełmnie. Tłómaczył niektóre dziełka Krzysztofa Szmidta.

Gray John (* 1688—f 1732), poeta angielski szkoły pseudo-klasycznej, zaprzyjaźniony blizko ze słynnym jej przewódzcą, Aleksandrem Popem, i podzielający jego uwielbienie dla wzorów francuskich. Wszelako powodowany wrodzonym u-zdolnieuiem G; zachował w swych utworach wiele samodzielności, zapewniającej mu wybitne stanowisko we współczesnej literaturze angielskiej. Główną jego zaletą swobodny, żartobliwy humor, zbliżający go do Lafontaine'a. Z utworów jego najgodniejsze są uwagi: Uciechy życia wiejskiego („The rural sports” 1713); Tydzień Pasterza („The shepherds'week” 1714), ironiczna paro-dya modnych idylli; satyryczno-żartobliwa Opera ż e bracz a („Beggar's opera” 1728),zawierająca dowcipne alłuzyedo współczesnych zdarzeni stosunków; wyborne i popularne wielce Bajki wyd. w Londynie 1726 i 1733; najnowsze wydanie 1871).—Zbiorowe wydania utworów poetyckich G-a ogłaszane były wielokrotnie, tak za życia jego, jak i po śmierci, głównie w latach 1720,

w. G.

Gay Zofia, z domu Michault de Lavalette, autorka francuska (* 1 lipca 1776 r. w Paryżu—f tamże 5 marca 1852 r.), zaślubiwszy generalnego poborcę podatkowego G-a, przez lat 10 mieszkała z nim to w Akwizgranie, to w Paryżu, gdzie salon ich stał się wkrótce ogniskiem życia umysłowego. Trzy jej pierwsze powieści: „Laure d’Estell” (1802), „Leonie de Montbreu-se” i „Anatole”—posiadają największą wartość; odznaczają się subtelną spostrzegawczością, głę-bokiem odczuciem przedmiotu, przytem wytwornym, ożywionym stylem. Późniejsze jej utwory są już słabsze. Pisała również sztuki dla teatru, które wystawiano nie bez powodzenia („Le marquis de Pomenars”), znaczną ilość powieści i rozpraw, głośnych swego czasu. „Anatole” przetłómaczony został w roku 1821 na język polski.

Gay Jakób, budowniczy polski (* 1800 w Warszawie—f tamże d. 2 października 1849), nauki początkowo pobierał w korpusie kadetów w Kaliszu. Od r. 1819 kształcił się na budowniczego w ówczesnej kommissyi rządowej spraw wewnętrznych i policyi; w latach 1822 — 25 służył w b. wojsku polskiem. Powróciwszy w r. 1827 do służby cywilnej, umieszczony był jako budowniczy w kommissyi rządowej przychodów i skarbu, a w trzy lata później wysłany przez księcia Lubeckiego, ministra skarbu, za granicę dla dalszego kształcenia się w budownictwie. Był w Anglii, Hollandyi, Niemczech i Francyi. Za powrotem do kraju powołany został na budowniczego przez bank polski i na tej posadzie pozostawał aż do śmierci.— Ważniejsze jego prace są: Gmach banku polskiego, Gościnny dwór, wystawiony wspólnie z budowniczym Alfonsem Kropiwnickim, część gmachu To w. Dóbr. od ulicy Bednarskiej i liczne budowle, wzniesione na prowin-

cyi, jak: Magazyn zbożowy przy uściu Nar- j zasadnicze znaczenie dla fizyki mają doświad-wi do Wisły, Szpital św. Mikołaja w Bu- | czenia jego nad rozszerzalnością gazów, przy-sku, Gmachy przędzalni lnu w Żyrardowie j czem usunął źródła błędów, niedostrzeżone przez i wiele innych. -Jemu zawdzięczamy rozpo- ! badaczy dawniejszych, i wykazał 1802 r., że wszechnienie użycia blachy cynkowej do pokryli. w.

wszystkie gazy pod wpływem wzrostu temperatury rozszerzają się jednakowo i jednostajnie, powiększając swą objętość o 0.00375 przy wzroście temperatury o 1°C. Zasada ta w fizyce ma nazwę prawa Ga y-Lussaca. Następnie oznaczał gęstość par (1802), badał dyffuzyę gazów, rozszerzalność ciał ciekłych (1816), ciepło właściwe gazów (1825). Wykazał, że gaz, przepływający ze zbiornika jednego do drugiego, również wielkiego i pustego, w pierwszym oziębia się o tyleż stopni, o ile się w drugim ogrzewa, a badania te posłużyły następnie Mayerowi do oznaczenia mechanicznego równoważnika ciepła. Przy doświadczeniach nad parowaniem cieczy dostrzegł, że woda w naczyniu metalowem wre łatwiej, aniżeli w szklanem (1812). Znacznie ulepszył barometr syfonowy i nadał mu (1816) formę dotąd używaną. W 1822 rozpatrywał pytanie, w jaki sposób chmury utrzymywać się mogą w atmosferze, które w owym czasie żywo zajmowało fizyków; tłómaczył to jednak mylnie — działaniem prądów wstępujących powietrza. W 1823 badał objawy wulkaniczne. Od r. 1816 redagował wraz z Franciszkiem Arago „Annales de chimie et de physique” i w piśmie tem ogłosił najważniejsze swe rozprawy. Oddzielnie wydał: „Mémoires sur 1’analyse de Fair atmosphérique” (wraz z Humboldtem, 1804), „Recherches physico-chimiques faites sur la pile” (2 t., 1811), „Cours de physique” (wyd. przez Grosselina 1827), „Leçons de chimie” (wyd. przez Marmota, 2 t. 1828). Początek dzieła „Philosophie de chimie”, którego pierwsze rozdziały były już wykończone, spalił przed śmier-

s. K.

wania dachów.

Gray Walter, współczesny malarz amerykański (* 1846 w Bostonie). Uczeń Bonnata, zamieszkał Paryż, gdzie uprawia malarstwo rodzajowe, czerpiąc tematy z życia wieśniaków zachodniej Francyi, które studyuje na miejscu.

s. s.

Główniejsze obrazy, które dały go poznać publiczności, są: Błogosławieństwo (Salon paryski z r. 1888) i Msza w Bretanii (Salon par. z r. 1892) a przedewszystkiem Szkoła szycia, z wystudyowaną grą światła w obszernej izbie chłopskiej.

G-ay Delfina, ob. Gir ar din.

Gay-Lussac'a prawo, zasada tycząca się rozszerzalności gazów, — ob. Gay-Lussac, Gazy, Rozszerzalność.

Gray-lussit, minerał, ob. Gelusyt.

Graya, Ijhetmaństwo w austryackim kraju koronnym Morawii, 461.75 km. kw., 46 998 m-ców (1890 r.), obejmuje 52 gminy i 2 obwody sądowe: G. i Steinitz (Zdanice).—2) Cr. (Kyjov), miasto hetmaństwa G. w nieckowatej dolinie Stupawy, dopływu Morawy, przy drodze żelaznej Berno-Vlara (przejście w Karpatach); 3 720 m-ców; poczta, telegraf, sąd obwodowy, ratusz, kościół (niegdyś kapucynów), cukrownia, kopalnie węgla brunatnego, winnice itp.— 3) Gh, obwód i miasto obwodowe prowincyi Beli ar (ob.) w Bengalu. Obwód G. zajmuje obszar 12 204 km. kw., zaludniony przez 2 138 331 m-ców; miasto G.

(80 383 m-ców) jest celem pielgrzymek Hin-

w. j.

GayangOS Paschalis, Hiszpan, znawca arab-szczyzny i historyk literatury hiszpańskiej, ur. w Sewilli 21 czerwcu 1809—f ok. r. 1880. Ję-

Gray-Lussac Józef Ludwik, chemik i fizyk (* 1778 w St.-Léonard [Limousin] — f 1850 r. w Paryżu). Kształcił się w Paryżu, od 1795 r. w szkole politechnicznej, następnie w szkole dróg i mostów: w r. 1800 został assystentem w pracowni Bertholleta, 1802 repetytorem w szkole politechnicznej, 1808 profesorem fizyki w Sor-bonnie, a zarazem 1809 prof, chemii w szkole politechnicznej, 1839 objął nadto wykład chemii w ogrodzie botanicznym. Przytem był członkiem kilku urzędów technicznych, a mianowicie: od 1805 komitetu doradczego sztuk i rzemiosł, od 1818 rady doskonalenia prochu i saletrzarni, od 1818 chemikiem w biurze gwarancyi monet i iii. W 1839 otrzymał godność para. W 1807 został członkiem słynnego stowarzyszenia naukowego w Arcueil, które w tym roku zawiązał chemik Berthollet. Wraz z Biotem wzniósł się balonem d. 24 sierpnia 1804, a d. 16 września

t. r. sam do wysokości 7 016 metrów, w celu badania zmian, jakim w górnych warstwach po- cią. wietrzą ulega temperatura, wilgotność i skład chemiczny powietrza, oraz magnetyzm ziemski.

W r. 1805—6 podróżował po Włoszech i Niem- I czech wraz z Humboldtem, z którym w tymże czasie oznaczył ilościowy skład wody. Badania te dały początek doniosłym jego odkryciom chemicznym. W r. 1808 wykazał, że gazy, wiążąc się w związki chemiczne, łączą się objętościowo według stosunków prostych (1:1, 1:2, 2:3).

W 1813 poznał, że jod jest pierwiastkiem, w 1815 odkrył cyan. Zbadał własności siarki i jej związków z tlenem, siarkowodoru i wątroby siarczanej, oraz saletry. Podał metody rozbioru prochu strzelniczego, chlorku wapna, potażu, sody, boraksu i in., podał sposób dochodzenia próby srebra drogą mokrą; badał dalej objawy fermentacyi, tworzenie się eterów, odkrył jodek etylu i in. Różne kwestye chemiczne rozpatrywał wespół z Thénardem (1807—11), z Web- dów (ob. Budda), sterem (1814), oraz z Liebigem (1824). Niemniej ważne są jego badania fizyczne, które tyczą się zresztą wyłącznie objawów ciepła. Szczególniej zyka arabskiego uczył się u Sylwestra de Sacy w ciągu 10 lat pracował po archiwach i biblio -w Paryżu, następnie pośród Arabów w Afryce, tekach, gromadząc dokumenty do historyi sztuki poczym został profesorem tego języka w uni- włoskiej. Wynikiem mozolnych poszukiwań je-wersytecie madryckim. Tutaj zajął się studja go było dzieło wydane w 1840 r.' we Florencyi mi źródeł wschodnich, dotyczących historji pa- pod tyt.: „Carteggio inedito d’àrtisti dei secoli nowania i wpływu Maurów w Hiszpanji, i ogło- XIV, XV, XVI”. sił naprzód ciekawą pracę o ich języku i literaturze p. t. „Language and literature of the Moriscos” (Londyn 1839, w 8-ce), następnie przełożył na jęz. angielski wielkie dzieło Ahmeda ibn Mohammeda al Makkarego o władcach arabskich w Hiszpanji: „The History of the Mohammedan dynasties in Spain” (Londyn 1840—43,

s. s.

Oraz, każde ciało lotne, powietrzne, ob. Gazy; w życiu zwyczajnem oznacza zwykle Gaz oświetlaj ący.

Graz oświetlający, ob. Oświetlenie.

Graza (hebr. rAza, t. j. silna; arab. el-Ghaz-z e) była w zamierzchłej starożytności jednem z głównych pięciu miast kraju Filistyńczyków. Leżała o jakie ‘/.₂ godziny odległości od morza Śródziemnego, a na północy od niej napotyka się, pomimo blizkości pustyni, jeden z najpiękniejszych gajów oliwkowych w Palestynie. Wskutek swego położenia nadawała się do for-tecznego obwarowania, a przechodzący przez nią główny trakt handlowy, łączący Egipt z Syryą, spowodował jej rozkwit. To też, aczkolwiek spadały na nią często klęski, G. wciąż się podnosiła i rozwijała. Głównym przedmiotem handlu były w starożytności produkty rolnicze, ale też i niewolnicy. Jako pierwotnych mieszkańców G. wymienia pismo św. Hewejczyków i Enaki-mów, t. j. olbrzymów; później osiedlają się tam Filistyńczycy. Jozue nie mógł jej zdobyć, a za czasów Sędziów odgrywa się tam dramat Sain-sona. Dawid przyłączył ją do swego państwa, ale zaraz po jego śmierci G. odzyskuje samodzielność. Podczas wojen egipsko-assyryjskich i pochodu Aleksandra Wielkiego przeciw Persyi G., jako ważny punkt strategiczny, niepospolitą odgrywa rolę. Podczas rewolucyi Żydów w r. 65 po Chr. G. zostaje zburzoną, ale jej monety z cza-

2 tomy, w 4-ce). Jednocześnie ogłosił drugie dzieło historyczne: „Historia de los reyes de Granada y descripcion de Granada” (Paryż 1842, w 8-ce), nadto: „Memoria sobre la autenticidad de la crónica del Moro Rasis” (Madr. I860).

Wskutek tych prac pełnych wartości został 1852 r. członkiem akademji w wydziale historji w Madrycie. W dalszym ciągu życia gorliwą swą pracę skierował na pole dziejów piśmiennictwa hiszpańskiego, mianowicie do epoki Wieków Średnich, do czasów panowania rycerskiej roman-tyczności w poezji. W zakresie tym wydał romans rycerski: „Libros de caballerias” (Madryt 1857, w duż. 8-ce); wydanie to zawiera tekst krytyczny „ Amadysa z Galji” (Amadis de Gaula), poprzedzony cenną rozprawą o powieściach romantyczno-bohaterskich, wraz z bibljo-grafją odpowiednią dzieł dotyczących tego przedmiotu; nadto: „Gran conquista de Ultramar” i „Escritores en prosa anteriores al siglo XV”

(Madr. 1860). Trzy te dzieła stanowią tomy:

kultury helleusko-rzymskiej na Wschodzie i to trwa aż do wtargnięcia Islamu. Panująca w niej kultura helleńska utrudniła wstęp chrystyani-zmowi i dopiero w r. 285 słyszymy o biskupie Sylwanie, który poniósł tu śmierć męczeńską. Pomimo to kult pogański przechował się aż do wieku IV-go i dopiero na rozkaz cesarzowej Eudoksyi zburzono w r. 406 główną świątynię pogańską i postawiono na jej miejscu kościół, który znowu w r. 604 został przekształconym przez zdobywców arabskich na meczet, po dziś dzień istniejący. Dla Muzułmanów G. jest miastem świętem, w niej bowiem umarł i leży pochowany Hiszam, dziad Mahometa. Za czasów pochodów krzyżowych Balduin II przekształca G-ę w silną fortecę, ale Saladin zdobywa ją na nowo w r. 1187. W r. 1239 i 1244 Krzyżowcy ponoszą ciężkie klęski pod G-ą. Odtąd G. ma stosunkowo spokój i bezustannie się rozwija. Przechowały się opisy pielgrzyma niemieckiego, Feliksa Fabri, z r. 1483, i podróżnika d’Arvieux z roku 1653, którzy wychwalają jej

40, 44 i 51 wydawnictwa „Biblioteca de auto-res espańoles”. Przełożył także wspólnie z Ve-dią i uzupełnił licznemi dodatkami znakomite dzieło trzytomowe o historji literatury hiszpań- sów Tytusa świadczą o nowym jej rozkwicie, skiej Jerzego Ticknora, Amerykanina, profesora i Odtąd G. staje się jedną z głównych siedzib języka i literatury francusk. i hiszpańskiej w uniwersytecie Harvarda (przekład hiszpański w 4-ch tomach, Madryt 1851—57). G. był też wydawcą pewnej liczby dzieł historycznych i literackich, lub zaopatrywał je w przedmowy; do nich należy zbiór listów Ferd. Corteza do Karola V, p. t. „Cartas y relaciones de Hernan Cortes al emperador Carlos V” (Paryż 1866, w 8-ce) i zbiór listów sławnego kardynała Ximenesa „Cartas del cardinal Cisneros” (Madryt 1867); prócz tego: „Calendar of letters and papers illustrative of the history of England in connexion with that of Spain during the reign of Henry VIII” (Londyn 1870 — 1880, 7 tomów w 8-ce), i Katalog rękopisów hiszpańskich, znajdujących się w Muzeum Brytańskim (1875 i ns. t. I do

III). W r. 1856 był wybrany na członka koresp.

A. A. K.

Akademji napisów i umiejętności.

Graye Jan, znawca i badacz na polu sztuki (*1804 w Tönningen w Szlezwigu—f 1840 we Florencyi), kształeił się na uniwersytetach w Kielu i Berlinie, poczem 1830 r. udał się do Włoch, gdzie

94

F.nc Powsa. lluatr Zosa 188 T. XXIV.

bogactwa i piękność. Na szerszą widownię historyczną G. występuje raz jeszcze w r. 1799 podczas wyprawy Bonapartego do Egiptu i Sy-ryi. Dziś G. liczy około 20 tysięcy mieszkańców i jest jednem z najpiękniejszych miast w Palestynie.—Por. także Stark „Gaza und die philistäische Küste” (Jena 1852).

Gaza Teodor, zwany także G a zi s (f w Abruz-zach w r. 1478), Grek z pochodzenia, tłómacz wielu dzieł Arystotelesa, Teofrasta i Aleksandra z Afrodisii na język łaciński, profesor języka greckiego w Sienie, następnie rektor Akademii w Perrarze, w r. 1455 wezwany przez papieża Mikołaja V-go do Rzymu. Kommentarz, który był napisał do sporządzonego przez siebie przekładu Problematów Arystotelesa, uwikłał go w długą polemikę z Jerzym z Trebizon-dy (ob.). Istnieje wersya, że G. przełożył wszystkie dzieła Arystotelesa; ale z wyjątkiem przekładu „Problematów” inne, jeżeli nawet istniały, nie były drukowane i do potomności nie doszły.

D.

tithys.

i Platen.

Dr S. P.

Mns.

Gaza. Materya używana na lekkie suknie damskie. Jest co do rodzaju tkania i wyglądu takim samym wyrobem z jedwabiu, jakim jest muślin z bawełny. Najpospolitszym rodzajem G-y jest właśnie tak zwany muślin jedwabny, tkanina jednolita, przejrzysta, połyskująca. W dalszym rozwoju następują G-y tkane w prążki, punkciki lub bardziej złożone desenie, których jest bardzo wiele. Nadto G-y bywają zahafto-wywane bądź to jedwabnym kordonkiem, bądź blyszczącemi ozdobami z cienkiej blaszki lub ze szkła w postaci cekinków, paciorek, dżetu i t. p.; ale takie ozdoby dokonywane są zwykle ręcznie, na gotowym już materyale. Tutaj wspomnieć należy także G-y niegładkie, a mianowicie, karbowane, krepowane, plisowane. Pod względem koloru spotykamy w gazach nadzwyczajnie wielką rozmaitość. Pomijając G-y jednokolorowe, które mają ogromną ilość odcieni, są także G-y drukowane niemniej piękne od poprzednich, oraz przetykane, w których jeden kolor tworzy tło, drugi deseń, lub kilka kolorów czy odcieni składa się na wytworzenie całości. G,, oprócz zastosowania w toalecie damskiej, jest także używaną w przemyśle, a mianowicie pewien gatunek G-y białej, bardzo równej i ścisłej, potrzebnym bywa w młynach do przesiewania mąki. G. znaną jest od dawna. W mniej udoskonalonej formie niż obecnie wyrabiali ją już starożytni mieszkańcy Wschodu, którym w pewnych wypadkach zastępowała gorętszą i ściślej przylegającą wełnę.

Gazaka, ob. Atropatene.

Gazali, ob. Al-Gazzali.

Gazda, wyraz węgierski, przyswojony w mowie Górali polskich, Szlązaków, Morawian, Słowaków, Czechów, Słowieńców, Serbów, Ukraińców i Rumunów, znaczy: kmieć, gospodarz. Uży-

wają się w gwarach pochodne od niego: gaździna, albo gazdyni, gazdować, gazdow-stwo. „Gdzie dużo gazdów, tam nima zgody”, powiada przysłowie od Jordanowa. Spotykamy wyraz ten w pieśniach, np. „Na Boże narodzenie Żeniło się ptastwa wiele, A król orzeł, jako gazda, Zrobił im wesele” (od Rabki). — G. sza-łaśny na Podhalu oznacza ptaszka Euticilla

J. K.

Gazela, nazwa upowszechnionego na Wschodzie u Arabów, Persów i Turków rodzaju poezyi lirycznej, polegającego głównie na odrębnej formie, która składa się zazwyczaj z 5 do 18 strof dwuwierszowych, połączonych z sobą powtarzającym się stale rymem drugiego wiersza, będącego końcówką obu wierszy pierwszej strofy, przyczem pozostałe wiersze, dla uniknięcia monotonii, rymów wcale nie mają, a więc wedle wzoru: aa, la, ca, da i t. d. Razem z rymem powtarza się często jakiś znaczący wyraz lub nawet krótki frazes. Jako największy mistrz w tym rodzaju poezyi słynął perski poeta Hafiz. Do poezyi europejskiej wprowadzili naprzód G-ę lirycy niemieccy, szczególnie Rückert

o. w.

W poezyi polskiej pierwszy przykładowo zaznajomił czytelników z tą formą Jan lir. Tarnowski w dziełku: „Badania historyczne, jaki wpływ mieć mogły mniemania i literatura ludów wschodnich na ludy zachodnie, szczególniej we względzie poezyi” (Warszawa 1819). Korzystając z uprzejmości uczonego francuskiego, Joberta, podał on całą jedną gazelę Hafiza w trans-skrypcyi francuskiej i w dosłownem tłómaczeniu polskiem prozą („Bez lica kochanki róża traci swoją cenę | Bez tchnienia wietrzyka wiosna traci swoją cenę [ Bez obecności pięknej, lica podobnego do tulipana | Ulice ogrodu i tajemne ścieżki gaiku tracą swoją cenę it, d.). Rymu środkowego w tym przekładzie Tarnowski nie uwydatnił. W rok po nim w „Dzienniku Wileńskim” Józef Sękowski, poświęcający się nauce wschodnich języków, ogłosił artykuł p. t. „Di-wani Chodża Hafyz Szirazi”, gdzie, skreśliwszy życie i przedstawiwszy twórczość Hafiza, podał przekład piękną prozą trzech „gazalów” (tak bowiem według niego brzmi nazwa właściwa). Jan Wiernikowski, niegdyś kolega Mickiewicza w uniwersytecie wileńskim, dał w „Noworoczni-ku litewskim na r. 1831” tłómaczenie innej ga-zeli Hafiza z oryginału, wyjaśnił także jej budowę, lecz tej budowy w przekładzie swoim nie zachował, używając zwykłej naszej zwrotki cztero wierszowej z rymami przekładanemi. Następnie Józef hr. Borkowski r. 1838 w „Pracach literackich” dał 8 gazel oryginalnych, czyniąc je zarówno pod względem nastroju jak formy po-dobnemi do gazel Hafiza; lecz assonancyi lub rymu w środku wierszy nie uwydatnił, a umieszczenia swego nazwiska w końcu gazeli (jak to robił Hafiz) zaniechał. W każdym razie był on

pierwszym, co tę formę, sztuczną i niezwykłą, w wierszu polskim oryginalnie zastosował. Po nim Antoni Czajkowski w „Poezyach” swoich (r. 1845) umieścił „Gazele perskie”, lecz nastrój tylko starał się zachować, posługując się pod względem formy zwykłemi naszemi kombinacya-mi wierszowemi. Nie znalazła G. wogóle szerszego zastosowania w naszej poezyi, chociaż niejednokrotnie pojawiały się próby w tym rodzaju.

padzie 1593 r. zawarty jednak został uroczyście pokój pomiędzy Moskwą a hordą Krymską. Car zobowiązał się płacić corocznie hanowi po 10 000 rubli, han zaś poprzysiągł być wrogiem wrogów jego. W 1594 G.-G. na czele 40 000 Tatarów wraz z sułtanem brał udział w wojnie z ces. Rudolfem II na Węgrzech, po niejakim jednak czasie odmówił sułtanowi pomocy i powrócił do Krymu. Za to został pozbawiony tronu na rzecz brata swego, Pet - G-a, po trzech miesiącach jednakże powrócił do władzy. W 1599 r. znów łączy się z Ottomanami i walczy z Rudolfem, i znów’ po upływie kilku miesięcy, pomimo nalegań Ibrahima, wraca do Krymu. W wyprawach tureckich r. 1601 i 1602 udziału nie brał; dopiero przy końcu r. 1602, z obawy przed ubiegającymi się o tron braćmi swymi, wyruszył z posiłkami do wezyra. Wojsko swe rozłożył na zimowe leże w okolicach Szygetu, sam zaś przezimował w Siedmiogrodzie, gdzie ułożył wtedy poemat, opisujący wojnę pomiędzy winem a kawą i niebawem powrócił do Krymu. Zmarł według Hammera we wrześniu 1607, zaś według Abdullaha ben Rizwaw 1608 lub 1609. Był jednym z najpotężniejszych i najuczeńszych hallów krymskich, tronu jednak nie zdołał przekazać synowi swemu, Tochtamyszowi, i po jego śmierci władzę hańską objął poparty przez sułtana Selamet Gierej, syn Dewleta Giereja.—3) G.-G., syn liana Selima Giereja, urodzony podobno z matki Europejki, słynny ze swej piękności, sprzyjał chrześcianom; jezuitom pozwalał w Krymie odprawiać nabożeństwo. Strącony z tronu w r. 1707, zmarł na zarazę w Karinabadzie.—Kapam-3imrL „Hct. Tocy^. Pocc.” (t. X i XI); H. Ho-worth „History of Mongols” (Londyn).

Grazimur, rzeka w obw. Zabajkalskim, największy z lewych dopływów Argunia, do którego wpada o 70 wiorst powyżej uścia. G. zaczyna się w łańcuchu gór Onońskich i wypływa z trzech źródeł, z których głównem jest środkowe. Ogólny jego kierunek z południo-zachodu na północo-zachód. Długość rzeki nie większa nad 400 wiorst, szerokość zaś nie przenosi 40 sążni. G. nie jest głęboki, dno ma kamieniste, wodę przezroczystą. Na wiosnę rzeka znacznie wylewa, latem zaś wysycha, przez co tworzy się mnóstwo brodów; z powodu swej płytkości zimą zamarza gdzie-nie-gdzie aż do głębi, tak, iż wstrzymanym zostaje bieg wody. Na G-e niema ani spławu, ani żeglugi, jednak rzeka dopomaga do rozwoju robót w giserniach, przetapiających rudę, których na jej wybrzeżach znajduje się bardzo wiele. Doliny G-u zamieszkują kozacy, zajmujący się rolnictwem, wśród których bywają wolowaci (wole). Ze stanic nadbrzeżnych najpiękniejsze są: Krasnojarska, Ust’-Alenujska, Siwaczyńska, Batakańska i Dak-tałgińska.

Gazimurska dystancya, obwód kopalniany

P. Chm.

Gazella, ob. Antylopa.

Gazety, ob. Dziennikarstwo.

Gazi-Gierej, imię trzech hanów krymskich z dynastyi Gierejów, której założycielem był Ha-dży-Gierej (ob.).— 1) "Gazi-Gierej, syn Mahometa Giereja, objął tron w dwudziestym roku swego życia. Po szeciomiesięcznem panowaniu został przez wuja swego, Sadeta, z tronu strącony i podstępnie zabity (1523 r.). —

2) Gazi-Gierej, syn Dewlet-Giereja I-go, wstąpił na tron po śmierci brata swego hana Islam-G-a (1588). Ustanowił w hordzie nowy urząd naczelnego doradzcy prawnego hana („kanaga”).

J. B.

Z początku próbował zawiązać przyjazne stosunki z Moskwą. W liście, wysłanym zaraz po objęciu tronu, do cara Fedora, prosił o przymierze i obiecywał, że wpłynie na sułtana, aby ten się zrzekł swych roszczeń do Astrachania. Podczas tych rokowań wtargnął ze swemi zastępami do Polski i spustoszył wiele miast na Litwie i Rusi Czerwonej, lecz, dowiedziawszy się później, że Polacy byli przez Moskwę uprzedzeni o zamierzonym napadzie, porzucił zamiar przymierza z carem i zwrócił się do Szwecyi, z którą też niezwłocznie zawarł przymierze. Mszcząc się rzekomo za nagłą śmierć Murada G-a w Astracha-niu, której sam podobno był sprawcą, w samej rzeczy jednak powodowany chęcią łupów, sto pięćdziesiąt tysięcy Tatarów prowadzi pod m. Moskwę (26 czerwca 1591 r.). Po bitwie, stoczonej 4 lipca pod górami Worobjewo, o 2 wiorsty od Moskwy, w nocy zarządził odwrót i, pozostawiwszy na łup nieprzyjaciołom cały bagaż wojenny, ścigany aż do brzegów Oki, z przetrzebionemu hordami 2 sierpnia dotarł do Bakczy-saraju. Za ucieczkę z pod Moskwy sułtan zagroził mu strąceniem z tronu. Wtedy G.-G. znów zwrócił się do Fedora z obietnicą, że odstąpi sułtana, wyprowadzi z Krymu całą ludność i nad brzegami Dniepru założy państwo, które będzie dla Moskwy przedmurzem przeciw Turkom, zaś na zadatek swych przyszłych usług gotów jest w każdej chwili uderzyć na Litwę. Otrzymał od cara odpowiedź wymijającą; obietnicę atoli wyprawy na Litwę przyjęto w Moskwie przychylnie (1592). Jednakże goniec moskiewski, wiozący powyższą odpowiedź, dowiedział się po drodze, że Tatarzy znów spustoszyli ziemię Ra-zańską i Tulską. Han tłómaczył to, jak zwykle, samowolnem postępowaniem mirzów. W listo- w Nerczyńskim okręgu górniczym, w prowincyi

Zabajkalskiej. Okrąg ten, stanowiący własność gabinetu Jego Cesarskiej Mości, dzieli się na obwody, czyli dystancye. Do G-sl iej dystan-cyi należy kilka kopalni rud srebrzysto-ołowia-nycli, których eksploatacya jednak, z powodu małej zawartości srebra, została wstrzymana od lat przeszło dwudziestu; jeden pud rudy, zawierającej związki chemiczne metalów z siarką, dawał zaledwie 1—1'²/₃ zołotnika czystego srebra.

M. Ł.

M. Ł.

Dr J. p.

Dr J. P.

a 150°C.

M. Ł.

Gazimurski zakład do topienia srebra, w Ner-czyńskim okręgu górniczym, w Zabajkalskiej prowineyi, przetapiał miejscowe rudy ołowiu i srebra; z powodu ich ubóstwa został przed 20 laty zamkniętym.

Gazimnrskie góry, w okręgu Nerczyńskim, obw. Zabajkalskiego, oddzielają rzekę Gazimur od rzeki Undy i Szyłki, do połączenia tej ostatniej z rzeką Arguniem, t. j. do Amuru. Rozgałęziając się na oddzielne odnogi, góry te ciągną się z południo-zachodu na północo-zachód. Składają się z ciemno-szarego granitu, ale zawierają także syenity, porfiry, dyoryty, łupek mikowy, jako też i inne łupki. Miejscami zalega tam ruda cynowa, miedziana oraz żelazna; są też ślady złota. Góry pokrywa las, przeważnie iglasty; wiele tam bagnisk z powodu obfitości zdrojów górskich. Poprzez łańcuch gór gazimur-skich prowadzi droga dla konnych od stanicy Daktałgińskiej do rzeki Szyłki.

Gazimursko- Woskresieńska dystaneya, obwód kopalniany w Nerczyńskim okręgu górniczym, w prowineyi Zabajkalskiej (ob. Ga z im. d y s t.). Na kopalniach tej dystancyi wydobywano przed 20-u laty rudy srebrzysto-ołowiane; obecnie kopalnie są nieczynne.

Gazio (G a z z i, G a z i u s, Gaccy [u Gąsio-rowskiego]) Antoni (* w Padwie w r. 1469 — t tamże d. 3 września r. 1530), słynny lekarz. W naukach zawodu swego kształcił się w mieście rodzinnem i, otrzymawszy dyplom doktorski, tam też początkowo zabawiał się wykonawstwem lekarskiem; nie mając wszelako powodzenia, osiadał kolejno w kilku innych miastach włoskich. Nakoniec udał się do Węgier, gdzie doszedł do sławy i znaczenia; stamtąd sprowadził go biskup wrocławski, Jan Turzo, do Krakowa podczas choroby Zygmunta I, którego szczęśliwie wyleczył. Prawdopodobnie bawił przez czas dłuższy w Polsce. Syn jego, Szymon, także, lekarz, przybywszy razem z ojcem do Krakowa, nie wrócił do Włoch, lecz pozostał w kraju i cieszył się podobno powodzeniem i sławą; wydał też w Krakowie dzieło ojca swego p. n. „De vino et cerevisia” (u-Vietora, 1536, w 8-ce, wyd. 2-e w Padwie 1538, ded. Fr. Tur z o no w i; wyd. 3-e w Krakowie 1539). Sam A. G., o ile wiadomo, wydał tylko „Florida corona, quae ad sanitatis hominum eonservationem ac lon-gaevam vitam producendam sunt necessaria” (We-

necya 1491); księga ta ponownie wydana była przez S. G. pod zmienionym napisem „Aerarium sanitatis auctore cl. viro Antonio Gazio, quondam seren. Sigismundi regis Poloniae physico” (Padwa 1539; ded. Fr. Tur z o nowi). Inne jeszcze wydanie, oraz dziełko przytacza S. Ko-śmiński w „Słowu. lek. poi.” str. 135.—Por. Giuseppe Vedova „Biografia degli scrittori Padovani” (Padwa 1832 — 36, T. I, str. 444) i L. Gąsiorowski „Zbiór wiad. do hist, sztuki lek. w Polsce” (T. I. str. 214).

GazhlS A. i S., ob. Gazio.

Gazna, ob. G as na,

Grazola Józef (* w Weronie w r. 1661 — f tamże d. 14 lutego r. 1715), uczony lekarz włoski. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Padwie, tam również w r. 1683 dyplom doktorski osiągnął, poczem jeszcze dla dalszego udoskonalenia się w nauce przez czas dłuższy tam przebywał. Osiadłszy w mieście rodzinuem, zajął się wykonawstwem lekarskiem, ale nie zaniedbywał przytem nauki i w celu krzewienia wiedzy matematycznej i fizycznej założył towarzystwo uczone, które 21 grudnia r. 1686 pod imieniem „Academia degli aletofili” otwarte zostało. Wkrótce potem, zalecony przez posła weneckiego, powołany był do Madrytu, gdzie u dworu doznał bardzo łaskawego przyjęcia; wT r. 1697 cesarz Leopold mianował go swym lekarzem nadwornym. Po kilkoletnim pobycie w Hiszpanii, odbywszy podróż naukową po Fran-cyi i Włoszech, powrócił w r. 1697 do Werony i pozostawał tam już do śmierci jako lekarz wzięty i ceniony. Z dzieł jego najciekawsze jest „II mondo inganuato da falsi medici” (Perugia 1716, i wiele wydań późniejszych, oraz tłom. franc, i hiszp.), w którem sądzi bardzo surowo zarówno sposób nauczania, jak i stosowania sztuki lekarskiej spółczesnej. Wcześniej już wydał książeczkę poświęconą królowej hiszpańskiej p. n, „Eutusiasmos medicos, politicos y astronomicos” (Madryt 1689) i pracę bardzo cenną o zarazie bydlęcej, p. n. „Origine preservative e rimedio del contagio pestilenziale del bue” (Werona 1712). — Por. N. F. J. Eloy „Diction, historique de la méd. ancienne et mod. etc.” (Mons 1778, T. II, str. 319).

Gazolina (kanadol, eter gazowy, olej naftowy). Jest to produkt destylacyi ropy naftowej, mianowicie jej części nizkowrzącej. Ciężar właściwy G-y=około 0.7. Temperatura wrzenia 70°—80° C. Głównym składnikiem G-y jest węglowodór heksan (CfiHl4). Nazwę G-y ’ stosują w różnych miejscowościach do produktów o rożnem wrzeniu. Naprz. w Baku G-ą nazywają część ropy, wrzącą pomiędy 100°

T. M.

Gazometr, zbiornik gazu, przyrząd do gromadzenia i przechowywania gazów w znacznej ilości. Jeżeli idzie o zebranie niewielkiej ilości

gazu, wystarcza rura z jednej strony zamknięta, napełniona wodą, którą końcem otwartym pogrąża się w naczyniu, również wodą napełnio-nem. Gdy w otwór tej rury wetkniemy rurę doprowadzającą gaz, wznosi się on ponad wodę, która opada i spływa do naczynia, rura zaś wypełnia się gazem. Jeżeli gromadzący się gaz jest w wodzie rozpuszczalny, należy ją zastąpić rtęcią (fig. 145). Do utrzymania większej ilości gazu służy w pracowniach fizycznych i che- j micznych G,, zbudowany przez Pepy’ego (fig. I 146). Składa się on z walca B z' blachy po-werniksowanej, o średnicy 25—30 centymetrów, a wysokiego na 45—50 cm., którego pokrywa jest nieco ku górze sklepiona. Na pokrywie tej osadzony jest na czterech podporach walec drugi A, u góry otwarty, trzy razy mniejszej wysokości. Dwie ze wspomnianych podpór są rurami, z których jedna 6, osadzona w pośrodku pokrywy, sięga tylko do jej powierzchni, gdy druga a schodzi prawie aż do dna walca dolnego. Obie te rury zaopatrzone są w kurki,

Kiedy już cały zbiornik wypełniony jest gazem, otwór d zamyka się, kurek zaś a otwiera. Jeżeli wtedy otwartym zostanie kurek e, wypły-

pi

lag

Fig. 147.

Gazometr w fabrykach gazu oświetlającego.

lii

___ilùQ

I;

. Ü_ij

Fig. 145.

Hura wypełniona gazem.

Fig. 146.

Gazometr Pepy’ego.

wa tędy gaz z prędkością, zależącą od ciśnienia wywieranego przez słup cieczy w rurze a. Na rurze e wreszcie osadzone być mogą rury kauczukowe, które gaz doprowadzają do miejsca żądanego.—Wielkie G-y, używane przy oświetleniu gazowem, mają postać dzwonów, u góry zamkniętych a u dołu otwartych (fig. 147), o średnicy przechodzącej zwykle 10 metrów. Dzwon taki zbudowany jest ze zlutowanych płyt żelaznych i pogrążony w basenie napełnionym wodą. Do dzwona prowadzą dwie rury, których uście przypada powyżej poziomu wody w basenie. Przez jedną z tych rur, podczas gdy dru ga jest kranem zamknięta, dopływa gaz z retort, w których się wywiązuje, a w miarę jak

dozwalające połączenie obu walców dowolnie ustalać i przerywać. Poniżej pokrywy osadzona jest w walcu dolnym pozioma rura boczna e, również opatrzona kranem, a w pobliżu dna znajduje się otwór d, zamykany szrubą lub korkiem. Aby w walcu dolnym gaz nagromadzić, napełnia się go najpierw wodą; w tym celu zamyka się otwór d, a trzy kurki otwiera i wodę wlewa do walca górnego. Woda spływa do j walca dolnego, a gdy zaczyna się już wydoby- ’ wać przez rurę boczną, zamyka się kurek e, a pozostałe jeszcze powietrze uchodzi przez rurę b.    Wtedy zamyka się kurki a i &.,

otwór d otwiera się i osadza w nim koniec rury doprowadzającej gaz, który gromadzi się w walcu B ponad wodą, gdy ta obok rury przez otwór d wypływa. O ile już walec jest j się gromadzi, dzwon coraz bardziej z wody się gazem wypełniony, wskazuje to rura szklana f wynurza. Do uchronienia dzwonu od pochyla-z walcem B u dołu połączona, w której woda ! nia się bocznego służy pięć słupów żelaznych, dochodzi do tejże samej wysokości, co w walcu. ! po boku osadzonych. Kiedy G. jest już zapełniony,

~lf HMBS1

li

A.

li

mg

-- -

AU

Fig. 148.

Gazometr Pauwelsa.

TT i

S. K.

po wynalezieniu zapałek.

mineralne.

K. Sł.

zamyka się rurę doprowadzającą, a gaz wypływa przez rurę drugą, odprowadzającą, która się dzieli dalej na odgałęzienia prowadzące gaz do palników. Gaz wypływa tu pod naciskiem ciężaru dzwona, ulega więc pewnemu zagęszczeniu, wskutek czego poziom wody w dzwonie przypada nieco niżej aniżeli w basenie zewnętrznym. W miarę jak gaz wypływa, dzwon opada coraz niżej.—Aby uniknąć zbyt wielkiej głębokości basenów, budują się G-y teleskopowe, t. j. złożone z 2 — 5 walców żelaznych, nasuwających się nawzajem na siebie. W G-e Pau-welsa (fig. 148) rury doprowadzające i odprowadzające gaz są stawowato zgięte. Co do innych szczegółów tych G-ów, ob. Oświetlenie (gazów e).—Podobnćż G-y dzwonowe, budowane na mniejszą skalę (fig. 149), znajdują zastosowanie w pracowniach naukowych; posiadają one wszakże, nie dwie, ale jedną tylko rurę boczną, która służy zarazem i do doprowadzania i do wy-

IS

ijcyp

iiiiiÉibSigii

Fig. 149.

Gazometr dzwonowy w pracowni.

pływu gazu. W porównaniu z G-em Pepy’ego przedstawiają one tę wyższość, że szybkość wypływu gazu może być dowolnie regulowana przez odpowiednie obciążenie dzwonu. — G-em nazywa się też często zegar gazowy, t. j. przyrząd mierniczy, wskazujący ilość zużytego gazu (ob. Oświetlenie).

Gazopyryon, krzesiwo chemiczne, dawny przyrząd do wzniecania ognia, zbudowany przez Dóbereinera w r. 1810. Składał się z naczynia, w którem działaniem cynku na rozcieńczony kwas siarczany, wywiązywał się wodór, uchodzący przez otwór pokrywy za naciśnięciem kurka; prąd wyrywającego się wodoru napotykał gąbkę platynową (ob. Platyna), zawartą w pochewce, osadzonej na pokrywie. Gąbka platynowa pochłaniała wodór, zagęszczała go, a wskutek wywiązującego się stąd ciepła rozżarzała się i zapalała obok umieszczoną lampkę. G-y, niegdyś bardzo rozpowszechnione, wyszły z użycia

s. K.

Gazost, gmina w departamencie Wyższych Pireneów (okręg Argelès, kanton Lourdes), w dolinie Castellonbon; 441 m-ców. Pokłady miedzi

i kobaltu; tartaki na wartkich potokach. Cieplice

w. J.

Gazowe wapno otrzymuję się jako uboczny produkt przy fabrykacyi gazu świetlnego; podczas oczyszczania przechodzi on przez płócz-ki zawierające mieszaninę wody z wodanem wapnia, która zatrzymuje gazy o charakterze kwaśnym, jako to: siarkowodór, kwas węglowy, cyan, tworząc z niemi sole, lotne zaś związki ammono-we zatrzymuje mechanicznie. Otrzymana w ten sposób w płóczkach mieszanina wodanu, siarków węglanu, cyanku wapnia wraz z solami ammo-nowemi nosi nazwę gazowego wapna; naj-ważniejszemi składnikami jego są sole ammo-nowe i siarki wapnia; stosowane bywa w garbarstwie do oczyszczania skór z sierści, w rolnictwie jako nawóz sztuczny, zastępujący gips, i do otrzymywania ammoniaku.

Gazowy motor, ob. Motory.

Gazowy zogar, przyrząd mierniczy, wskazujący ilość zużytego gazu oświetlającego (ob. Oświetlenie).

Gazy, ciała lotne, płyny sprężyste, płyny rozprężliwe, ciała powietrzne, ciała, które nie posiadają własnej postaci ani własnej objętości, co znaczy, że usiłują rozprzestrzeniać się jak najdalej i wypełniają jednostajnie wszelki, dostępny im obszar; cechująca ta ich własność nazywa się rozprężliwością, prężnością, lub sprężystością. Pojmować ją można jako dążność cząstek do wzajemnego oddalania się, jakby między niemi nie zachodziła żadna spójność, ale owszem występowało wzajemne odpychanie (ob. Stan skupienia). Nazwa G-ów jest pochodzenia nowoczesnego, utworzył ją bowiem Jan Baptysta van Helmont w początku wieku XVIII, od wyrazu hollender-skiegogahst, oznaczającego duch, dech. Fizycy starożytni nie znali zgoła G-ów odrębnych od powietrza, nie umieli nawet odróżnić od niego zawartej w niem pary wodnej. Działanie pomp i niewielu innych tejże kategoryi przyrządów, jakie wówczas znano, tłómaczono błędnie i dopiero w połowie wieku XVII doświadczenia Tor-ricellego, Pascala, Guerickego, Boyle’a i Mariot-tte’a dały początek fizyce powietrza (ob. Aero-statyka, Atmosfera); aż do połowy jednak w. XVIII nie podejrzewano zgoła, że istnieją G. różne, tak jak są różne ciała stałe i ciekłe. Alchemicy dostrzegali wprawdzie często wywiązywanie się substancyj lotnych, które nieraz powodowały pękanie ich przyrządów, zaliczali je wszakże do swych spirytusów, czyli produktów przez destylacyę otrzymanych. Van Helmont,

Wzór zatem pv —

273 ‘

Boyle i Boerhave znali wprawdzie kwas węglany, a może i niektóre inne G., a Hales obmyślił metody odpowiednie do badania i zbierania G-ów, ale dostrzeganą ich rozmaitość rozumiano jako następstwo zanieczyszczeń powietrza sub-stancyami obcemi. Istotne „odkrycie G-ów” przypada dopiero na dziesięciolecie 1770—80; w tym czasie odkrył Priestley tlen, azot, dwutlenek azotu, kwas clilorowodorny, kwas siarkowy, am-moniak. Poprzednio już Black wykazał, że kwas węglany jest G-em zupełnie różnym od powietrza atmosferycznego, Cavendish uzasadnił istnienie wodoru, chlor odkryty został przez Scheelego, tlenek węgla przez Lavoisiera, G. błotny przez Volt.ę. Jak doniosłe znaczenie miało to odkrycie G-ów dla nauki, okazuje się stąd, że na podstawie tej dopiero rozwinęła się Chemia (ob.), a zarazem też rozszerzył się zakres badań fizycznych nad stanem lotnym, gdy poszukiwania dawniejsze jedynie do powietrza odnosić się mogły. W szczególności zajęto się badaniem rozszerzalności G-ów pod wpływem wzrostu temperatury, a doświadczenia Gay-Lussac’a (1802 r.) wykazały, że wszystkie G. ze wzrostem temperatury powiększają objętość swoją w jednakiej mierze, a nadto, że przyrost ten jest jednostajny, czyli proporcyonalny do wzrostu temperatury. Zasada ta, którą po części wykrył także współcześnie i Dalton, ma nazwę prawa Gjay-Lussac’a; niektórzy nazywają ją też prawem Charles’a, który jednostajną rozszerzalność G-ów dostrzegł wcześniej, ale doświadczeń swoich nigdy nie ogłosił. Jako współczynnik rozszerzalności G-ów otrzymał Gay-Lusssac liczbę

0.00375. Z późniejszych, bardzo ścisłych, doświadczeń Rudberga, Magnusa, a zwłaszcza Ré-gnault’a, okazało się, że należy ją nieco zmniejszyć—do 0.00367; G. zatem ogrzany o 1°, przy zachowaniu niezmiennego ciśnienia, powiększa objętość swoją o 0.00367 czyli prawie o y₂₇₃ (ob. Ciepło, Rozszerzalność). Jeżeli nadto, dla uproszczenia, liczymy temperaturę od zera bezwzględnego (ob. Ciepło), prawo Gay-Lussac’a wypowiada, że objętość G-u jest do temperatury tej proporcyonalna. W połączeuiu z prawem Mariotte’a (ob. Aerostatyka), według którego objętość danej ilości G-u jest odwrotnie proporcyonalna do ciśnienia, pod jakiem G. ten pozostaje, dozwala prawo Gay-Lussac’a obliczać objętość danej ilości G-u pod jakiemikolwiek warunkami ciśnienia i temperatury, a oba te prawa obejmują razem zasadnicze własności stanu lotnego, co wyrazić możemy prostym związkiem matematycznym: v — R—,

V

czyli vp = RT, gdzie v oznacza objętość, T temperaturę G-u, p ciśnienie, pod jakiem on pozostaje, R zaś pewną ilość stałą, której wielkość łatwo wykryć możemy. Jeżeli bowiem w temperaturze 0° termometru zwykłego, a zatem

w temperaturze bezwzględnej T=rp273° pewna massa G-u posiada objętość v₀ pod ciśnieniem P₀, powyższy wzór daje:

P₀v₀= 273 R, skąd R —

RT stanowi charakterystykę stanu lotnego, ujmuje własności jego w prosty związek algebraiczny. Gay-Lussac i Dalton nadawali prawu swojemu znaczenie ogólne, rozciągając je do wszystkich G-ów, we wszelkich warunkach. Późniejsze wszakże doświadczenia wykazały, że gdy przy obniżaniu temperatury G-y zbliżają się . już do stanu ciekłego czyli do swego punktu skroplenia, odstępują wogólności od powyższych praw zasadniczych; prawa zatem Mariotte’a i Gay-Lussac’a służą G-om jedynie w temperaturach dalekich od puuktu skroplenia. Gaz, któryby się stosował bezwzględnie do zasadniczego wzoru stanu lotnego, byłby „G-em doskonałym”; G-y znane uważać musimy za G-y niedoskonałe, jakkolwiek najważniejsze G-y rzeczywiste, jak tlen, azot, wodór, w okolicznościach zwykłych znacznie się zbliżają do warunków doskonałości, wyrażonych zasadniczym wzorem stanu lotnego. Doniosłość tego wzoru w każdym razie jest widoczną, skoro bowiem charakter stanu lotnego daje się w sposób tak prosty wyrazić, materya przeto w stanie lotnym przedstawia najprostsze warunki swego bytu, a do rozwiązania zagadki budowy materyi tylko G-y krok pierwszy stanowić mogą. Stąd-to obecnie teorya G-ów tak zasadnicze znaczenie w fizyce teoretycznej posiadła. Pod względem chemicznym bardzo ważnem okazało się odkrycie Gay-Lussac’a (1805), że gdy G-y łączą się między sobą w związki chemiczne, pomiędzy ich objętościami istnieje zawsze stosunek bardzo prosty (ob. Chem i a), z zasady zaś tej wyprowadził Avogadro (1811) wniosek, że wszystkie G-y, pod jednakiem ciśnieniem i w jednakiej temperaturze, w jednakiej objętości zawierają jednaką ilość cząstek. Prawo Avogadra uważać można, jako dalszą zasadniczą cechę G-ów; wybija się zaś w niem również wyraźnie, że w stanie lotnym materya jest do badań naszych najdostępniejsza. Skoro bowiem w jednakich objętościach G-ów mieści się jednaka ilość cząsteczek, ciężary przeto właściwe G-ów wiodą bezpośrednio do oznaczenia stosunku ciężarów ich cząsteczek, czyli ich ciężarów molekularnych. Tak np. ciężar właściwy wodoru względem powietrza jest 0.0695, tlenu zaś 1.1056; tlen zatem jest 16 razy od wodoru cięższy, a że litr tlenu takąż samą obejmuje ilość cząsteczek, co i litr wodoru, cząsteczka zatem tlenu jest od cząsteczki wodoru 16 razy cięższa.—Wszystkie te odkrycia stopniowo przygotowywały podstawę dla teoryi G-ów, w której istotne wyjaśnienie i uzasadnienie znalazły. Istotną cechą G-ów jest prężność, czyli ciśnienie, jakie wywierają na otaczające je przegrody;

ści tych ruchów cząsteczkowych w różnych G-aeh są odwrotnie proporcyonalne do pierwiastków kwadratowych z gęstości tych G-ów. Nie możemy wszakże wyobrazić sobie, by w całej massie G-u zupełna panowała jednolitość i wszystkie jego cząstki z zupełnie jednaką poruszać się miały szybkością; choćby bowiem w pewnej chwili zachodziła w ruchach zupełna jednostajność, to już wskutek wzajemnych potrącali się cząsteczek równowaga taka musiałaby się rychło zerwać; przytoczone wyżej szybkości są to więc tylko prędkości średnie, od których prędkości istotne znacznie odstępować mogą; na zasadzie więc rachunku prawdopodobieństwa obliczył Maxwell, że jeżeli prędkość wyżej wskazaną oznaczymy ilości gazu nie zmieniają się wielkości m, ! przez c, to prędkość najczęściej zachodząca wy-n, c, pozostaje iloczynp v ilością stałą, czyli objętość gazu jest odwrotnie proporcyonalna dociśnie-nia, co wyraża prawo właśnie Mariotte’a. Widzieliśmy zaś poprzednio, że doświadczenie prowadzi

nmc'²

średnio p v

. Dopóki więc w danej

skąd T —

nmc²

, to, gdy te G-y zo-nmc²

stają pod jednakiem ciśnieniem, jest —-——

O

n'm'c¹'²

—-— ; jeżeli zaś nadto oba te G-y posiadają 3

mamy p=

iloczyn

nm przedstawia massę danej ilości G-u, można przeto ze wzoru tego obliczyć i v, t. j. szybkość, jaką ożywione są cząsteczki w tym niedostrzegalnym dla nas ruchu, który jest źródłem wszelkich własności G-ów. Rachunek taki uczy, że żeli znów, pozostawiając objętość gazu niezmien- w temperaturze 0° cząstki tlenu przebiegają ną, poddamy go ogrzewaniu, to ze wzrostem z szybkością 461 metrów, azotu 462 m., wodo-temperatury ruch cząstek staje się szybszym j ru i 844 m. na sekundę, a w ogólności szybko-i częściej potrącają one o ściany, skąd prężność ga- j zu wzmaga się proporcyonalnie do wzrostu temperatury; a tym sposobem i prawo Gay-Lussac’a zyskuje wyjaśnienie teoretyczne. Ogólnikowe to rozumowanie daje się ściśle przeprowadzić matematycznie. Jeżeli, mianowicie, v oznacza objętość naczynia, n liczbę zawartych w niem cząsteczek gazu, m massę każdej cząsteczki, c prędkość ich ruchu postępowego,— to rachunek uczy, że ciśnienie p, będące następstwem uderzania cząsteczek, wynosi na jednostkę po

według pojęć dawniejszych była prężność ta następstwem wzajemnego odpychania się cząstek, była dążnością do rozpościerania się po przestrzeni jak najrozleglejszej; w teoryi nowej G ów pojmujemy ciśnienie to jako wynik ruchu cząsteczek, które w prdstolinijnym swym biegu bezustannie uderzają o ograniczające je ściany. Niegdyś już Daniel Bernoulli w swej „hydrodynamice” (1738) starał się w ten sposób wyjaśnić własności G-ów ruchami ich cząstek; pogląd ten wszakże rozwinąć się mógł istotnie dopiero wraz z teoryą mechaniczną ciepła (oh. Ciepło). Bzeczywiście też pierwsze zasady teoryi mechanicznej czyli raczej teoryi cyne-tycznej G-ów wysnuł ze swych badań doświadczalnych Joule, w kilka lat później opracował je dokładnie Krönig '(1856), powszechne zaś uznanie zdobyła, gdy poglądy te przyjął i rozwinął Clausius w pracy O rodzaju ruchu, który ciepłem nazywamy. — Wyobraźmy sobie w przestrzeni ograniczonej zamkniętą pewną ilość gazu, którego cząstki, rozbiegając się na wszystkie strony, uderzają bezustannie o ściany i wywierają stąd na nie ciśnienie pewnej oznaczonej wielkości; jeżeli ściany te zbliżą się nawzajem ku sobie tak, że gaz znajdzie się w obszarze szczuplejszym, to cząstki częściej uderzać będą o przegrody, skąd też i wywierane przez nie ciśnienie ulegnie wzmożeniu w stosunku takim, w jakim zmniejszenie objętości nastąpiło, co właśnie staonwi prawo Mariotte’a. Je-

i •    nmc²    . j    ,    ,

wierzchni p = -— -, skąd wypływa bezpo-

O V

nmc

do związku p v — R T, przeto RT —    ,

O

% TYb C ~

—--. Czynnik ostatni

jest połową iloczynu z massy przez kwadrat prędkości; związek ten wyraża zatem, że tempe-

ratura bezwzględna G-u jest proporcyonalna do siły żywej, czyli energii cynetycznej cząsteczek G-u, a zatem jest proporcyonalna do kwadratu z szybkości cząsteczek. Można jednak okazać, że energia postępowego ruchu cząsteczek przedstawia część tylko ciepła, jakie G. posiada. Widocznie więc w massie G-u zachodzić muszą inne jeszcze ruchy, prócz prostolinijnego rozbiegania się cząsteczek; można je pojmować jako obrotowe i drgające ruchy atomów, dokonywające się wewnątrz cząsteczek. Jeżeli dla dwu różnych G-ów ..w ' .    , n'm'c/2

— i » —-

3    3 temperaturę jednakową, zatem mc'²—mc'², jest też 7i—n', co znaczy, że w jednakiej temperaturze i pod jednakiem ciśnieniem równe objętości różnych G-ów zawierają jednaką liczbę cząsteczek. W ten sposób i prawo Avogadra zyskuje uzasadnienie teoretyczne. Ponieważ w za-

U7YIC¹

sadniczym wzorze teoryi G-ów p———

3

nosi |/²/₃c. W każdym razie prędkości, z jakie-

mi przebiegają w prostolinijnym swym ruchu cząsteczki G-ów, są bardzo znaczne, a niektóre objawy wydają się z niemi sprzeczne. Tak, w szczególności, gdy dwa G-y mieszają się z sobą, czyli ulegają dyffuzyi (ob.), dla niesłychanej szybkości biegu cząsteczek dyffuzya taka winnaby następować natychmiast, w czasie niewypowiedzianie krótkim; doświadczenia wszakże uczą, że wymaga ona czasu stosunkowo dłu-

1890); A. Witkowski „Zasady fizyki” (t. II, S. Kramsztyk „Historya gazów” (w „Szki-

S. K.

A. Pol.

E. S.

giego. Sprzeczność ta tein się tłómaczy, że pomimo wielkiej szybkości cząstki przebiegają drogi bardzo krótkie, są bowiem gęsto rozmieszczone, a stąd każdej z nich otwiera się droga swobodna niedochodząca tysiącznych części milimetra. Tak np. dla powietrza w temperaturze 1° i pod ciśnieniem 760 mm. średnia długość swobodnej drogi cząsteczki = 0.000005 mm., liczba zaś wzajemnych jej uderzeń z innemi cząsteczkami wynosi w ciągu sekundy 4 700 milionów. Dla wodoru długość drogi==;0.000185 min., liczba uderzeń=9 480 milionów. Na tej podstawie można było obliczyć nawet ilość cząsteczek, zawartych w objętości 1 centymetra sześciennego, ich wymiary i odległości średnie (ob. A t o m). Z ruchami cząsteczek wiążą się dalej objawy przewodnictwa G-ów (ob. Przewodnictwa) i ich tarcia wewnętrznego (oh. Tarci e). Teo-rya zatem cynetyczna G-ów zdołała objąć i rozwiązać zagadnienia, które niedawno zgoła nie-dostępnemi się wydawały. Stan lotny materyi jest najdostępniejszy dla badań, zarówuo fizycznych, jak i matematycznych, ale powodzenie, jakie teorya G-ów osiągnęła, budzi nadzieje, że metoda jej rozwiązań da się odnieść i'do innych, bardziej zawiłych stanów materyi. Co do przeprowadzenia G-ów w stan ciekły, oh. Skrapla n i e. Ob. też Atmosfera, Aerosta tyka, Ciepło, Ciepło właściwe, Gęstość, Rozszerzalność, Przewodnictwo, Ma-terya promienista, oraz nazwy oddzielnych G-ów. — Por.: Töpfer „Die gasförmigen Körper” (1877); O. E. Meyer „Die kinetische Theorie der Gase” (1877); Von der Waals „Uber die Kontinuität des gasförmigen und flüssigen Zustandes” (18801; W. Natanson „Wstęp do fizyki teoretycznej”

189

cac ; Przyrodniczych” 1893).

Gazzaniga Józef (* 1743 w Weronie — f 1818 r. w Crema), wybitny kompozytor oper, uczeń słynnego Porpory i Picciniego. Od 1768— 1801 r. G. napisał około 50 oper, poważnych i komicznych, dla Wiednia, Neapolu, Wenecyi, Drezna i wielu innych scen auropejskich.

Gazzi A. i S. ob. Gaz i o.

Gazzoletti Antonio, poeta włoski (* 1813 w Nago, nad jeziorem Garda—f 1866 w Medyo-lanie); mieszkał przez czas długi w Tryeście, gdzie się trudnił adwokaturą, a w r. 1860, po połączeniu Lombardyi z Piemontem, otrzymał służbę rządową w Medyolanie. Uprawiał z oso-bliwszem zamiłowaniem balladę, w której niekiedy naśladował słowiańskie pieśni gminne; naśladowaną też jest z Arndta pieśń jego pa-tryotyczna „Qual’è la patria dell’ Italiano”. Wydał: „Yersi” (Tryest 1838); „Galatti” (t-że 1840); „Pinardo dei Donati” (t-że 1841); „Me-morie e Fantasie” (t-że 1842): „Palio Lovaria” (t-że 1845); „Poesie” (t-że 1846); „La Grotta d'Adelsberga" (t-że 1830); „Umberto Biancoma-

Enoykl. Powsz. Ilustr. Zo»z. 188. T. XXIV.

no” (Medyolan 1863) i „Canzone per la testa secolare di Dante” (Brescia 1865). Jego tra-gedya „Paolo, l’apostolo délie genti” (Turyn 1857), należy do rzędu najlepszych utworów dramatycznych z nowszych czasów we Włoszech. G. napisał także libretto do opery „La schiava greca” (1868).—Porów. „Cenno storico su A. G., scritto dalia vedova Luisa G.” (Medyolan 1878).    *

Gaża (z francuskiego) znaczy tyle, co pensya. W Austryi G-ą (Gage) nazywają pensyę roczną oficerów i urzędników wojskowych w przeciwstawieniu do żołdu dziennego (Löhnung) żołnierzy. O wysokości peusyi i żołdu i dodatkach do pensyi osób stanu wojskowego, ob. Pensya, Żołd.

Gąbczasta tkanka, jako synonim mię ki sza liściowego oznacza części wewnętrzne blaszki liścia, o budowie luźnej i obfitującej w przestwory międzykomórkowe — w przeciwstawieniu do znajdującej tuż pod naskórkiem warstwy ściśniętych i w jednym kierunku wydłużonych komórek palisadowych (ob. Liść).

Gąbka (Spongiae s. Por i fera), uważana jest za najniżej uorganizowane zwierzę Tkankowca. Stanowisko jednak systematyczne G-i dotychczas nie jest stanowczo określone: jedni uważają G-i za odrębny typ królestwa zwierzęcego, podczas gdy inni podporządkowują je typowi jamochłonów (Goelenterata), jako oddzielną klassę. — Budowa ,G-ek w ostatnich czasach zaledwie została dokładnie zbadana. W najprostszej postaci ciało G-i ma kształt worka, opatrzonego jednym

Fig. 150.

Schematyczne przecięcie podłużne gąbki (Aston). — (Według Roule’a). o—osculum, p—pory.

głównym otworem (osculum) i licznemi drobnemi porami w bocznych jej ściankach (fig. 150). Wspomniany worek utworzony jest z trzech warstw komórek: wewnętrznej i zewnętrznej — nabłonkowych i środkowej—tkankołącznej z galaretowatą substancyą międzykomórkową. Ta ostatnia ilościowo tworzy główną massę gąbki.— Nabłonek warstwy wewnętrznej składa się z ko-

95

słowych w warstwie zewnętrznej. Jeszcze większą zawiłość do budowy G-k wprowadza rozpowszechniony wśród tych zwierząt skielet. — Ten ostatni bywa utworzony albo z siatkowato połączonych elastycznych włókien rogowych, albo też z delikatnych igieł wapiennych lub krzemionkowych (fig. 154). Igły te, łącząc się z sobą w różnej ilości, tworzą bardzo misterne i piękne figury: gwiazdki, kotwice, strzały i t. p., albo też nadzwyczaj delikatne siatki z delikatnych włókienek krzemionkowych, jak np. w G-ach szklistych, u Euplectella aspergillum. Skielet wytwarzają komórki skieleto-twórcze warstwy środkowej (w mesodermie). Odżywianie się G-k odbywa się w ten sposób, że różne drobne cząstki substancyi odżywczej (żywe lub martwe organizmy mikroskopowe), zawieszone w wodzie, przez boczne pory dostają się do komór migawkowych i tam ulegają przetrawieniu, pozostałe zaś, nieprzetrawione części pokarmu bywają wyrzucane do głównej jamy ciała G-i, a ztamtąd przez osculum nazewnątrz. Nagromadzanie pokarmu w komórkach migawkowych i usuwanie nieprzetrawionych resztek nazewnątrz odbywa się dzięki stałemu prądowi wody, utrzymywane-

morek kołnierzykowych, migawkowych (ob.). G-i o budowie bardziej skomplikowanej posiadają nabłonek migawkowy, nie na całej wewnętrznej powierzchni workowatego swego ciała, lecz tylko w pewnych jej miejscach. Miejsca

sm

li

Fig, 151.

Schematyczne przecięcie podłużne gąbki (Leucon). (Według Roule’a).

o—osculum, m—komora migawkowa, p—pory, k—kanały.

»•it

V-

\m

......—P

k _____

te, opatrzone nabłonkiem kołnierzykowym, tworzą względem głównej jamy worka zagłębienia drugiego rzędu i zwą się komorami migawko-wemi (fig. 151 i 153). Przy postępującej kompli-kacyi w budowie G-ek komory migawkowe mogą otrzymywać zagłębienia trzeciego rzędu, a te — czwartego, tak, iż w rezultacie tworzy się w środkowej, galaretowatej warstwie G-i złożony system komór układu groniastego (fig. 151 i 152). Komory migawkowe o tak złożonym układzie są utworzone stale z nabłonka kołnierzykowego i połączone z sobą i z główną jamą ciała za pomocą mniej lub więcej szerokich kanałów ze zwyczajnego płaskiego nabłonka (fig. 153). Kierunek tych kanałów wskazuje drogi, jakiemi w rozwoju G-i odbywało się tworzenie komór migawkowych. Te ostatnie kommunikują się ze światem zewnętrznym bezpośrednio za pomocą kanalików porowych. U niektórych G-k wreszcie istnieją t. zw. jamy podskórne, które należy uważać za rozszerzenia kanalików porowych (fig. 152). Zawikłana więc wewnętrzna budowa G-k daje się sprowadzić do skomplikowanego systemu kanałów, por, jam i komór, otoczonych przez trzy zasadnicze warstwy komórek, odpowiadające trzem listkom zarodkowym: ekto-, ento- i meso-dermie. Ze szczegółów histologicznych wreszcie należy wymienić komórki wolne wędrujące, nerwowe, mięśniowe i skieletotwórcze (spongioblasty)\ wszystkie te komórki obserwowano w warstwie środkowej (rnesoderma)\ wreszcie istnieją spostrzeżenia, dotyczące komórek gruczołowych i komórek zmy-

jS8W-i

ifc.,

58Î*J

w» ich

'täf

’-M?

Fig. 152.

Schematyczne podłużne przecięcie gąbki. (Według Roule’a).

i—osculum, p—pory, k—kanały, m—komora migawkowa, i—jamy podskórne.

mu w ciągłym ruchu przez nabłonek migawkowy kanałów. Główne otwory G-k (oscula) mogą się zamykać dzięki komórkom mięśniowym. Oprócz sprawy odżywiania, prąd wody, przepły-

wający przez G-i, ułatwia zwierzęciu oddychanie. Postać zewnętrzna G-k bywa niezmiernie różnorodna i nieraz dla danego gatunku zupełnie niestała. Są one to kłaezkowate, to wydłużone, lub kielichowate, tarczowate albo też zupełnie nieregularne. Tworzące kolonię osobniki w tak ścisłą wchodzą z sobą łączność, iż jedynie oscilla wskazują na pierwotne indywidua; oscula rno-gą nieraz ulegać zarastaniu, a natomiast tworzą się nowe otwory. Oprócz G-k nieruchomych, stale do podkładu przyrosłych, istnieją jeszcze drobne krzemionkowe G-i, zdradzające wolny ruch postępowy, dzięki temu, że posiadają zdolność wwiercania się w wapienie i muszle mięczaków, korale i t. p.; przytem torują sohie drogę, podług jednych—mechanicznem przewiercaniem twardych przedmiotów, a podług innych — cliemicznem działaniem jakichś nieokreślonych bliżej, wydzielanych przez nie soków (kwaśnych). Rozmnażanie się G-k odbywa się drogą płciową albo bezpłciową. W pierwszym wypadku spotykamy jaja i ciałka nasienne w jednym i tym samym osobniku (hermafrodytyzm), lub też w róż-

go nazewnątrz przez osculum. Rozwijająca się z zapłodnionego jajka larwa ma kształt jajowaty i porusza się za pomocą gęstych, pokrywających ją, migawek — szerszym końcem naprzód.

JAS

mi

r>\

Fig. 154.

Skielet gąbki rogowej. — (Według Roule’a).

Fig. 15B.

Budowa histologiczna gąbki. — (Według Roule’a).

s—substancya międzykomórkowa, l — komórki tkanki łącznej, m—komora migawkowa, e—ektoderma, a—komórki mięśniowe, z—komórki zmysłowe.

nych osobnikach. Jajko ma kształt nag'ej (bez błony) komórki, zdolnej do ruchów amebowa-tych, i ulega zapłodnieniu bądź wewnątrz organizmu macierzystego, bądź też po wyjściu z nie-

Po pewnym czasie swobodnego życia larwa opada na dno; przymocowuje się do jakiego bądź podkładu i otrzymuje typowy workowaty kształt G-i. Bezpłciowo G-i rozmnażają się drogą prostego dzielenia lub pączkowania, co prowadzi do tworzenia się licznych kolonij. Wreszcie u G-i słodkowodnej znana jest osobliwa postać bezpłciowego rozmnażania się za pomocą t. zw. gemmulae, czyli pąków. Mianowicie w jesieni, przy niesprzyjających warunkach istnienia i w innej porze roku ciało G-i rozpada się na wielką ilość drobnych kulek, które zostają otoczone twardą skorupką i w ten sposób przechowują się aż do bardziej sprzyjających warunków (np. wiosny). Wtedy przez otwór, istniejący w skorupce, zawartość pąków, składająca się z pewnej ilości komórek, wyrasta w nową G-ę.—Z wyjątkiem nielicznych form słodkowodnych, wszystkie G-i zamieszkują morza, przyczem można je spotkać tak w pasie nadbrzeżnym (G-i pozbawione szkieletu i ze szkieletem rogowym), jako też i na znacznych głębokościach (Lithistina, Hexactinel-lidae). Podział systematyczny G-k opiera się na chemicznym składzie, na kształcie ich szkieletu i na braku lub obecności komór migawkowych. Wogóle dzielą G-i na: I. wapienne (Galcarea) i

II. niewapienne (noncalcarea). Klassa wapieliny eh G-k obejmuje dwie gromady: 1) homocoe la, bez komór migawkowych (Ascandra, Ascetta) i 2) heterocoela, posiadające komory migawkowe (Lithistina, Tetraxonina, Oligosilicinaf Pseudote-traxonina, Clavulina). — 3) Cornacuspongiae, posiadające skielet z krzemionkowych igieł, za pomocą sponginy z sobą spojonych, albo ze spon-

uj

fey

1,

ml

P%|

m,

ye¹

Fig. 155.

Postacie'¹ zasadnicze gąbek wapiennych. (Według Roule’a).

101 — Syc. n arboreum, 102 — Lenconia multiformis, 103—Pericharax Carteii. 104—Ule argenten, 105— Amphoriscus darnina, 100—Heteropegma nudus Gordii.

(Syconidae, Leuconidae, Teichonidae) (fig. 155).— giny, zawierającej czasem ciała twarde, obce. Do G-k niewapiennych należą: 1) Hexa- Do pierwszej kategoryi należą: Axinella, Tra-ctinellidae, posiadające skielet krzemionkowy gosia i gąbki słodkowodne: Spongilla fluviatilis

z sześciopromiennych igieł zbudowany. G-i te (nadecznik), S. lacustris; a do drugiej _ G-i

wyróżniają się nadzwyczajną pięknością skiele- | zwyczajne rogowe (Ceratina): Empongia, Hip-

jp

%

mm a

ęm

wmm

■ümmI

::

Fig. 156.

Gąbki niewapienne (Hexactinellidae).

(Według ßoule’a).

Ill— Pheroneniactiraae, 112 — Ph. Carpenteri, 113 — Lanuginella pupa (młode formy).

G-i występują już w dolnych warstwach okresu Syluryjskiego. Niektóre gatunki G k dla szcze-

tu, mającego kształt delikatnej siateczki szkła- pospongia i inne, posiadające skielet mineralny nej (Euplectella, Hyalonema) (fig, 156).—2) Spi- (Liihisłina i Hexactinellida). W stanie kopalnym culispongiae, ze skieletem krzemionkowym, z jedno- lub ezteropromiennych igieł zbudowanym

się do handlu, wielkości.

gólnych właściwości ich skieletu, jako to: porowatości, powodującej łatwe wsysanie płynów, giętkości i trwałości jego nawet w stanie wysuszonym, stanowią bardzo ważny przedmiot przemysłu, szczególniej poszukiwaną jest G. zwyczajna (Euspongia officinalis). Połów G-k odbywa się głównie w morzu Śródziemnem, około Syryi, wysp greckich, u wybrzeży Dalmacyi i Algieryi, a także w morzu Czerwonem i około wysp Bahamskich. Wydobyte z morza G-i podlegają odpowiednim chemicznym i mechanicznym operacyom, mającym na celu usunięcie z nich miękkich części czyli tkanek i nadanie rogowemu skieletowi trwałości i giętkości.— W latach 1863 —1872 znany badacz G. O. Schmidt dokonał pomyślnych prób sztucznej hodowli G-i (Euspongia offic.). Z drobnych kawałków, na które pocięto żywą G-ę, po upływie 7 lat otrzymano odpowiednią ilość G-k zwykłej, nadającej

K. K-ć.

Gąbka platynowa, ob. Platyna.

Gądziel, ob. Ajuga.

Gągoł, ob. Fuli x.

Gąsak, jezioro w gub. Warszawskiej, pow. Gostyńskim; ma 7 morgów rozległości, głębokie około 12 stóp.

Gąsawa, jezioro w W. Ks. Poznańskiem, pow. Szubińskim.

Gąsawa (w dawnych dokumentach Gonza-w a), miasto w pow. Szubińskim, nad jeziorem G. i rzeczką Gąsawką; w r. 1891 miało 776 m-ców. Kościół parafialny katolicki należy do dekanatu Żnińskiego. Mieszkańcy trudnią się rolnictwem i chowem bydła. Urząd pocztowy i telegraficzny 3 kl. Szkoła kilkoklasowa elementarna. Stacya kolei żel. w Mogilnie, odległem o 22 km. Miejscowość ta, jako wieś, już w XII wieku wspominana, należała do opactwa Trzemeszeńskiego; r. 1388 otrzymała prawo magdeburskie. Książe Świętopełk najechał (1227) G-ę w czasie, gdy Leszek Biały zwołał tamże na niego sąd z powodu zaburzeń wywołanych przez niego w Wielkopolsce, a mianowicie za najazd na Nakło. Słudzy jego pokaleczyli Henryka Brodatego w łaźni, a nago uciekającego Leszka Białego zabili pod wsią Marcinkowem. Poznańskie Tow. przyjaciół nauk zajęło się oznaczeniem dokładnem miejsca, gdzie mordu dokonano, i miało zamiar wystawić tam krzyż pamiątkowy, napotkało jednak przeszkodę ze strony władzy.

Gąsawka, rzeka, wypływa z jeziora Gąsaw-skiego, płynie przez m. Gąsawę, przez jezioro Biskupińskie, przez wieś Wenecyę, jezioro Skar-bienickie, oblewa m. Żnin, dąży przez jeziora pod Żninem, Dobrylewem, Sobiejuchami i Słupami do m. Szubina; do Słupów płynie w kierunku północnym, od tej wsi zwraca się ku wschodowi i północy aż do osady Zazdrości, skąd przybiera znowu kierunek północny i poza

Rynarzewem wpływa do Noteci.—(„Słownik geograficzny”).

Gąsianowski Józef Dominik „pułkownik”, autor „Pamiętników z r. 1793 — 1794” (Lwów

1861), które spisał w r. 1835, a w 71 r. życia śwego, kłamca zuchwały. Cała książka, obejmująca str. 265 in 8-o, nie zawiera ani jednego wiersza przydatnego dla historyków i służyć może jedynie za dowód zupełnego nieuctwa wydawcy. Wśród gadulstwa o różnych wizytach i niezmiernie przyjacielskich jakoby stosunkach z wielkimi panami i paniami, a najbardziej o śniadaniach i obiadach smakowitych, znajdujemy opowiadanie o codziennych i całodziennych wizytach u Kościuszki w Warszawie w r. 1792, właśnie w tym czasie, kiedy „szanowny bohater” otrzymał żądany „abszyt” od króla. Dość przytoczyć, że G-ego witał Kościuszko z wielką serdecznością, jako porucznika z regimentu 8-go gre-nadyerów szefostwa (zmarłego w 1790 r.!) ks. Karola Radziwiłła i adjutanta sztabowego, jako sekretarza „tajnych patryotyeznych sessyj,” przez tego księcia składanych! Sam Kościuszko miał opowiadać, że podczas konfederacyi Radomskiej i Barskiej służył jako oficer małego stopnia w jednym z oddziałów, które Radziwiłł przyprowadził do Częstochowy, i poddał pod najwyższe dowództwo Pułaskiego, natenczas „marszałka konfederacyi Radomskiej (!), gdzie cuda waleczności i odwagi z wojskiem swojem, doskonale w rzemiośle wo-jennem wyćwiczonem, dokazywał” (str. 87). „Siostry jego... były w szeregach wojska ordynackiego, począwszy zawód swój od szeregowych, i te wszędzie w bojach krwawych z nieprzyjacielem odznaczały się... Nawet 5-letni brat jego, Hieronim, i ten był szeregowym, a matka ich dowodziła tern bitnem i licznem wojskiem” (str. 104). Regiment 8-my podobnież miał dokonać nadzwyczajnych czynów pod Mirem, Zelwą, Swi-słoczą, Dereczynem, Brześciem Litewskim (str. 43). Powinien był wiedzieć wydawca, jeśli nie o tern, że regiment 8-my wcale do boju nie był zdatny, ponieważ nie był należycie uzbrojony i u-mundurowany nawet po rozpoczęciu działań wojennych w lipcu 1792 — to przynajmniej tyle, że Kościuszko w 1767 i 1768 r. znajdował się w korpusie kadetów. Następnie G. opowiada bez zająknienia, że na sejm rozbiorowy do Grodna przyjeżdżali ks. Józef Poniatowski i sam Kościuszko, „pod obcem nazwiskiem i bardzo prywatnie”, żeby otworzyć generałom, sztabowym i różnych stopni oficerom i, naturalnie, G-emu, chęć ratowania ojczyzny (str. 122). Układał jakoby Kościuszko listy, z których jeden był adresowany do G-ego, a podpisany w Puławach 2 września 1793 przez Adama ks. Czartoryskiego „wojewodę ruskiego”. List taki jest przytoczony w dosłownem niby brzmieniu (str. 123—124) Waleczny pułkownik „z przestrzałem w bok i kontuzyą w obiedwie nogi od kuli armatniej” w kampanii litewskiej 1792 nie pamiętał, czy nie zasłyszał, że wojewodą ruskim

w wieczornych godzinach; jedne szukają pożywienia na drzewach liściastych, inne na iglastych a jeszcze inne na trawach i t. p. Zycie motyli w stadyum G-cy przypada na różne pory roku, daje się jednak zauważyć, że odpowiada ono czasowi najbujniejszej wegetacyi tej rośliny, którą się G. ma odżywiać. Życie G-c trwa dla każdego gatunku różny przeciąg czasu, przyczem podlegają one kilkakrotnemu (2 — 6 i więcej razy) linieniu. Przed przeistoczeniem się w poczwarkę jedne z G-c przędą dokoła swego ciała oprzęd czyli kokon, przyczem wysnuwńją z gruczołu pajęczynowego, otwierającego się na dolnej wardze, długą nić; inne—łączą różne obce cząstki za pośrednictwem oprzędu w osłonę; jeszcze inne przytwierdzają się tylko do obcych przedmiotów za po-

był książę August Czartoryski, który umarł w r. 1782, a więc w 11 lat po śmierci nie mógł już napisać ani wiersza, nawet dla takiej znakomitości, za jaką chciał uchodzić G.

Gąsienica jest to larwa, czyli liszka motyli (Lepidoptera). Wykluwająca się z motylego jajka G. ma wydłużoną, robakowatą, nie podobną do dojrzałego owada postać, całe jej ciało składa się z głowy i 12 prawie jednakowych pierścieni. Głowa, uzbrojona mocnemi szczękami, parą trzy-członkowycli krótkich rożków i 5 — 6 punktowych oczu z każdej strony, jest zwykle ciemniej zabarwioną niż reszta ciała. Oprócz trzech par jednopazurkowych nóg, osadzonych na pierwszych trzech pierścieniach G-y i odpowiadających tułowiowym kończynom dorosłego motyla, posiadają one jeszcze pewną ilość (2 — 6) par t. zw. nóg odbytowych, mających kształt brodawek, opatrzonych haczykami i przeznaczonych do czepiania się bardzo cienkich gałązek. Skóra G-c bardzo często nie bywa gładką, lecz tworzy na swej powierzchni mniejsze lub większe brodawki, opatrzone długiemi, w kępkach wy-rastającemi włoskami. Kształt i ubarwienie G. bywają bardzo rozmaite i wykazują różne zajmujące stosunki biologiczne, bądź w zjawiskach naśladownictwa, bądź w środkach obrony. I tak, większa część G-c, żywiących się roślinami, posiada zabarwienie zielone, te zaś, którym bezpieczeństwa nie zapewnia barwa naśladownicza, uzbrojone są często długiemi włosami i włosy te chronią od pasorzytniczących w nich owadów (gąsieniczniki) i od owadożerczych ptaków, tylko kukułka i kilka innych ptaków śmiało i bezkarnie pożerają takie kosmate G-e. Niektóre gatunki z rodzaju Cnetocampa posiadają groźną obronę przeciwko wszelkim napastnikom w postaci swych długich zatruwających Jedne z G-c żyją samotnie, inne zaś towarzysko. W tym ostatnim wypadku G-e budują sobie często wspólne gniazdo, mające kształt pajęczyny, i pozostają w niem razem aż do chwili przeistaczania się w poczwarkę. W innych wypadkach G-e tworzą sobie specyalne ochronne futerały (móle), w których mogą odbywać dość odległe wędrówki. Wogóle można powiedzieć, że niema takiego organu roślinnego, w którym-by się nie dało spotkać G-y jakiegobądź gatunku motyla. By wypełnić swe zadanie — nagromadzić jaknajwiększą ilość materyału, z którego w stadyum pocz warki mają być zbudowane wszystkie organy dojrzałego motyla,—G-e odznaczają się niezwykłą żarłocznością. Odbija się to na przeważającym rozwoju u G-c organów trawienia. Obliczono, że waga spożytego w jeden dzień przez G-ę pokarmu przewyższa wagę całego jej ciała. Każdy gatunek G-c wykazuje słabo określoną formę postępowania, tak przy wyborze pożywienia, jak i przy różnych zwyczajach

T. K.

mocą nielicznych nici.

K. K-ć.

Gąsienicznik (owad), ob. Ichneumon. Gosiewski Jan Mikołaj, akademik krakowski, w r. 1673 otrzymał wieniec filozoficzny. Pisywał po łacinie panegiryki akademiczne, ody pochwalne i żale pośmiertne (neniae). Drukiem ogłosił 7 takich utworów między 1638 a 1649.

Gąsior. W budownictwie nazwa półokrągłej dachówki, którą pokrywa się grzbiet i wypukłe kąty dachów.

Gąsiorek, ob. La ni us.

Gąsiorowski Ludwik (* d. 25 sierpnia 1807 r. w Rudzie pod Wieluniem — f w Poznaniu d. 9 grudnia r. 1863), zasłużony lekarz i historyk. Ukończywszy w r. 1829 gimnazyum w Poznaniu, zapisał się na wydział lekarski we Wrocławiu i tamże w r. 1835 dyplom doktorski otrzymał. Osiedliwszy się w roku następnym w Poznaniu, zajmował się tam do śmierci wykonawstwem lekarskiem, pracując przytem wciąż włosów, na niwie nauki, oraz na polu działalności społecznej. Przez długie lata był członkiem dyrek-cyi Towarzystwa pomocy naukowej w W. Ks. Poznańskiem i radzcą miejskim. W r. 1842 wspólnie z Marcinkowskim (ob.) założył towarzystwo mające na celu zakładanie ochron dla ubogich dzieci i do r. 1848 przewodniczył mu. Od r. 1837 do 1846 był nadto nauczycielem w poznańskiej szkole akuszerek. Jeszcze studentem będąc, zajął się gorliwie badaniem dziejów sztuki lekarskiej ojczystej, a owocem pracy tej była jego rozprawa doktorskap. n. „Brevis rei medicae in Polonia delineatio ab antiquis-simis temporibus usque ad annum 1506” (Wrocław 1835, k. nl. 2, str. 59). Gdy zamieszkał w Poznaniu, pomimo licznych zajęć innych, nie zaniedbał na chwilę dalszych poszukiwań nad przeszłością wiedzy lekarskiej u nas i już w roku 1839 wydał w Poznaniu tom pierwszy dzieła noszącego napis „Zbiór wiadomości do histo-ryi sztuki lekarskiej w Polsce od czasów najdawniejszych, aż do najnowszych” (w 8-ce, biologicznych: jedne z nich jedzą tylko w nocy, i 3 k. nl. i str. 390); poszły za nim jeszcze trzy inne tylko we dnie, jedne w rannych, inne ; inne (T. II 1853, str. VII, 475 i VIII; T. III

••

«s»

proboszcza powsińskiego, d. 18

1854, str. IX, 710 i XIX i T. IV 1855, 2 k. ni. warszawskim. Żywego umysłu, znany z dowci-str. 415 i XLVIII). Dzieło to, aczkolwiek nie jest wolne od błędów pewnych, nieuniknionych w tego rodzaju pracach, jest podręcznikiem niezbędnym i nadzwyczaj cennym dla każdego, kto zająć się pragnie dziejami sztuki lekarskiej naszej; stanowi też pomnik wspaniały dla auto- j współredaktorem „Tygodnika” (1834) i wydał ra. G. obdarzył nas jeszcze drugą pracą, chociaż rozmiarów skromniejszych, ale także wartość niemałą posiadającą; jest nią „Rozprawa wyświecająca historyę zaprowadzenia kanonikatu Doktora medycyny przy wszystkich kościołach katedralnych polskich w ogólności, w szczególności zaś o zaprowadzeniu tegoż kanonikatu przy katedrze gnieźnieńskiej i poznańskiej” (Poznań 1859; w 4-ce, str. 36 i tab. 3; wydr. również w „Roczn. Tow. przyj, nauk poznańskiego,

T. I 1860). Nadto przetłómaczył książkę C. E. Ge-dickego p. n. „Przewodnik do pielęgnowania chorych. Do użycia w szkole posługi chorych berlińskiego zakładu lekarskiego Szaryte (taki),

ucznia Liceum w Warsza-

rystycznych. Napisał także dramat, odznaczony na konkursie „Kuryera Warszawskiego” (1892) i wydał osobno: „Pamiętniki nowonarodzonego” (1897) i „Pigularza” (1889). Obecnie jest redaktorem tygodnika „Strumień”, założonego w październiku r. 1899.

Gąska v. Budzisz, v. Paparona. Herb polski. W polu błękitnem na murawie gęś biała siedząca. Nad hełmem w koronie pięć piór strusich białych. Bardzo stary, czysto polski herb, nie właściwie nazywany przez heraldyków Paparoną. Nazwę tę objaśnić należy tern, iż najgłośniejszą z rodzin pieczętujących się nim byli Paparowie, rodzina grecka, nobilitowani w połowie XVII w. Tymczasem herb Gąskę z zawołaniem Budzisz spotykamy w zapiskach sądowych, już w początkach XV wieku. Nie Paparowie więc dali mu początek, lecz przeciwnie,

ilp

j|4gèj

/iPil

Fig. 157. Gąsiorowski Ludwik.

tudzież do własnej nauki przez D-ra... po niemiecku napisany, przełożył na język polski z polecenia rządu L.. G .” (Poznań 1838, w 8-ce, str. XVI i 143).—Por. „Przegl. lek.” r. 1864, str. 161; „Tyg. illustr.” r. 1864, str. 251 i S. Ko-ś mińskiego „Słown. lek. pols.” str. 135. Dr J-p-Gąsiorowski. 1) Ksiądz Jan Kanty, kaznodzieja z pierwszej połowy w. XIX, był proboszczem w Powsinie. Wydał: 1) „Przemowa przy wyprowadzeniu zwłok z pałacu ś. p. JW. hr. Stanisława Potockiego, prezesa senatu, wojewody, miana przez

września 1821 r. w Wilanowie” (Warszawa, druk XX. Pijarów); 2) „Mowa w czasie pogrzebu zwłok ś. p. Wojciecha Szwejkowskiego, byłego rektora uniwersytetu, prałata katedry płockiej, miana w kościele XX. Kapucynów d. 10 sierpnia 1838 r.” (Warszawa 1838); „Dwa kazania: na N. P. Maryę Łaskawą i św. Józefa” (Warszawa 1838). — 2) Franciszek (* 1807 w Warszawie—f 1867 tamże), powieściopisarz i bibliograf; nauki ukończył w uniwersytecie pu, niezmordowany zbieracz pamiątek krajowych, szczególniej rycin i zabytków sztuki. Pierwszym jego utworem był „Wiersz na zgon Stanisława Staszica, przez wie.” Po r. 1831, mieszkając w Krakowie, był kilka powieści historycznych pod pseudonimem Franciszka Nowowiejskiego, jakiemi są: „Andrzej z Tęczyna” (1833), „Kmita i Bone-równa” (1834), „Szwedzi w Krakowie” (1835), „Ostatnia wojna szwedzka” (1840). Po utworzeniu się „Biblioteki Warszawskiej” wszedł do grona jej współpracowników i umieszczał w niej rozprawki i wiadomości, tyczące się bibliografii. Pomiędzy inneini zostawił obszerne pamiętniki w rękopisie, które polecił wydać u Żupań-skiego w Poznaniu.—3) Albert, powieściopi-sarz (używał pseudonimu Górowskiego). Wydał: „Raskolnik” (Lwów 1864); „Wyprawa wiedeńska”, poemat (Wiedeń 1864); „Wycliowani-ca”, powieść w 2 częściach (1865); „Adam Mickiewicz” (1872).— 4) Stanisław, kupiec warszawski i przedsiębiorca, rodem z Poznania. Wydał „Historyę handlu wszystkich narodów” (Warszawa 1865, przeróbka z Engelmana). —

5)    Wilhelm, starożytnik; wydał „Cechy krakowskie, ich dzieje i t. d.” (Kraków 1860). —

6)    Antoni, wydawca i drukarz w Jencborku w Prusach, między 1845—1866 r. redagował i ogłaszał rozmaite czasopisma i kalendarze, w których popierał gorliwie we wszystkiem usiłowania rządu pruskiego, p. t.: „Prusak prawdziwy”, „Kurek mazurski”, „Żołnierz pruski” i t. p., w języku zepsutym umyślnie.

Gąsiorowski Wacław Jan, pisarz polski (* 1869 w Warszawie); ukończywszy gimnazyum klasyczne i przeszedłszy kursa farmaceutyczne w uniwersytecie warszawskim, oddał się pracy literackiej, i rozwijał ją w „Niwie polskiej”, „Przeglądzie Tygodniowym” i innych czasopismach, w których się ukazało wiele jego no-welli, szkiców, felietonów i drobnostek humo-

przy nobilitacyi przyjęli już istniejący herb . 54°21'. sz. pn., 18° 41 ' dł. w. G., o 4 — 5 kim. polski. Oprócz Paparów herbem tym pieczętują j odległe na pdz. od zatoki Gdańskiej, 5 m. n. p. się rodziny: Budziłowiczów, Budziszewskich, j m. (dworzec), niedaleko uścia połączonych rzek Budźków. Bujnowskich, Burych, Chodowskich Drużbińskich, Gąsków „z Czyżowa”, Glindzi-czów, Gorliszewskich,

Hanaszewskich, Jacli-lickich, Jaczyców, Ja-rogłowskich, Kacperskich, Kałuwurów, Ka-mionomojskich, Lichow-skich,Niewidzkieh,Parz-niczewskich, Pniow-skich, Pstrokońskich,

Rzekockich, Szydłowskich, Wodoradzkich,

Wodziradzkich, Wojuc-kich , W o y d z y n ó w,

Zalkowskich.—Źródła:

Fig. 159. Gąski (grzyby).

i inne.

i.

MA

©i!

Fig. L58. Gąska (herb).

Paprocki, Okolski, Bielski, Niesiecki, Kuropatnicki, Małachowski, Ulanow-ski, Laguna, papiery familijne niektórych rodzin, oraz pieczęcie.

Gąski (Gantharellus cibarius), lisica, grzyb kapeluszowy, należący do rodziny Hymenomycetes (bdły właściwe), o pomarańczowych lejkowatych kapeluszach średniej wielkości, wspartych na krótkim, zwężającym się ku dołowi, trzonie. Blaszki na spodniej stronie kapeluszy są grube i nizkie, fałdzisto przebiegające, gałęzią się widlasto i zbiegają wzdłuż trzonu. Jest to gatunek jadalny, u nas pospolity, wyrastający kępkami po lasach sosnowych i gajach brzo-zowych. Rodzaj Can-tharellus zawiera do

30 gatunków, właściwych przeważnie Europie środkowej. Z innych gatunków pospolitsze są: podobny do poprzedniego, lecz trujący, G. auran-tiacus, następnie G. tubaeformis, muscigenus

E. s.

Gątkowski Jan Nepomucen, wierszopis i historyk, dyrektor szkoły głównej wzorowej szkół ludowych w Galicyi. Wydał: „Bajki mazurskie”, „Poezye” (Wiedeń 1841), „Bukiet czyli zbiór powiastek dla dzieci” (Przemyśl 1841), „Rys dziejów księstwa Oświęcimskiego i Zatorskiego” (Lwów 1862, z drzeworytami).

Gązewnik, ob. Lor an thus.

Gązewnikowate, ob. Lor ant ha ce ae.

Gdańsk (niem. Danzig, łac. Gedanum, D ant i scum), m. gł. pruskiej prowincyi Prus zachodnich (królewskich) i regencyi Gdańskiej,

Motławy i Raduni do „martwego” ramienia Wisły G-iej; obszar wynosi 19.75 kim. kw., obwód — 40 kim. Ludność G-a 125 605 (1895) m-ców (w tej liczbie katolików—35 851). Położenie G-a jest malownicze: znajduje się on na równinie między lewym brzegiem Wisły a pagórkami (góra Biskupia— Bischofsberg, g. Cygańska - Zigankenb., g. Jagiełłowa—Hagelsb.). Przez G. przepływa lewy dopływ Wisły, Motława, dopływ Motławy— Radunia, ramiona tych rzek, kanały (około 50 mostów); „Wenecya Północy“ (A. v. Humboldt). Ramiona Motławy obejmują w G-u wyspę Spięli -lerzową (Speicherinsel), mając na z. starą dzielnicę (Stare i Prawe miasto, oddzielone Radunią, oraz Przedmieście), na w. zaś nową (Dolne miasto i Nowa wieś—Langgarten). G. słynie z pięknych budowli i gmachów: bramy (Wysoka z w.

XVI    w stylu Odrodzenia, z herbami Polski, G-a, Prus zachodnich, Zielona, Oliwska, Jakóbo-wa i inne); ratusz z w. XIV, przebudowany następnie w stylu Odrodzenia hollenderskiego, z miedzianą pozłacaną figurą, podobno Zygmunta Augusta, na wysmukłej (82 m.) wieży; dworzec Artusa (giełda) z medalionami Zygmunta III i Władysława IV na fasadzie, z figurami Scypiona Afrykańskiego, Temistoklesa, Camil-lusa, Judy Machabejczyka, powyżej postaci Sprawiedliwości i Mocy, na szczycie posąg Fortuny; wewnątrz, między innemi, marmurowy posąg Augusta III, dłóta Meissnera, z w. XVIII; — przed giełdą fontanna z Neptunem, odlanym w w.

XVII    w Augsburgu, podstawa fontanny piaskowcowa; na Rynku węglowym (Kohlenmarkt) arsenał (Zeughaus) z r. 1605 w stylu późniejszego Odrodzenia hollenderskiego; hotel w Domu angielskim (Odrodzenie) na Długim rynku; Kościół N. M. P., obecnie ewangielicki, z wieku XIV, z wysoką (76 m.) wieżą, z wielu cennemi zabytkami sztuki (obraz Memlinga z w. XV: „Sąd ostateczny”). Charakterystyczne są w G-u ganki ze schodkami, prowadzące do gmachów, zw. Beischläge (ob. rys. domu Steffensa i długie ich szeregi na rys. „Długi rynek z ratuszem”). Piękny bulwark nad Motławą (ob. rysunek). Dawne fortyfikaeye (wały, fosy) zniesiono w ostatnich czasach. G. jest siedzibą władz miejskich (nadburmistrza, burmistrza, radź-ców miejskich i t. p.) i regencyjnych, sądownictwa; posiada seminaryum pedagogiczne, gim-nazyum królewskie, gimnazyum miejskie, gim. miejskie realne, szkołę miejską, akademię handlową, szkołę marynarki, wyższą szkołę dziewcząt z seminaryum dla nauczycielek, szkołę katolicką i wiele innych zakładów naukowych; instytut głuchoniemych; szkoły rzemiosł, ogrodniczą, muzyczną; bibliotekę miejską, pomnożoną księgozbiorem z klasztoru franciszkańskiego, towarzystwo przyrodników, muzeum miejskie z ga-

■

<

v

$

:

!

\

i

A.

•J

o

#

0-

#r^"

<r

V

*

K R

Ço

■> •.

. \

v-

î

;/

f

!

r

-

j

%

&

-

#

i ~    A

■

r-TP

• .

■I

■

kM : ..s.

Ü

—

V -

i ••

V

7

✓

1

Ä

%

T

■ •

=,=i

'«3

15

r' i

ą ; '^f'iHÜLÄ

“w ■ ł

SüüTP^i

L"

5

*&«*

»

3X

;.r^?

. m m

«8SSB

sg?

«r

i

g

Uouarissg

sag

■

iBIehM

I

«.'J2 ■.

i

n

fmjm

,,

fcj

ErE

:

™* «

V

a

m

2A

m*

a

¹

i. tą

~

&

■=r

<1

*L

!S

1

Arsenał.

» %

i

Bulwark nad Juótławą.

i

j)öm Angielski.

►

:;-r. ;

'* \ -%

■ uhhI

r wśi

m

I

U -

I

f

sj.-rs

.'S3teJ =

hkj

HPb

».

■i

- •

s

4-J

fajiM'Wfw

iL r*l

K

Ü

, jriàc

__1

S, IH j3.il a a >

* i d W Sil mm*

'    '■    >9

3»i    * * »

; Ę

2*Mi

»51

[żj

Bulwark nad jtfotławą.

Bwór Artusa (Qięłda).

Katusz i rynek dzisiaj.

Wiel. Enc. Ilustr. T. XXIV z. 188f>.

Do artykułu ^Gdańsk "j str. 758 i dalsze

«

.

■< -

. <

(X

. *

t \

'

£'    R»

Scs *

asr-

O

*

.

i

V

!*

!

:

)■

t

Gdańsk.

RTj

Waaren byt Pondt.

Foely

Nooten

dito'Martiniquei dito Sorinamfe )

Fig. 161. Herb Gdańska.

leryą obrazów, muzeum prowincyonalne Prus zachodnich, czatownię astronomiczną, teatr miejski i teatr Wilhelma; wiele towarzystw naukowych i praktycznych (ogrodnicze, rybackie etc.). W G-u wychodzi kilkadziesiąt gazet („Gazeta gdańska”) i pism specyalnych. Szpitale, lazarety, instytut akuszerek, domy sierot, kalek i t. p.

Przemysł G-a zwrócony jest na wyrób broni i ammunicyi—zresztą są tu wielkie cesarskie warsztaty okrętowe, takież—prywatne, odlewnie żelaza, fabryki machin, młyny wodne i parowe, pracownie chemiczne, huta szklana; fabryki spirytusu, octu, chemikaliów, papieru, wódki gdańskiej, wyrobów tytuniowych, bursztynowych i t. p.

Handel. Właściwym portem G-a (jest Nowy Port (Neufahrwasser), osłoniony od burz i zamulenia tamą granitową, na 850 m. wybiegającą w morze; na jej końcu wznosi się latarnia

DANT Z jiu

fisi

fou»

PRYSE VAN DIVERSE WAAREN.

Danzig Ao. n6 &. d. *2/9

Saffran Galtin dito Valens /d» Cancel rooden

Cordemom >'A. Nagelen. \3 I>* Couchenille Coffy Levantfe fa

Fig. 160. Ceduła handlowa Gdańska z r. 1765, morska. G. zawdzięcza swe znaczenie handlowe Wiśle, otwierającej śpichlerz Polski dla handlu. Dzięki głębokiemu łożysku Wisły i Radu-ni nawet większe statki morskie mają dostęp.

Handel G-a utrzymuje się jeszcze na dość wysokiej stopie, chociaż nie ma już tego znaczenia, co w przeszłości. Rozwój innych portów niemieckich, a w szczególności Szczecina, z jednej strony, oraz cła ochronne rossyjskie i cła zbożowe w Niemczech—z drugiej, sprawiły, że zarówno ożywiony dawniej przywóz płodów rolnych z Polski i Rossyi, jako też wywóz różnych towarów niemieckich przez G. znacznie się zmniejszyły. W ostatnich czasach roczny przywóz morzem miał wartości około 60 mil. mar., a wywóz około 80 mil. Ruch towarów Wisłą przez G. obejmował blizko 300 000 tonn zboża (głównie pszenicy), drzewa, cukru i t. p. Żegluga G-a składa

Encykl Powił Ilustr. Zeie. 188 T. XXIV

się w przybliżeniu z 60 żaglowców. 25 statków parowych i 60 statków drobnych. Stosunki handlowe Królestwa Polskiego z G-em nie mają już swej dawnej stałości i ciągłości, lecz w zasadzie, w miarę sprzyjających konjunktur, wywóz naszych płodów rolnych ciąży jeszcze ku G-owi. Zboże, a, szczególnie pszenica, oraz drzewo, znajdują tu odbyt i dlatego dotychczas ceny zboża i drzewa rynku gdańskiego są dla naszego handlu miarodajne, t. j. służą kupcom za wskazówkę tendencyi. Nadto wywozi się na G. część nadmiaru naszej produkcyi cukru.

Dzieje. Gdańsk, po niem. Danzig, położony na lewym brzegu Wisły, nad zachodniem jej ramieniem, t. z w. Leniwką, oraz nad rz. Motła-wą i jej dopływem Radunią, składa się z trzech dzielnic: Starego Miasta, Wyspy Spichrzowej (Speieher-Insel) i Nowego Miasta. Równina okoliczna (Małe Żuławy, Klein Werder) urozmaica się w stronie połud.-zach. G-a przez trzy wzgórza, zwane górami Gradową v. Jagiełłową, Biskupią i Cygańską. Herb G-a: tarcza z dwoma w pionowej linii krzyżami, dwa lwy podtrzymują nad nią koronę. Kto i kiedy G. założył? niewiadomo. Tylko domysły i legenda początek jego tłómaczą. Niemcy przypisują jego założenie Gotom— Godanum, Geda-nium, lub też Normandom Duńczykom: Dantiscum,

Dans wiek, Dantczke,

Danzig. Filip Kluweryusz,

Gdańszczanin, uczony geo- * graf, założycielami tej miejscowości czyni Pomorzan, plemię słowiańskie, pokrewne Lechitom, bo Dan C o-dan, czyli Godan, oznacza imię bożka miejscowego. Według podania polskiego (wspominają o tern Wapowski, Bielski, Sarnicki i Kromer), Wyszymir, wnuk Lecha, pobiwszy przy uściu Wisły łupiących jego dziedzinę Duńczyków, założył gród D uń sk, z czasem przez zmianę wymowy nazwany G-em. Z tych objaśnień wypadałoby grodowi przyznać wielką starożytność, która mogłaby sięgać IV wieku. Pierwsza historyczna wzmianka o tej miejscowości znajduje się w kronice Kosmasa Praskiego. Mówiąc o missyi apostolskiej św. Wojciecha wśród Pomorzan i Prusów, zaznacza on, że osada rybacka przy uściu Wisły przez tego świętego nazwaną została „Gidanie”. Żywot św. Wojciecha, napisany przez Jana Kanaparza, pod rokiem 996 tę osadę nazywa Gyddanyzc („Mon. H. Pol.” wyd. Bielowsk. I str. 180). Papież Eugeniusz III w bulli 1148 r., zatwierdzając nadania, przez Bolesława Krzywoustego biskupom kujawskim uczynione, wymienia wśród nich gród G. Dzieje tego miasta powaźnemi rysami zaznaczają się na kartach historyi Polski i Niemiec; podzielić je można na następujące okresy: I rozwoju pod rządem książąt pomorskich

96

samodzielnych, lub względnie zawisłych od Polski do 1308.—II okres władzy Zakonu Krzyżackiego do 1454.—III władzy polskiej od 1466 do 1792.—IV zmiennego władania do 1813—i V okres władzy pruskiej.—I. Pomorze, nie tracąc nic ze swej gminowładnej formy rządu, znajdowało się pod wpływem książąt polskich już w X w.; widać to z gorliwości, z jaką Bolesław Chrobry krzewi tara chrześciaństwo. (Missya św. Woj-cha, biskupstwo kołobrzeskie). Bolesław Krzywousty, jakkolwiek nie odebrał znaczenia miejscowym książętom, postawił się jednak w stosunku do nicli zwierzchnicznym; opiekę religijną na zachodzie Pomorza powierzył arcybiskupowi

cinie. Mestwin, umierając, podzielił swoje wschodnie Pomorze (po niem. Pommerellen) między 4-ch synów. Dzielnica G-a dostała się Świętopełkowi. Książę ten zbudował w swej stolicy kaplicę Panny Maryi, a przy kościele św. Mikołaja Dominikanów osadził. Dotąd G. nie wyróżniał się niczem na szarem tle grodów słowiańskich: rybołówstwo, rolnictwo, poszukiwanie bursztynu stanowiły przemysł jego; produkcyę rękodzielniczą i handel wprowadzą do niego dopiero Niemcy, którym Świętopełk osiedlać się tu pozwala. W 1238 powstaje faktorya kupców lubeckich, a w 1260 plac przy klasztorze dominikańskim staje się targowiskiem, rynkiem.

’ .... ,

gj

li

*y

fV

T'X"

r*.

HI#

\i

fkl

)ANT~1(,

IN Fl-ANO . Anno, iC8-.

|fcfj    iÂ><iû Cl*

•,jr*

»J

»-

3Ś?

£a

r ~.~ 9

,T 1

pa

3r*

r*Ą

Mig

JSCJ

jfjt

Pig. 162. Plan m. Gdańska. Z dzieła G. R. Curickena z r. 1687.

gnieźnieńskiemu, na wschodzie zaś kujawskiemu. W tym czasie mniej więcej G. z lichej osady zmienia się na gród, z którego kneź Sobiesław czyni książęcą siedzibę i uświetnia ją kaplicą św. Mikołaja. Następcy jego, Sambor I i Mestwin I, gorliwie krzewią clirześciaństwo na Pomorzu. Pierwszy zostawia po sobie w G-u kościół św. Katarzyny, patronki grodu, a w okolicy w Oliwie zakon Cystersów, drugi funduje klasztor PP. Norbertanek. Obaj ci książęta piszą się panami na G-u (Hartknoch Tom I, str. 430), zapewne dla odróżnienia od powstałego w tym czasie poza rzeką Persantą niezależnego państwa Pomorskiego ze stolicą w Szcze-

Niemcy, korzystając z przychylności Świętopełka i jego następcy Mestwina II, coraz liczniej do G-a napływali: pod koniec XIII w. miasto miało przeważnie ludność niemiecką i rządziło się autonomicznem prawem miejskiem. Germa-nizacya postępowała tu szybko, tembardziej, że Świętopełk wyłamał się z pod zwierzchnictwa Polski, a bezpotomny Mestwin II tak zabrnął w przyjazne stosunki z margrabiami brandenburskimi, że im dziedzictwo po sobie obiecał. Jakkolwiek przyrzeczenie to Mestwin odwołał i w 1295 G. wraz z całem Pomorzem Przemysławowi księciu poznańskiemu oddał, Brande-burczycy przecież nie wyrzekli się roszczeń do

tej ziemi. Margrabia Waldemar II, korzystając mimo zaboru krzyżackiego, nie przestał być pa-z rozterki między Święcami, sprawującymi urząd sterzem Pomorza. W 1343 w. mistrz Ludolf namiestniczy na Pomorzu, a Władysławem Ło- König zaczął budowę okolnego muru G-a o 20-tu kietkiem, uderzył na miasto, które poddało się bramach i siedmiu basztach. Po za tym murem chętnie, lecz warownego zamku bronił starosta powstało 6 przedmieść, z których Schottland Bogusza. Ten, podobno za przyzwoleniem Wła- albo Alt Schottland na górze Biskupiej pod dysława Łokietka, zawezwał na pomoc Krzyża- juryzdykcyą tegoż biskupa kujawskiego zosta-ków, którzy zaraz przybyli, połowę zamku obsa- wał, był siedzibą komtura, któremu, jako repre-dzili i w pomyślnej wycieczce dopomogli znieść zentantowi władzy Zakonu, zwierzchność miej-do szczętu wojsko brandenburskie, ale potem ska bezpośrednio podlegała. Zarząd miasta był opanowali drugą połowę zamku, wypędziwszy w rękach 3-cli stanów: rady miejskiej, ławni-polską załogę. Łokietek nie mógł wtedy wojny ków i przedstawicieli kupiectwa oraz vierwer-z nimi zaczynać. Żeby się ich pozbyć, ofiaro- ku, to jest czterech głównych rzemiosł (pie-wał zapłatę żołdu. W. mistrz Siegfried von karstwa, rzeźnictwa, tkactwa i szewctwa). Rada, Feuchtwangen zażądał 100 000 grzywien srebra, czyli Zarząd miasta, składała się z 4-ch rad, rzą-Tej niesłychanej na owe czasy summy niepodobna dzących każda jedną z czterech dzielnic miasta było wypłacić, a Krzyżacy, niby poszukując (Rechtestadt, Altstadt, Jungstadt i ïïakelwerk). swojej należności, podbili w ciągu 9-u miesięcy Dwaj starsi burmistrze (prezydent i vice-prezy-całą krainę pomorską. Opanowali też miasto dent) wraz z 10-ciu rajcami stanowili tak zwa-G. knyawym podstępem, albowiem w czasie ną Radę siedzącą, t. j. wydział wykonawczy wielkiego jarmarku na św. Dominika w 1308 ich Rady ogólnej, która decydowała o sprawach knechci wycięli 10 000 bezbronnego ludu. W. prawodawstwa i polityki, a do której należeli mistrz, chcąc ten niecny zabór w oczach papie- wszyscy członkowie magistratu. Do „ławy” czyli ża i cesarza usprawiedliwić, nabył od margrabi do urzędu ławników (Schöppenstuhl) należało są-brandenburskiego jego mniemane prawa do Po- downictwo. Reprezentanci trzeciego stanu sta-morza. Tak się rozpoczął okres II dla G-a. nowili rodzaj władzy policyjnej. Wszyscy miesz-Gospodarność umiejętna Zakonu i stosunek czanie gdańscy obowiązkowo byli członkami mi-z Hanzą niemiecką przyczyniły się do szybkiego lieyi miejskiej. Ludność za czasów krzyżackich wzrostu, szczególnie od końca XIV w., kiedy doszła do 40 000, G. bowiem stał się głównym rozwijające się w Polsce rolnictwo zaczęło do- punktem wywozu zboża polskiego — „spichrzem starczać wielkich transportów zboża Gdańszcza- północy”. Już 1366 roku należy do Hanzy nom na handel z Europą Zachodnią. Ponieważ i wnet dla swych handlowych obrotów zajmuje Wisła swemi wylewami wyrządzała szkody, więc w niej tak wybitne miejsce, że wprowadzo-Krzyżacy odsunęli miasto nad spokojną Motławę. nym zostaje do metropolii hanzeatyckiej, to jest Powstało tu „miasto właściwe”—Rechtstadt, do grona miast, kierujących sprawami związku, z najpiękniejszemi ulicami i najwspanialszemi W czasie wielkiego nieurodzaju na Zachodzie budowlami. Obok ratusza staje gmach giełdy, w 1393 r. samych angielskich okrętów zawinęło do Artushof, murowany, jak wiemy z aktu, dato- portu 300. Niebawem (1403) kupcy gdańscy wanego w 1379 r., a wzmiankowany już w 1358 nawiązali stosunki z Portugalią, Hiszpanią i Fran-z dziwną nazwą: Curia regis Arthus. Król Bry- cyą. Ze wzrostem bogactwa i znaczenia w Han-tów, nawpół legendowy Artur, nigdy w G-u nie zie nabiera też G. wpływu na sprawy politycz-panował i nie bywał: trudno tedy wyrozumieć, ne Europy północnej. W 1393 r. wystawia dla czego imieniem jego nazwali swoją giełdę dwa okręty ze zbrojną załogą w celu zabezpie-kupcy gdańscy? Chyba pod wpływem rozpo- czenia żeglugi po morzu Baltyckiem od rozbój-wszeehnionych, ulubionych w Europie opowieści ników morskich. Dla wynagrodzenia sobie kosz-o dwunastu rycerzach Okrągłego Stołu, a może tów tego przedsięwzięcia ustanowiono pobór po wskutek ożywionego handlu z Anglią. Dziel- 4 denary monety lubeckiej od funta wchcdzą-nice Altstadt i Hakelwerk, chociaż uporządkowa- cych do portu towarów (Pfandzoll). W latach ły się z czasem, nigdy przecież świetnością nie 1395 i 1398 bierze G. czynny udział w zatargu dorównały tamtej. Za Konrada Wallenroda 1390 Małgorzaty Skandynawskiej ze współubiegającym powstała i czwarta dzielnica, Młodem Miastem, się o tron szwedzki Albertem i z samozwańcem Jungstadt zwana; zamieszkiwali ją przybysze Olafem. Pomyślność tego okresu tylko dwa ra-różnej narodowości. Długo dzielnica ta miała zy zakłóconą • została: pomór w 1352 zabrał swój własny zarząd. W mieście za krzyżackich 13 000 ludzi, a w 1362, podczas jarmarku św. czasów powstało parę rynków handlowych, ol- Dominika, Litwini księcia Kiejstuta, przebrani brzymi młyn o 18-tu kołach, trzy szpitale, a licz- za kupców ruskich, dostali się do miasta i omal ba kościołów wzrosła aż do 16-tu. Wspaniały niem nie owładnęli. Po śmierci w. m. Henry -kościół Panny Maryi, zbudowany w 1343 na ka von Kniprode, głównie skutkiem unii polsko-miejscu dawnej, przez Świętopełka ufundowanej litewskiej w osobie wspólnego władzcy, Jagiełły, kaplicy, uważany był za katedralny. Przy nim przychodzi do starć wojennych i kosztownych przebywał oficyał biskupa kujawskiego, który, dyplomatycznych konszachtów pomiędzy Żako-

r-- :"IT.T\^iTpT

'i

¹ ćr

• îx.

plUn

kfiï

jm '

OTPS

in

?!

.7

4.

Mife fefpSji

1«

@1

-t

Irj

,ÿ

ri

us

en

fr?

E_

ZLi

&P

ly

\v

Pi

EU

ftfîsg^Wi)'

P¹ i

Lr^'

fil'

7,|

fr

Pfc—

■III®

ife

iéfe

IM

sTT

i,

Itiiiiiiii’iill

[jj

TM

;-

11

F_ '

S§

Fig. 163. Dom Steffensa.

P3P8SP'

fill»

Oe*

Wab

iWÊ" N

Fig. 164. Kościół N, Maryi Panny,

nem a Polską. Zakon zbyt często wymaga od mieszczan pomocy w ludziach i pieniądzach; za w. m. Konrada von Jungingen G. uskarża się na przeciążenie podatkami. Ludność szlachecka i wiejska polskiego plemienia okazuje jawną sympatyę Jagielle; mieszczanie Niemcy w wierności dla Zakonu się chwieją. Jeszcze w 1410 r. na wezwanie do poddania się G. odmową Jagielle odpowiada, umacnia swój zamek, 100 000 czerw. złł. i 1500 swoich flisaków (Schiffkinder) mistrzowi na pomoc posyła; jeszcze w 1414, na wyraz nienawiści do Polski, motłoch gdański dom Jana Kropidły, bis. kujawskiego, burzy; jeszcze w 1433 mieszczanin gdański Rolau wraz z siedmiu towarzyszami czyni bohaterską wycieczkę na oblegających miasto Husytów, sprzymierzeńców Polski; lecz w końcu budzi się nieufność i niechęć do Zakonu. Za w. m. Kuch-meistra wszczynają się w G-u narzekania na zdzierstwa, na upodlenie monety; przychodzi do gorszących zatargów między magistratem a kom-turami; kara śmierci wymierzona na 2-ch burmistrzów (Lick, Hecht) i jednego rajcę (Gross) powszechne wywołuje oburzenie w mieście. G. przystępuje do zawiązanej w r. 1440 konfede-racyi, łącząc się ze związkiem Jaszczurczym szlachty pomorskiej, bierze udział w akcie wypowiedzenia wojny w. mistrzowi Ludwikowi v. Erlichshausen z dnia 4 lutego 1454, wypędza z zamku załogę krzyżacką, każe swemu burmistrzowi jechać w liczbie 12 posłów od stanów pruskich do Krakowa z prośbą o wcielenie całych Prus do królestwa Polskiego. Narady senatu trwały 16 dni; prośbie stało się zadość. Kazimierz IV Jagiellończyk wjechał do G-a 14-tego dnia po Wielkiej Nocy 1454 r. a dzień ten może być uznany za początek III okresu, najświetniejszego w rozwoju miasta, król bowiem obdarzył je wielkim przywilejem: Privilegium Casimirianum d. 6 marca 1454, mianowicie darował mu plac po zburzonym zamku krzyżackim i okoliczne Małe Żuławy (Klein Werder), cztery mile rozległe, ekscypując dla siebie tylko 12 wsi i 2 dwory; odstąpił całkowity dochód z wielkiego młyna i czynsze, 700 grzywien wynoszące; opłatę 60 000 zł., którą G. dotychczas wypłacał corocznie Zakonowi, zmniejszył do 20 000. Przytem dał prawo utrzymania fortecy, otwierania i zamykania portu wiślanego, prawo bicia monety, prawo zawierania przymierzy z państwami obcemi, przyjmowania i wysyłania posłów. Nakoniec, dając uście nienawiści mieszczan do instytucyj krzyżackich, pozwolił podobno im (rzecz sporna) zniszczyć Młode miasto (Jungstadt), uprzywilejowane przez Zakon monopolem sprzedaży sukna. Zwalono wtedy 1400 domów i kilka kościołów; ocalał tylko kościół św. Michała. Potem dodał jeszcze Kazimierz w 1457 r. prawo pobierania cła morskiego, czyli tak zwane palowe (Pfalgelt), zastrzegając jednak, by nadal mieszczanie żadnych ceł ani po-

sHi

«hm-

H«rœl

—■■ 4-,—

m

su®

ii

is

«O

AT

Rh

Wmm

te

ii

HP?"

jÆm. ,

Fig. 165. Ratusz i rynek w XYI wieku.

(Podług dawnego rysunku, reprodukowanego w książce v. Pawłowskiego. Danzig).

datków nie stanowili „jeśli to się nie stanie za Naszą wolą i wiedzą”. Tak rozległe i ważne nadania uczyniły z G-a jakby niezależną republikę kupiecką. Wprawdzie jest G. odtąd miastem głównem województwa Pomorskiego, ale wojewoda nie ma władzy nad miastem, posiadającem zupełną autonomię, która ostatecznie za Zygmunta I w 1 526 r. ukształtowała * się w następnych urządzeniach: władzę wykonawczą miasta stanowi jedna Rada (Rechtstadtu), której podlega daw

na rada Starego Miasta. Prezydował w niej, mianowany przez króla polskiego burgrabia (Burgrabius, Burggraf), czyli starosta królewski. Władzę prawodawczą sprawują: burmistrze, ławnicy, starsi od głównych cechów i centumvirat, czyli 100 obywateli miejskich „mędrszych” (pru-dentiores). Uchwały, zapadłe na wspólnych zebraniach tych dwóch organów, nosiły nazwę plebiscytów i były prawem obowiązującem dla ogółu. Sądownictwo świeckie należało do

ÜÏii

li r

vT--

II

II#

:-'N

ÏÏI

'Â

IpHRl

mm

fi

te

Wmm

MMa

rgj

Fig. 166.

Ulica Długa w XYI wieku, z brainą. (Reprodukcya w książce v. Pawłowskiego).

ławników (scabini). Pod zwierzchnictwem tej ławy pracowały 4 sądy niższe. Wyroki w sprawach cywilnych, nieprzenoszących 50-u grzywien wartości, mogły być zaskarżane tylko do ławy:, cenniejsze zaś przechodziły w drodze apel-lacyi do sejmiku generalnego ziem pruskich, a potem i do króla (Vol. Leg. I f. 459—463). Miejska milicya składa się z 5 regimentów. Komendant jej (praefectus militum), równie jak zawiadowca portu morskiego (praefectus portus maris) powinni byli wykonywać przysięgę na wierność królowi, Koronie Polskiej, Ziemiom Pruskim i miastu. Pozwalała konstytucya 1570 r. na zaciągi obcego żołnierza, ale nie inaczej, jak za wiedzą i zezwoleniem króla (Vol. Leg. II f. 813, 814, 815). Własna mennica wybijała pieniądze. O te, tak cenne, swobody musiał G. walczyć niejednokrotnie łącznie z rycerstwem polskiem. Wojna z Zakonem pod chorągwią Kazimierza Jagiellończyka trwała lat trzynaście (1454—1466) i była wielce uciążliwa. G. w tej sprawie wydał wówczas 700 000 grzywien srebra i utrzymywał czasem do 15 000 zaciężnego żołnierza. Zdarzały się wprawdzie objawy niechęci, intrygą krzyżaków wywoływane (w 1456 bunt Marcina Rogge, w 1460 spisek szewca Guntera, w 1466 wprowadzenie knechtów do G-a przez mieszczan: Macieja Schimmana i Grzegorza Koga), ale wierna Polsce większość mieszczan wnet je przytłumiła. Pokój toruński w 1466, umiarkowanie króla i widoczne korzyści połączenia z możną wówczas i zasobną Polską umarzają wreszcie stronnictwo zakonu. Już nie oddziaływa na miasto zuchwalstwo w. mistrzów, raz poraź odmawiających hołdu królom polskim, a w 1519 — 1520 r., gdy w. mistrz Albrecht brandenburski wydał wojnę Polsce, G. usypał nowe wały, zbudował wieże i blokhauzy, uzbroił je potężnemi działami, serpentynami, holcsztan-gami, kartaunami; zabezpieczając się od nocnego ataku, oświetlał ulice i place ogniami, wysoko rozniecanemi na żelaznych patelniach, i odparł kilkudniowe zaczepki grafa Eisenberga, wiodącego Albrechtowi z Niemiec zaciężnych żołdaków. Wierność tego miasta jest niezachwiana w czasie wojen szwedzkich z Gustawem Adolfem, Karolem Gustawem, Karolem XII i do końca państwowego bytu Polski nigdy ono nie wykazało separatystycznych dążności. Prawda, że G. z Polski miał zyski olbrzymie, że jego rozwój handlowy doszedł zenitu pod jej panowaniem. Już w początkach XVI wieku wywóz roczny polskiego zboża do G-a wynosi 10 000 łasztów; liczba ta w końcu tegoż stulecia podnosi się do 60 000; wiek XVII przedstawia liczby 100 000 i 128 790 łasztów (za Władysława

IV). Przez Polskę też Wschód torował sobie drogę zbytu do G-a, i naodwrót: na rynkach Polski i Wschodu znajdowały uście towary, przez kupców gdańskich z południa, z Azyi i z Ameryki sprowadzane. Powaga opieki polskiej nie mało też dla G-a ważyła. W 1596 r. Elżbieta, królowa angielska, wypędzając osadę hanzeatyc-ką ze swego państwa, zrobiła wyjątek dla poddanych króla polskiego.—Gdyby nawet zysk był powodem polskiego patryotyzmu Gdańszczan, czyż im to za winę poczytać można? Winniśmy zresztą mieć na uwadze, że oni byli polskimi pa-tryotami i na tle smutnych dziejów XVIII w., chociaż najwyższa liczba wywozu w tym czasie wynosi 54 175 łasztów (w r. 1724)—a były lata, które zaledwie 2 392 wykazują. Zadzierzgnęła się szczera sympatya między G-iem a Polską, jak to wykazują słowa z listu szlachcica pruskiego do obywatela W. X. Litewskiego z roku 1640: „tak koronni jako i litewscy obywatele zwykli upatrywać rzeki, któremiby, choć też i okrążyć, do G a popłynąć mogli, a Królewiec i Rygę mijają z daleka; toż się dzieje lądem”. Pomnik, wystawiony Kazimierzowi Jagiellończykowi w ratuszu gdańskim, śmiało uważać możemy za wyraz szczerej wdzięczności miasta. Na tern jasnem tle ogólnem żarliwość luterań-ska i gorączka giełdziarska zarysowują od czasu do czasu tylko przemijające chmury. Refor-macya przeniknęła do G-a już koło 1518 r. dzięki zabiegom Albrechta Brandenburskiego, który jej użyć myślał jako środka oderwania Pomorza od Polski. Głosili ją wtedy Jakób Knade, wikaryusz przy kościele św. Piotra i Pawła, i Jakób Hegge, wymowny i fanatyczny kaznodzieja przy kościele św. Katarzyny. W 1522 wybuchły już zaburzenia: protestanci żądali wydania kościołów dla swych obrządków. Opór magistratu i surowość biskupa kujawskiego, który w r. 1524 dla rozpatrzenia sprawy przyjechał, tak lud rozjątrzyły, iż biskup uciekać musiał, a już w następnym roku przyszło do tego, że katolicki senat miejski został zwalczony, kościoły z obrazów i utensyliów ograbiono, a Franciszkanin, dr. teol., Aleksander, zajął miejsce prezbytera przy kościele Panny Maryi. Zygmunt I dla zbadania tego zajścia osobiście do G-a zjechał 1526 r. Sąd królewski czternastu, naj winniej-szycli zaburzenia, skazał na śmierć, a zakazawszy szerzenia protestantyzmu, dawny porządek przywrócił. Lecz zakazy nie pomogły i refor-macya wyrugować się nie dała. Już w 1529 r. przy kościele Panny Maryi samowolnie ustanowiono pastorat; objął go ex-Dominikanin, Pan-kracyusz Klein. Dopiero Stefan Batory w 1577 r. zezwolił na odbywanie publiczne po kościołach obrządków wyznania augsburskiego. Odtąd protestantyzm szerzy się szybko; nie powstrzymuje go ani missya Jezuitów, na przedmieściu Schottland osadzonych, ani żarliwość katolicka Zygmunta III, która tylko lud jątrzy i do zaburzenia 1598 r. doprowadza. Zwycięski protestantyzm zakłada sławne w XVII w. gimnazyum, do którego dąży młodzież polska i zagraniczna. Na karb chciwości kupieckiej w dziejach G-a zapisuje się następujące wypadki: Gdańszczanie, nadużywając nadanej im przez Kazimierza IV swobody handlowej, wymyślili dla swego miasta prawo składowe (jus stapulae), które dostawców polskiego zboża na wielkie narażało straty. Przyszło do tego, że ziemianie polscy urządzili składy we Wrocławku i tam wzywali kupców zagranicznych. Gdy na żądanie sejmu z 1539 r. Gdańszczanie dowodów na to prawo okazać nie mogli, Zygmunt I 1546 r. wyznaczył kommissyę, która, wykazawszy nieprawność pretensyj, zniosła prawo składowe. Jeszcze zuchwalszego czynu dopuścił się G. w 1568 r. Zygmunt August w czasie wojny w Inflantach, chcąc przeszkodzić dostawianiu Szwedom kontrabandy wojennej przez morze, postawił na Bałtyku • swoje okręty pod kapitanem Sierpinkiem (Szwecya i Dania, obawiając się wzrostu potęgi polskiej na morzu, okręty polskie przedstawiły Gdańszczanom jako zamach na ich handlowe przywileje). Wzburzeni kupcy podjęli się zniszczenia floty polskiej: 11-tu królewskich marynarzy ścięto, a okręty rozproszone Duńczycy uprowadzili jako zdobycz wojenną. Gdy na dobitkę zuchwały G. zamknął bramy przed wysłaną w tej sprawie kommissyą, sejm lubelski 1569 r. uznał burmistrza Kloefelda winnym obrazy majestatu. Nowa kommissyą przybyła do G-a w 1570 r.; rozpatrzono szczegółowo administracyę miejską i w wielu punktach ją ograniczono; przytem zapadła uchwała, że część cła wwozowego (Pfalgeld) miasto na rzecz skarbu królewskiego odstąpi. Gdańszczanie, oburzeni ukróceniem nadużyć, skorzystali z pierwszej sposobności do wyłamania się z przyjętych zobowiązań. Przy wstąpieniu na tron Stefana Batorego postawili jako warunek uznania go królem zniesienie uczynionych ograniczeń. Przyszło do otwartej wojny. Król miasto obiegł i do prośby o przebaczenie zmusił. Poczem miasto zapłaciło 200 000 zł. kosztów wojennych i 20000 zł. jako odszkodowanie strat, klasztorowi oliw-skiemu przez lud wyrządzonych, a król zwrócił zabrane dobra. Jeszcze raz za Władysława IV G. hardo się stawił. Ponieważ w tym czasie handel gdański doszedł najwyższego rozmiaru, król uznał za słuszne, by miasto przyczyniło się do potrzeb krajowych, i zażądał pomocy do utworzenia floty na morzu Baltyckiem. W tym celu ustanowił cło i polecił braciom Spiringom pobierać je od okrętów wchodzących i wychodzących z portu morskiego. Gdańszczanie oparli się rozporządzeniu króla i zrobili tajemną zmowę z Danią i Brandenburgią. Okręty królewskie w 1637 r. przez Duńczyków rozproszone zostały i uprowadzone do Danii. Długie zatargi w tej sprawie zakończyły się ugodą, mocą której zamiast żądanego cła Gdańszczanie 60 000 cz. zł. rocznie wypłacali do skarbu królewskiego, a myśl floty nie podniosła się już więcej. Te wrogie wystąpienia G-a za Zygmunta Augusta i Władysława IV przeciw tworzącej się flocie polskiej obciążałyby go bardzo, gdyby można było do

wieść, że rząd polski dość wytrwałości i siły włożył w tę sprawę, która, mając przeciw sobie Szwedów i Duńczyków, wymagała rozwinięcia znacznej energii. Jeżeli są winy, nie brak też dowodów i poświęcenia się G-a. Wojny szwedzkie za Wazów dały mu szerokie pole do objawów tych uczuć. Za Zygmunta III Gustaw Adolf, naszedłszy Prusy Królewskie w 1626 r., rozłożył się z wojskiem w Żuławach gdańskich, zniszczył doszczętnie gospodarstwo wiejskie mieszczan i przy tem wymógł na nich 100 łasztów zboża i 70 000 talarów kontrybucyi. Mimo to energia Gdańszczan dała się uczuć Szwedom na lądzie i morzu: admirał szwedzki, Stiernskield, wyparty z portu, chcąc uniknąć hańby poddania, się, wysadził się w powietrze. Malowany obraz z r. 1650 na gdańskim ratuszu przedstawia tę scenę. W czasie najazdu szwedzkiego za Jana Kazimierza G., uprzedzając spodziewane oblężenie, wzmocnił swą załogę najemnym hollenderskim żołnierzem, ufortyfikował sąsiednie wzgórza, a za zbliżeniem się Szwedów spalił 4 przedmieścia wraz z ich kościołami. To też te ofiary G-a nie były bezskuteczne: gdy wszystkie miasta ugięły się przed potęgą Karola Gustawa, on jeden bram mu nie otworzył; zwycięski doczekał oliwskiego pokoju. W czasie bezkrólewia po Janie Sobieskim w 1697 G. poniósł straty. Książę Ludwik de Conti, współzawodnik Augusta Sasa do tronu polshiego, mszcząc się za to, że mu miasto bram swych nie otworzyło, gdy uchodził przed przemagającą partyą swego przeciwnika, zagarnął 4 okręty gdańskie i Duńczykom je sprzedał. Wojna wielka Północna mocno nadszarpnęła przysłowiowe bogactwo miasta; G., pozostawiony własnym siłom, po zagarnięciu Torunia przez Karola XII, zupełnie od pomocy pol-► skiej odcięty, musiał opłacać się Szwedom cią-głemi kontrybucyami. Nie licząc kosztów utrzymania załogi i fortyfikacyj, summa wypłaconej wówczas gotowizny wyniosła do 227 000 talarów.—Jak wielkim był ten wydatek, zrozumiemy, jeżeli przypomnimy sobie ówczesny upadek handlu. Mimo to już 1733 r. G. bierze szczery udział w sprawie narodowej. Król Stanisław Leszczyński, upominając się o tron polski po śmierci Augusta II, przybył do G-a z Francyi, ze szczupłą eskadrą pod wodzą de la Motte-Perouse i hr. Pielo. Hr. Münich, feldmarszałek rossyjski, miasto obiegł. Oblężenie trwało od 30 kwietnia do 30 czerwca i przyprawiło 1 800 domów o uszkodzenie, a 1500 ludzi o śmierć lub kalectwo. Szturm na Hagelsberg d. 9 maja został odparty. Rada miejska była wytrwałą, ale król Stanisław, nie chcąc miasta narażać na ostateczne zniszczenie, zwolnił je od przysięgi wierności dla siebie i w przebraniu tajemnie uszedł, w nocy z 27 na 28 czerwca. Traktat pierwszego podziału Polski 1773 r. czyni Prusy Królewskie, z wyjątkiem G-a i Torunia, własnością króla pruskiego. G. dostaje miano

Miasta Wolnego pod opieką Polski. Nic nie mogło być bardziej ironicznem, jak ta nazwa w stosunku do rzeczywistości. Wola jego nie sięga własnych dóbr miejskich na Żuławach, ani przedmieść nawet, bo tuż za skrajną miejską ulicą stoją rogatki i budki celnicze; nie sięga morza, bo tuż za portem stoją zbrojne statki celne. Odtąd Gdańszczanin nie wejdzie do swego wiejskiego domu bez pasportu pruskiego, nie zje produktu ze wsi własnej bez cła. Ciężkim sąsiadem był mu Fryderyk II. Za wszelki towar, Wisłą lub lądem, z G-a lub do G-a idący, płaciło się 12°/„ cła tranzytowego. Opłata celna powtarzała się po raz wtóry, jeżeli towar z portu na morze wychodził. Jakiż kupiec taką szczęśliwość wytrzyma? A jednak ani cła i dokuczliwości życia codziennego, ani namowy konsula Gołowkina nie skłaniają Gdańszczan do dobrowolnego oddania się Prusom. Bronią się cierpliwością i dyplomacyą, zataczają na wały swoją staroświecką artylleryę. Zabiera im Fryderyk II port morski (Neufahrwasser): oni miasta bronią bez najmniejszej nadziei pomocy od ' opiekunki swojej. Dopiero traktat drugiego podziału Polski czyni G. własnością Prus. W cztery tygodnie po ogłoszeniu traktatu, po ciężkiem oblężeniu, po zaciętej walce i gwałtach ulicznych, generał pruski, von Raumer, dnia 4 kwietnia 1793 r. wszedł do G-a.—Dopełniając dziejów tego miasta w okresie panowania polskiego dodać należy, że największa ludnęść w tym czasie wynosiła 80 000 (za Władysława IV), że dwa razy trapił je pomór, w 1629 i 1709 r., że przybyły G-owi jeszcze dwa kościoły i kol-legium jezuickie, że urodził się tu poeta Jan Dantyszek, astronom Heweliusz i geograf Klu-weryusz.—Z przejściem pod panowanie pruskie, G. dostał administracyę i prawodawstwo pruskie. Szykany celne ustały odrazu; lecz jeszcze Gdańszczanie nie zdołali się zżyć z nowemi warunkami bytu, gdy siła wojny znów im inne stworzyła. W roku 1807 marszałek francuski Lefebvre zmusił feldmarszałka pruskiego Kalkreutha do kapitulacyi i G. zajął w imieniu Napoleona. Pokój tylżycki czyni G. z okręgiem dwumilo-wem Miastem wolnem pod opieką Francyi. Przywrócono mu autonomiczny rząd z czasów polskich; zaprowadzono kodeks Napoleona. Naturalnie, że czasy wojny powszechnej i systemu kontynentalnego pomyślnemi dla handlu gdańskiego nie były. W grudniu 1812 G. staje się lazaretem i przytułkiem chwilowym dla niedobitków wielkiej armii Napoleona; w ślad za niemi przychodzą sprzymierzone wojska rossyjsko-pruskie pod wodzą ks. Aleksandra Wirtember-skiego. Dnia 29 grudnia 1813 G. kapituluje. Jest tam rząd tymczasowy pod opieką sprzymierzeńców.—Uchwała kongresu Wiedeńskiego z r. 1815 przywraca okres władzy pruskiej. Staje się G. miastem regencyi Gdańskiej; w tein dostojeństwie utrzymuje się do r. 1878, w którym-to cza-sie zostaje miastem stołecznem prowincyi Prusy Zachodnie.—Z liczby źródeł wymienimy tylko nieznaną historykom i bibliografom drukowaną broszurę p. t. „List szlachcica pruskiego do obywatela Wielkiego Xięstwa Litewskiego dany” (b. r. i m. d. 4° str. A-Diij), pisany około r. 1650, zapewne nie przez szlachcica, lecz przez mieszczanina w interesie wyzwolenia kupców od opłacania c ul agi, podaje obfite wiadomości o stosunkach handlowych z Polską i różnemi krajami w Europie, a nawet i w Azyi, o cenach towarów oraz liczne wspomnienia i zestawienia z dziejów politycznych. Z opracowań: Hirsch Theodor „Danzigs Handels-u. Gewerbsgeschichte unter der Herrschaft des deutschen Ordens” (Lipsk 1858, „8” maj.), monografia cenna, lecz ograniczona 200-letnim czasokresem i wyłącznie ekonomicznym tematem. Uzupełnić ją można danemi, jakie podali: Tad. Czacki w dziele „O litewskich i polskich prawach”, oraz Edmund Wasilewski w rozprawie: „G. pod względem handlu i przemysłu od. początku XIII wieku do najnowszych czasów” (drukowana w „Niwie” 1878, str. 486—498 i 569—584). Tablica wywozu obejmuje lata 1608 —1790 oraz kilka lat z XIX wieku aż do 1876 r. Całkowitą historyę miasta od najdawniejszych czasów aż do 1814 r., z podziałem na polityczną i kulturalną, napisał Löschin Gotthilf: „Gesell. Danzigs nebst einer Charte 1828” (pierwsze wyd. 1822 Danzig, bei F. W. Ewert, tomów 2, in 8-o min.). Dzieło to zaleca się wielką niezależnością sądu od pruskiego rządu, jak np. II, 232—271. W odmiennym wcale nastroju, z bismarkowską nienawiścią i niesprawiedliwością względem Polski, napisał popularną jubileuszową książkę zwyrodniały jakiś Polak J. N. Pawłowski „Geschichte der Provinzial-Hauptstadt Danzig von den ältesten Zeiten bis zur Säcularfeier ihrer Wiedervereinigung mit Preussen 1893, Volksschrift in Skizzen” (Gdańsk 1893, str. 330). Ozdobę tego dziełka stanowią dwa widoki miejskie z roku 1617.

Ordański książę, ob. Lefebre Franciszek.

Crdecz. ob. Giecz.

Gdów, miasto powiatowe gub. Petersburskiej, nad rzeką Gdówką, w pobliżu uścia jej do jeziora Czudzkiego; posiada 5 cerkwi, szpital, utrzymywany kosztem ziemstwa, pocztę, telegraf, szkołę parafialną i miejską; 3 362 m-ców, trudniących się ogrodnictwem i rybołówstwem. Zbudowany przez Pskowian w 1431 r., G. był w początkach w. XVII w posiadaniu Szwedów, w roku zaś 1780 wcielony został do gub. Petersburskiej, jako miasto powiatowe. Powiat gdowski stanowi południowo-zachodnią część gub. Petersburskiej; zajmuje przestrzeń 9 259.7 wiorst n (z tego 1518.4 n w. przypada na jeziora), mal29 896 m ców (1882 r.).

g-h-d.

S. Drz.

v.'

E. S.

Gęba (Rio) lub Jeb a. Rzeka w Senegam-bii, wpadająca do Atlantyku szerokiem uściem, na przeciw wysp Bissagos, pod 11° 45'szer. pn. Spareie, I O 137 kim. powyżej uścia leży portugalska

Gduła, ob. Cyclamen.

G - dur (włos. sol maggiore, franc, sol majeur, ang. G-major), wyr. muz., będące nazwą tonacyi, mającej za podstawę dźwięk g. Tę tonacyę oznacza się jednym krzyżykiem, podwyższającym dźwięk f o pół tonu. Całkowita gama G-dur: g-a-h-c-d-e-fis-g; akord G-dur

A. Pol.

Ge, w chemii symbol germanu (ob.) od łacińskiej nazwy tego metalu: germanium.

Gea (po grecku Tafa, Pfj, po łacinie Tellus albo Terra [ob.] Ziemia), bogini grecka, od najstarszych wieków najwyższej czci zażywająca, która wszystko życie w swem łonie rodzi, przy piersiach nosi i żywi. W charakterze tym czczono ją szczególnie w Dodonie razem z Zeusem, płodnym panem nieba; na ich cześć śpiewały tam kapłanki: „Zeus był, jest i zawsze będzie; wszechmocny boże, Zeusie! Owocami darzy nas G.; stąd zwijcie ją matką!” W pieśniach Homera wzywają Grecy przy przysięgach i zaklęciach jej pomocy razem z Zeusem, Heliosem, Niebem i Podziemiem, a jako ofiarę składają jej czarne jagnię (por. Homera „Iliada” 3, 103. 278; 15,30; 19,258). Znakomitą rolę odgrywa ta płodna odwieczna bogini w starych rodowodach bogów; od niej wywodzą początek swój głównie ciemne, straszliwe potęgi i olbrzymi okropni (por. Homera „Odyss.” 11,576; 7,324). Według Teogonii Hezyoda miała ona zaraz po Chaosie powstać (por. „Teog.” 117,126 i nast., 183. 233) i z siebie samej zrodzić Uranosa (Niebo), Góry i Pontosa (Morze), a potem z syna, Uranosa, sześciu Tytanów, pomiędzy nimi Kro-nosa, i sześć Tytanid, Cyklopów i Hekatonchei-rów (= Sturamiennych). Ponieważ zaś Uranos, podejrzliwy o tron swój, każde z swych dzieci zaraz po urodzeniu więził, dała G. synowi swemu Kronosowi żelazny sierp, którym ten ojca męzkości pozbawił. Wtedy matka, na którą spadały owe krople krwi płodzącej, urodziła z nich Erynye, Gigantów i melijskie Nimfy (boginie drzewne), później z syna Pontosa zrodziła Ne-reusza, Forkysa, Keto i Eurybię. Zagniewana również na Kronosa, który dzieci swe pożerał, wychowała potajemnie Zeusa, syna córki swej Rhei, i pomogła mu, gdy dorósł, do objęcia tronu Kronosa. W kulcie, zwłaszcza w Attyce, pojawia się G. jako troskliwa matka i opiekunka wszech rzeczy, które rosną i rozwijają się pod jej okiem pomyślnie, i stąd otrzymała przydomek Kurotrophos (Koopotpócpoę^iżywicielka dzieci). Również w ziemi Attyckiej, o ile ze źródeł wiadomo, czczono ją jako boginię śmierci, którą po każdym pogrzebie starano się przebłagać obiatami, z owoców złożonemi. A ponieważ z ziemi wydobywają się wyziewy, sprawiające siłę wieszczą, czczono ją w innych miejscach jako boginię przyszłość obwieszczającą, jak w Delfach, gdzie miała być najstarszą zwierzch-niczką wyroczni, dalej w Atenach na wyspie Samos i t. d. Na kilku greckich wazach przedstawiona jest G. w postaci bogini, wyłaniającej się nawpół z ziemi i podającej Atenie małego Erychthoniosa (ob.); późniejsze, bo z rzymskiej epoki pochodzące, nieliczne zresztą, pomniki przedstawiają ją jako poważną matronę, z bujnym, rozpuszczonym włosem, jak na fryzie Gigantomachii w Pergamonie, w leżącej, rzadko tylko w siedzącej, postawie, trzymającą owoce i róg obfitości, z dziećmi na łonie lub na ręku. Późniejsze dopiero wieki zlały kult jej z boginiami Kybelą i Demeterą. Na pojęciu greckiem o niewyczerpanej dobroci i żyzności ziemi polega uosobienie G-i: jako matki wszech rzeczy, która wszystko, co żyje, żywi i utrzymuje; jako bogini śmierci, przyjmującej w łono swoje każdego śmiertelnika; dalej jako bogini zemsty, ponieważ w ciemnych głębiach ziemi sąd się odbywa nad cieniami zmarłych, pomiędzy którymi krzywoprzysiężców najsurowsze kary spotykają; a wreszcie jako bogini wyroczni, z powodu wyżej już przytoczonego.

Geäster, promie nia k, rodzaj grzyba z rodziny Lycoperdaceae, należącej do grupy pur-

ii

■mi —

Fig. 107. Geäster fornicatus Fries.

ch awek (Gasteromycetes). Ciało owocowe purchawki tej, wielkości różnej—-od orzecha laskowego do włoskiego, z początku ukryte pod ziemią, następnie się wydostaje na powierzchnię. Kora jego składa się z dwu powłok: powłoka zewnętrzna po dojrzeniu zarodników pęka gwiazd-kowato na 4 lub więcej promieni, a wewnętrzna odkryta wystaje jako kula z dziurą na szczycie, przez którą wysypują się zarodniki. Promienie opony zewnętrznej są hygroskopijne, odginając się w sucliem powietrzu i zamykając w wilgo-tnem. Rodzaj G. zawiera do 20 gatunków europejskich i amerykańskich. W Europie Środkowej znamy ich około 12, przeważnie po lasach sosnowych. Najpospolitszy jest G. liydromelri-eus; nadto: G. coliformis, st rictus, fornicatus i inne.

97

Kno. Powbz. Ilustr. Zesz. 189. T. XXIV.

W. Wr.

Fig. 168. Gebauer Jan.

fa który a tej nazwy na prawym brzegu rzeki. U uścia bliżej prawego brzegu na wyspie, leży fort portugalski, Bissao, należący do prow. Przylądka Zielonego. Bieg rzeki powyżej osady Gęba jest mało znany, a jej długość i głębokość nie odpowiadają szerokości uścia. Źródła jej leżą na pn. Futa-Djalon. i przepływa kraj Kabu.

Gebal, ob. By bios.

Gebauer Jan, językoznawca i znakomity gramatyk czeski (* 8 paźdź. 1838 w Ubisławi-cach pod m. Nową Paką). Ojciec G-a był pochodzenia niemieckiego, a miejsce jego rodzinne, dziś czeskie, miało wtedy ludność obu narodowości. Gimnazjum kończył w Jiczynie, wyższe studja odbywał na wydziale filozoficznym uniwersytetu praskiego. W latach 1861—65 pracował w redakcji „Słownika naukowego” (Nauc-nÿ Slovnik), oraz uczył w 1862 i 1864 — 65 w szkole realnej w Pradze, następnie w 1866 został rzeczywistym nauczycielem jęz. czeskiego i niemieckiego w wyższej szkole realnej w Pardubicach, skąd w r. 1870 przeniesiony znowu do szkoły realnej praskiej, aby mógł w Pradze łatwiej zajmować się pracą naukową; w 1872 otrzymał stopień doktora filozofji, a w 1873 habilitował się jako docent prywatny jęz. czeskiego w uniwers. praskim, w następnym roku został pełniącym obowiązki profesora nadzwyczajnego; od roku szkolnego 1874 — 75 rozszerzono wykłady, przywiązane do tej katedry, na cały obszar filologji słowiańskiej, przy czym wydział powierzył szczególnej jego pieczy język i literaturę czeską. Jednocześnie otrzymał uwolnienie od obowiązków nauczycielskich w szkole realnej. W r. 1880 mianowany był profesorem nadzwyczajnym oraz dyrektorem seminarjum filologji słowiańskiej wówczas utworzonego. W lipcu 1881 został prof, zwyczajnym, a od czasu podziału uniwersytetu praskiego na czeski i niemiecki wykłada jako prof, zwyczajny i dyrektor seminarjum słowiańskiego w uniwers. czeskim. Prócz tego jest członkiem komisji egzaminacyjnej kandydatów na nauczycieli szkół czeskich (do języka i literatury czeskiej; dawniej i jęz. niemieckiego). Od r. 1876 jest członkiem honorowym towarzystwa filologicznego: „Jednoty ceskÿch filologu”, od r. 1883 członkiem zwyczajnym czeskiego towarzystwa naukowego: „Kr. ces. spolecn. nauk”; w 1888 wybrany na członka zwyczajnego (zakrajowego) Akademji Umiejętności w Krakowie, a w 1890 mianowany przez cesarza członkiem zwyczajnym Akademji czeskiej w Pradze. Wcześnie zaczął zajmować się stu-djami, które stały się podstawą późniejszej jego działalności naukowej. Studjował mianowicie pojedyńcze języki słowiańskie i literaturę Słowian, z języków niesłowiańskich sanskryt, którego początków uczył się u E. Novotnego, i języki giermańskie, oraz spółczesne językoznawstwo ogólne i porównawcze. Następnie zwrócił się głównie do badań języka czeskiego, jego dawnych zabytków, nie przestając śledzić postępów językoznawstwa i slawistyki wogóle. Badanie przeszłości jęz. czeskiego i przedstawienie jego rozwoju historycznego od najstarszycli zabytków językowych do chwili obecnej stało się, obok działalności profesorskiej G-a, głównym zadaniem jego zajęć naukowych. Pierwsze swoje prace autorskie umieszczał w „Slovniku Na-ucném” wydawanym przez Riegera. W ciągu lat 1861—66 i później napisał tam szereg artykułów z zakresu językoznawstwa i historji literatury wogóle, w szczególności zaś slawistyki, poezji ludowej i iii.; najobszerniejszy z nich jest: „Slovanské jazyky, porovnâwaci vyklad hlavnich charakteristiekÿch promen zvukoslovnÿch a tva-rû flexivnich” (torn 8-y), wydany i w osobnej odbitce (Praga 1869, str. 31, w 8-ce wielk., we dwa łamy). Do owego czasu należą także prace: „Ukazky z narodnich pisni bulharskych ze sbirky bratri Miladinovÿch” (Lumir 1863 — 64); „Staroruskó rhapsodie” podług Oresta Millera (w czasopiś. Kvëty, 1867—68); „Etymolo-

gické poćatky reci” (w Programie Szkoły realnej w Pardubicach, 1868; osobna odbitka r. 1869); Przekłady z poezji sanskryckiej: „Roztluceny dzban" (Kvety, 1868    r.);

„ Narek rodiću nad mrtvolou Jandżńa-dattovou” (z Rama-jâny; tamże); „Na smrt choti” (t-że); „Chytry śakal”(z Ma-habhâraty; t-że 1869); „Sund a Upasund” (z Maha-bhâraty; t-że).—Od r. 1870 rozpoczyna się długi szereg rozpraw naukowych, dotyczących języka czeskiego, jego dawnych zabytków, oraz pewnych działów literatury czeskiej. Prace gramatyczne G-a, oparte na własnych studjach samych źródeł, stanowią bardzo cenne przyczynki do poznania historycznego rozwoju języka czeskiego. Autor ogłaszał je bądź osobno, bądź w czasopismach naukowych, przeważnie w „Listach filolo-gickÿch”, w których redakcji bierze udział od początku, t. j. od 1874, i obecnie jest ich współredaktorem. Napisał prócz tego wiele krytyk i sprawozdań literackich i rozpraw treści ogólniejszej, jak oto: „Pokusy, jimiż se nëkteré promëny hlâskoslovné z mechaniky mluvidel vy-klńdaji” (Casopis Ceskóho Musea, 1872), „Etymologie von kniga” (Beiträge z. vergl. Sprach-forsch. A. Kuhna, VIII, 1876); „O prićinach promen jazykovÿch, zvlâstë slovanskych” (Listy filol. 1874); „O metaforickÿch obrazech bâsnictvi närodniho, zvlâstë slovanského” (t-że); „0 zacât-cich, v jakÿch si libuji narodni pisnë, zvlâstë

slovanské” (t-że 1875); „0 vëtâcli slozenÿch sił szereg innych, poświęconych pojedynczym a o vÿvoji formy podradné ze souradné” (t-że). zabytkom piśmiennictwa czeskiego, które objaś-Do prac poświęconycli językowi czeskiemu i piś- nia bądź to pod względem języka i formy ze-miennictwu należą: „Uvedeni do mluvnice ceské”

wnętrznej, bądź też pod względem znaczenia, jakie im się należy w literaturze czeskiej, oraz ich związku z literaturą ; europejską wogóle. tych prac należą: „Uvahy o Nové Rade pana Smila Flaśky z Pardubic a o Rade zvirat skladatele neznâmého, s üvodem o bâji zvirecke” (Sbornik vëdeckÿ, 1873 N. 5); „Nëkteré strânky jazyka stitenského. O vazbë prëchodnikové v jazy ce stitenském” (Listy filol. 1874); „Ludvik Tkadlecek” (t-że 1875); O stosunku do niemieckiego Ackermanna (t-że 1877 i w Archiv f. slav. Philol. III, 1879, z powodu książki J. Knischka „Der Ackermann aus Böhmen”, wydanej w Pradze 1877);

dcerâch” (Listy filol. 1875); v Nové Rade” (t-że 1876); „Walter a Grizelda” (t-że 1877); „Fysiologus, symbolickä baje o zvi-ratech” (t-że); „Legendovÿ pribeh svaté Doroty v literature ceské a staroceskâ piseh ke sv. Do-rote” (t-że 1877—78); „»Jirikovo widëni« v sou-vislosti s jinÿmi povëstmi mystiky kresfanské” (t-że 1879); „Tristram” (t-że); „Marco Polûv Million a jeho preklad staroceskÿ” (L. filol. 1887); „Ueber die Nationalität der Prager Gregorius-glossen” (Archiv f. slav. Philol. VI, 1882). Prace poświęcone wyjaśnieniu wątpliwości co do pewnych miejsc w tekstach zabytków starocze-skich ogłaszał w Listach filol. p. t. „Pnspëvky ke kritice a vÿkladu textû staroceskÿch” (L. fil. 1882—1887), przy współudziale innych badaczy: J. Pelikana, Woje. Kebrlego, Opatrnego i in.; krytyczne te uwagi G-a dotyczą Psałterza wit-tenberskiego, Aleksandreidy i in.; autentyczności zaś zabytku czeskiego „Mastickär” dowiódł G. w rozprawie „Staroceskÿ »Mastickär« a pane Semberovy nâmitky proti jeho presnosti” (Listy filol. 1880), oraz „A. ßembera’s Einwandungen gegen den altböhmischen »Quacksalber«” (Archiv f. slav. Philol. IV, 1880). Wydane przez G-a zabytki staroczeskie odznaczają się dokładnością tekstu, tak, że dla badań językowych w zupełności zastępują sam rękopis. Zabytki te są: „Novä Rada, bàsen pana Smila Flaśky z Pardubic” (Pa-mâtky stare literatury ceské, vydâvané Matici Ceskou. Ćislo 1. Praga 1876); „Żaltar Witten-berskÿ, vydâni kritické s vÿklady a slovnikem” (t-że 1880. Pamâtky, C. 7); „Kniha Roźmberska” (Listy filol. 1880); tu także należą różne ‘Pokłosia’ staroczeskie, zbierane przez G-a z wielu rękopisów i ogłaszane w Listach filolog, pod nagłówkiem „Klasobrani po rukopisich” (podobne zabytki drobne ogłaszali w tychże Listach i inni badacze).—Niemałe zasługi około wyświetlenia prawdy położył G. swojemi badaniami krytycz-nemi języka i treści Rękopisów królodworskiego i zielonogórskiego, zwanych zabytkami staro-czeskiemi. Początkowo, wraz z większością uczonych czeskich, wierzył on w prawdziwość staro-

Do

(Praga 1876); z głosowni czeskiej: „Pi-ispëvek k historii ceskÿch samohläsek” (Sbornik vëdeckÿ Musea kràlovstvi Ôeského. N. 2, 1870, str. 1 —128);

„PHspëvky k historii ceského pravopisu a vÿslov-nosti staroceské” (tenże Sbornik, 1871, N. 4, str.

1—280); „Roztridëni hlâsek ceskÿch podle jich uclânkovâni” (Listy filolog. 1875);    „0 skiadë

a dëleni slabik v cestiuë” (Listy filol. 1876);

„Hlâskoslovi jazyka ceského” (Praga 1877);

„0 staroceském dvojim r, jasném a temném”

„Moravska närodni pisen o ti-ecli „O versi a rÿmu

(Listy filol. 1877 i 1879); „Ke kvantitë v staroceskÿch zlomcich epickÿch” (t-że 1878); „Ke kvantitë staroceské” (t-że 1879). Szczególnie ważne przyczynki do poznania dźwięków jęz. staroczeskiego stanowią rozprawy o jotacji sta-roczeskiej; a m.: „Über die weichen e-Silben im Alt-böhmischen” (Sitzungsberichte der k. Akademie der Wissensch., phil.-hist. CI. 1878, t. 89); „Zur Phonetik der altböhmischen weichen e-Silben”

(Archiv für slav. Philol. IV, 1879);    „0 vÿzna-

mu jotace v rukopisech staroceskÿch” (Listy filol. 1878); „Über die weichen a-, o- und u-Silben im Altböhmischen” (Sitzungsber. der k. Akad. der Wissensch. 1879, t. 93); „Novv düvod pro pra-vidlo o staroć, mëkkém e a ë” (Listy filolog.

1880); „Pravidlo o staroć, e a ë a nové nämitky proti jeho pravosti” (Praga 1880); „Odpovëd’ na Pndavek p. M. Hattaly” (t-że 1881); „Staroceské m', b', p', v', ź, ś, é, r'” (Listy filol. 1883);

„Svëdectvl o staid nosovek ę, ą” (t-że 1884).

Z zakresu słoworodu i odmian czeskich:

„Nominale Formen des altböhm. Comparativs”

(Sitzungsberichte, 1880, t. 95 i osob. odb.); „Staroceské adjectiva s koncovkou -ûci, -ujücl, -ëjüci,

• utvorenâ ze sloves” (Listy filol. 1887); szczególnie ważne są rozprawy: „Tvaroslovnévykłady a doklady ku flexi sloves (rozlicnÿch ti-id)“ (Listy filol. 1882 —84 i 1886), jako też rozprawy o deklinacji sta-roczeskiej „Staroceské skloneni zâjmenné”, „Staroć. skloneni substantiv kmene -o-”, „Staroć, skloneni substantiv kmene -a-”, „Staroć, skloneni slożene”, „Staroć, skloneni jmen kmene -Ï-” (Pojednani k. ces. spolecn. nauk, Praga 1885, 1886,

1888, 1889, 1891, w 4-ce). Prace z zakresu składni: „Prechodnik pritomny (budouci) sloves jednodobÿch a koncicich v Novém Zâkonë krâlickém” (Casopis Ceského Musea 1870);

„O negaci, zvlâstë staroceské” (Listy filol. 1883) i toż samo w skróceniu: „Ueber die Negation, insbesondere im Altböhmischen, Ein Beitrag zur Lösung des Negationsproblems” (Archiv für slav.

von

Philol. VIII, 1883); „Skladba adjektiva ceského, zvlâstë staroceského” (Listy filol. 1886); „Ceské supinum” (t-że 1888). Nadto: „Drobnosti gram-matické” (Listy filol. 1877—84) i „Etymologie Zd'âr” (Archiv f. slav. Phil. III, 1879).

Obok tych prac ściśle gramatycznych, G. ogło-

żytnego pochodzenia tych utworów, i zapozna- ka w obronie autentyczności rękopisów. W rouie się z ich treścią skłoniło go do skreślenia ku 1804, na zakończenie całego sporu o staro-wyników swoich postrzeżeń o pewnych właściwościach tych rękopisów, zwłaszcza królodwor-skiego; w tym przedmiocie ogłosił: „Slovo o ra-surach v Rukopise KralovédvorskénT (1870. Sbor-nik Védecky, c. 2); „O prepisovani textu staro-ćeskych se zvlâstnim ohledem k Rukop. Krâlov--ému” (Listy filol. 1875), tudzież przy współudziale innych badaczów obszerne przyczynki wyjaśniające, p. n. „Prispevky k wykładu Ruk.

żytność rękopisów, ogłosił G. odezwę „Prohlń-śeni” (przy zeszycie 6-ym Listów filolog., z datą 15 listop. 1894), w której stwierdza, że tak zwane Rękopisy królodworski i zielonogórski są nowoczesnym podrobieniem (novovëké padelky) i wyjaśnia udział swój tudzież innych uczonych czeskich w tym sporze. Potym wyszły jeszcze: „Adverbia na -o a -<? v R. Kr. a Z-ém” (Listy filol. 1895); „O nové obrane padćlanóho Rukopisu Kralovédvorského” (Listy filol. 1896), rzecz wywołana artykułem V. Flajśhansa „Boj o Ruko-pisy”, ogłoszonym w Czasopisie Cześ. Muzeum (1896).—Niezależnie od wymienionych prac, dotyczących sporu o rękopisy, ogłosił jeszcze w tym czasie dwie prace: „Setrme jazyka spisovného (Kal. ucit. ćeskosl. 1893) i „Nekteré novoty v ćeśtine spisovné” (Listy filol. 1894). — Głównym jednak przedmiotem zajęć naukowych G-a w bieżącym lat dziesiątku (od r. 1890) było ostateczne opracowanie wielkiej gramatyki języka czeskiego. Bogaty i jedyny w swoim rodzaju źródłowy materjał językowy, z licznych zabytków czeskich w ciągu lat dziesiątków przez autora umiejętnie gromadzony, posłużył mu do

Krńl-óho” (t-że 1875—79); pierwszy z tych przyczynków, mianowicie o podobieństwie pieśni ‘Jarosław’ w Rk. Królodw. ze sceną ‘Million’, przekładu stczes., z Marca Pola, ogłosił i po niemiecku p. n. „Ein Beitrag zur Erklärung der Königinhofer Handschrift” (w Arch. f. slav. Phil. II,

1877). Coraz jednak ściślejsze i szczegółowe badanie języka tych rękopisów doprowadziło G-a do przekonania, że język ich różni się pod wielu względami od języka zabytków rzeczywiście staroczeskich; wskutek czego przyszedł do wniosku o potrzebie ponownego i dokładnego zbadania prawdziwości rękopisu Król-ego sposobami che-micznemi i paleograficznemi. Myśl tę wypowiedział w artykule „Königinhofer Handschrift”

A. a. K,

1885 r. w Erscha i Grubera Allgem. Encyklo- ułożenia dzieła, które ma przedstawiać prze-pädie der Wissensch. u. Künste (oddź. II, t. 38). szłość języka, jego rozwój historyczny od najdaw-Wynikłe stąd roztrząsania i spory miały ten sku- niejszycli czasów, oraz stan jego dzisiejszy. Przed tek, że poprzednie wątpliwości G-a i wielu uczo- ogłoszeniem tej- wielkiej pracy przygotował jesz-nycli czeskich o starożytnym pochodzeniu rze- cze gramatykę mniejszą, opracowaną według czonych rękopisów zmieniły się w niezachwiane swoich zasad, w zakresie szkolnym i wydał pod przekonanie o niezbyt dawnym istotnym ich pod- nagłówkiem „Mluvnice ćeska pro śkoly stredni robieniu. Udział samego G-a w tej sprawie za- a üstavy ućitelskć” (Praga i Wiedeń 1890), skła-wiera się w pracach: „Potreba dalślch zkouśek dająca się z dwueh książek: I. „Nauka o slove” rukopisń Kralovédvorského a Zelenohorskóho” (str. 188, w 8-ce) i II. „Skladba” (str. 228; wyd. 2-e (Athenaeum, III, 1886); „Poznamky k diskussi obu części 1894); oraz początkową gramatykę o Ruk. Kral-ém a Ruk. Zel-ém” (t-że, III. IV); szkolną dla kl. I-ej p. n. „Kratka mluvnice ćeska „O chemické a mikroskopické zkouśce R. K-ého” pro I tridu śkol strednich” (Praga 1891; wyd. (t-że, IV, V); „Moravismy R. K-ého pry dukazem 2-e 1894); gramatykę podług zasad G-a, prze-jeho pravosti” (t-że, VI); „Obrana R. K. a Z-ćho znaczoną dla szkół miejskich, ułożył K. Novak obnovenim duvodû starych vyvrâcenÿch” (t-że, (Praga 1893). Wielkiej gramatyki historycznej VI); „Proużky R. K-ého dukazem jeho nepravo- p. t. „Historicka mluvnice jazyka ceského” sti” (t-że, VII); „Pamet' Pribyslavskâ a R. wyszły dotychczas dwa obszerne tomy, a m.: Krńl-sky” (t-że, VII); „Po peti létech” (t-że, Dil I. „Hläskoslovi” (Praga i Wiedeń 1894, wiel-VIII); „Chemische und mikroskopische Prüfung ka 8-ka str. XII i 702), obejmująca głosownię. Dil der Königinhofer Handschrift” (Arch. f. slav. III. Tvaroslovi, 1. Sklonovani (t-że 1896, Philol. X, 1887); „Unechtheit der Ivöniginh. und w. 8-ka str. 637), w którym zawiera się dekli-Grüneberger Handschrift” (Archiv, t. X i XI, nacja jęz. czeskiego historycznie przedstawiona; 1887 — 88), wielce sumienne i gruntowne bada- część 2-ga tego tomu poświęcona jest konju-nie, w którym pierwszorzędny znawca staro- gacji; tom II obejmie Słoworód, a IV Składnię czeszczyzny przedstawia szereg dowodów niezbi- czeską. Prócz tego niestrudzony autor przygoto-tych (język, obce pożyczki w treści, reminiscen- wał do druku obszerny Słownik staroczeski, cje itd.), wykazujących nowsze pochodzenie tek- którego wydanie wchodzi również w zakres testu obu rękopisów i obalających stanowczo twier- go wspaniałego wydawnictwa, wzbogacającego dzenie o ich mniemanej starożytności; „Poućeni wiedzę językoznawczą słowiańską dziełami pierw-o padćlanych rukopisich Kralovédvors. a Żele- szorzędnej wartości. Zaznaczymy w końcu, że nohorském. Pro śirśi kruhy intelligence ceske” Uniwersytet Jagielloński w roku bieżącym, (Praga 1888, st. 78 w 8-e); „Dya duvody pro 1900-ym, przy obchodzie pięćsetlecia istnie-odsouzeni Ruk. Kr-ého” (Casopis Ces. Mus. 1893), nia swojego w Krakowie, mianował G-a dokto-artykuł spowodowany wystąpieniem pr. Ign. Mas- rem honorowym,

It

|g§p

Fig. 169. Gebel (herb).

ropie bardzo był ceniony. Dzieła jego tłóma-czono wielokrotnie na języki różne, sam on zaś nazywany bywał „philosopbus perspicacissimus” i „magister magistrorum”. W r. 1751 wydano nawet jeszcze w Wiedniu po niemiecku „Gebe-ri curieuse vollständige chymische Schriften”; w granicach dawnej Rzeczypospolitej wydrukowano „Gebri régis Arabum philosophi perspica-cissimi summa perfectionis magisterii in sua natura; ex bibliothecae vatieanae exemplari.... emendatissimo édita cum vera genuinaque deli-neatione vasorum et fornacum. Denique libri investigations magisterii et testamenti ejusdem Gebri ac aurei trium verborum libelli et Avicen-nae summi medici mineralium additione casti-gatissima. Gedani, Brun. Laur. Tanecken, 1682, w 8-ce, k. nl. 12, str. 278, 8 ryc.” (tak podaje S. K o ś m i ń s k i w „ Słowu. lek. polsk. ” str. 136). G. był, jak na swe czasy, rzeczywiście chemikiem biegłym i posiadał sporo wiadomości nabytych drogą doświadczenia.—Por. F. W ii-

Dr J. p.

Gebel, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem między dwiema strzałami że-leźcami na dół—półksiężyc srebrny rogami w prawo. Nad hełmem w koronie trzy    pióra

strusie: białe    między

błękitnemi. Labry błękitne podbite srebrem.

Nadany Antoniemu j Aloizemu Geblowi, J sekretarzowi    okręgu

stryj skiego, w 1794 r. w Galicyi, z przydom-kiein von Geburg. —    J|jjjł/J

Źródła:    Hefner    m '    ^ „Wapp. des blüh. Adels von Galizien”; Borkowski; Rietstap „Armorial général”; Ostrowski „Księga herbowa rodów polskich”.

Gebel, ob. Dżebel.

Geber, nazwisko to w Wiekach Średnich przekręcone z arabskiego „Dżafer” i ,,I)żabi r”, wymawiać należy właściwie z włoska (Dżeber), oznaczano niem do niedawna jeszcze dwu uczonych Arabów, których brano mylnie za jedną osobę. Są to: I. Abu Abdallah Dżafer el-Sadik (t. j. prawdolubny) [* w r. 699— f w Medynie w r. 765], szósty Imam, t. j. najwyższy zwierzchnik duchowny sekty Alidów, między Arabami ceniony wielce, jako alchemik, astrolog i wróżbita. Był autorem różnych ksiąg, zajmujących się przeważnie astrologią i wróżbiarstwem; spis ich znaleźć można w przytoczo-nem poniżej dziele Wüstenfelda.—IL Abu M u s a D ż a b i r Ben H a j j a n el-Tarsufi (* w Tarsie na początku wieku VIII ery naszej—f w Kufie, prawdopodobnie w r. 776), uczeń poprzedzającego. Miał sławę najbieglej szego alchemika wśród Arabów, a do w. XVIII i w Eu-stenfeld „Gesch. d. arabischen Aerzte und Naturforscher” (Getynga 1840, str. 12 i nast.); Kopp „Gesch. d. Chemie” (Brunświk 1843, T. 1. str. 51 i nast.); Leclerc „Histoire de la mód. arabe” (Paryż 1876, T. I, str. 69 i nast.).

Gebhard (v. G ehe bard, od Staroniem, mocny (niestrudzony] w dawaniu). 1) Biskup Eich statt u, jako papież Wiktor II.—2) G. III syn Bertolda I Ceryńskiego, nr. r. 1084, biskup Koustancyi, zawzięty wróg cesarza niemieckiego, Henryka IV; w walce przeciwko niemu stał na czele partyi papieskiej, za co został mianowany przez papieża Urbana II legatem w Niemczech. Wygnany przez Henryka na czas jakiś z Konstancyi, przez papieża Paschalisa II zatwierdzony ponownie na urzędzie legata. Głos jego miał wuelki wpływ w obradach sejmu In-gelheimskiego (31 grudnia 1105 r.); na którym Henryk IV zmuszony był do abdykacyi. G. urn. 12 listopada 1110 r,

Gebhard Truchsess von Wald burg, z hrabiowskiej rodziny, elektor i arcybiskup Kolonii, potem odstępca (* r. 1547—f w maju r. 1601).* Odznaczając się wielkiem upodobaniem do nauk, dużo im czasu poświęcił; teologiczne studya odbywał w Ingolstadt, Dillingen, Bourges i Rzymie, poświęcił się jednak stanowi duchownemu nie tyle z powołania, ilfe idąc za duchem czasu — a przytem liczył, iż opiekun jego i wuj, Otto Truchsess, kardynał biskup augsburski, wielce poważany w Niemczech, zapewni mu niezwłocznie wyższe promocye w kościele. Widzimy go też w 1562 kanonikiem w Augsburgu, a 1567 w Strassburgu i w 1570 w Kolonii; potem w 1574 dziekanem w Strassburgu, w 1576 przełożonym tumu w Augsburgu; w r. 1577 zostaje arcybiskupem Kolonii — pomimo współzawodnictwa z księciem Ernestem bawarskim, który się wówczas zwrócił do papieża. Grzegorz XIII jednak, ze względu na zasługi Ottona Truchsessa, tudzież ujęty pozornemi zaletami G-a, zatwierdził go na tern stanowisku pod warunkiem, aby wyznanie wiary, zalecone przez sobór Trydencki, złożył wobec elektora Trewiru, aby strzegł pokoju i jedności Kościoła. Młody, bo zaledwie trzydziestoletni dostojnik, nie szczędził przyrzeczeń, któremi nietylko papieża, lecz i cesarza Rudolfa Ii-go tak olśnił, iż ten zamianował go swoim kommissarzem na sejm koloński, mający załatwić spór między Hiszpanią a Niderlandami. Chociaż G. doskonale odgrywał rolę żarliwego katolika, zazdrośni jego szczęścia przeciwnicy oskarżali go o dążności protestanckie, które też wkrótce na jaw wyszły, gdy wskutek skandalicznego romansu, prowadzonego z ka-noniczką, hrabianką Agnieszką Mansfeld, bracia jej zagrozili mu, że jeżeli nie zrzuci sukni duchownej i z uwiedzioną się nie ożeni, sami nad nim sprawiedliwość wymierzą; żądaniu więc temu elektor przyrzekł zadosyć uczynić. Wówczas przyjaciele jego, kalwini, nasunęli mu myśl, że podług nauki ewangielickiej i praw cesarstwa da się małżeństwo ze stanem duchownym pogodzić, która to myśl padła na grunt podatny tak, że zerwał otwarcie z Kościołem, a przeszedłszy na wiarę protestancką r. 1582, zaślubił 2 lutego 1583 hrabiankę Agnieszkę. Na ojcowskie napomnienia papieża Grzegorza XIIT, który wyraża swą boleść z powodu, iż się na nim zawiódł, i zaleca mu wrócić na drogę prawdy i obowiązków, G. odpowiada z cynizmem: iż przysięga zobowiązuje go tylko do tego, co się znajduje w Piśmie św. i podaniu, a te nie zabraniają biskupom żenić się. Usiłując wiarę nowo przyjętą rozkrzewić, został wskutek oppozy-cyi kapituły przez papieża od godności swych odsądzony, zwłaszcza że i stronnictwo protestanckie, na którego poparcie liczył, po części go zawiodło, gdyż jako kalwin stracił sympatyę książąt luterańskich. Mimo to jednak zdołał się jeszcze czas jakiś utrzymać przeciwko natarciu nań ks. Ernesta bawarskiego, mianowanego jego następcą; zmuszony nareszcie do poddania ostatniej swej twierdzy w Bonn w r. 1584, cofnął się do Hollandyi, udając się w końcu z Agnieszką i trzema kanonikami, również jak on apostatami, do Strasburga, gdzie umiera bezdzietnie; Agnieszka żyła jeszcze lat kilka. Życiorys G-a skreślony jest w kilku dziełach: Koller „De actis et fatis Gebhardi” (Altd. 1723); Gerhard v. Kleinsorgen „Tagebuch von Gebhard Truchsess” (Münster 1780); Cf. M. v. Isselt „De bello coloniensi” (Kolonia 1584).

Gebhard Jan, ob. Friedhuber (herb) i Grubenthal.

Gebhardi Ludwik Albrecht, historyk niemiecki (* 1735 w Luneburgu---f 1802), był profesorem akademii luneburskiej, od r. 1799 bibliotekarzem i historyografem domu brunświckie-go w Hannowerze. Należy on do rzędu dość licznego pisarzy niemieckich, którzy w przeszłem stuleciu zajmowali się Słowiańszczyzną, i w tym zakresie uważany jest za wielką powagę. Niemcy uznawali go za najdokładniejszego badacza dziejów, ale całkiem niesłusznie, gdyż pisał o Słowianach w taki sposób, w jaki historyk objektywny pisać nie powinien. Do głównego dzieła swojego „Geschichte aller wendisch-sla-vischen Staaten” (Halla, 4 wielkie tomy, 1-szy 1790, 2-gi 1793, 3-ci 1796, 4-ty 1797), przystąpił z widoczną stronniczością i uprzedzeniem. Nie znając języków słowiańskich, a stąd też i, rzadkich zresztą w owych czasach, źródeł słowiańskich, polegał po większej części na obcych, nieprzyjaznych Słowianom, średniowiecznych kronikarzach. Już przedmowa do powyższego dzieła dostatecznie je charakteryzuje; autor bowiem w niej twierdzi, że Słowianie myśleli tylko o niszczeniu kwitnących krain i zaspokojeniu dzikich żądz swoich. Potem opowiada ich dzieje społeczne aż do podzielenia się ich na państwa odrębne, dalej dzieje Słowian Połabskich,

oraz Serbów Łużyckich, a w końcu dzieje Czech, które dzieli na dzieje państwa czeskiego, państwa morawskiego i Szląska. Przedtem jeszcze G. traktował o Słowianach Połabskich w t. 50 i 51 hallskiej „Welthistorie”, gdzie ogłosił: „Geschichte von Liefland, Estland, Kurland und Semgallen”, a potem „Allgemeine Geschichte der Wenden und Slaven” (1-sza część 1785,    2 - ga 1789). Ostatnie prace G-ego

o Słowianach ukazały się po zgonie jego, mniejsze: „Geschichte der Königr. Galizien, Lo-domerien u. Rothreussen” (Peszt 1804) i obszerniejsze „Geschichte v. Königr. Dalmatien, Kroatien, Slavonien, Servien, Raszieu, Bosnien, Rama u. d. Freistaats Ragusa” (1808). We wspomnianej wyżej „Welthistorie” wyszły także niektóre inne pisma G-ego, mianowicie: „Gesch. v. Dänemark und Norvegen” (Halla 1768 i 1770); „Gesch. d. Reichs Ungern und der damit verbundenen Staaten” (1778 — 1781). Pomimo wszakże stronniczego i nieprzyjaznego usposobienia G-ego względem Słowian, można dziś pobłażliwiej o nim sądzić, choćby ze względu na to, że był on pierwszym z Niemców, który wziął sobie za zadanie napisać obszerne ich dzieje, i to w epoce, kiedy oni sami własnej swej przeszłości nie znali. Pisma jego, używane krytycznie, dotąd jeszcze są dobrym materyałem historycznym.

Gebhardt Edward von, współczesny malarz niemiecki (* 1838 w St. Johannes w Est-landyi). Kształcił się w Rewlu, a od 16-go roku życia uczęszczał na Akademię petersburską; po trzech latach pobytu w niej udał się dla studyów do Karlsruhe, następnie zwiedził Belgię i Hol-landyę, poczem 1860 r. osiedlił się w Dusseldorfie, gdzie pracował z początku pod kierunkiem Wilhelma Solina, a potem, po odbyciu studyów akademickich, wspólnie z nim, jako z przyjacielem, w jednej pracowni. G., jako syn pastora, z domu już wyniósł skłonność do przedmiotów religijnych; ulegając następnie tej skłonności, poświęcił się wyłącznie niemal malarstwu religijnemu. G. wziął sobie za zadanie wprowadzenie nowego, ożywczego elementu do przedstawianych scen z życia Chrystusa, elementu, któryby naukę Chrystusa uplastycznił w formie nie tyle historycznej, ile życiowej, a zarazem narodowej niemieckiej.. Dlatego-to w przedstawianiu scen biblijnych, zwłaszcza z Nowego Testamentu, G. trzyma się wzorów szkoły niderlandzkiej i staro-niemieckiej z XV i XVI wieku; figury swoje ubiera w stroje ówczesne i przedstawia jako typy staro-niemieckie. Ten anachronizm nie jest u niego wynikiem zapoznania warunków malarstwa historycznego, ale jest świadomą dążnością, celowo podjętą. Przez nadawanie barwy staro-niemieckiej scenom biblijnym G. czyni te sceny bardziej dostępnemi dla ogółu i, jak sądzi, bardziej zrozumiałemi w ich psychologicznej osnowie. Z drugiej stro-

s.s.

ny, to przenoszenie scen biblijnych w wiek XV i XVI, daje mu możność reprodukowania studyów z natury, sumiennie nagromadzonych i przedstawionych w otoczeniu staro-niemieckiej kultury, wśród której nie rażą one swym typem, będącym wynikiem tejże kultury. Ten realizm w tematach nawskroś idealnych, jakie z pod pędzla G-a wyrastały, wywołał wiele zarzutów i ostrą krytykę na mistrza. Zarzuty te jednak milkły powoli, a nawet zmieniły się z czasem w uznanie dla śmiałego i konsekwentnego artysty. Uznanie to rosło wobec nadzwyczajnej prawdy życiowej i silnego wrażenia, jakie obrazy G-a budziły rzeczywiście wśród mas; a także pod wpływem kierunku realistycznego w sztuce, który powoli przyzwyczajał umysły do są-<dów odmiennych, niż te, jakie powszechnie panowały przy pierwszych występach młodego artysty. Zresztą anachronizmy podobnego rodzaju jak u G-a, nieraz już były stosowane w sztuce plastycznej, najczęściej bezwiednie, a czasami z celem świadomym, jak w nowszej szkole artystów niemieckich. Obrazy G-a podzielić można na dwie kategorye: obrazy religijne w ścisłem rozumieniu i obrazy, przedstawiające sceny z czasów reformacyi. Do pierwszej należą: przede-"wszystkiem „Wjazd Chrystusa do Jerozolimy” (1863 r.), „Wskrzeszenie córki Jaira” (1864 r.), „Bogacz i Łazarz” (1865), „Chrystus na krzyżu” '(1866 w katedrze w Rewlu i powtórzony w roku 1884), „Wieczerza pańska” (1870 w berliń-skiem Muzeum Narodowem, reprodukowana w swoim czasie w „Tygodniku Ilustrowanym”), „Ukrzyżowanie” (1873, obecnie w Hamburgu w Kunsthalle), „Chrystus i uczniowie w Emma-us” (1876), „Wniebowstąpienie Chrystusa” (1881, w berlińskiem Muzeum Narodowem, uważane powszechnie za arcydzieło mistrza, dzieło, w któ-rem kierunek realistyczny artysty łączy się szczęśliwie z idealnym motywem religijnym), „Zdjęcie z krzyża” (1883, w galeryi drezdeńskiej), „Chrystus przed Piłatem”, „Tomasz niewierny” (1889), „Bogaty młodzieniec” (1892); wreszcie słynny obraz jego „Bergpredigt”. Ostatnie cztery zakupione zostały do galeryi Düsseldorfskiej.— Z obrazów G-a z epoki reformacyi najwybitniej-szemi są: „Dysputa religijna”, „Reformator przy pracy” (oba z 1877 r., w muzeum miejskiem w Lipsku), „Niewiasta niemiecka” i wreszcie „Uczeń klasztorny”. Na polu malarstwa pomnikowego G. stworzył sześć obrazów ściennych w sali kollegialnej w klasztorze Lokkum (obecnie seminaryum kaznodziejskie). Obrazy te, mające za przedmiot sceny z życia Chrystusa, powstały pod wpływem pobytu G-a we Włoszech i noszą na sobie widome cechy obrazów mistrzów włoskich z XV wieku, których przypominają wyraźnie. G. malował także i liczne portrety, bardzo charakterystyczne. G. pracuje dotąd z zapałem młodzieńczym, którego nawet wiek jego podeszły nie zdołał osłabić. G. za-

Tnieszkuje stale w Dusseldorfie, gdzie od 1873 r. jest profesorem w tamtejszej akademii. Pod jego umiejętnym kierunkiem wyrobiło się wielu dzielnych artystów. G. posiada wielki medal złoty z ostatniej wystawy sztuki narodowej niemieckiej w Berlinie.— Porów. Ad. Rosenberg „E. v. G., ein Malerd er Reformation” („Vom Fels zum Meer”. 1884 grudzień); Fritz Bley „Kloster Loccum” („Kunst für Alle”, Tom II, str. 195); Adolf Rosenberg „E. v. G.” (Bielfeld i Lipsk 1899. Tom XXXVIII, w zbiorze, wydawanym przez Knackfussa podtyt. „Künstler-Monographien”).

Gebhardt Oskar, uczony protestancki, brat stryjeczny poprzedniego (* 1844 w Wesenbergu w Estlandyi), od r. 1862 kształcił się na wydziale teologicznym w Dorpacie (Jurjewie), Tu-bindze, Erlangen, Getyndze i Lipsku, potem odbywszy podróż naukową po Włoszech i po Ros-syi, oddawał się zawodowi bibliotekarskiemu od 1875 w Strassburgu, Lipsku i Halli, od 1880 w Getyndze, od 1884 w Berlinie, gdzie 1888 uzyskał tytuł profesora, a w 1893 został powołany na starszego bibliotekarza uniwersytetu lipskiego i zamianowany zwyczajnym profesorem honorowym bibliotekarstwa.—Wydał: „Grae-cus Venetus” (Lipsk 1875); „Patrum Apostoli-corum opera” (z Adolfem Harnackiem i Zahnem 1875—78, 3 tomy); „Evangeliorum codex grae-cus purpureus Rossanensis, seine Entdeckung etc” (z Harnackiem 1880); „Texte und Untersuchungen zur Geschichte der altschriftlichen Lit-teratur” (z Harnackiem i innymi 1883); wreszcie od r. 1841 prowadził nowe wydanie Ti-schendorfowskiego tekstu Nowego Testamentu. *

Gebhart Emil, pisarz francuski (* 19 lipca 1839 w Nancy). Do szkół chodził w Nancy, następnie kształcił się w Atenach w Ecole française; w r. 1860 został profesorem obcych języków przy fakultecie w Nancy. Jego liczne prace objaśniają po części poetyczną i artystyczną stronę kultury starożytnej („Histoire du sentiment poétique de la nature dans l’antiquité grecque et romaine” 1860; „Praxitèle” 1864; „Essai sur la peinture de genre dans l’antiquité”

1868); w innych swych pismach zajmuje się G. pochodzeniem i istotą Renesansu, jego związkiem z kulturą starożytną i jego wpływem na późniejsze czasy. Tutaj należą: „Les historiens florentins de la Renaissance et le commencement de l’économie politique et sociale” (1875); „Rabelais, la Renaissance et la Réforme” (1876); „De l’Italie” (1876); „L’honnêteté diplomatique de Machiavel” (1877); „Les origines de la Renaissance en Italie” (1879); „La Renaissance italienne et la philosophie de l’histoire” (1867); „L’Italie mystique, l’histoire de la renaissance religieuse au moyen âge” (1890) i inne.

Gebia (G r Z e b i e 1), należy do rodziny Raków (Astacidae), z podrzędu Długcodwłokowców (Mac-rura), zaliczającego się do rzędu Dziesięciono-gów (Decapoda), z grupy Pancerzowców (Malac-

K. s.

mm

mca

S. S.

ostrae), która znów należy do podtypu skorupiaków (Crustacea), z typu Stawonogów (Arthro-poda). Jest to długoodwłokowiec z wielką tarczą grzbietową, cały tułów pokrywającą. Głowa składa się z pięciu członków, tułów z ośmiu, a odwłok z sześciu, oraz z blaszki końcowej, zwanej „telson”.

Gebier. Herb polski z indygienatu. Na tarczy pięciopolowej w polach pierwszem i czwar-tem, błękitnych, trzy sześciopiomienne gwiazdy złote, jedna w górze, a dwie u dołu; w dru-giem i trzeciem, czerwonych, dwie strzały srebrne żeleźcami do góry, ukośnie skrzyżowane; w piątem, ściętem od góry, srebrnem—orzeł dwugłowy czarny, u dołu linią ukośnie w prawo podzielonem—u góry pólko czerwone, u dołu srebrne. Nad tarczą trzy hełmy ukoronowane, w pierwszym w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie: czerwone między białemi, w drugim— orzeł dwugłowy czarny, a w trzecim między dwiema trąbami, w połowie naprzemian złotemi i błękitnemi—dwie strzały żeleźcami do góry

¥) W

t. ; -y

r«ą

Fig. 170. Gebier (herb).

ukośnie skrzyżowane. Labry przy pierwszym hełmie błękitne, podbite złotem — przy dwóch drugich czerwone, podbite srebrem. Tarczę podtrzymują dwa lwy. Tobiasz Filip G., nadworny wice-kanclerz, baron państwa rzymskiego, otrzymał 1786 r. indygienat galicyjski. — Źródła: „Poczet szlachty galicyjskiej”; Hefner „Wappenbuch des blüh. Adels von Galizien” przypiski; Riet-stap; Ostrowski „Księga herbowa.”

Gebier Tobiasz Filip, baron, mąż stanu i pisarz dramatyczny (* 2 listop. 1726 w Zeulenroda [Reuss]—f 9 paźdz. 1786 r. w Wiedniu). Kształcił się w Jenie, Getyndze i Halli; w 1748 r. jest sekretarzem poselstwa hollenderskiego przy dworze berlińskim, w 1753 wstąpił jako sekretarz głównej dyrekcyi handlu w służbę państwową w Austryi, został katolikiem, otrzymał jako członek rady tajnej kierunek spraw wewnętrznych, w 1762 r. tytuł radzcy dworu nadwornej kancellaryi czesko-austryackiej, w następnym roku nobilitacyę, w 1768 r. został członkiem rady państwa, a w 1782 wicekancle-

rzem kancellaryi nadwornej w Wiedniu. Brał nie mały udział w próbach podniesienia oświaty i życia umysłowego w Austryi pod panowaniem Maryi Teresy i Józefa II. Z pomiędzy miernych sztuk, pisanych dla teatru (Praga i Drezno 1772—73, 3 części), najlepszą pewno będzie „Minister” (1771). Jego korresponden-cyę z Nicolai’em wydał R. M. Werner („Aus dem Josephinischen Wien” Berlin 1888).

Gebier Otto, współczesny malarz niemiecki (* 1838 w Dreźnie). Po odbyciu studyów w mieście rodzinnem w akademii, przeniósł się do Monachium, gdzie pracował przeważnie pod kierunkiem Pilotego. G. obrał sobie jako specyal-ność malowanie owiec, i tak dalece rozwinął swoje studya w tym kierunku, że dorównał Brendlowi, uchodzącemu do owego czasu za niedoścignionego w tej wyjątkowej specyalności. Główniejsze obrazy jego z zakresu tej specyalności są: Owca uparta, Przerwany spokój domowy, Stado powracających owiec, Owce spoczywające i wreszcie Owce przed stalugami malarza, obraz nagrodzony medalem podczas wystawy berlińskiej. G. rozszerzył później zakres swojej sztuki plastycznej, wciągając do swego repertuaru prócz owiec i psy, lisy oraz inne zwierzęta. Jeden z takich obrazów („Koniec Reineckego”), nagrodzony drugim medalem złotym podczas wystawy w Monachium 1883 r., nabyty został do tamtejszej Pinakoteki.

Gebweiler (franc. Guebwiller), miasto powiatowe w niemieckim obwodzie Górnej Alza cyi, u stóp Wogezów, nad rzeką Sarch, u wejścia w piękną dolinę, nad linią kolei Bollweiler-Lautenbach, 268 m. nad poziomem morza, posiada jeden ewangelicki i dwa piękne katolickie kościoły (jeden z nich św. Leodgara z XII stulecia), synagogę, gimnazyum, dom sierot, dawniejszy kościół Dominikanów (teraz jest to hal-la targowa i sala koncertowa), ratusz, osobne dzielnice dla robotników (od 1852), sąd okręgowy, znaczny przemysł tkacki (13 fabryk blisko z 3 300 robotnikami, między innemi fabryka wstążek jedwabnych i farbiernia jedwabiu z 850-ma robotnikami), drukarnie tkanin, przędzalnie wełny, fabryki naczyń i płócien, kamieniołomy, znakomitą uprawę wina; m-ców liczy fl890) 12 367, z tych 1142 ewangelików i 319 Żydów. Niedaleko góra Sulzer-Belchen i zwaliska zamku Heisenstein. G. wymieniają kroniki poraź pierwszy r, 774; należało ono do kolle-giaty Murbach, której przeorzy rezydowali w G. Podczas rewolucyi francuskiej zabudowania kapituły zostały zburzone 1789 i cenna biblioteka zniszczona, archiwa jednak uwieziono do Kol-maru. — Porównaj Deckh, Opis miasta G. (napisane 1780—86. Gebw. 1886); Przewodnik po G. i okolicy (tamże 1887).

Gęby v. Gebe. Wyspa pn.-wsch. Azyi, po-! łożona tnż na pd. równika, w środku kanału.

dzielącego wyspę Gilolo od Nowej Gwinei. Ma i tam zawarł współkę w celu eksploatacyi swe-40 kim. dług., 5—8 szerokości.

W.Wr.

go wynalazku (block-printing) z księgarzem Williamem Fennerem i budowniczym Jamesem, a hrabia Macclesfield r. 1739 dał mu tytuł drukarza uniwersytetu w Cambridge i przywilej na drukowanie stereotypią Biblii i modlitewników. Ale zawiść innych drukarzy, oraz zła wola własnych składaczy G-a, lękających się, aby ten wynalazek nie zmniejszył ich zarobków, zwichnęły jego przedsięwzięcie. Wrócił tedy do Edynburga i tam przy pomocy swoich rodaków r. 1739 wydrukował Sallustyusza (petitem, in 12-o), z ta-kiem objaśnieniem na karcie tytułowej: „non typis mobilibus, ut vulgo fieri solet, sed tabellis, seu laminis fusis” (t. j. nie czcionkami ru-chomemi, jak się robić zwykło, ale tablicami, czyli blachami odlewanemi). Potem

„The life of

Gecarcinus (Pątnik), należy do podrzędu Krótkoodwłokowców (Braclńura), z rzędu Dziesię-cionogów (Decapoda), zaliczających się do grupy Pancerzowców (Malacostraca), z podtypu skorupiaków (Crustacea). Krab ten ma wielką tarczę grzbietową, kształtu serca, pokrywającą cały tułów, a odwłok szczątkowy, zarzucony na brzuszną stronę głowotułowia. Oczy są umieszczone na krótkich szypułkach. We wnętrzu tego kraba zpajdują substancyę gęstą, podobną do sera ze swej stężałości. Substancyę tę, zwaną „temaliną” Kreoli dodają do mąki z manioku i przyrządzają z tej mieszaniny bardzo cenioną w tycb stronach potrawę. G. istnieje w trzech odmianach, z których dwie żyją na Antyllach,

i:

: ''

fmk

■ÿ; jfj»¹ .

sdHHl

a trzecia w Australii, Krab ten żyje mniej w roku 1742 wydał jeszcze więcej w wielkiem oddaleniu od morza i ukrywa | God in the soul of man.” —Wynalazek G-a się zwykle w dziurach, które wygrzebuje sobie i w stanie swym zarodkowym nie miał powodze-w ziemi. Urządza wszakże wędrówki do morza | nia należytego i tylko naraził go na straty. Po dla złożenia jaj, a następnie wraca z młodemi zgonie G-a nie udało się jego przyjaciołom pobudzić spółziomków do subskrypcyi publicznej, któraby pozwoliła jego synowi, Jakóbowi, udoskonalić znakomity pomysł ojcowski, który potem wznowili i udoskonalili inni przedsiębiorcy. (Ob. Stereoty-p i a).

Gredalia. Imię własne wielu osób biblijnych Najsławniejszym był G. syn Acbika-ma, którego wódz babiloński, Nabozardan, po zdobyciu Jerozolimy i zburzeniu świątyni, mianuje namiestnikiem nad resztą ludu, jaka się w kraju judejskim pozostała. G. osiedla się w Masfie i stara się, przy pomocy proroka Jeremiasza i Barucha, zebrać około siebie rozbitków narodu i życie gminne nanowo zorganizować. Lecz oto przybywa Izmael, syn Nataniasza, potomek dy-nastyi królewskiej, z zamiarem zgładzenia G-i. Pomimo wszelkich przestróg, G. gc u siebie przyjmuje i już po 2-ch miesiącach Izmael, w porozumieniu z królem Ammonitów, zabija G-ę i całą załogę. Przestraszony lud, obawiając się gniewu zdobywcy babilońskiego, opuszcza Masfę i emigruje do Egiptu.—Ob. Jeremiasza rozdz.

Dr s. p.

40—41.

Gedanit, ob. Bursztyn.

Gedanum, ob. Gdańsk.

Gedeon (hebr. G id eon—powalacz drzew, t. j. potężny bojownik, 70: Féôstov), zwany także J e-robaal (t. j. niech się mści nad nim Baal), sędzia Izraela, syn Joasa, z pokolenia Manasse-sa, urodzony w mieście Ofra. Był powołany od Boga do wyzwolenia Izraelitów z pod jarzma Madyanitów, którzy, korzystając z moralnego upadku i politycznego rozdrobnienia Izraela, wraz z innemi ludami wschodniemi najeżdżali go i rabowali nieustannie przez ciąg siedmiu lat. Gdy naród zrozpaczony zwątpił już o swem wyswobodzeniu, pojawił się anioł i zapowiedział

98

ßjif'

w*-

Fig. 171. Gecarcinus ruricola.

K. S.

w niezliczonych stadach. Mięso tego kraba jest jadalne i najwięcej cenione w epoce zrzucania przez niego skorupy. Za pokarm służą mu przeważnie substancyę roślinne; jednakże wielu autorów mniema, że jest on mięsożerny. Krab lądowy (Gecarcinus ruricola) ze skorupą krwa-woczerwoną, a niekiedy z żółtemi centkami, znajduje się na Antyllach.

s. s

Gechter Jan Franciszek Teodor, rzeźbiarz francuski (* 1796 — f 1844 w Paryżu). Uczeń Grosa i Bosio. Ważniejsze prace jego są: posąg Ludwika Filipa, wykonany dla sali posiedzeń w Radzie Stanu; Bitwa pod Abukirem, płaskorzeźba na Arc de Triomphe, oraz dwa posągi na placu Zgody, przedstawiające Ren i Rodan.

Ged William, wynalazca stereotypii (* 1690 w Edynburgu — f 1749 tamże), syn złotnika; uprawiał z powodzeniem kunszt ojcowski, ale od r. 1729 oddał się pracy nad odlewaniem klisz drukarskich w formach gipsowych. Gdy mu się w tern powiodło, udał się do Londynu

Rn cykl. Powił Iluatr. Ze»E. 189. T. XXIV

„ Warjagi *

G-owi, iż Bóg przeznaczył go do spełnienia wielkiego posłannictwa, wyzwolenia swego ludu, upewniając o zwycięstwie. Na razie G. poczytywał to za złudzenie, lecz gdy niejednokrotne cuda (z runem owczem—ks. Sędziów 6. 36— 40) przekonały go, że Wyższą Wolą został powołany, wzniósł ołtarz na miejscu objawienia, a przy pomocy sług poobalał w rodzinnem mieście ołtarze Baala i Astarty, i przywrócił w niem cześć Boga prawdziwego. Następnie, zgromadziwszy mężów zbrojnych swego pokolenia i innych, jak: Zabulon, Aser i Neftali, wyruszył na nieprzyjaciela, który zjednoczonemi siłami Madyanitów z Amalecytami i Arabami, rozbił obóz w dolinie Izrael blizko wzgórza More. Lecz chcąc, by Izraelici nie przypisywali zwycięstwa sile i odwadze swojej, a jedynie Bogu, G. odprawił do domu nietylko wszystkich bojaźliwych w liczbie 22 000, ale i część walecznych, zostawiając przy sobie tylko oddział złożony z 300-tu mężów. Z tych zaopatrzył każdego w trąbę i pochodnię ukrytą w dzbanie, a podszedłszy nocą nieprzyjaciela z trzech stron, uderzyli w trąby, potłukli dzbany i zawołali: „Miecz Pański i Gedeonów”. Tak nagle zaskoczony i przerażony nieprzyjaciel, wśród strasznej wrzawy zabijając się między sobą, zaczął uciekać, ścigany przez G-a, który, naprzód pojmawsy książąt: Ore-ba i Zęba, a następnie, już za Jordanem, królów: Zebee i Salmana, zabić kazał wszystkich, a potęgę Madyanitów złamał nazawsze. Izrael, uwolniony od nieprzyjaciół zewnętrznych, cieszył się za rządów G-a, jako sędziego, czterdziestoletnim pokojem, wdzięczny zaś naród chciał wynieść go do godności króla, której on jednak nie przyjął, utrzymując, że tylko Jehowa jest królem Izraela, a zażądał dla siebie, jako nagrody, zabranych na Madyanitach zausznic złotych i kazał z nich zrobić efod, który, położony w Ofra, był źródłem bałwochwalstwa, przyczyny upadku domu G-a. Mieszkając w Ofra, doczekał G. późnej starości, a umarł roku od stworzenia świata 2768, zostawiając po swoich wielu żonach 70-u synów. Nazwę Jerobaal (t. j. Baal niech się mści), otrzymał on z powodu, że ojciec jego odpowiedział na pogróżki, czynione za zniszczenie czci Baala przez syna: Jeśli on (Baal) jest Bogiem, niech się pomści na tym, który podkopał ołtarze jego.—W Palestynie G. jest czczony 1 wrześ.; Marty roi. Rom. wspomina go także dnia tego (Jud. 6, 11 —15; 1 — 32; 33—40; 33, 7, 1, 2, ib. 7, 2—8, 21; ib. 8—28; 22-32; ib. 6, 31—32.

Gedeonów Stefan (* 1816—f 1877), syn Aleksandra G-a, dyrektora, od r. 1833, teatrów cesarskich w Petersburgu, a od 1847 w obu stolicach, uwolnionego w 1858 od obowiązku, któremu pod żadnym względem odpowiedzieć nie umiał. G. Stefan był również dyrektorem teatrów, a także i Ermitażu. W r. 1850 zamianowany pomocnikiem naczelnika rossyjskiej kom-missyi archeologicznej w Rzymie, zajmującej się poszukiwaniem i nabywaniem starożytności, -spędził tam lat trzynaście. W r. 1861 sam został naczelnikiem pomienionej kommissyi i podczas swojej służby pośredniczył w nabyciu bardzo wielu cennych przedmiotów artystycznych i kollekcyi dzieł sztuki starożytnej dla Ermitażu, którego dyrektorem zamianowano go w r. 1863. W 1867 wyznaczony również na dyrektora teatrów, miał zrazu jaknajlepsze zamiary, ale, napotykając wszędzie przeciwności w ich wykonaniu, ostygł powoli w swym zapale i w r. 1875 złożył ten obowiązek. G. napisał tragedyę Śmierć Lapunowa, która r. 1845 wystawioną była w teatrze Aleksandrowskim i cieszyła się powodzeniem na scenach stołecznych i pro-wincyonalnych; A. Ostrowskiemu dał przedmiot i nakreślił plan dramatu p. t. Wasilisa Mieleń tjewowa, wystawionego po raz pierwszy w r. 1866; napisał program opery-baletu p.t. „Kniaż-na młada”, przerobionej na balet p. t. „Młada” r. 1879, a w 1892—na operę feeryczną przez Rimskiego-Korsakowa. Nadto jest on autorem poważnej pracy historycznej p. t. i Ruś”.

Gedike Fryderyk, zasłużony pedagog niemiecki, jeden z przewódzców wychowania humanitarnego w szkolnictwie protestanckiem (* 1754 w Boberowie w Marchii Brandenburskiej — f 1803 w Berlinie); wychowywał się w instytucie sierocińskim w Ziillichau, potem studyował teologię we Frankfurcie nad Odrą, w 1776 był subrektorem, w 1778 prorektorem, w 1779 dyrektorem gimnazyum Werderowskiego w Berlinie, które pod nim do świetnego doszło rozkwitu; w 1790 został członkiem berlińskiej A-kademii umiejętności, w 1793 objął dyrekcyę giranazyum kolońskiego. G. łączył sprawy pedagogiczne z filologicznemi, działał w duchu ministra A. von Sedlitza i wielce się zasłużył w szkolnictwie pruskiem przez założenie r. 1787 semi-naryum dla szkół uczonych (gelehrte Schule), oraz przez utworzenie centralnego zarządu szkół i przez zaprowadzenie egzaminów abituryenekich. Prócz wielu podręczników szkolnych, między któremi zasługuje na szczególną uwagę „Kinderbuch zur ersten Uebung im Lesen ohne A. B. C. und Buch-stabireu”, G. wydał: „Aristoteles und Basedow” (Berlin 1779); „Schulschrjften” (1789 t-że); „Vermischte Schriften” (1802 t-że), a przytem ogłaszał i tłómaczył klasyków, — od roku zaś 1782 wespół z Brisferem prowadził „Berlinische Monatschrift.” (Schmidt „Friedrich Gedike” (Berlin 1803); Jenisch „Worte zum Andenken an G.“ (1803 t-że).

Gedko (Gethco), biskup krakowski (konsekrowany 9 czerwca 1166 — f 20 września 1185), według Długosza z rodu Gryfitów, według Pie-kosińskiego wnuk Wojsława, syn Trojana z rodu Ogniwów-Lubowlitów, młodszej gałęzi rodu Starzów. Bratem jego był Wojsław, jeden z do-

cd

hH

korecki

bezpotomnie

c. £ofia 2a Janem Radziwiłłem, podez. lit. * 1586 t 1612

II ■§* CQ oj

Kniaziowie

Koreccy

Jerzy, ks. słucki * 1559 f 1586 Aleksander, f 1591 c. Zofia l Szymon f 1592

Szymon, ks. słucki f 1560 Jerzy, ks. słucki' f 1579

GEDYMINA.

Kniaziowie

pińscy

Danii,

ks. korecki

rt

Juryj, ks. słucki f 1542 c. Ale ksandra

i Bazyli ' f 1495 c. Olena

I Szymon, ks słucki 1503

Iwan,

ks. kobryński f ok. 1490 bezpotomnie c. Marya f przed 1512 c. Anna f 1519

Sanguszkowie na Niesuchoiży

Andrzej

1522

Andrzej

Sanguszkowie na Koszersku

Sanguszkowie na Kowlu

Semen, ks. korecki

Wasil, ks korecki

Kniaziowie Golicynowie i Kurakinowie

Kniaziowie

Chowańscy

Aleksander, nam. pskowsk. f 1442

Kniaziowie

Trubeccy

(?) Kniaziowie Czartoryscy

Szymon, ks. kijowski f 1470

Michał, ks. słucki f 1481

Kniaziowie

Bielscy

Hieb

t ok. 1455

c. Owdotia

Semen,

ks. kobryński f ok. 1460

Janusz,

* proboszcz wieluński i kanonik warszawski

Wasil

f przed 1475

Iwan

f przed 1475

Aleksander, namiestnik krzemieniecki 1489

Michał < f przed 1502

Janusz

1510

Wasil

1522

Ludwik II f 1526

c. Anna Jagiellonka żona cesarza Ferdynanda I

Zygmunt II August

1530—1572

c. Izabela, żona Jana Zapolyi

c. Zofia, ks. brunszwicka

Michał

1474—1510

Władysław II kr. czesko-węgierski 1471 — 1510

Kazimierz św. f 1484

Jan Olbracht

1492—1501

Aleksander

1501 — 1506

Zygmunt I

1506—1548    < c. Katarzyna, żona Jana kr. szwedzkiego

c. Anna, żona Stefana Batorego

Fedor

Wasil f 1526

Fryderyk, kardynał f 1503

c. Zofia, żona Fryderyka Brandenburskiego

c. Nastazya

c. Julianna

Michał, ks. mścisławski, namiestnik witebski f 1529

Fedor,

namiestnik witebski, brański, orszański f 1539 bezpotomnie

Bohdan, namiestnik miński f ok. 1530

,V

Do art. Gedymin (str. 777).

f Iwan, ks. mścisławski ) I f przed 1489    |

Iwan, ks. zasławski f 1501

GENEALOGIA RODU

Wasil, ks. piński f pod kon. XIV w.

Michał, ks. piński

Aleksander

Monwid, ks. kijowski i Słonimski f 1342 (?)

Aleksander, ks.starodubowski i korecki

Jerzy, ks. bełzki

Patrycy

1375—1398

Jerzy

Fedor

Michał f 1385

Szymon f 1386

Iwan, namiestnik pskowski do 1399

Michał

Iwan

Wasil

Hieb

Aleksander, ks. kijowski f 1454

Iwan,

namiestnik

Wielkiego-No-

wogrodu

1442—1448

Andrzej, członek rady w. ks. 1421 — 1436 f ok. 1455

c. Anastazya f 1396

Roman, ks. kobryński 1387—1410

Hurko

f przed 1433

Sanguszko na Ratnie wspomn. 1433

Władysław Warneńczyk,

1434 — 1444

Kazimierz Jagiellończyk,

144^ — 1492

c Anastazya

c. Helena

c. Marya

Iwan

bezpotomnie

Zygmunt

namiestnik i kr. Czech f 1435 bezpotom.

Fedor f po 1440 bezpotomnie

Juryj, ks. mścisławski 1447—1456

Jarosław Fedor * 1411 f 1435

Juryj

f wpół.XV w.

Andrzej

bezpotomnie

(?) Jan, ks drohicki 1401 — 1432

/ (?) Jerzy, ks. nowogrodzki 1384

Wajduta

1381

c. Zofia za Wasilem II w. ks. Moskwy

(?) c. Jadwiga za ks. pomorskim

Michał f 1452

c. Anna

c. Marya

Narymont-

Hleb

ks. piński f 2 lut. 1347

Szymon, ks. świsłocki, bezpotomnie

Andrzej, ks. połocki f 1393

Dymitr, ks. brański f 1399

Konstanty,

(?) ks. Czartoryski f przed 1393

Włodzimierz, ks. kijowski, od 1395 ko-pvlski 1362-1398

Fedor, ks. ratneński f przed 1400

Jagiełło Władysław,

1377 —1392 w. ks litewski-1386-1434 król polski

Skirgajło-Iwan, ks. trocki i połocki a następnie kijowski f 1396 bezpotomnie

Kory bub Dy mitr ks. Nowogrodu Siewierskiego ) f 1404

Lingweni Szymon, namiestnik Wielkiego Nowogrodu f po 1431

Korygajło Kazimierz, ks. mścisławski f 1390 bezpotomnie

Wigunt- Aleksander, ks. kernowski f 1392 bezpotomnie

Szwitrigajło-Bolesław, w. ks. litewski f 1452

Szymon

Michał, ks. zasławski f 1399

Patirg

Woj dat

Butaw Henryk ochrzcz. 1365

(Witold Aleksander)/ , litewski f 1430 \

Witowd

w. ks.

Towti wił* Konrad f 1390

Zygmunt w. ks. litewski f 1440

Juryj,

namiestnik Kamieńca Podolskiego ok. 1374

Aleksander, namiestnik smotrycki

Konstanty,

nam. Kamieńca Podolskiego ok. 1388

Fedor,

uwięziony przez Witolda 1395|

Fedor, ks. Włodzimierski i łucki f 1431 bezpotomnie

(?) Łazarz

(:) Szymon

z. 189a.

Olgerd,

w. ks. litewski

f 1377

Jewnut-Iwan, w. ks. litewski, wygn. 1345

Kiejstut,

ks. trocki f 15 sierp. 1382

Koryat-Michał, ks. nowo grodzki 1358- 1366

Lubart-Dy-mitr, w. ks. włodzimierski i łucki f 1384

Witen,

w. ks. litewski t 1315

I Gedymin,

I w. ks. litewski ! 1315-1341 ż. 1. (?) Wida 2. (?) Olga 3. Jewna, ks ruska f 1344

Wojn, ks. połocki

l.utuwcr,

ks. litewski ł 1292

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. t. XXIV

/

.

t

;

9

\

i

i

V

r' •

Â&Ï

.

.

.

'

P^

\

1

H

.

%

.

/

⁵

**

’

/

■■■VIVPHHiBPHpiPIPI

Uwagi).

trzył.

brodziejów klasztoru miechowskiego. Nadto przypuszczenie Piekosińskiego popiera fakt, że G. posiadał dobra rodowe w Sandomierskiem.—Był on jedną z wydatniejszych postaci swego czasu. Nauki pobierał we Włoszech, mianowicie w Padwie, gdzie kształcił się razem z Ubaldo Allucingolo, późniejszym papieżem Lucyuszem

III. Z kanonika krakowskiego został w r. 11(16 po śmierci Mateusza, biskupem krakowskim, naturalnie w drodze książęcej nominacyi. Co prawda, dokument z 1166 r. 31 grud. („Kod. Kat. Krak.”, I, JYï 1) mówi, że był wybrany „divina ac humana electione”; dokument jednak był spisany później (prawdopodobnie przez Kadłubka) i wyrażał dążności sfer kościelnych. O ile wiemy, G. brał udział w dwóch synodach, znanych z tego czasu, a mianowicie: Łęczyckim w roku 1180 i niewiadomej daty Jeżowskim. Dla świeckiego duchowieństwa w dyecezyi Krakowskiej położył niemałe zasługi, fundując w Kielcach kollegiatę. Więcej jeszcze zdziałał dla podniesienia życia kościelnego przez hojne wspieranie klasztorów. W latach 1174—1176 współuczestniczy z Janem, arcybpem gnieźnieńskim, w uposażeniu Jędrzejowa cysterskiego, nadając mu sowite dziesięciny. Toż samo czyni na rzecz bożogrobców w Miechowie. Natomiast dla pre-monstratensów widocznie był mniej życzliwy, jak tego dowodzi uparty spór z Kalikstem, Opatem klasztoru św. Wincentego z Wrocławia o wieś Wawrzeńczyce. Dopiero legat papieski, Rajnald, zmusił G-ę do ustąpienia opalowi. W tej dziedzinie najwybitniejszym jego czynem było założenie nad rzeką Kamionną we wsi tegoż imienia klasztoru cystersów, przeniesionego później do Wąchocka. Został on założony „in vera so-litudine”. Według Długosza stało się to w roku 1179.—Pierwszorzędne znaczenie dla rozwoju życia kościelnego w Krakowskiem miało sprowadzenie przez G-ę ciała św. Floryana męczennika do Polski. Gniezno miało św. Wojciecha, Kraków nie miał nic, a wiadomo, co w Wiekach Średnich za wagę miała obecność i protekcya świętego dlą danej okolicy. Nie było wówczas łatwą rzeczą taki skarb uzyskać. G. skorzystał z faktu, że na Stolicy papieskiej zasiadł był właśnie jego dawniejszy towarzysz szkolny, Lucyusz III. W r. 1184 Idzi, bp modeński („Mutinensis”) odprowadził zwłoki św. Floryana do Polski, mianowicie do Krakowa. Tu na cześć świętego wybudowano kościół św. Floryana. Mawiano później, że jak św. Stanisław strzeże Krakowa od Tatarów, tak św. Floryan od Litwinów (Jadźwin-gów). Legendową stronę tego faktu opowiada późniejszy zabytek „Translatio s. Floriani” (Mon. Hist. Pol. Biel., Tom IV). Działał też G. niewątpliwie bezpośrednio na polu reform naszych obyczajów. Dowodem wiadomość, że wywiązał się między nim a dawniejszym jego sprzymierzeńcem, Stefanem, wojewodą krakowskim, ostry zatarg z powodu, iż ten ostatni pojął, za życia pierwszej, drugą żonę.—Największy rozgłos zawdzięcza G. swej roli politycznej. Kadłubek, w obficie legendą zaprawnein opowiadaniu, wystawił G-ę jako szermierza wolności społeczeństwa i obrońcę uciśnionych wobec „tyrana”, Mieszka Starego. Jaki istotnie charakter stanowisko G-i wobec Mieszka nosiło, trudno dziś osądzić; to pewna, iż on najbardziej przyczynił się do wygnania Mieszka z Krakowa. Jako taki zajął w tradycyi miejsce nieco podobne do św. Stanisława.—(Łętowski „Katalog biskupów krakowskich”, Tom V, Kraków 1852; Pieko-siński „Rycerstwo polskie W. Sr.”, Tom II; tenże „Kodex katedry krakowskiej” I, JY® 1.

St. Zakrz.

G. syn Klemensa, synowiec Janika, pierwszego wrocławskiego bpa, a później gnieźnieńskiego arcybpa (f 1167 r.), który wraz z bratem, Kle mensem, będąc jeszczcze bpem wrocławskim, fundował r. 1140 klasztor ks. Cystersom w Jędrzejowie, miejscowości zwanej pierw Brzeźnicą, wyświęcony został w Rzymie w dzień śś. Gerwazego i Protazego r. 1166; Łętowski bp w „Katalogu bpów” pisze, że przez samego papieża Aleksandra III. Po śmierci Bolesława Kędzierzawego r. 1172 udał się do Krakowa Mieszko Stary, a za radą Henryka Kietlicza, człowieka chytrego i łakomego, uciskał Krakowian, upominał go G.; Stefana, wojewodę krakowskiego, swego brata czy krewnego, za to, że wziął drugą żonę za życia pierwszej—wyklął, a gdy Stefan wjeżdżał do Krakowa, kazał dzwonić na niego jak na złoczyńcę. Kościół kolllegiacki w Kielcach na cześć N. M. Panny z kamienia ciosowego wystawił, czterech prałatów i sześciu kanoników przy nim fundował, uposażywszy ich dostatecznie z dóbr bpstwa Krakowskiego. Klasztorom: miechowskiemu i jędrzejowskiemu, fundowanym przez swych przodków, dziesięcin przyczynił, a w Wąchocku nad rzeką Kamionną zbudował kościół z ciosowego kamienia r. 1179, osadził przy nim Cystersów i fundusz im opa-

Ks. Ł. J.

Gedrajt Josop Arnulf, biskup żmudzki, ob. Giedroyć.

Gedroyć, książęta litewscy, ob. Giedroyć. Gedrozya, ob. Beludżystan.

Geduma, kraj na południowym końcu Sahary, na prawym, północnym, brzegu Senegalu.

Gedymin, wielki książę litewski, twórca potężnego państwa litewskiego, tytułujący się królem Litwinów i Rusinów (rex Litvinorum Rute-norumque), założyciel Wilna i Trok (1315—1341). Podług roczników klasztoru Oliwskiego (XV w.) G. był koniuszym ks. litewskiego, Witena, którego miał zgładzić i przywłaszczyć sobie po nim panowanie nad Litwą. Wiadomość tę, podaną przez Krzyżaków umyślnie w celu zohydzenia nienawistnej im dynastyi G-a, powtórzyli w dobrej wierze: Długosz, następnie Kromer,

Bielski, a za nimi Naruszewicz. Rękopis Rau-dański, kronika Bychowca, potem Stryjkowski, Wojciech Kojałowicz, wreszcie najnowsi historycy: Jaroszewicz, Lelewel i Narbut nazywają G-a synem Witenesa, lecz pojawiający się w XVI w. w ruskich chronografach tendencyjny rodowód książąt litewskich nazywa go sługą księcia Witenesa z rodu książąt smoleńskich (podług innej redakcyi—połockich). G. po jego śmierci miał pojąć za żonę bezdzietną po nim wdowę. Niezbity jednak dowód tego, że G. był bratem i prawym następcą Witenesa, zwierzchniego księcia Litwy, a synem Lutuwera, zawiera się we współczesnym (r. 1322), ogłoszonym przez Napierskiego, liście rajców miasta Rygi. Prawdopodobną być zdaje się wiadomość rękopisu Raudańskiego, że Witen był zabity od pioruna. G. odziedziczył po nim obszerne państwo: oprócz Litwy właściwej i Żmudzi, ziemie Rusi Czarnej z miastami: Nowogródkiem, Zdzitowem, Grodnem, Słonimem i Wołkowyskiem, ziemię Połocką, księstwo Mińskie. Najbaczniejszą uwagę zwrócił on na groźnych sąsiadów z zachodu i północy,

t. j. na zakon Krzyżowy w Prusach i połączony z nim (od r 1236) Mieczowy w Inflantach; naprzód przez energiczne i rozważne zabiegi dyplomatyczne usiłował zniweczyć ich zaborcze kroki względem Żmudzi, przedzielającej ich posiadłości. Zamierzył wyzyskać chwilę wewnętrznych rozterek, które podówczas nurtowały zakon, a także zatarg pomiędzy arcybiskupem ryskim i miastem Rygą z jednej strony, a land-mistrzem inflanckim z drugiej. W r. 1321, po chybionej wyprawie krzyżackiej na Psków, osiągnął G. niejako zwierzchnictwo nad tern miastem i w następnym roku wysłał tam naczelnego dowódzcę wojsk litewskich, starostę grodzieńskiego, Dawida, w celu zorganizowania obrony od spodziewanego ponownego najazdu. Wówczas rajcowie miasta Rygi zwrócili się do niego z prośbą o popieranie ich interesów handlowych w Pskowie. W odpowiedzi na to G. ofiarował im dawną przyjaźń z czasów Witenesa, oraz pomoc swoją na wypadek, gdyby zakon pokusił się o zdobycie miasta, ale zarazem zażądał od Ryżan zawarcia z nim formalnego przymierza. Jednocześnie zaś ofiarował warunki pokoju Krzyżakom i królowi duńskiemu, Chrystyanowi. Krzyżacy poczynili mu pewne obietnice, ale po dawnemu przejmowali jego listy, więzili i katowali posłów litewskich, tamowali handel, nadto knuli zamiar zaatakowania Litwy z dwu stron, którego jednak nie wykonali. G. bowiem, wiedząc o skargach wzajemnych, jakie wciąż wytaczali przed papieża, Jana XXII, arcybiskup ryski i zakon, oraz o przychyliłem arcybiskupowi stanowisku, jakie w tej sprawie zajął papież, postanowił oświadczyć się w Awenionie z zamiarem przyjęcia chrztu, żeby w ten sposób odjąć Zakonowi możność podejmowania wypraw krzyżowych na Litwę pod pozo.rem jej nawracania, a zarazem otworzyć sobie drogę do przyjaznych stosunków z „całym chrześciańskim światem”. W drugiej połowie 1322 r. G. wysyła tedy list, w którym, wzywając opieki Jana XXII przeciwko uciskowi Krzyżaków, donosi o danej przez siebie wolności Dominikanom i Franciszkanom głoszenia słowa Bożego, oraz o swoim zamiarze przyjęcia chrztu, byle w niczem od Zakonu nie zależeć; prosi zarazem o przysłanie legatów. Pomimo to, że list ów doszedł do Awe-nionu z oddartą przez Krzyżaków pieczęcią, czyli bez cechy wiarogodności, otrzymał jednakże G. wkrótce prywatną z kuryi obietnicę wysłania legatów papieskich. Odezwą, wydaną następnie 25 stycznia 1323 do znaczniejszych miast: Lubeki, Lundu, Bremy, Magdeburga, Kolonii i innych „aż po Rzym” (usque ad Romain) o ułatwienie tym legatom podróży, G. otwierał wstęp wolny do swoich krajów „wszystkim ludziom zachodnim”, nadawał wolności i przywileje wszystkim stanom, rycerzom, mieszczanom i rolnikom, którzy-by osiedlić się chcieli, zapraszał również księży i zakonników do szerzenia słowa Bożego, oznaj-mując im o wybudowanych dwu kościołach w Wilnie i Nowogródku. W pochodzącym zaś prawdopodobnie z tej samej daty powtórnym liście do papieża ponawia swe wyznanie wiary i powtarza prośbę o wysłanie legatów. W cztery miesiące później (26 maja) rozsyła listy do dominikanów i franciszkanów saskich, tudzież odezwy do miast nadmorskich związku Hanzea-tyckiego (Lubeki, Rostoku, Stralsundu, Gryfii, Szczecina, Gotlandyi). Wzywa Hanzę do przymierza. Podobne listy porozsyłał w tym czasie do biskupów i wasalów inflanckich, do miast w Inflantach i Estonii, do książąt i królów sąsiednich. Odbył się też w istocie nader liczny zjazd w Wilnie 2 października 1323 r. Zjechali się do stolicy Litwy pełnomocnicy arcybiskupa ryskiego i kapituły, biskupów ozylijskiego i dor-packiego, m. Dorpatu i kapituły, króla duńskiego, zakonów dominikańskich i franciszkańskich, mistrza zakonu niemieckiego. Brakło tu jednak przedstawicieli miast hanzeatyckich w skutek intryg ze strony Krzyżaków. Na uroczystem tegoż dnia posłuchaniu G. potwierdził osobiście treść wyżej wzmiankowanych listów i zaręczył, że się ochrzci natychmiast po przybyciu legatów; natomiast sprawę przymierza załatwił zaraź po myśli przedstawicieli clirześciańskiego świata. Zapewniono sobie wzajemnie wolny handel z wymiarem sprawiedliwości za krzywdy wyrządzone wedle praw każdego kraju; zabrane mienie kupieckie miało być zwrócone, kupcom zaś obcym, w Litwie osiadłym, przysługiwać miało prawo ryskie; traktat nie może być zrywany bez zezwolenia suwerena i wypowiedzenia na dwa miesiące przed rozpoczęciem kroków nieprzyjacielskich. Spisane w Wilnie w imieniu „całego clirześciańskiego świata” umowy przymierza nie podobały się Krzyżakom; rozpoczęli więc nie-

zwłocznie zabiegi ku zniszczeniu ich. Nadarzyła się im sposobność po temu bardzo rychło, gdy G. udzielił pomocy zbrojnej teściowi swemu, Wańce, przyrodniemu bratu panujących na Mazowszu: Ziemowita i Trojdena, przeciwko ciotce, Anastazyi, księżnie dobrzyńskiej. Litwini, zbu rzywszy Dobrzyń, zapuścili się aż pod krzyżacką Brodnicę, gdzie zabili kilkudziesięciu ludzi i wyrządzili szkód na tysiąc grzywien srebra.

Z tego powodu w kilkanaście dni po zawarciu przymierza wileńskiego zebrana w Brunsberdze pod przewodnictwem biskupa Eberharda kapituła warmińska rozesłała listy okólne, któremi podawała w wątpliwość autentyczność listów G-a i ostrzegała „wszystkich wiernych”, że G. „nie przyjęcia wiary żąda, ale jej upadku, gdyż niszczy wiarę w krajach chrześciańskich”. Wskutek tego okólnika Jan, biskup sambijski, Rudolf, pomezański, wraz z prałatami dyecezyj pruskich, na zjeździe w Elblągu (24 paźdz.) ogłaszają, że zgubny pokój, zawmrty z Litwą, jest hańbą całego świata chrześciańskiego, i wzywają biskupa ozylijskiego, oraz kapituły ryską, ozylijską, dorpacką i rewelską, wreszcie mistrza inflanckiego i starostę Estlandyi do zerwania przymierza wileńskiego. Następnie cystersi i franciszkanie z konwentów Brunsbergi, Torunia, Chełmna i Neuenburga fałszywie donieśli papieżowi, że G. na zjeździe wileńskim nietylko nie stwierdził gotowości swej do przyjęcia chrztu, ale nadto bluźnił przeciwko Bogu. Jednocześnie Jan Ungenade imieniem miast inflanckich starał się nakłonić Ryżan do zerwania z G-em, zaś 23 grudnia 1323 r. imieniem chrześcian inflanckich komturowie: Reimar Kane z Kiesi (Wenden), Otto z Bramhorn, Waldemar z Dolen i Henryk z Parenbecke zawierają z Wielkim Nowogrodem wieczyste przymierze zaczepno-odporne przeciwko Litwie, aby wspólnemi siłami wywierać nacisk na Psków. Przymierze to pośrednio zwrócone było także przeciwko arcybiskupowi ryskiemu i Rydze. Wystąpiła też na jaw rozterka rozmaitych żywiołów, wchodzących w skład państwa litewskiego. Rusiui burzyli się na wiadomość, że G. chce przyjąć chrzest od łacinników, Żmudzini, że odstąpić ma bogów rodzinnych pogańskich. Oppozycya znalazła się nawet wśród jego rady. Z liczby sprzymierzeńców wileńskich pozostali mu tylko mieszczanie ryscy. Unikając niebezpieczeństw wojny domowej, musiał usunąć ze swego dworu tyle mu pożytecznych dotąd franciszkanów; ci, kiedy legaci papiescy: Bartłomiej, biskup z Aletu, i Bernard, opat benedyktynów z Puy, przybyli do Rygi (22 września) i z okoliczności 3 listopada wysłali znpytanie do Wilna w sprawie chrztu, G. na uroczystem posłuchaniu w obecności 20-tu mężów swej rady oświadczył, że zamiaru tego nigdy nie żywił, ani w listach do papieża nie wyjawiał, że pisząc je ojciec Bertold zapewne myśli jego przeinaczył, że wyraża wprawdzie uszanowanie dla

papieża, ale jedynie jako dla starca, zwykle bowiem każdego starszego od siebie wiekiem szanuje, jak ojca, rówieśników swych miłuje, jak braci, a młodszych od siebie gotów jest kochać, jak synów swych. Ojciec Bertold oświadczył jednak, iż napisał tylko to, co wyszło z ust królewskich. Urzędnik królewski (advocatus régis) usiłował dowieść następnie, że w oświadczeniu: „król chce zostać synem posłuszeństwa, przystąpić do kościoła, przyjąć do państwa swego chrześcian i wiarę Chrystusa rozkrzewiać” nie zawiera się zamiar przyjęcia chrztu; gdy zaś posłowie orzekli, iż inaczej tycli słów rozumieć niepodobna, urzędnik ów ojcu Bertoldowi przypisał winę całego nieporozumienia. Jednakże tłómacz królewski, Hennekin, pod tajemnicą spowiedzi upewnił posłów, że G. miał pierwotnie szczery zamiar przyjęcia chrztu, ale obecnie zmuszono go do odstąpienia od tego zamiaru. G. wysłał następnie ze swej strony posłów do przebywających w Rydze legatów papieskich z takiemi samemi wymówkami: więc missya chybiła celu; jednakże legaci, opuszczając Rygę (7 grudnia 1323 r.), zalecili wszystkim uczestnikom przymierza wileńskiego a nadto i sąsiednim książętom mazowieckim, by pilnie przestrzegali pokoju z Litwą przez lat cztery. Przytem w imieniu papieża ratyfikowali traktat, zawarty pomiędzy G-ein i arcybiskupem ryskim z nadmienieniem, że ma się rozciągać i na Zakon. Krzyżacy atoli ponowili natychmiast swe dawne wyprawy wojenne na Litwę i Żmudź. Chwytali i więzili posłów litewskich, dążących do Rygi, jednego z nich powiesili nawet. Spustoszyli pograniczną część ziemi połockiej (na początku 1325 r.). W czasie wielkiego postu powtórnie najechali tę ziemię, uprowadzając 300 jeńców. G. uwiadamiał o tern arcybiskupa i zagroził nawet walną wyprawą na Inflanty. Arcybiskup stanął po stronie G-a i z katedry ryskiej (4 kwietnia 1325 r.) w obecności legata papieskiego, opata Bernarda, padła na mistrza zakonu pruskiego, landmistrza inflanckiego, tudzież zdradzieckich wasali: Jana Tiesenhausena, Jana Pa-lena, Jana i Rudolfa de Ungaria, Jana v. Osten-hausen, Jana Ixkull, klątwa za to, że nie dotrzymali pokoju z Litwą i, że „króla Litwy chytrze i podstępnie od wiary Chrystusa odciągnęli”. Skuteczniej wzmocnił G. natychmiast swe stanowisko względem Zakonu, wydając (1325 r.) córkę swą Aldonę (Annę) za królewica polskiego, Kazimierza (Wielkiego), i zawierając przymierze z ojcem jego, Władysławem Łokietkiem, do wspólnych działań przeciwko Zakonowi. Jakoż w następnym 1326 roku G. posłał Łokietkowi 1200 Litwinów pod wodzą starosty grodzieńskiego, Dawida, na wyprawę aż w głąb Marchii Brandenburskiej. Ten, ciągnąc przez kraje krzyżackie, wyrządził Zakonowi znaczne szkody, a wracając złupił trzymające z Zakonem Mazowsze. Krzyżacy wpadli 1 lutego 1329 r. na Żmudź, zdobyli twierdzę Medewageln, poezem zwrócili swe siły przeciw Łokietkowi i spustoszyli ziemię Dobrzyńską. W odwet za to (8 września 1330 r.) G. przyciągnął pod Osterodę, gdzie miał się połączyć z Łokietkiem i, obróciwszy okolicę w perzynę, posunął się aż do Lubawy, odparty jednak stąd, cofnął się nad Drwęcę do Kauker-nik, skąd, nie zdoławszy się przedrzeć do Łokietka, powrócił na Litwę. W następnym zaś roku (27 września 1331) Łokietek zwycięstwem pod Płowcami zadał Krzyżakom dotkliwą klęskę.—Rozpoczęte przez Mendoga, lecz przerwane później zagarnianie sąsiednich ziem ruskich podjął nanowo G. i prowadził dalej usilnie, posługując się nie tylko orężem, ale też związkami małżeńskiemi swych synów i córek, wyzyskując chwilę osłabienia wewnętrznego księstw południowo-zachodnich ruskich i wstręt ich do niewoli tatarskiej. Ta jednakże akcya G-a nie jest dotychczas dokładnie wyjaśnioną. Jeszcze w końcu r. 1315 znajdował się G. na wyprawie przeciwko „książętom ruskim”; również w początkach swego panowania toczył wojuę z książętami halicko - włodzimierskimi; przed r. 1320 prawdopodobnie wojował mniej pomyślnie z księciem łuckim, Lwem, - potem z nieznanym bliżej księciem włodzimierskim, Włodzimierzem. Przypisywany mu jednak podbój Wołynia nie miał wtedy miejsca. Rok zdobycia przez G-a Podlasia także nie jest pewny, można atoli przypuszczać, że weszło ono w skład państwa Litewskiego już w r. 1316 po wojnie z książętami halicko-wołyńskimi. Podbicie Owrucza i Żytomierza, zaprzeczane przez Antonowicza, uznaje za możliwe Daszkiewicz, nie mogąc jednakże określić roku. Odniesioną przez Antonowicza do r. 1362 zwycięską wyprawę litewską na Kijów Daszkiewicz przypisuje G-owi (r. 1333) z zastrzeżeniem, że wyprawa ta nie zakończyła się wtedy zupełnem podbiciem Kijowa, G. bowiem pozostawił nadal siedzącego tam hana tatarskiego. Księstwo Witebskie weszło w skład Litwy drogą pokojową: G. w r. 1318 ożenił syna swego, Olgierda, z jedyną córką księcia witebskiego, Jarosława Wasilewicza, a więc zapewnił spadek ponętny, który też dostał się Olgierdowi w r. 1320. W taki sam sposób, ale dopiero po wygaśnięciu rodu książąt halicko-wło-dzimierskich (r. 1340), przyłączył G. do swego państwa Wołyń przez poprzednio zawarty związek małżeński pomiędzy Lubartem Gedyminowi-cem a córką jednego z książąt wołyńskich. Z wielkiem księstwem Moskiewskiem stosunki przyjaźne umocnił G., dając w małżeństwo Symeo-nowi, synowi w. księcia Iwana, córkę swoją, Aj-gustę (po chrzcie Anastazyę); mimo to wszakże wywiązało się pewne współzawodnictwo w polityce względem Nowogrodu i Pskowa. G. popierał usiłowania Pskowa do zerwania zależności od Nowogrodu, bronionego w tym razie przez książąt moskiewskich. W latach 1322—1323 pomoc litewska ocaliła Pskowian od najazdu rycerzy inflanckich. W r. 1331 wraz z Pskowianami G. czyni starania u rezydującego we Włodzimierzu nad Klaźmą metropolity Teognosta o ustanowienie osobnego biskupstwa w Pskowie, który dotąd należał do dyecezyi Nowogrodzkiej. W latach 1328 —1338 G. popierał w Pskowie prześladowanego przez Iwana Kaletę księcia twer-skiego, Aleksandra Michajłowicza, a następnie wyklętemu przez metropolitę udzielił przytułku w swem państwie. W 1333 znów poparł Nowo-grodzian w ich zatargu, z Iwanem Kaletą. Posłał im bowiem na pomoc swego syna, Narymun-ta, który za to otrzymał od nich Ładogę, Orzechowiec, Ziemię Korelską i połowę Koporyi. O stosunkach G-a ze Złotą Hordą wiadomo tylko tyle, że używał on kilka razy najemniczych oddziałów tatarskich, a w r. 1324, równocześnie z poselstwem od legatów papieskich z Rygi, bawiło w Wilnie w niewiadomym celu poselstwo od liana Uzbeka. Ale doznała przecież Litwa trzech najazdów tatarskich w ciągu jego panowania. Co do spraw wewnętrznych zanotujemy mądre jego zabiegi o zwabianie cudzoziemców przywilejami i tolerancyą religijną. W r. 1321 wzniósł w Wilnie kościół (franciszkanów), w następnym zaś odbudował spalony przez Krzyżaków kościół katolicki w Nowogródku. Prócz tego z zagranicznych klasztorów katolickich wzywał duchownych do osiedlania się na Litwie, a mając na względzie także znaczną ilość jeńców polskich w swem państwie, kładł szczególny nacisk na to, by wysyłani do niego księża władali językiem polskim. Podobnie postępował względem obrządku wschodniego w ziemiach ruskich: pozostawiał zawsze nietkniętemi miejscowe urządzenia. Rusini podlegali biskupowi, przebywającemu w Połocku i bez przeszkód zawsze znoszącemu się z metropolitą. Przy tein ruscy mieszkańcy Wilna mieli w tern mieście swą cerkiew pod wezwaniem św. Mikołaja. Zorganizowane przez Witenesa a udoskonalone znacznie przez G-a wojska litewskie, zaopatrzone w machiny do rozbijania murów, uczyły się oblegać i szturmować nieprzyjacielskie twierdze, a w samej Litwie na zachodniej i północnej granicy państwa stanął cały szereg zamków obronnych (Junigeda, Pista, Kimel, Onkaim, Gedymin, Puteba, Bisena, Szrojnete, Buerwarte, Sistyden, Mederage, Putenike), obsadzonych zmie-niającemi się co miesiąc załogami. G-owi też przypisują powszechnie założenie pierwszych znaczniejszych miast litewskich: Trok, dokąd na krótki czas przeniósł swą stolicę z Kernowa, i Wilna (przed r. 1321-ym), które podniósł następnie do znaczenia stołecznego grodu i sta le w nim odtąd przebywał. O założeniu Wilna urobiła się następująca legenda. Pewnego razu G. polował nad brzegami rzeki Wilii i na górze, wznoszącej się nad uściem Wilny do Wilii, zdbił ogromnego tura. Zanocowawszy następnie u stóp

jów 1885).

tej góry (Turzej) w dolinie Swyntoroga, gdzie się znajdowała świątynia pogańska i gdzie palono zwykle ciała zmarłych książąt litewskich, miał sen, w którym widział na szczycie góry ogromnego wilka, okrytego żelazną blachą; wilk ten wył tak donośnym głosem, że się zdawało, jakby stu zwykłych wilków w sobie zawierał. Arcykapłan (Kriwe-kriwejte) Lizdejko wytłóma-czył mu ten sen. Żelazny wilk, według niego, miał oznaczać zamek i wielkie miasto, które będą zbudowane na zgliszczu Swyntoroga i na górze, gdzie tur był zabity, a sto wilków w nim wyjących oznacza sławę jego mieszkańców. G., stosując się do wróżby, kazał niezwłocznie na owej górze wymurować kształtny obronny zamek z sześciokątną wieżą, a u spodu, przy świętych zgliszczach, pod gajem Perkuna, zbudował drugi, drewniany, zwany Krzywym Grodem, po niejakim zaś czasie przeniósł tu stolicę swego państwa. G. zginął w zimie r. 1341/2 rażony z broni palnej podczas oblężenia Wielo-ny. Pozostawi! siedmiu synów (ob. Gedyminowice), którym wyznaczył dzielnice, i sześć córek: 1) nieznaną z imienia żonę Dawida grodzieńskiego, 2) Maryę, wydaną w zimie r. 1319/20 za Dymitra Michajłowicza, ks.twerskiego (f 1349), 3) Aldonę-Annę (f 28 lipca 1339 r.), 4) Danmi-łę, na chrzcie Elżbietę (f 1364), żonę Wańka ks. mazowieckiego na Płocku, 5) Ofkę-Maryę (f 5 lutego 1342), od r. 1331 poślubioną Bolesławowi, ks. mazowieckiemu i ruskiemu i 6) Ajgu-stę (sic)—Anastazyę (f 11 marca 1345 r.), zamężną za Symeonem, w. ks. moskiewskim. Podług niepewnej wiadomości rękopisu Raudań-skiego G. miał trzy żony: Widę, pochodzenia szwedzkiego, która miała być matką Monwida i Narymunta, Olgę księżniczkę smoleńską, podobno matkę Olgerda i Kiejstuta, i Jewnę (f 1344), księżniczkę ruską, córkę ks. połockiego Iwana Wszewołodowicza, matkę Lubarta, Jewnu-ta i Koryata. Wiadomość co do Jewny stwierdza jednak i kronika Bychowca.—Teodor Nar-butt „Dzieje Narodu Litewskiego” (Wilno 1839, tom IV); Józef Wolff „Ród Gedymina” (Kraków

1886); Autoni Prochaska „Stosunki Krzyżaków z G-em i Łokietkiem” (Kwhrt. hist, roczn. X, zesz. I) i „O prawdziwości listów G-a” (Rozpr. Akad. Urn. Krak.); W. B. Antonowicz „Monorpa-<j)in no ncTopiii 3anaj,HOH n lorosaiia^uoil Poccin” (Kijów 1885, t. 1-y); N. Daszkiewicz „3aMRTKH no ncTopiii JMTOBCKO-pyccKaro Tocy^apcTBa” (Ki-

J. B.

Gedyminowa góra pod Wieloną, o 7 mil niżej Kowna, o 5 wyżej Jurborga nad Niemnem, zwana tak stąd, że tu miał być spalony i po-grzebiony ks. Litwy, Gedymin, zabity r. 1341 czy 1342 pod Bayernburgiem. Podobneż podanie przywiązane jest do wzgórza zwanego Ge-dyminową mogiłą, pod Wilnem.

Gedyminowice (ob. tablicę geneal.), 7-u synów Gedymina, wyliczanych przez większość źródeł w

następującym porządku starszeństwa: Monwid, Na-rymont, Olgerd, Jewnut, Kiejstut, Koryat i Lubart. 1) Monwid (Moniwid, Montwid, Monti wit, Montowit, Mondowid) otrzymał w posiadanie Kiernów i Sło-nim. Zmarł bezpotomnie około r. 1340.—2) Na-r y mont, na chrzcie Hieb, otrzymał Pińsk. Zginął 2 lutego 1348 r. w bitwie nad rz. Strawą. Pozostawił pięciu synów: Michała, księcia pińskiego, od którego pochodzi wygasła w r. 1471 po śmierci kniazia Jurja Pińskiego linia książąt pińskich — Narymontowiczów, Aleksandra, Jerzego, ks. bełskiego, zmarłego bezpotomnie w końcu XIV w. i Patrycego, wspominanego w latach 1383—1397 w dziejach Wielkiego Nowogrodu. Dwaj młodsi synowie P-ego, Jerzy i Fedor, wynieśli się do Moskwy, gdzie dali początek rodom książęcym, Jerzy: Galicynów i Kurakinów, Fedor zaś Chowańskich. Najstarszy syn Patrycego, Aleksander, pozostał na Litwie, gdzie władał naprzód Starodubem, a następnie Korcem. Od niego pochodzą książęta Koreccy. Piąty syn Nary-monta, Szymon, zmarł bezpotomnie.—3) Olgierd, przez lat przeszło trzydzieści zwierzchni książę litewski (f 1377), miał sześć córek i dwunastu synów: Andrzeja, ks. połockiego (f 1399), Dymitra, ks. brańskiego, protoplastę kniaziów Tru-beckich, którzy od r. 1501 znikają na Litwie, dotąd jednak istnieją w Rossyi; Konstantego, który pozostawił dwóch synów: Wasila i Hleba (Wasil prawdopodobnie jest przodkiem dzisiejszych książąt Czartoryskich); Włodzimierza, księcia kijowskiego, a następnie (od r. 1395) ko-pylskiego (z trzech jego synów, najstarszy Aleksander daje początek książętom Słuckim, t. z w. Olelkowiczom, a drugi z rzędu Iwan książętom Bielskim); Feodora, ks. ratneńskiego (f przed 1400 r.), od którego pochodzą trzy linie książąt Sanguszków (na Niesuchoiży, na Koszersku i na Kowlu); Jagiełłę Władysława (f 1434), króla polskiego, założyciela dynastyi Jagiellonów; Skir-gajłę Iwana, ks. kijowskiego, zmarłego bezpotomnie w r 1396; Korybuta Dymitra, ks. Nowogrodu Siewierskiego (f po 1404 r.), którego linia wygasła w drugiem pokoleniu na zmarłych bezpotomnie trzech synach jego: Iwanie (f 1431), Zygmuncie (f 1435) i Fedorze (f po 1440); Lingweniego Szymona, namiestnika Wielkiego Nowogrodu, a następnie księcia mścisławskiego (f po 1431), którego ród wygasł w czwartem pokoleniu na dwóch córkach jego wnuka Iwana, ks. mścisławskiego (f przed 1489): Nastazyi i Juliannie; Korygajłę Kazimierza, ks. mścisławskiego, ochrzczonego w r. 1386, zmarłego bezpotomnie w r. 1390; Wigunta Aleksandra, ks. kiernowskiego, ochrzczonego w r. 1386, zmarłego w r. 1392 bezpotomnie, i Szwitrigajłę Bolesława (f 1452), od r. 1430 w. ks. litewskiego.—

4) Jewnut Iwan otrzymał z podziału Wilno i po śmierci ojca sprawował na Litwie władzę wielko-książęcą. Wyzuty z Wilna w r. 1345, udał się do Moskwy, gdzie przyjął chrzest pod

imieniem Iwana. O potomstwie starszego syna Szymona nie pozostało żadnych wiadomości; drugi zaś syn jego Michał, książę na Zasławiu, pozostawił dwóch synów: Jurja i Andrzeja. Andrzej zmarł bezpotomnie, a Juryj otrzymał po nim Zasław. Juryj zmarł w połowie XV w., pozostawiając syna Iwana, ks. zasławskiego (f 1501).

mi i Łucku, zmarł około r. 1884. Najstarszy syu jego, Fedor, otrzymał po ojcu Włodzimierz i Łuck, ale wkrótce pomiędzy r. 1386 a 1393 został wyzuty z Łucka, a zaś Włodzimierz otrzymał dzielnicę w ziemi Siewierskiej. Zmarł bezpotomnie r. 1431. Dwaj drudzy synowie Lubar-ta: Łazarz i Semen, nie pozostawili w dziejacli żadnego śladu.—Wolff „Ród i synowie Gedy-mina” (Kraków 1886); K. Stadnicki „Synowie Gedymina” (Lwów 1849); „Olgierd i Kiejstut” „Bracia Władysława Jaadełły”

J. B.

(Lwów 1870);

(Lwów 1867).

Geefs Wilhelm, rzeźbiarz belgijski (* 1806 w Antwerpii—f 1883 tamże). Wysłany kosztem rządu do Paryża, kształcił się w pracowni Ramey a, zarabiając na życie modelowaniem figurek woskowych. Po wielu latach ciężkiej pracy i nędzy, dał się poznać w Brukselli jako autor rzeźby, przedstawiającej „Pastuszka rzucającego kwiaty na grobowiec”, a pomnik dla generała Belliarda ostatecznie uczynił głośnem imię jego. G. uprawiał przeważnie rzeźbę pomnikową i w tym kierunku najwięcej zdolności okazał. Znany jest jego wielki pomnik, wzniesiony na placu „Męczenników” w Brukselli dla poległych w 1830 r., a także posągi: Rubensa w Antwerpii, i Grétrego w Liège, oraz mauzoleum hr. de Mérode w katedrze bruksellskiej. G. robił także posągi i popiersia rodzin panujących. Z trzech braci jego, również rzeźbiarzy: Józef (1808—85), niegdyś profesor Akademii w Ati-

Najstarszy z trzech synów Iwana, Michał, ks. mścisławski (f 1529) miał synów: Wasila (f 1526) i Fedora, który przeniósł się do Moskwy, gdzie potomkowie jego wygaśli w połowie XVII w.—

5) Kiejstut, książę trocki, z rozkazu synowca swego Jagiełły uduszony w Krewie (r. 1382), miał sześciu synów: Patirga, Wojdata, Butawa Henryka (ochrzcz. 1368 r.), Witowda Aleksandra (f 1430), Towtywiła Konrada i Zygmunta (f 1440).

Patirg w latach 1348 — 1365, stały towarzysz wypraw Olgierda i Kiejstuta, umarł młodo bez udzielnego księstwa, również jak i Wojdat. Bu-taw przyjął chrzest pod imieniem Henryka (1365); syn jego Wajdutta,. jako szesnastoletni młodzieniec, zbiegł z Litwy do Prus i udał się na dwór cesarza niemieckiego. — Witowd (f 1430 r.), od r. 1392 wielki książę litewski, trzy razy zmieniał wiarę. W r. 1383 przyjął chrzest katolicki w Tapiawie pod imieniem Wigan da. w r.

wych: króla Leopolda i Godfreda de Bouillon; Aloizy (1816 — 41), wsławił się rzeźbą: „Epa-minondas raniony”; Jan (1817—1S6»») jest autorem pomnika Dirk Martensa, wzniesionego

S 8.

Geel Ludwik Van, rzeźbiarz belgijski (* 1787 w Malines—f 1852 w Brukselli). Kształcił się w Paryżu, w pracowni Davida, następnie we Włoszech. G. wykonywał przeważnie popiersia rodzin panujących, jak np. Księżniczki Orańskiej, Wielkiego Księcia Mikołaja (późniejszego Cesarza Mikołaja I), przedewszystkiem jednak znanym jest jako twórca „Lwa” na po-

s. s.

1384 ochrzczony został powtórnie według obrządku wschodniego, przyjmując imię Aleksandra, a po wyniesieniu na tron polski Jagiełły przeszedł na katolicyzm, zatrzymując imię Aleksandra. Pozostawił on jedyną córkę, Zofię (f 1457), wydaną za Wasila Dymitrowicza w. ks. Moskwy; twerpii, jest autorem wielkich posągów bronzo Towtywiłł, nieodstępny towarzysz Witowda, zmarł młodo bez dzielnicy. Jedyną córką jego była, prawdopodobnie, Jadwiga, żona Barnima, księcia na Pomorzu; Zygmunt, wielki książę litewski, którego imię pogańskie nie jest znane, zamor- w Alost. dowany został w r. 1440. Syn jego Michał (j- 1452) po śmierci ojca był pretendentem do władzy wielko książęcej, ostatnie chwile swego życia przepędził w Moskwie; na nim wygasł ród Kiejstuta.—6) Kory at otrzymał Nowogródek, Woł-kowysk i Mścibochów z ziemiami do tych miast należącemi aż po rzekę Słucz. Zmarł pomiędzy 1358 a 1366 r. Pozostawił synów: Jerzego,

Geelong, stolica powiatu tegoż im. w południowej i południowo-zachodniej części kolonii Victoria w Australii, w hrabstwie Grant, najważ-nad zatoką Corio, częścią

tkackie, pralnie wełny i skład główny wełny całego powiatu. Wiele banków, gimnazyum, biblioteka.

Geer af Finspäng (wym. jer-finspong) Ludwik Gerhard baron de, szwedzki mąż stanu (* 18 lipca 1818 w Finspäng—f 1852), pochodzi ze starej brabanckiej rodziny; wywędro-wał do Szwecyi, gdzie stał się właścicielem licznych włości, a w 1841 r. został wyniesiony do

Aleksandra, Konstantego i Fedora, którzy po słyń- lach bitwy pod Waterloo, nej bitwie z Tatarami nad Sinemi Wodami otrzymali od Olgierda Podole. Jerzy około r. 1374 był namiestnikiem Kamieńca Podolskiego. Około tego samego roku został powołany do objęcia niejsze miasto rządów w Mołdawii i wkrótce został otruty w So- odnogi Port Philip, pod 38" 10' szerok. półn., czawie. Aleksander siedział w Smotryczu. Kon- 144° 21' dług. wschód. Przędzalnie, warsztaty stanty był namiestnikiem Kamieńca około 1338 r.

Fedor w młodości udał się do Węgier, gdzie od króla Karola otrzymał obszerne ziemie. W r. 1360 wrócił do Litwy i objął po ojcu Nowogródek.

Po wyniesieniu na tron polski Jagiełły, objął rządy na Podolu. W r. 1392, podniósłszy wraz z Włodzimierzem Olgierdowiczem bunt przeciwko Witoldowi, został przez niego uwięziony- 7)

Lubart Dymitr był księciem na Włodzimie-

s. s.

stanu szlacheckiego. Później rozdzieliła się rodzina ta na hrabiowską linię z Leufta i Terwik (w Finlandyi), na baronowską z Leufta i Fins-päng i szlachecką z Geer.' Ludwik Gerh. de G. został studentem w Upsali; ogłaszał w tym czasie pod inicyałami L. D. G. prócz różnych małych artykułów z estetyki, kilka nowel, jak „Hjertklappningen pä Dalvik” (Stokholm 1841), „S. H. T.” (tamże 1843) i „Carl der Tolftes Page” (tamże 1847). W r. 1845 rozpoczął karyerę prawną, 1855 został prezesem sądu najwyższego w Jönköping; w r. 1856 powołany do Sztokholmu, gdzie król Oskar i powierzył mu urząd ministra sprawiedliwości. Wtedy nie przyjął tego stanowiska, ale je objął później 7 kwiet. 1858. Wziął dymissyę 3 czerw. 1870, aby zająć prezydenturę sądu w Sztokholmie. Jego działalność jako męża stanu miała dla Szwvecyi wysokie znaczenie; imię jego jako prawodawcy zyskało ogólne poważanie. Opracował nowy regulamin repre-zentaeyi krajowej z dwiema izbami przedstawicieli wybieralnych przez lud (patrz Szwe-cya). Zajął powtórnie swój dawny urząd 11 maja 1875, a w następnym został prezydentem ministrów; ponieważ odrzucono jego projekt reformy armii, ustąpił 19 kwietnia 1880; 1881—88 był kanclerzem uniwersytetów w Szwecyi. Wydał w 1892 r. swe bardzo zajmujące pamiętniki (p. t. „Minnen”) w dwóch tomach.

Geeraerts albo G her a erts, także Gheera-edts, a po angielsku Garrard. Nazwa dwóch malarzy ze szkoły flamandzkiej. Z nich Marek G. I, także Starszym zwany (* około 1540 w Bruges—f około 1600), uczeń Marcina de Vos, mianowany w 1571 r. malarzem nadwornym królowej Elżbiety, pracował przeważnie w Anglii. Znane są cztery portrety królowej jego pędzla, z których portret, znajdujący się w Hampton Court jest ciekawym zabytkiem bogactwa stroju, lśniącego od drogich kamieni. Prócz portretów G. malował pejzaże, sceny historyczne i zwierzęta. Seryę jego niedźwiedzi sztychował Marek de Bye w 1559. Syn jego Marek II Młodszy (* 1561 w Bruges—f 1635), przeniósł się w 1580 r. do Anglii, gdzie odziedziczył po ojcu stanowisko malarza nadwornego i powszechne uznanie talentu. W „National Portrait Gallery” w Londynie znajduje się kilka portretów jego pędzla (William Camden z r. 1609, Lord Burleygh i Marya Sidney Pembrock z 1614 r.) a także cenny obraz, przedstawiający „Radę jedenastu mężów stanu” (z 1604 r.), nabyty w galeryi Hamilton w 1882 r. za 63 000 franków.

Gees, ob. Etyopski język.

Geestemünde, gmina krajowa z prawami miejskiemi i miasto stołeczne powiatu t. im. w re-gencyi pruskiej Stade, przy uściu Geeste do Wezery, na linii prusk. kolei państwowej Wun-storf—Bremerhaven, na południe od Bremerhaven, od którego dzieli ją rz. Geeste. W r. 1889

F.ncykl. Poważ. Ilustr. Zesz 189. T. XXIV.

połączona została z leżącą na południe od niej gminą Geestendorf. Jest tam 1 kościół katolicki i 1 ewang., wyższa szkoła miejska, szkoła żeglugi, sąd, zarząd wodociągów, prochownia i skład artylleryi, izba handlowa, urząd celny, urząd portowy i marynarki, konsulaty: belgijski, austrya-cki, węgierski, szwedzki i Stanów Zjednoczonych Ameryki półn., rozmaite składy i zabudowania, fabryki, młyny i t. p. Mieszkańców (1890) 15 452, z tych 1115 katolików i 143 żydów. G. zawdzięcza swój rozwój portowi, wybudowanemu w latach 1857—63. Bassen portu wynosi 542 m. długości, 125 szerok. i 7 głębok. Szluza nad Wezerą zamyka port. Oprócz tego posiada port wjazdowy (Vorhafen) i kanały. Fortyfikacye przy uściu Wezery bronią tych portów. W roku 1892 posiadało G. 33 okręty o ładunku 22 849 tonn. Do portu zawinęło w r. 1892: 614 okrętów o 267 050 tonnach; wypłynęły zaś 703 okręty o 294 206 tonnach. Między artykułami przywozowemu zajmują najprzedniejsze miejsce: nafta, ryż, drzewo i bawełna.

Geffeken Fryderyk Henryk (* 1830 w Hamburgu), w r. 1854 mianowany sekretarzem legacyj-nym miast hanzeatyckich w Paryżu, następnie przechodzi na takież stanowisko do Berlina, gdzie zostaje ministrem - rezydentem, i z tym tytułem wyjeżdża do Londynu. W r. 1872 otrzymuje profesurę prawa publicznego w Strasburgu ; w r. 1882 wychodzi do emerytury i oddaje się pracy naukowej, która na chwilę przerwana została znanym jego zatargiem z Bismarckiem z powodu ogłoszenia pamiętnika cesarza Fryderyka. Postawiono G-a w stan oskarżenia z tytułu zdrady stanu, wdrożono najsurowsze śledztwo przeciwko uczonemu, które jednak nie wypadło ku zadowoleniu oskarżycieli. G. wyjechał do Szwaj-caryi i żył już tylko dla nauki (f 1 maja r. 1896 w strasznych męczarniach: spalił się przy pracy w gabinecie od przewróconej lampy).— Działalność jego naukowa objęła całokształt prawa publicznego. Przedewszystkiem zawdzięczamy mu nowe wydania: 1) „Guide diplomatique” Marte nsa z uwagami i kommentarzem; 2) podręcznika prawa międzynarodowego Hefftera z r. 1844 (ob.) „Das europäische Völkerrecht der Gegenwart” (1881 i 1888, to samo po francusku

1883), wydanie zupełnie przerobione, uwzględniające nowe zdobycze nauki; następnie w podręczniku Holtzendorffa (ob.) („Das Handbuch der Völkerrecht”) ogłosił rozprawę o stanowisku papieża w prawie międzynarodowem, o traktatach gwarancyjnych, sojuszowych, o ambasadzie, o prawie interwencyi, o wojnie morskiej, o neutralności. Napisał również w sprawach aktualnych „Die Alabama-Frage”, „Die Donau-Frage”. We wszystkich swych pracach z dziedziny prawa międzynarodowego występuje G. jako przeciwnik wszelkiej „metafizyki politycznej”, wszędzie daje nam „obraz prawa międzynarodowego obowiązującego”.—Z dziedziny ekonomicznej

99

s. P.

na-

1111).

ogłosił G. szereg rozprnw, dotyczących skarbo-w o ś c i (po włosku w zbiorowej pracy Bocardo o „Skarbowości” i o „Finansach publicznych”). W sprawach polityki był G. arcy-konserwatystą: jest przeciwnikiem prawa powszechnego głosowania, z tego tytułu nazywa Gladstone’a „egoistą” i „ambitnym”. Wszelki rząd, wychodzący z urny powszechnego głosowania, wydaje mu się pozbawionym wszelkiego kierunku. Pisał G. również o kwestyi Wschodniej, o Aliansie Franko-Rossyjskim i o Trójprzymierzu. — W r. 1875 ogłosił cenną pracę, wyświetlającą stosunek państwa do kościoła („Staat und Kirche in ihrem Verhältniss”). A że był to czas najgorętszego wrzenia Kulturkampfu (ob.), autor zaś otwarcie wystąpił przeciwko prawom kościelnym pruskim, uznając je nietylko jako niesprawiedliwe, ale i niewykonalne, i przepowiadał wyraźnie pochód do „Kanosy”, tedy w tym jego kroku należy szukać szerokiej nienawiści Bismarcka, która to nienawiść zaprowadzić miała w późniejszym już czasie uczonego-profesora aż przed kratki sądu państwowego. — Źródło: Prof. Nys w „Annuaire de iTnstit. d. droit Intern.” (t. XV, r. 1896, str. 347) i in.

Geffrard Fabre, prezydent Haïti (* 19 września 1806 r. w L’Anse - à -Beau, w południowej części wyspy Haïti — f 11 lutego 1879 w Kingston na Jamajce), syn generała Michała G-a, twórcy niepodległości wyspy (f 1806). Przyłączył się do rokoszu generała Hérarda przeciw prezydentowi Boyerowi, został mianowany przez liberalny komitet narodowy pułkownikiem i, jako dowódzca przedniej straży Hérarda, rozbił wojsko Boyera pod Numero Deux zupełnie. Jeszcze w tym samym roku rząd prowizoryczny w Port au-Prince mianował go generałem brygady i kommendantem dystryktu Jacmel, a po u-śmierzeniu przez niego w zawiązku rewolucyi, wznieconej przez generała Acharda 1845, generałem dywizyi. Prezydent Riche zazdrościł mu rosnącego wpływu i dlatego odjął mu dowództwo w prowincyi Jacmel i postawił go przed sądem wojennym; uwolniony przez sąd, G. otrzymał znów 1849 od prezydenta Soulouque’a dowództwo dywizyi w pierwszej wojnie przeciw San Domingo, w której zwycięstwem pod La Tabar-ra zdobył sobie tytuł książęcy. 1 w drugiej wojnie przeciw San Domingo (1856) odznaczył się kilkakrotnie, mianowicie zręcznem pokierowaniem odwrotu artylleryi do Banico. Zagrożony przez Soulouque’a więzieniem i utratą życia, musiał uchodzić i wzniecił rokosz, który spowodował upadek Soulouque’a; 15 stycznia 1859 r. wkroczył do Port-au-Prince bez oporu, jako prezydent Haïti. Mimo licznych spisków, utrzymał się do początku 1867, w którym oficerowi Sal-nave udało się przywieść go do upadku. G. na francuskim okręcie uciekł na Jamajkę.

Geffroy Mateusz August, historyk franc. (* 21 kw. 1820 w Paryżu), był nauczycielem hi-

storyi przy kollegiach w Dijon, Clermont i kollegium Ludwika Wielkiego w Paryżu, a 1852 profesorem historyi przy fakultecie w Bordeaux; odbył podróż w celach naukowych do Szwecyi, został 1862 nauczycielem wyższej szkoły normalnej, 1872 profesorem historyi starożytnej przy fakultecie w Paryżu, w 1874, na miejsce Thierrego, członkiem akademii, w 1875 — 82 dyrektorem francuskiej szkoły w Rzymie. Jego prace: „Etudes sur les pamphlets politiques et religieux de Milton” (1848); „Histoire des Etats Scandinaves” (1851); „Notices et extraits des manucrits français en Suède et Danemark” (1855); „Gustave III et la cour de France” (1867, 2 tomy); „Rome et les Barbares”; „Etude sur la Germanie de Tacite” (1874); dwie prace o „Ecole française” w Rzymie (1876,    1884). Prócz tego wydał

„Lettres inédites de Charles XII“ (1852), stępnie 1859 r. niewydane listy księżny Orsini (zmarłej 1722 w Rzymie): „Correspondance secrète de Marie-Antoinette” (z Arnethem 1874, 3 tomy) i „Madame de Maintenon d’après sa correspondance authentique” (1887, 2 tomy).

Gefiona, po staroskandynawsku Gefion, istota nadludzka rodzaju żeńskiego w podaniach skandynawskich, znana z Eddy; nazwa jej i sama postać powstała może z przydomka Frei (ob.) „gefn”. Snorri i inne źródła opowiadają o G-ie, że pod jej opiekę udają się zmarłe dziewice i że niegdyś wyprosiła ona od króla szwedzkiego tyle ziemi, ileby w ciągu jednej doby cztery woły zaorać zdołały, poczem udała się do kraju olbrzymów i z jednym z nich miała czterech synów, mających postać potężnych wołów; ci wyorali ogromny kawał ziemi i przenieśli ją na tamten świat, albo też na morze i stąd powstać miała wyspa Zelandzka, a miejsce wyo ranę obróciło się w jezioro Mälarn.—Por. Grimm „Deutsche Mythologie” (287, 826); Paul „Grundriss der german. Philologie” (I, 1052 i od

J. K.

Gefle, główne miasto szwedzkiego okręgu Gefleborgs-Län, nad rwącą i wpadającą do zatoki Botnickiej Gefle-A., na linii kolejowej G.— Falun — Rättvik, G.— Oekelbo i G.— Upsala. Miasto dobrze zabudowane po pożarze, który w r. 1869 pochłonął część położoną na północnym brzegu rzeki. Otoczone ogrodami i plantacyami, ma (1891 r.) 24 337 m-ców; zamek w wyniosłem położeniu, piękny ratusz, lożę masońską, bibliotekę, gimnazyum i teatr. Przemysł w początkach rozwoju, zwłaszcza wyroby płótna żaglowego, tytoniu i bawełny, jak również gisernie i warsztaty okrętowe. Znaczniejszym jest handel. Wśród okrętów, wpływających do portu, przeważają flagi: niemiecka, szwedzka i brytańska. G. jest siedliskiem wice-konsula niemieckiego.

Gefreiter, nazwa niemiecka pierwszej klassy szeregowców, zaliczanych do niej ze względu na celujące prowadzenie się, roztropność i inne

zwie się Patrouillenführer.

s. s.

Dr. j. p.

minanten” (1885).

przymioty. G-owie w Rossyi noszą na każdym naramienniku po jednym wązkim pasku poprzecznym, w Niemczech—po jednym guziku z orłem po obu stronach kołnierza. W zastępstwie podoficerów dowodzą sekeyami, wartami i patrolami, dla tego też w strzelcach austryackich G.

p. M.

Gegenbauer Józef Antoni von, malarz niemiecki (* r. 1800 w Wangen, w Wirtem-berskiem — f 1876 w Rzymie). Kształcił się w Akademii monachijskiej pod kierunkiem R. v. Langera od 1815 do 1823, a następnie w Rzymie od 1823 do 1826 i powtórnie od 1829 do 1835. Po powrocie do kraju otrzymał, wraz z Gutenkunstem, zamówienie od króla wirtem-berskiego na ozdobienie we freski pałacu Rosenstein, a przytem nominacyę na malarza nadwornego. Wspomniane freski, mające za przedmiot sceny z mitologii, odznaczają się pięknością figur, umiejętnym grupowaniem ich i świetnym kolorytem. Niemniej cenne są jego freski I historyczno-legendowe, w jakie przyozdobił parter i sale piętrowe rezydencyi królewskiej w Sztutgarcie. Z obrazów olejnych G-a wybitniejsze są: „Wenus śpiąca i dwóch satyrów”, „Leda”, kilka małych obrazków, przedstawiających „Wenus”, będących własnością króla, i wreszcie duży obraz ołtarzowy, „Madonna z dzieckiem”, w mieście rodzinnem artysty, Wangen.

Gegenbauer Karol (* d. 21 sierpnia r. 1826 w Würzburgu), zasłużony anatom. Od r. 1845 przykładał się do nauk lekarskich w Würzburgu, uczęszczając ,ze szczególnem zamiłowaniem na odczyty Köllikera i Vir chowa (ob. te nazw.); otrzymawszy dyplom doktorski, był tamże asystentem klinicznym od r. 1850 do 1852, w którym wyjechał do Sycylii, aby zająć się badaniem anatomicznem najniższych ustrojów morskich; zabawiwszy tam dwa lata, powrócił w r. 1854 do Würzburga i został docentem anatomii i fizyologii; już w roku następnym powołano go de Jeny, na profesora nadzwyczajnego anatomii, w roku zaś 1858 otrzymał profesurę zwyczajną i zarząd nad zakładem anatomicznym. Takie samo stanowisko zajął w r. 1873 w Heidelbergu, gdzie oprócz tego powierzono mu wykład anatomii porównawczej. Z licznych prac jego wyróżniają się: „Untersuchungen über Pte-ropoden und Heteropoden” (Lipsk 1855), „Untersuchungen der vergleichenden Anatomie der Wirbelthiere” (1864—1872, 3 zeszyty), „Grundzüge der vergleichenden Anatomie” (Lipsk 1870; i trzy wyd. późniejsze, oraz tłom. franc. Paryż 1874, włoskie, Neapol 1882 i ang. Londyn 1878) i „Lehrbuch der Anatomie des Menschen” (Lipsk 1883; wyd 6-e, tamże, 1895, 2 tomy, oraz tłóin. franc. Paryż 1889). Od r. 1875 wydaje „Morphologisches Jahrbuch. Zeitschrift für Anatomie und Entwickelungsgeschichte”.

Gegenbauer Leopold, matematyk austryacki, (* 2 lutego 1849 w Asperhofen w Niższej Au-stryi), profesor matematyki kolejno w Czerniow-cach, Innsbrucku, obecnie w Wiedniu, członek Akademii wiedeńskiej. Jest autorem bardzo licznych rozpraw z dziedziny teoryi wyznaczników, ułamków ciągłych, funkcyj Besselowych, funkcyj eliptycznych, teoryi liczb i algebry. Wszystkie te prace ogłasza przeważnie w pismach Akademii wiedeńskiej. Wymieniamy z nich niektóre: „Ueber Determinanten höheren Ranges“ (1881, 1884), „Arithmetische Theoreme” (1884), „Ueber Sturm’sche Reihen” (1880), „Ueber die Bessefsehen Functionen” (1883), „Ueber einige zahlentheoretische Studien” (1884), „Ueber die Darstellung der ganzen Zahlen durch binäre quadratische Formen mit negativen Discri-

s. D.

Gehema Janusz Abraham, lekarz, Polak, żyjący i działający w Niemczech w ciągu ostatniego 20-lecia wieku XVII i na początku XVIII. Pomimo że w dziejach sztuki lekarskiej zajmuje stanowisko zaszczytne i często bywa wspominany, o życia jego kolejach posiadamy dotąd tylko wiadomości skąpe i niedokładne. Wszystkie źródła, wspominające o nim, zgadzają się na to, że był Polakiem, chociaż, sądząc z nazwiska, ród jego pierwotnie polskim być nie mógł. Życiorys jego podajemy podług Koźmińskiego („Słów. lek. poi.”, str. 136). G. był synem J a-kóba, starosty i dworzanina królów: Władysława IV i Jana Kazimierza. Gdy rolnictwo, do którego się sposobił, nie odpowiadało jego usposobieniu, zaciągnął się do służby wojskowej w Hollandyi. W Utrechcie i Lejdzie wolne od zajęć obowiązkowych chwile poświęcał naukom, a porzuciwszy służbę wojskową, w wieku już dojrzałym, oddał się nauce lekarskiej i w niej stopień doktorski uzyskał. Początkowo był lekarzem wojsk duńskich w Holsztynie, następnie przeniósł się do Hamburga, później do Gustrowa, gdzie przebywał od r. 1688 do 1695, pełniąc obowiązki przybocznego lekarza przy księciu meklemburskim. Nakoniec zamieszkał w Berlinie i tam został przybocznym lekarzem margrabiego brandeburskiego. Jan III, król polski, zaszczycił go także tytułem lekarza nadwornego. Napisał G. bardzo wiele po łacinie i po niemiecku; z wielkiej liczby prac tych (pod. w „Słów. lek. pols.”, str. 136, 137 i 599) bliżej obchodzić nas mogą tylko: „Natu-ralis historiae phaenomena Poloniam, Lithuanian! et Prussiam tangentia” (Haga 1683) i „De mor-bo vulgo dieto plica polonica litterulae ad D. Corn. Bontekoe” (Haga 1683, w 8-ce, str. 10; później jeszcze 2 razy wyd. i na język hollend. przełożone). Najwięcej uzuania zjednały mu pisma, wytykające wadliwość urządzeń służby zdrowia w wojsku, oraz nawołujące do ulżenia smutnej doli rannych i chorych żołnierzy.—Por. L. Gą-siorowskiego „Zbiór wiad. do hist, sztuki

i zjednał mu wielu wielbicieli, ale i przeciwników niemało. W r. 1851 poeta ożenił się i osiadł stale w Monachium, jako honorowy pro-Gehenna (hebr. Gë-benë-Hinuom, t. j.'do- \ fesor tamecznego uniwersytetu i najwybitniejszy lina syna Henomowego, czyli w skróceniu Gë- talent w gronie poetów, cieszących się wzglę-Hinnom, gr. fśewa), oznacza pierwotnie dolinę darni i poparciem króla Maksymiliana II. Utra-w południowej części Jerozolimy, zwaną dzisiaj Wâdi er-Rebâbi. Za czasów pierwszej świątyni, a szczególnie za rządów Acliaza, Menassy i Amona, znajdowała się w jego pobliżu miejscowość Tofet, gdzie ojcowie znosili dzieci swoje, jako ofiary, ku czci Molocha. Okoliczność ta spowodowała, że uważano tę dolinę, jako miejsce sądu ostatecznego nad bezbożnymi (tak np. w apokalipsie Enocha, rozdź. 26—27) i że zwano później Gehenną miejsce wiecznego potępienia, t. j. „Piekło” (ob. ten wyraz).

Gehler Jan Samuel Traugott, flizyk,

(* 1751 w Zgorzelcu [Görlitz]—f 1795 w Lipsku); studyował w Lipsku nauki przyrodnicze i matematykę, następnie prawo; w r. 1774 został tamże docentem matematyki, w 1783 członkiem sądu. Dla dziejów fizyki ważne ma znaczenie wydany przez niego „ Physikalisches Wörterbuch” (5 t., 1787 — 1795, z regestrem 1801), w drugiem wydaniu opracowany przez Braudesa, Gmelina, Littrowa, Homera, Muncke-go i Pfaffa (11 t., 1825—1845).

Gehon, czyli Gihon, jedna z czterech rzek w raju (ob. Raj ziemski).

Geib Karol Gustaw, zasłużony kryminalista niemiecki (* 1808—f 1864 r. w Tybindze). Kilka lat spędził w służbie dyplomatycznej w Grecyi i z tego czasu pochodzą jego prace, dotyczące rozwoju stosunków prawnych w Grecyi za rządów tureckich (Darstellung des Rechtszustandes in Griechenland während der

Dr j. p.

s. p.

lek. w Polsce” (T. II, str. 292 — 297 i 432), oraz H. Haesera „Lehrb. d. Gesch. d. Med.” (wyd. 3-e, T. II, str. 378 i 1057).

Dr. s. p.

türkischen Herrschaft bis zur Ankunft des Königs Otto I; 1835). Pozatem pracował z dużem powodzeniem na polu prawa karnego; należą tutaj, jako najważniejsze, jego dzieła: „Geschichte des römischen Kriminalprozesses bis zum Tode Justinians” (1842) i „Lehrbuch des deutschen Strafrechts” (1861—1862, 2 toiny, praca nie-ukończona).—Por. Lueder „Gustaw Geib, sein Leben und Wirken” (1864).

Geibel Emmanuel, poeta niemiecki (* w Lubece 18 paid. 1815—f tamże 6 kwiet. 1884). Był synem pastora protestanckiego z Lubeki; odebrał średnie wykształcenie w rodzinnem mieście, następnie studyował filologię w Bonn i w Berlinie. Po ukończeniu nauk przyjął miejsce nauczyciela w domu księcia Katakazi, posła rossyjskiego w Atenach. Dwuletni pobyt (1838 — 40) w klasycznej stolicy helleńskiej i odbywane w towarzystwie znakomitego filologa Curtiusa wycieczki na wyspy greckie oddziałały bardzo kształcąco na młodego poetę i przyczyniły się do rozbudzenia twórczych jego natchnień. Powróciwszy do kraju, wydał G. pierwszy zbiór swoich poezyj, który rozgłosił szeroko jego imię ciwszy w r. 1855 ukochaną małżonkę, Adę, zapadł G. w głęboki smutek, nie stracił jednak energii życiowej ani siły natchnienia twórczego. W r. 1868 porzucił G. Monachium i na resztę życia osiadł w rodzinnej Lubece, zachowując do ostatnich chwil świeżość umysłu i żywiąc głębokie współczucie dla dokonywają-cych się ówcześnie w Niemczech przeobrażeń politycznych i narodowych, których oddawna oczekiwał i które z patryotycznym zapałem przepowiadał w licznych swych utworach.—G. posiadał wybitny talent liryczny, który z biegiem czasu rozwinął się samodzielnie i zmężniał. Pierwsze utwory G-a („Gedichte” Berlin 1840) odznaczają się głównie tkliwym sentymentalizmem, wskutek którego przeciwnicy zwali go niekiedy złośliwie lirykiem podlotków (Backfischlyriker). Następne zbiory pieśni G-a: „Zeitstimmen” (Lubeka 1841); „Zwölf Sonette für Schleswig-Holstein” tamże (1846); „Juniuslieder” (Sztutgard 1848); „Neue Gedichte” (tamże 1856); „Gedichte und Gedenkblätter” (tamże 1864); „Spätherbstblätter” (1877) zawierają coraz więcej męzkie-go ducha i coraz bogatszą treść, wysnutą z szerszych ogólno-ludzkich lub ogólno-narodowych a-spiracyj poetyckich. Ale charakterem i nastrojem tych aspiracyi G. zasadniczo się różnił od panujących ówcześnie w Niemczech (szczególnie w t. zw. szkole młodo - niemieckiej) tendencyjnie liberalnych kierunków literackich. Początkowo był on przedstawicielem czysto-oso-bistej, beztendencyjnej liryki, następnie, skoro stał się po części rzecznikiem ideałów politycz-no-narodowych, trzymał się zdała od wszelkiego liberalizmu i zajął bardzo nieprzyjazne stanowisko względem ruchu 1848 r., tak entuzyastycz-nie witanego przez całe liberalne Niemcy. Natomiast z zapałem patryotycznym powitał G. dążenia Prus do zjednoczenia Niemiec i wysławiał w pięknych, choć mocno retorycznych pieśniach (zebranych pod ogólnym tytułem „Herolderufe”) uwieńczoną tak świetnein powodzeniem politykę Hohenzollernów. Oprócz lirycznych pozostawił G. szereg dramatycznych utworów, pozbawionych wyższej wartości: „König Roderich” (tragedya, Berlin 1844); „Lorelei” (tekst operowy ułożony dla Mendelsohna w 1846, ogłoszony drukiem 1861); „Meister Andrea” (komedya, Sztutgard 1855); „Brunhild” (tragedya, 1857); „Sophonisbe” (tragedya, 1870). Godne uwagi są też wyborne przekłady poetyckie G-a, ogłoszone w różnych zbiorach: „Volkslieder und Romanze der Spanier” (Berlin 1843); „Das spanische Liederbuch” (opracowane wspólnie z Pawłem Heyse, Beri. 1852); „Fünf Bücher frauzö-

w. G.

199.

1868).

A. A. K.

sischer Lyrik” (Sztutgard J862); „Das klassische Liederbuch” (Sztut. 1875,1. Zbiorowe wydanie dzieł G-a wyszło w Sztutgardzie 1884 r. Geiersberg, ob. Ch lu mec.

Geigel Aloizy (* w Würzburgu w r. 1829— f tamże w nocy z d. 9 na 10 lutego r. 1887), lekarz, hygienista i historyk. Do nauk zawodowych przykładał się w Monachium i Würzburgu i tamże, po uzyskaniu dyplomu doktorskiego, został docentem chorób wewnętrznych w r. 1855; złożył wtedy pro venia legendi bardzo dobrze napisaną pracę p. n. „Beitrag zur physikalischen Diagnostik mit besonderer Bezugnahme auf die Formen und Bewegungen der Brust” (Würzburg 1855). W r. 1863 mianowano go profesorem nadzwyczajnym i dyrektorem polikliniki; na stanowisku tern wykładał dyagnosty-kę i hygienę z powodzeniem niezwykłem, umiejąc s>bie przy tern zjednać nietylko uznanie, ale i miłość swych słuchaczów. Podczas wojny r. 1866, gdy Prusacy stanęli pod Würzburgiem, z narażeniem zdrowia i życia niósł pomoc ranionym, a przyjęcia orderu, przyznanego mu za to, odmówił, utrzymując, że za spełnienie powinności względem współobywateli nagroda żadna mu się nie należy. W r. 1870 został profesorem zwyczajnym. Po ustąpieniu Bambergera (ob.) wydział lekarski ofiarował mu następstwo po nim, ale go nie przyjął, woląc pozostać na dotychczesnem. Był człowiekiem nadzwyczaj prawym, zacnym i skromnym. Z prac jego, odznaczających się zawsze wielką sumiennością i głęboką znajomością rzeczy, najważniejsze są: „Geschichte, Pathologie und Therapie der Syphilis” (Würzburg 1867), „Oeffentliche Gesundheitspflege” (stanowi tom III Ziemssena „Handbuch d. Hygiene u. d. Gewerebekrank.” 1874, wyd. 3-e, 1882) i wspólnie z A. Mayrem „Das Schöpfradgebläse angewendet auf Pneumatotherapie” (Lipsk 1877). Pracował też nad dziejami cholery i od r. 1863 był współwydawcą miesięcznika „Mediciniscli-chir. Monatshefte”. — P o r. „Münchener Med. Wochenschr.” r. 1887, str.

Dr. J. p.

Geiger Piotr Jan Nepomucen, rysownik i malarz niemiecki (* 1805 w Wiedniu—f 1880 tamże). Pochodził z rodziny, w której rzeźbiarstwo było uprawiane powszechnie, i sam zawodowi temu miał się poświęcić, przełożył jednak później rysunek i malarstwo. Illustracye jego do Zieglera „Vaterländische Immortellen” (1841) zjednały mu powszechne uznanie. Od tej pory G. rozwinął swoją działalność na tem polu i do r. 1848 wiele dzieł historycznych i wiele utworów poetycznych ozdobił swemi rysunkami; uprawiał przytem i malarstwo. Po odbyciu podróży na Wschód przy boku arcyksięcia Ferdynanda Maxa (1850), G. został wkrótce potem mianowany profesorem Akademii wiedeńskiej. Z obrazów jego olejnych wyróżnić należy przedewszystkiem sumiennie wystudyowane i realistycznie przedstawione bitwy, a zwłaszcza: „Bitwę pod Lützen”, oraz „Tyrolczyków walczących pod wodzą Andrzeja Hofera”. — Por.

Wiesböek „Peter J. N. Geigers Werke” (Lipsk

s s.

Geiger Łazarz, językoznawca niemiecki,

*    21 maja 1829 we Frankfurcie n. M. z ro

dziców Żydów —f t-że 29 sierp. 1870. Już w chłopięcym wieku odznaczał się zdolnościami wybitnemi. Przeznaczony do zawodu kupieckiego, porzucił go i wstąpił do gimnazjum miejscowego; potym studjował w Bonn, Heidelbergu i Würzburgu języki wschodnie i klasyczne. Od r. 1861 był nauczycielem jęz. niemieckiego, gieografji matematycznej i języka hebrajskiego w żydowskiej szkole realnej we Frankfurcie. Obok Steinthala był pierwszorzędnym badaczem psychologicznego kierunku mowy ludzkiej. Zajmował się głównie zagadnieniem o związku i wpływie wzajemnym mowy i rozumu, i przedmiotowi temu poświęcił dwa najważniejsze swoje dzieła: „Ueber Ursprung und Entwickelung der menschlichen Sprache und Vernunft” (Stutgard 1868—72, 2 tomy) i „Ursprung der Sprache” (t-że 1869, w^d. 2-e 1878). Obie te książki należały do dzieł wpływowych: rozjaśniając świat tajemniczy myśli i mowy człowieka, budziły razem myśl jego badawczą do psychologicznych w tym świecie dociekań. Z pomniejszych prac G-a ważniejsze są: „Ueber Umfang

u. Quelle der erfahrungsfreien Erkenntnis” (1865); „Ueber den Farbensinn im Altertum” (1867); „Ueber deutsche Schriftsprache und Grammatik” (Frankfurt 1870), i odczyty p. t. „Zur Entwickelungsgeschichte der Menschheit” (wyd. 2-e Stutgard 1879), w których starał się, między innemi, uzasadnić pogląd, że pierwotne siedziby ludów indoeuropejskich były nie w Azji, jak to się zwykle przyjmuje, lecz w środkowych Niemczech.—O życiu i pracach naukowych G-a pisali: Pesch ier „Lazarus Geiger, sein Leben und Denken” (Frankf. 1871) i Rosenthal „Lazarus Geiger” (Stutgard 1884).

Geiger Mikołaj, współczesny rzeźbiarz i malarz niemiecki (* 1849 w Lauingen w Ba-waryi). Po odbyciu studyów w Akademii monachijskiej pod kierunkiem Knabla, G. udał się do Berlina (1873), gdzie, pracując przy ozdabianiu pałacu Tiele-Wincklera, odrazu zyskał uznanie talentu za fryz, przedstawiający grupę dzieci. Udał się następnie do Włoch, skąd, po dłuższym tam pobycie, wrócił do Monachium, gdzie obok rzeźby uprawiał i malarstwo, głównie rodzajowe klassyczne i nowoczesne. W r. 1884 G. przeniósł się do Berlina, gdzie nagrodzony małym medalem złotym podczas wystawy (1886), został (1893) członkiem tamtejszej Akademii. Podczas pobytu swego w Berlinie G. rozwinął czynną działalność, przeważnie na polu rzeźbiarstwa pomnikowego i ornamentacyjnego. Ważniejsze dzieła jego w tym kierunku są: Grupy, przedsta-

na nagrobek, postać „Barbarossy” do wreszcie „Hołd trzech frontonie kościoła Sw.

s. s.

W. Gr.

„Class-book of geo-

J. L.

J. L.

1881—83, 4 t.).

wiające „Natchnienie , oraz „Chwałę sztuki” w berlińskim gmachu wystawowym (1886), „Bajar-kę” w banku państwowym w Berlinie, postać „Żałoby”

pomnika w Kyffhäus króli”, płaskorzeźba Jadwigi.

Geijer Eryk Gustaw (* 12 stycz. 1783 — f 23 kwiet. 1847 r. w Sztokolmie), znakomity historyk i poeta szwedzki. Był profesorem w uniwersytecie upsalskim (od 1817 do 1846). Na tem stanowisku zyskał szeroki rozgłos i wywierał olbrzymi wpływ na młodzież. Od r. 1824 został członkiem Akademii szwedzkiej; w latach 1828—30 i 1840—41 był członkiem sejmu jako przedstawiciel uniwersytetu i zasłynął ze świetnej wympwy. W literaturze i nauce ojczystej zasłużył się głównie przez swoje znamienite Dzieje narodu szwedzkiego („Svenska fol-kets historia”; Örebro 1832—36). Oprócz tego pozostawił Historyę stosunków szwedzkich od 1718 — 1772 (Sztokholm 1838), Biografię króla Karola XIV, oraz kilka innych dzieł i wydawnictw historycznych. Jako poeta posiada też G. niemałe znaczenie w literaturze ojczystej. Wspólnie z Afzeliusem wydał zbiór pieśni ludowych („Svenska folkvisor.”; [Sztokholm 1814—16), który wpłynął niemało na rozwój samorodnej narodowej poezyi szwedzkiej w epoce romantyzmu. Oryginalne utwory G-a wydane zbiorowo p. t. „Skaldestycken” (Upsala 1835) przeważnie opowieści poetyckie i ballady, osnute na tle starodawnych podań i tragedyj, służyły za wzory wielu późniejszym poetom szwedzkim z doby romantycznej. Zbiorowe wydanie pism G-a wyszło w Sztokholmie w 13-tu tomach w latach 1849—55, nowsze w 8 t. 1873—75.

Geikie sir Archibald, geolog (* 1835 w Edynburgu), skończył uniwersytet tamże; w 1855 r. wstąpił do Geological Survey, pracując głównie w Szkocyi, poczęści wespół z Murchisonem. W 1867 kierownik szkockiego oddziału Geol. Survey, w 1870 profesor mineralogii i geologii w Edynburgu, od 1881 dyrektor Geol. Survey i kierownik muzeum praktycznej geologii w Londynie; w 1891 roku uszlachcony.— G. był żarliwym stronnikiem genetycznego kierunku w geologii; podał liczbowe dane o denudacyi w zlewisku Gangesu na zasadzie ilości szlamu w wodach rzeki („On modern denudation” 1868); odnalazł w Szkocyi ślady Kambryjskiego okresu lodowcowego; uzasadnił podział wulkanów na uwarstwione i jednolite (homogen); zbadał szkockie wulkany wygasłe, klasyczne obecnie („The ancient volcanos of Great Britain” 1897). W biografiach Murchisona (1875), Ramsaya i w szeregu odczytów o twórcach geologii podał wzorową historyę rozwoju geologii w Anglii. Napisał kilka podręczników: „Elementary lessons in physical geography”, „Outlines of field geology”, „Text - book of geology , logy”.

Geikie James, geolog, brat poprzedniego (* w 1839 r. w Edynburgu); w 1861 — 82 czynny w Geological Survey w Szkocyi, potem profesor mineralogii i geologii w rodzinnem mieście, od 1890 prezes Geological Society. Znawca i badacz okresu lodowcowego, zwolennik teoryi Crol-la; wykazał w Europie sześć okresów lodowcowych, poprzedzielanych cieplejszemi; w 1880 r. badał wyspy Färöer, w ostatnich czasach—tarasy w Szkocyi. Główniejsze pisma: „The great ice age” (wyd. 1-e 1874, wyd. 3-e 1894); „Prehistorie Europe, a geological sketch” (1880); ’„Outlines of geology” (wyd. 2-e 1888); „Fragments of earth-lore” (1893); wydawca „Scottish Geographical Magazine”; zręczny tłómacz Heinego: „Songs and lyrics by H. Heine” (1887).

Geiler von Kaisersberg Jan (* 1445 — f 1510 r.), słynny kaznodzieja niemiecki z epoki przedreformacyjnej. Czynny był głównie w Strass-burgu i w tamecznej katedrze wygłaszał swoje kazania, odznaczające się popularnym tonem i dosadną werwą. Pozostawił wiele pism, obecnie bardzo rzadkich np. Okręt błaznów (wyd. w Strasburgu 1511 i 1520, 142 kazania o słynnym utworze Brandta p. t. „Das Narrenschiff”) Błędna owca (Strasburg 1510); Raj dusz (1510)^ Okręt zbawienia (1512) i t. d. — Wybór pism G-a z biografią ogłosił Lorenzi (Trewir

W. Gr.

GeilfllS Jerzy, historyk (* 24 stycznia 1815 r. w Lampertheim, w W. ks. Heskiem—f 18 lutego 1891 w Bremie), studyował matematykę i nauki przyrodnicze w Giessen; wmieszany 1835 w śledztwo z powodu udziału w związkacli studenckich (Burschenschaft), uciekł do Strasburga i tam odbywał dalsze studya w akademii. I stąd wydalony, schronił się 1836 do Szwajcaryi i tu otrzymał miejsce nauczyciela we wsi Turbenthal. Powołany 1848 do wyższych szkół miejskich w Winterthur, piastował urząd ich rektora do 1876. Filozoficzny fakultet w Zurychu przyznał mu tytuł doktorski. Napisał: „Helvetia”, ojczysta baśń i history a (4-e wyd. Zurych 1879; „Joachim von Watt, genannt Vadianus, als geographischer Schriftsteller” (Winterth. 1865); „Lose Blätter aus der Geschichte Winterthurs im J6 Jahrhundert” (tamże 1867 — 1871); „Kulturgeschichtliches von Winterthur aus dem 18 Jahrhundert” (tamże 1882); „Leben des Geographen

J. M. Ziegler” (tamże 1884); wydał szereg dawnych prac, a mianowicie: „H. Bullingers Erzählung des Sempachere Kriege” (tamże 1865); „Briefe von W. D. Sulzer an Wieland, S. Ges-sner, den Maler Anton Graf und den Ästhetiker Sulzer” (tamże 1866) i inne. Przetłómaczył także Lemierre’a „Wilhelm Tell” (2-e wyd. Aarau 1881). Porównaj Weltiego „Erinnerungen an Dr. G. G.” (Winterth. 1894).

butelek.

Geinitz Hanns Bruno, geolog (* 16 października 1814 w Altenburgu), poświęcił się początkowo farmacyi, od 1834 do 1837 studyował w Berlinie, w 1838 w Jenie nauki przyrodnicze; w 1838 był nauczycielem w Dreźnie, w 1846 inspektorem królewskiego saskiego gabinetu mineralogicznego, w 1850 profesorem mineralogii w politechnice, w 1857 dyrektorem muzeum mineralogicznego; w 1894 wyszedł do emerytury; umarł w styczniu 1900. Zostawił nader liczne prace, głównie o formacyi permskiej, przez niego dyas zwanej, i o kredzie w Saksonii i Turyngii. Główniejsze dzieła: „Charakteristik der Schichten und Petrefakten des Sächsisch-böhmischen Kreidegebirges” (1839 — 42);

Sachsens” (1840);

„Das Elbthalgebirge in Sacli-

etc.”

T. M.

„Van minnen en trou-(1873) i liczne opowiadania historyczne w formie nowelli. Z jego licznych komedyj i dramatów najlepsze są: „De graven van Egmont en Hoorne” (1860); „De eer der vrouw” (1861) „Vuur onder de assche” (1863); „De slaapmuts” (1865); „Het strijkijzer” (1869); „De twee zu-sters” (1876); „Moeder Rosa” (1879); „Gestolen Geld” (1877). W książeczce swej „Maatschap-pelijke vraagstukken” (Gandawa 1893), zebrał najważniejsze myśli z pism najnowszych socyo-logów.

Dr J. M.

s. D.

p. M. M.

Geilnau — źródła szczawy alkalicznej w górach Taunus, w księstwie Nnssauskiem, używane tylko na rozsyłkę w ilości 200 tysięcy

Dr. J. M.

„Über die Braunkohlen „Gäa von Sachsen” (1843); „Über die in der Natur vorkommenden und möglichen Kristallsysteme” (1843): „Die Versteinerungen des deutschen Zechsteins⁷' (1848); „Das Quadersandsteingebirge oder die Kreideformation in Deutschland”(1850); „Die Versteinerungen der Grauwackenformation in Sachsen” (1852 — 53); „Die Versteinerungen der Steinkohlenformation in Sachsen”(1855); „Die Steinkohlen Deutschlands und anderer Staaten Europas” (1865); „Dyas oder Zechsteinformation und des Rothliegen-de” (1861—62); sen” (1871 — 75); „Nachträge zur Dyas” (1880— C2); od roku 1863 — 79 redagował G. wraz z Leonhardem „Neues Jahrbuch für Mineralogie

J. L.

Geinowy kwas—dokładnie niezbadany; znajduje się w glebie w postaci soli ammonowej. Jest, razem z innemi ciałami humusowemi, produktem rozkładu ciał roślinnych.

Geiregat Piotr, flamandzki nowellista i pisarz dramatyczny (* 25 lutego 1828 w Gandawie, gdzie od 1855 redaguje dziennik „Gazette van Gent”. Pisał szkice i opowiadania z życia ludu, jak np. „Het werkmansleven” (1849); „Trees altijdwijs” (1853); „Verhalen uit den ouden tijd” (1854); „Volksverhalen” (I860); „Leelijke trees (1862); wen”

Geisenheim, miejsce leczenia winogronami w prowincyi pruskiej Hessen-Nassau.

Geiser Karol Fryderyk, matematyk (* 17 maja 1843 roku—f d. 26 lutego 1843 w Langenthal); był profesorem matematyki w politechnice w Zurychu. Pracuje przeważnie w dziedzinie geo-metryi, z której ogłosił szereg rozpraw specyal-nych w czasopismach: szwajcarskich, niemieckich i włoskich. Z rozpraw tych wymieniamy: „Theorie des Flächen y. 2 u. 3 Grade” (Crelle’s Journal, t. 69, 1868), „Flächen von 4 Grade mit eine Doppelcurve v. 2 Gr.” (torn. 70, 1869), „Teoria di curve piane di 4 grado (Annali di matematica” t. 9,    1878). Oddzielnie wydał:

„Einleitung in die synthetische Geometrie” (Lipsk

1869); razem z H. Schröterem opracował odczyty Steinera o geometryi syntetycznej, a mianowicie tom I tych odczytów p. t. „Theorie der Kegelschnitte in elementarer Darstellung” (wydanie 2-ie Lipsk 1875, str. 208).

Geismar Fryderyk, baron, rossyjski generał kawalleryi (*12 maja 1783—f 10 maja 1848. Początkowo służył w wojsku austryackiem i an-gielskiem, następnie wstąpił do wojska rossyj-skiego, odznaczył się w 1813 i otrzymał stopień pułkownika. W 1817 awansował na generał-majora, w 1820 na generał-porucznika. Gdy w 1828 Rossya, ujmując się za Grecyą, wypowiedziała wojnę Turcyi, G. przeszedł Prut i pobił paszę Widdynu pod Kalafatem. W r. 1831 dowodził znaczniejszym oddziałem kawalleryi, który, pomimo osobistej jego odwagi, pobity został przez Dwernickiego pod Stoczkiem.

Geissel Jan (* 5 lutego 1 796 r. w Gimmeldingen, w Palatynacie bawarskim—f 1864), syn Mikołaja i Teresy z Motzenbackerów, ze stanu włościańskiego. Początkowe nauki, do 13 roku życia pobierał u ks. Ehresheima, proboszcza par. Musbach, następnie przez dwa lata uczęszczał do szkoły w Neustadt, a od r. 1813 do królewskiego liceum w Moguncyi. W 1815 r. wstąpił do semiua-ryum w Moguncyi, gdzie po 2-ch latach otrzymał stopień liceucyata św. teol., a 22 sierpnia 1818 r. przyjął święcenia kapłańskie z rąk biskupa Mogunckiego, Józefa Ludwika Colinara. Po wy święceniu przez kilka miesięcy spełniał obowiązki wikaryusza w Hambach, skąd r. 1819 powołany został na profesora gimnazyum w Spi-

rze. a 22 czerwca 1822 r. mianowany kanonikiem nowo - erygowanej w temże mieście kapituły i inspektorem szkół tegoż okręgu. Pomimo tych zajęć z zamiłowaniem oddawał się pracy na polu literackiem i wiele artykułów pomieszczał w piśmie „Der Katholik”, wychodzą-cem w Moguncyi, i w kalendarzu „Charitas”, które ogólną zwróciły na niego uwagę. Odtąd szybko posuwał się w godnościach duchownych. 25 maja 1836 r. otrzymał nominacyę na dziekana kapituły w Spirze; 20 maja 1837 r. preko-nizowany przez Grzegorza XVI pap. na biskupa Spirskiego, 13 sierpnia tegoż roku otrzymał sakrę biskupią w Augsburgu z rąk arcybiskupa Bambergi, a 30 sierpnia objął rządy powierzo-

ii ej mu dyecezyi, którą sprawował z wielką gorliwością, dzielnie broniąc praw Kościoła. Czekało go jednak inne posłannictwo. Ówczesny arcybiskup kolouski, August Droste Vischering, z powodu zatargu z rządem o małżeństwa mieszane, skazany był na wygnanie; na zalecenie przeto Ludwika I, króla bawarskiego, Geissel, mianowany został przez breve papieskie, 24 września 1841 r., koadjutorem arcyb. kolońskie-go, z prawem następstwa i papieskim delegatem do administrowania arcybiskupstwem, które objął 4 marca 1842 r., 15 maja tegoż roku był pre-konizowany na arcybiskupa Iconium in 'part. Pierw-szem dziełem, które podjął, przybywszy do Kolonii, było dokończenie miejscowej katedry.

w Igelshieb, w księstwie Sasko-Meiningeńskiem— f 1879 w Bonn). Ćwiczył się praktycznie, jako mechanik, a zdobyte własną pracą wiadomości rozwinął w kilku uniwersytetach niemieckich; w r. 1846—54 przebywał w Hollandyi, następnie przeniósł się do Bonn, gdzie założył fabrykę precyzyjnych przyrządów fizycznych i chemicznych, a wyroby jego wkrótce zyskały znaczny rozgłos. Ścisłością zalecały się szczególniej jego termometry i barometry normalne. Sztukę wydymania szkła doprowadził do zdumiewającej doskonałości, a do badań wyładowania elektrycznego przekształcił dawne „jajko elektryczne'’ w rury najrozmaiciej powikłane (ob. G-a ki), które przyczyniły się znacznie do znajomości świetlnych objawów elektrycznych. Do wytwarzania próżni w swych rurkach zbudował rtęciową pompę powietrzną, opartą na zasadzie próżni Torricellego i dozwalającą rozrzedzać powietrze w stopniu daleko wyższym, aniżeli dawne pompy powietrzne. Wynalazki te zjednały

mu tytuł doktora „honoris causa”, nadany

s. K.

ru r-

D. 19 października 1845 r., po śmierci Droste -Vi-scheringa, wstąpił na stolicę kolońską, a 24 listopada t. r. otrzymał paliusz arcybiskupi. Pragnąc podnieść poziom religijny i moralny w całej prowincyi, 19 października 1848 r. zwołał do Wiirzburga wszystkich biskupów, aby wspólnie obmyślić środki do osiągnięcia tego celu.

Gorliwość o sprawy Kościoła i troskliwa piecza przez uniwersytet w Bonn.

• o powierzonej sobie owczarni zyskały mu wielkie uznanie i łaski, tak u papieża Grzegorza XVI, jak i Piusa IX, który 30 września r. 1850 mianował go kardynałem, z tyt. św. Wawrzyńca na Wiminalu. W 1860 r. wznowił ks. G. synod prowincyonalny w Kolonii. Z racyi 25-le-tniego jubileuszu kapłaństwa, obchodzonego 1862 r. z wielką uroczystością w całej prowincyi, przysłał Pius IX ks. G-owi wspaniałą mitrę, wysadzoną drogiemi kamieniami. D. 15 października 1863 r. obchodzi ks. G. uroczyście święto dokończenia katedry, a 24 lipca 1864 r. urządza ośmiodniowe nabożeństwo, przy udziale wszystkich swych biskupów, z powodu 700-letniej rocznicy przywiezienia do Kolonii relikwii 3-cb Króli. W kilka jednak dni po odjeździe biskupów choroba powaliła go na łoże boleści, z którego nie miał już więcej powstać; umarł 8 września 1864 r. Z apostolską gorliwością sprawował ks. G. przez 22 lata urząd arcybiskupi; za jego rządów odnowiono 150 kościołów, utworzono 62 parafie. Pilnie czuwał oprócz tego nad karnością kościelną i czystością wiary i powołał do życia dwa mniejsze seminarya w Mona-sterze. Napisał następujące dzieła: „Der Dom zu Speyer” (1820); „Der Kaiser Gruss an König Ludwig von Bayern” (1829); „Des Lehrers Wirken” (1830): „Der Kaiserdom zu Speyer. Speyer und Mainz” (1826—1828); chensprengel des alten Bisthums Speyer” (1832); „Die Schlacht am Hasenbühl und Königskreuz bei Göllheim” (1835);

Grundsteinlegung zum Fortbau des Kölner Domes” (1842); K. Dumont den von Cord. GeisseF (Kolonia 1869); Rohrbacher „Histoire univers, de l’Eglise Cathol.” (t. 28 p.

f. m.

G-eisslera rury, G-a rurki, naczynia szklane różnej postaci, często osobliwie powyginane

1    powikłane, w które wtopione są dwa cienkie druty platynowe, w końcach takiej rury lub w jakichkolwiek innych, między sobą oddalonych punktach. Rury te zawierają powietrze, albo też i inne gazy lub pary w stanie bardzo silnego rozrzedzenia. Podobne naczynia wyrabiać zaczął Gassiot, ale do znacznej doskonałości doprowadził je Geissler (ob.), który do rozrzedzania gazów użył wynalezionej przez siebie rtęciowej pompy powietrznej (ob. Pompa powietrzna). G. r. stanowią właściwie udoskonalenie jajka elektrycznego (ob. Elektryczność) i służą do badań światła elektrycznego, a w szczególności różnych objawów wyładowania elektrycznego. Nadają się zwłaszcza do badania iskier, otrzymywanych z machin elektrycznych influencyjnych i przyrządów indukcyjnych; powiodły do odkrycia prpmieni katodalnych, a w dalszym ciągu różnych innych promieni, z nich pochodzących, w szczególności zaś promieni Róntgena. Co do dokładniejszego opisu tych rur i doświadczeń, do jakich służą, ob. Katodalne promienie. Właściwie rurkami G. nazywają się te naczynia, gdy rozrzedzenie zawartych w nich gazów dochodzi do prężności

2    lub 1 millimetra. Przy rozrzedzeniu znacz-„Der Kir- niejszem przybierają nazwę rur Crookesa lub

Hittorffa (ob. Crookesa rury).    s-K-

Geitler Leopold Wacław, językoznawca „Festgedicht auf die i slawista czeski, ur. 18 paźdź. 1847 w Pradze,

321 st.)

um. 2 czerw. 1885 w Dóblingu, w zakładzie lecz-„Schriften und Re- niczym pod Wiedniem. Po skończeniu 6 klas szkoły realnej, idąc za skłonnością do nauk humanistycznych, opuścił szkołę realną i, po gorliwej pracy nad językami klasycznemi, przeszedł do Geissler Henryk, mechanik i fizyk (* 1814 klasy 7 ej gimnazjum filologicznego, które ukoń-

A. A. K.

czył w r. 1866. Następnie studjował w uniwer-syt. praskim filologję, głównie zaś językoznawstwo porównawcze u A. Ludwiga i slawistykę u Hattali. Największą korzyść naukową zawdzięczał prof. Ludwigowi, którego poglądy i za- | sady językoznawcze były podstawą do dalszych, samodzielnych badań G-a. W r. 1868 zmuszony przeszkodami politycznemi przerwać swoje studja w Pradze, prowadził je dalej w Wiedniu, u Miklosicha, Fryd. Müllera i in. W 1870 tamże otrzymał stopień doktora; poczym wrócił do Pragi, gdzie pracował dalej nad językoznawstwem porównawczym z zamiarem habilitowania się do tego przedmiotu w tamtejszym uniwersytecie; jednocześnie pracował w redakcji «Nâ-rodnlch Listu». W tym czasie napisał uwagi o książce Matzenauera «Cizi slova ve slovanskÿch rećech», drukowane w Czasop. Muzeum czeskiego (1872), rozprawę habilitacyjną „O stavu apokro-cich srovnavaciho jazykozpytu” (t-że 1873) i pracę samodzielną „Starobulharska Fonologie ze stâlÿm zretelem k jazyku litevskému” (Praga 1873 w 8-ce wielk. st. 132), którą zwrócił na siebie uwagę szerokiego koła uczonych. W tymże roku, 1873, został docentem uniwers. praskiego, odbył kilkomiesięczną podróż naukową na Litwę, której owoce później ogłaszał, a po powrocie rozpoczął wykłady w jęz. czeskim o gramatyce litewskiej: «o mluvnici litevské». W roku następnym wydał rozprawę „Litva i Litva-né” (w czasop. Osvëta, 1874) i z kolei pracę ważną dla badań nad litewszczyzną p. t. „Litauische Studien, Auswahl aus den ältesten Denkmälern, dialektische Beispiele, lexicalische und sprachwissenschaftliche Beiträge” (Praga 1875). Do nich należy także odczyt „O nârecich Litev-ćiny” (Vèstnik kr. ces. spoleć. nauk, 1893). W r. 1874 powoływano G. na katedrę filologji słowiańskiej do dwuch uniwersytetów, kijowskiego i zagrzebskiego. Wybrał Zagrzeb, gdzie został profes. zwyczajnym slawistyki i jednocześnie (1874) mianowany członkiem tamtejszej A-kademji południowosławiańskiej. W r. 1875 odbył podróż naukową do Macedonji, gdzie dłużej bawił w m. Veles (albo Kupria) i na górze Atos, celem studjowania starych rękopisów słowiańskich, tudzież poznania żyjących dja-lektów bułgarskich i chorwacko - czakawskich. W r. 1880 odbył podróż do Egiptu na górę Synaj, w celu zwiedzenia tamtejszych klasztorów greckich, w których przechowują się stare rękopisy słowiańskie, szczególnie zaś w celu bliższego poznania starego psałterza głagolickiego, znajdującego się tam w klasztorze św. Katarzyny. W klasztorze tym G. odkrył także inny cenny zabytek, głagolickie euchologjum, które napróżno starał się nabyć od mnichów. Oba te zabytki odpisał wciągu dni 30 i wydał następnie nakładem Akademji połud.-słowiańskiej w Zagrzebiu, p. n. „Euchologium, glagolski spomenik monastira Sinai brda” (Zagrzeb 1882,

EncykL Powsz. Ilustr. Zesz. ;89. T. XXIV.

«Djela Jugoslav. Akad.» t. 11) i „Psalterium, glagolski spomenik monastira Sinai brda” (t-że 1883, «Djela J. Ak.» t. 111). Przy opracowywaniu tych zabytków starał się wyjaśnić dwa ważne zagadnienia piśmiennictwa słowiańskiego, a m.:    1, jaki jest właściwie język piśmien

nictwa starosłowiańskiego, to jest język pism apostołów słowiańskich: starosłoweński czy starobul-garski; 2, jakiego jest pochodzenia pismo głagolic-kie. Na pierwsze pytanie nie dał stanowczej odpowiedzi, wszakże skłaniał się poprzednio ku mniemaniu słuszniejszemu, że język, którym się posługiwali Cyryl i Metodjusz, był starobulgarski: drugiemu pytaniu, skąd pochodzi głagolica, poświęcił największą swoją pracę: „Die albanesischen und slavi-schen Schriften” (Wiedeń 1883, wydaną przez Akademię wiedeńską); wypowiada tu mniemanie, że głagolica powstała z rzymskiej kursywy przez pośrednictwo albańskie, co jednak uzasadnić i utrzymać się nie dało; mimo to wzmiankowane dzieło G-a nie przestaje być wartościowym ze względu na obfitość zebranego w nim materjału i wskazówek paleograficznych, bardzo pożądanych przy rozważaniu zagadnienia o pochodzeniu głagolicy. Inne prace G-a, w czasie jego pobytu w Zagrzebiu ogłoszone, są: „O slovan-skÿch kmenech na -u” (Praga 1877, st. 127; odb. z List. filolog. 1875 i 1876); „Etimologia imena -Hrvat” (w rozprawach «Rad Jugoslav. Akad.» t. 34, po czesku w List. filol. 1876); „O parasitskih sibilantih iza guturalah u sla-venśtini” (Rad, t. 41); „O parasitskih guturalih iza dentalah u litavskih i slavenskih jezicih” (Rad, 44); rozprawa o postyli litewskiej Bretku-na z wieku XVI: „Bretkunova litevska postilla” (Rad, t. 40); „Beiträge zur litauischen Dialectologie”, poświęcone głównie językowi Sz. Dow-konta (Wiedeń 1885, Sitzungsber. der k. Ak. der Wissenseh.); „Prilozi k hrvatskoj gramatici i gla-soslovju” (Rad, 58); „Poetickć tradice Thrâkû a Bulharu” (Praga 1878) i rozprawy „Die Sage von Orpheus-Orten der Rhodope - Bulgaren; Die Juda in den Mythen der Balkanvölker” (Mitteilung. d. Anthropol. Gesel. in Wien, 1880); ostatnie dwie prace chybione, gdyż osnute na ma-terjale podrobionym, co już i sam G. do pewnego stopnia przypuszczał. Niebawem nadmierna praca umysłowa G-a okazała się dla jego zdrowia wielce szkodliwą. Po r. 1881 siły jego umysłowe zaczynają słabnąć i gasną powoli; wkońcu choroba mózgowa przecięła dni wielce zdolnego i zasłużonego badacza, z prawdziwą szkodą dla językoznawstwa słowiańskiego.

Geitner Ernest August, chemik i przemysłowiec niemiecki (* 15 czerwca 1783 w Gerw— f 24 października 1852 r. w Schneebergu). Po ukończeniu studyów medycznych i chemicznych, założył w 1810 r. fabryki przetworów chemicznych w Lögnitz i 1815 w Schneebergu. G. wynalazł stop, który nazwał Argumentanem i zastosował do barwienia soli chromowych ma-

100

terye pochodzenia roślinnego, jak zwierzęcego; stwa. W końcu sam Piligrim, chcąc przyśpieszyć ogłosił pisma: o przygotowaniu cukru gronowe- dzieło nawracania, osobiście przybył do Węgier, go i syropu kartoflanego; o barwieniu materyj lecz niebawem opuścić je musiał, bo Adelajda, wełnianych na niebiesko bez użycia indyga. w- Br-    wciągnąwszy męża do przymierza z Henrykiem

Gejrangerfiord, jeden z najpiękniejszych flor- bawarskim, nieprzychylną była biskupowi, jako dów Środkowej Norwegii; leży pod 63° sz. półn. stronnikowi Ottona II, cesarza. G., korzystając i stanowi ostatnią gałązkę Storfiordu. Fiord ten z porażki wojsk niemieckich pod Pilznem zaczyna się w okolicy Aalesundu, jako Sulöfiord w Czechach (975—976), zajął Molk w Austryi, i ciągnie się ku wschodowi pod nazwą Storfiord skąd załoga węgierska częstemi wycieczkami a dalej Nordfiord, zwraca się ku połud. i otrzy- trapiła włości Piligrima w Bawaryi, Luitpold muje nazwę Slyngsfiord. Minąwszy Stranden- z Babenbergu, wezwany przez Piligrima, odzy-fiord, daje jedną gałąź ku wschodowi—Norddals- skał Molk, przegnawszy Węgrów aż pod Kahlen-tiord, drugą ku połud.—Sunetvfiord, który, minąw- berg. Gdy papież Benedykt VI nie przyznał szy Llöen, daje znowu dwie gałęzie: połud.-zach., Piligrimowi archidyecezyi w Lorchu, G. zawe-kończącą się pod Hellesylt i Sunelven, tudzież wsch. zwał św. Wojciecha, biskupa praskiego, który Geirungerfiord, zakończoną pod Merok. — G. za- go ochrzcił wraz z synem Woikiem czyli Wai-sługuje szczególniej na uwagę stromością swo- cem, nazwanym odtąd Stefanem (r. 994). Przed ich brzegów i wielką ilością wodospadów. Nie- śmiercią skojarzył G. związek małżeński mię-mal pionowe, a miejscami nawet zwieszające się dzy synem Stefanem a siostrą księcia bawar-ściany, sięgają 1350—1506 m. Niedaleko osady skiego, Gizellą, a zebrawszy naczelników rodo-—guardu Knivsflaa—spada z gór 7 wodospadów, wych i innych przedstawicieli stanów, prosił ich, zwanych Syv Söstre (siedem sióstr),—niektóre aby Stefana na księcia obrali, z nich wprost w wody fiordu. Woda przy takiej Gejza I, król węg. (1074 — 1077), syn Beli I, wysokości spadku rozpyla się i wiatr porusza ' otrzymawszy od brata stryjecznego, Salomona, trze-wodospadem, jak lekką powiewną szatą. Widok staje się szczególnie wspaniałym, kiedy słońce znajduje się na zachodzie, a wtedy w wodospadach igrają tęcze nakształt czarownych przepasek. Latem wodospady maleją. Zbliżając się do końca fiordu, do miasteczka Merok, odkrywa się czarowny widok na półkole gór G. Na prawo u góry lodowiec pokryty śniegami pomiędzy

W. Wr.

Bluahorn i Flydulshorn.

Gejza (Gibzö), t. j. Wiktor, syn Taksony’ego czyli Toksysa, niegdyś wódz, następnie książę węgierski (f 995 roku). Przy pomocy Niemców pannońskich i innych cudzoziemców, z których utworzył straż przyboczną, przywłaszczył sobie władzę książęcą i schronił się do warownego Ostrzyhomu (Gran, łac. Strigonium v. Istro-ganum, węg. Esztergan), będącego odtąd stałem jego siedliskiem. Po śmierci żony swojej, Sarolty, córki Gyuli, księcia siedmiogrodzkiego, wyprawił posłów z darami do cesarza Ottona I w Kwedlinburgu (r. 973), gdzie bawiący wtedy książę polski, Mestko I, wyswatał mu siostrę swoją Adelajdę, zwaną „Białą knieginią”. W następstwie tego zjazdu, G., uznając potrzebę zaprowadzenia clirześciaństwa w Węgrzech, przywołał Piligrima, biskupa passawskiego, który, uważając się za arcybiskupa Lorchu (Laurea-cum), byłego niegdyś zwierzchnika kościelnego w Pannonii, wyprawił do Węgier missyonarzy (974 r.).    G., lubo jeszcze nienawrócony, spra

wował publicznie obrządki Kościoła katolickiego, z pogańskiemi je wszakże mieszając, za co ściągnął na siebie zarzuty gorliwego w wierze św. duchowieństwa. Głosił w tym czasie Ewangie-lię w Węgrzech Wolfgang, zakonnik ze Schwäbisch Einsiedel, lecz, pozwany przez Piligrima do Passawy, zaniechać musiał swojego apostol-cią część Węgier, skronie jego uwieńczył koroną w Pięciokościelcu i wespół z bratem Ładysławem nietylko Czechów z Węgier wyparł, ale i we własnej ojczyźnie najazdami ich trapił. Uczestniczył w bitwie z Kumanami na wzgórzach Cser-halom w pobliżu Kérlés w Siedmiogrodzie. Podczas oblężenia przez Węgrów Belgradu, pretor tamtejszy, Nicetas, przybył do obozu G-y i, złożywszy broń, zdał się na jego łaskę, lecz G. nie chciał go wziąć do niewoli. Ściągnął na siebie gniew króla Salomona, a za to wdzięczny cesarz bizantyjski, Michał VII Parapinakes, przysłał mu dyadem złoty i zawarł z nim przymierze, na mocy którego jeńcy bizantyjscy odzyskali wolność. Zbierał już Salomon wojska, lecz za pośrednictwem duchowieństwa zawarł z G-ą pokój na wyspie w pobliżu Ostrzyhomu (1073 r.). Niebawem atoli, gdy G. zabawiał się łowami w iesie Ingovany, w komitacie białogrodzkim, Salomon znów zaczął zbierać wojsko w Szala-vńr i za radą powiernika, hr. Wita, postanowił oślepić G-ę. Ten, zawiadomiony przez opata Willerma o grożącem niebezpieczeństwie, przeprawił się przez Cissę, torując sobie drogę orężem, 29 lutego 1074 r. szczęśliwie uszedł, otrzymał posiłki morawskie i karynckie, pod Czinkotą pokonał hufce Salomona i został obwołany królem w Białogrodzie (r. 1074). Zaznaczył pobożność swoją hojnem uposażeniem opactwa benedyktyńskiego w Ostrzyhomie i Wacu (Waitzen). Nakłaniany przez Dezyderyusza, biskupa Raabu, zamierzał zwrócić koronę Śalomono-wi, ale zaskoczyła go śmierć przed wykonaniem zamiaru.

Gejza II, król węgierski (1141 —1161), syn Beli II Ślepego, odziedziczył tron, mając zaledwie 10 lat wieku: więc sprawował regency ę

ban chorwacki, Bielić. Spoletanie złożyli mu sieniu 112 m. nad poziom morza. Na wierzchu hołd, za co otrzymali przywilej, zapewniający niewielkiego płaskiego pagórka, którego sam im swobodę handlu (1142 r.). Bielić zawiózł szczyt stożkowy został utworzony z osadów krze-G-ę do Chorwacyi i tam ukoronował, następnie mionkowych źródła, znajduje się kotlina okrągła, zaręczył go z Eufrozyną Izasławówną, córką w. lejkowata, płytka (lł/₂ m.), średnicy 17 metrów, ks. kijowskiego, Izasława Mścisławicza. Krzyżów- w rodzaju krateru; od środka takowego prowa-cy niemieccy, którzy r. 1147, dążąc do Palestyny, dzi kanał walcowy, średnicy 3 m., o gładkich otrzymali od G-y wolne przez państwo jego przej- ścianach krzemionkowych, sięgając w głąb na ście, łupili kraj. Niebawem zawitali też i krzyżowcy j 19.3 m., stąd zaś nieregularne szczeliny w róż-francuscy pod przewodem Ludwika VII; G. prosił go, j nych kierunkach. Kotlina bywa zwykle w części aby mu syna pierworodnego do chrztu trzymał napełniona wodą gorącą (77 — 90°C.), chwilami i Borysa Kolomanowica wydał, lecz Ludwik VII, zaś całkowicie, tak, iż woda przelewa się przez nie chcąc tej drugiej uwzględnić prośby, pole- brzegi, poczem cały krater się opróżnia; wogóle cił zbiegowi ratować się ucieczką. Zawezwany ! G. spokojny ma wygląd wielkiej miednicy z wodą G. przez teścia, Izasława Mścisławicza, przeciw- ! przedziwnej przezroczystości i barwy. Co parę ko Jerzemu Długorękiemu, wprowadził Izasława ; lub kilka godzin daje się słyszeć huk podziem-do Kijowa. Pokonał następnie Włodzimierka ha- ₍ ny i pagórek wstrząsa się, jakby od uderzeń lickiego w bitwie nad Sanem. Gdy Henryk au- j wulkanicznych, poczem woda wzdyma się gwał-stryacki, ujmując się za Borysem Kolomanowicem, ' townie, kipi od wywiązujących się pęcherzy pa-wyprawił do Węgier lir. Ratbolda, który zajął , ry i wylewa z szumem z krateru na wszystkie Brzetysławę (Pressburg), G. odzyskał to miasto strony. Właściwy wybuch G-ów staje się zja-i pokonał Austryaków pod Wieselburgiem. Bo- wiskiem coraz rzadszem; w 1810 wybuchy na-rys, popierany przez cesarza bizantyjskiego, stępowały co 6 godzin, r. 1840 (Bunsen) mniej Manuela Komnenosa, pustoszył Węgry, a unika- więcej raz na dobę, 1860 r. (Keilhack) co 4—5 jąc spotkania z Bielićem, cofnął się do Brani- dni, 1894 r. (Sporzyński) co kilka tygodni, przy-czewa. Cesarz Manuel, który bawił w Zemli- tem w odstępach bardzo nierównych. Przed wy-nie, gdy powziął wieści, że sam G. ciągnie buchem huk w głębi i wstrząśnieuia bywają da-z Węgrami, zawarł z nim rozejm. — Ponowiła leko silniejsze, cały pagórek drży w podstawach, się wkrótce wojna z Bizantynami z powodu ro- para z pluskiem i sykiem wydostaje się z kra-koszu brata G-y, Stefana, który schronił się do teru, woda się wznosi, wiruje, kipi, wreszcie Carogrodu. Cesarz ożenił wygnańca z krewną słup wody i pyłu wodnego wylatuje w powietrze swoją, Maryą. W pobliżu Belgradu wódz bizan- na wysokość 25—30 m.; zanim opadnie, nastę-tyjski, Basilios, doznał od G-y porażki (1154 r.). puje rzut drugi, trzeci i t. d., drobniejsze stru-W bitwie tej poległ pretendent do tronu węgier- , mienie tryskają ubocznie, a wszystko obejmują skiego, Borys. Wierny G-e Bielić opuścił króla i otrzymał od cesarza Manuela godność wielkiego żupana Serbii. Stanowisko Bielica zajął Łukasz Banfy, arcybiskup ostrzyhomski. Przybyłym do Siedmiogrodu 1 143 Flandryjczykom, nazwanym Sasami, nadał G. przywileje, pozwalając im sądzić się według prawa saskiego.

kłęby oparów, przesłaniające niebawem cały widok. Zjawisko to trwa parę minut, poczem uspakaja się wszystko, a krater G-a opróżnia się z wody, która opada aż na kilka metrów poniżej otworu.—Obok G-u Wielkiego istniał do niedawna G. Mały, opisywany przez wielu podróżnych; zniknął on po ostatniem trzęsieniu ziemi, połą-czonem z wybuchem wulkanicznym, natomiast powstało kilka dużych źródeł gorących, między niemi bliźniacze źródło Biesi, złożone z dwu

Umarł 31 maja 1161 r.— Fessier „Gesch. v.

Ungarn” I (Lipsk 1867); Szalay Lad. „Gesch.

części (6X4 i 6X8 m.), oddzielonych powierzchowną tylko grobelką krzemionkową; woda z jednej połowy o poziomie wyższym przelewa się do drugiej, wytrysków jednak większych nie bywa (Sporzyński). Poblizki Strokkr, także dawniej G. bardzo czynny, obecnie daje się zazwyczaj sztucznie pobudzić do wybuchu przez zarzucenie massą darni i kamienia. G. ten, średnicy u wylotu 2.5 m., ma głębokości około 13 m., nie posiada osadowego stożka ani miednicy, a lejkowaty jego kanał zwęża się tak, że w głębi 8 m. ma zaledwie 30 cm. średnicy, stąd łatwo go zasypać; woda wrze w nim ustawicznie. Obok wymienionych, istnieje około kilkadziesiąt źródeł mniejszych, wrzących ustawicznie lub bijących ciągle a niewysoko (30 — 60 cm.). Wogóle jednak G-y islandzkie zanikają stopnio-

Ung.” I; Balzer „Genealogia Piastów”; Bii-dinger „Österreichische Gesch. bis zum Ausgange des XIII Jahrh”; Diimler „Piligrin, Bischoff

v. Passau”; Gaj s 1er „Dzieje Węgier” w za-

rysie I.

J. F. GL

Gejzery (islandzkie Geysir), źródła gorące wytryskowe, t. j. wyrzucające co pewien czas wody do znacznej wysokości (wybuchy G-ów).

Występują głównie w trzech miejscach na kuli ziemskiej: na Islandyi, Nowej Zelandyi i terry-toryum Yellowstone Parku w Stanach Zjednoczo-hych. Najbliżej znany jest Wielki Gejzer islandzki (Store Geysir), zbadany szczegółowo w 1846 r. przez Bunsena, który podał najbardziej prawdopodobną teoryę jego działalności, jako też przez Mackenziego, Sartoriusa i Kruga von Nidda. Wielki G. leży w połud.-zachodniej części wyspy, w dolinie rzeki Hvita, na wynie-

wo, jak to widać ze stanu najgłówniejszych źródeł. Opisany stan dotyczy r, 1894; od 1846 r. do tego czasu nawet wymiary Wielkiego G-u wyraźnie się zmniejszyły (głębokość w r. 1846 wynosiła 23.5 m., wylot mierzył 5 m.). Obszerna kraina G-ów istnieje na nowej Zelandyi w dolinie Waikato, gdzie w jednem miejscu objąć można okiem do 76 źródeł tryskających (Hoch-stetter). Wytryski te jednak, lubo częste, czy nawet ciągłe, są miniaturowe w porównaniu z Wielkim Islandczykiem (1, 2, najwyżej kilka metrów). Najwspanialsze G-y poznano niedawno w Ameryce północnej, na granicy terrytoryów ja. Stopniowo wszakże massa wody ku górze Montana i Wyoming; miejscowość tę, zbadaną naukowo dopiero w r. 1871, nazwano Parkiem Yellowstone i ogłoszono za własność państwową, aby ją uchronić od wandalizmu przedsiębiorców i turystów. Z 7 000 tamtejszych źródeł gorących 84 należy do wytryskowych. Największe z nich, Giant (olbrzym), o stożku 3 m. wysokim, a 5.5 szerokim, wyrzuca wodę do 40 m. wysokości, przyczem sam wybuch trwa 3 '/2 godziny, okres zaś spoczynku 3 dni. Oboczna Giantess (olbrzymka) ma okresy bardziej nieregularne, a wybuchy bardziej fantazyjne, gdzie główny strumień tryska na 18 m., a niektóre drobniejsze dochodzą 80 m. długości. Mały Beehive (ul) daje codzienne wytryski na 60 m., zaś Old Faith full (stary towarzysz) regularnie prawie co godzina na 30 — 40 m., wreszcie całe dziesiątki drobniejszych biją co chwila, np.

t. zw. źródło minutowe co */₂—3 minut. Przykłady te dają wyobrażenie o działalności całej podziemnej kuchni w tej krainie dziwów. Każdy wytrysk kończy się wyrzucaniem olbrzymich kłębów pary. Osobliwość stanowią w odpływach G-ów massy roślin niższych (wodorostów), rosnące w wodzie niezmiernie gorącej; na Islandyi np. pewne gatunki żyją tylko w temperaturze 62—76°C. (Sporzyński). Rośliny te spełniają ważną czynność geologiczną, wywołując osad krzemionki galaretowatej, który stopniowo twardnieje, rośliny zaś nowe wegetują na powierzchni j np. składniki Wielkiego G-u (na 1 000 części jego. Stąd właśnie powstają warstwy j jego wody): krzemionkowe G-ów, tworząc ich stożki i całe otoczenie, nie, jak dotąd sądzono, skutkiem stygnięcia i parowania wody, zawierającej krzemionkę. Osad ten nagromadza się bardzo wolno, wynosi najwyżej 0.84 mm. rocznie; według tego wiek G-u Old Faithfull wypadałoby ocenić na 25 000 lat, podobnież i Wielkiego G-u Islandyi.—

razem prostą teoryę przegrzewania. Temperatura wody w miednicy Wielkiego G-u, wynosząca zwykle około 82°, wzrasta tern więcej, im bliżej wybuchu; w głębi znacznie jest wyższa, na dnie np. 126 — 127°C., zatem woda mocno przegrzana ponad punkt wrzenia na powierzchni. Skutkiem dopływu ciepła od spodu część wody zamienia się na parę, która wzdyma wodę w kanale, przelewa przez brzegi i wydostaje się wiel-kiemi pęcherzami nazewnątrz; stąd owe częste detonacye. Na tę czynność zużywa się jednak sporo ciepła, to też zaraz się wszystko uspoka-

ogrzewa się tak, iż nowy przypływ ciepła wytworzy massę pary, zdolną wyrzucić spory słup wody z kanału; wtedy ciśnienie jego nagle ustaje, przegrzana woda w dole G-u gwałtownie zamienia się na parę, która wraz z resztą wody potężnym strumieniem tryska w powietrze. Jak widzimy, teorya ta odpowiada rzeczywistości, ale tylko dla Wielkiego G-u i to za czasów Bunse-na. Obecnie ani wybuchy jego nie są tak regularne, ani przyrost temperatury (r. 1894 w ciągu dnia temperatura na powierzchni podskakiwała nieraz o 9 — 10°, na spodzie zaś wynosiła prawie stale 125—126°C., a wybuchów nie było całemi tygodniami); G-y zaś amerykańskie, tryskające godzinami całemi, nie podpadają bynajmniej pod teoryę przegrzewania. Zjawiska G-ów są zatem natury bardzo skomplikowanej, dotąd mało wyjaśnionej. Niemniej ciemną kwesty ę stanowi pobudzający wpływ alkaliów na wybuch G-ów; wiadomo tylko, iż niektóre G-y amerykańskie, a czasem i G. islandzki daje wybuch po wrzuceniu mydła. Sztucznie naśladowano G-y za pomocą różnego systemu rurek i zbiorników (modele G-ów), ogrzewanych to od spodu, to pośrodku, przyczem powstają wytryski gorącej wody. Czy jednak odpowiadają one rzeczywistemu mechanizmowi G-ów w naturze, bardzo wątpić można. — Skład wody G-ów dowodzi, iż źródła należą do wybitnie mineralnych. Oto

5.097

1.939

2.521

1.070

0.088

0.045

0.042

0.083

0.557

krzemionki .    .    .

węglanu sodu chlorku sodu .    .    .

siarczanu sodu . siarku sodu siarczanu potasu siarczanu magnu węglanego ammonu bezwodnika węglanego

sP.

Gejzeryt, skała, osad krzemionkowy źródeł gorących Islandyi, Parku Narodowego w Ameryce Północnej. Nowej Zelandyi i in. Tworzy nych głębiach G-u, ugruntował słynną swą a za- i pogięte i pokłębione, nieregularnie uwarstwione

Działalność G-ów dotąd nie została należycie wyjaśniona. Mackenzie przypuszcza istnienie pieczar podziemnych, napełnionych w części wodą i połączonych rozgałęzionemi szczelinami; pieczary te mają działać nakszałt kotłów parowych, przyczem prężność zamkniętej pary wytłacza wodę do kanału G-a. Przypuszczenie to nie wytrzymuje ścisłej krytyki. Bunsen, na zasadzie obserwacyj i pomiarów temperatury w róż-

powłoki lub masy stalaktytowe, barwy białej, żółtawej, czerwonawej lub szarej.    z- w-

Gekko, ob. Gekony.

Gekony (Ascalabotae), inaczej mierzienicami zwane. Rodzina zwierząt, należąca do rzędu jaszczurek. Niezgrabne i małych rozmiarów (18— 20 cm. długie), przypominają nieco ogólnym kształtem salamandry. Ciemna skóra pokryta jest małemi łuskami i licznemi brodawkami. Ogon krótki i gruby. Palce na stronie spodniej mają tarcze przyssawkowe, dzięki czemu G. mogą doskonale łazić po gładkiej prostopadłej powierzchni. Nocne te i bojaźliwe zwierzęta, dla ludzi nieszkodliwe zupełnie, zamieszkują kraje gorące, lecz napotykają się i w Europie południowej. Nocami wydają dźwięk: „ge-ko”, skąd też ich nazwa pochodzi. Do rodziny G-ów należą: Platy dacty lus, Gymnodactylus, Hemidactylus i inne.

19, 3. Apollod. 2, 1, 4.

A.K.

Gela, miasto greckie na południowem wybrzeżu Sycylii, nad rzeką tej samej nazwy, założone 690 r. przed Chr. przez Kreteńczyków i mieszkańców wyspy Rhodos, wspólnie z innymi wychodźcami doryckimi w tern miejscu, gdzie dziś leży Terra-Nuova. Już 581 r. G. dała początek miastu Akragas (Agrygent). Najwyższej potęgi dosięgła G., gdy najpierw Kleander 505 ujął rządy, jako yran, a następnie brat jego Hippokrates podbił prawie całą wschodnią połowę Sycylii po Syrakuzy. I» to miasto uzyskał następca Hippokratesa, Gelon (ob. t. wyr.), który tam przeniósł swą siedzibę, oddając bratu, Hieronowi, zarząd G-i, tak, że G. pozbawiona połowy swych mieszkańców, przesiedlonych do Syrakuz, podupadła na korzyść Syrakuz i Agrygentu. Po śmierci Hierona, który objął rządy po bracie, G. znów stała się niezależną. Gdy tyran Dyoni-zyusz 405 został pobity pod G-ą przez Kartagiń-ezyków, którzy miasto zburzyli, Dyoniziusz dał mieszkańcom na osiedlenie Syrakuzy. Przez Tymoleona (ob.) około 340 r. przed Chryst. zuów zaludniona, mianowicie przez kolonistów z Keos, została prawdopodobnie 282 zburzona przez Mamertynów, a mieszkańcy (Geloowie) przesiedleni przez tyrana Fintyasza z Agrygentu do miasta Phintias (dziś Licata), założonego przez niego. W G-i zmarł r. 456 pred Chr. tragik grecki Eschylos.— (Holm „Geschichte Siciliens” 2 tomy, Lipsk 1870—1874).

Gelanor (po grecku reX4voo?, wyraz mający pochodzić z języka karyjskiego, w którym YŚXav= król), syn Sthenelasa, potomek Inachosa, mityczny król ziemi Argiwskiej przed przybyciem Danaosa z Egiptu. Gdy Danaos, wywodzący również ród swój od Inachosa, rościł także preten-sye do tronu w Argos, a lud się zebrał, aby spór ten pomiędzy pretendentami rozstrzygnąć, miał wilk, tak brzmi mityczna opowieść, napaść na pasące się pod miastem stado bydła i pożreć buhaja, broniącego swego stada. Natenczas Argiwowie, uważając w tern zdarzeniu wyraźny znak bogów, rozstrzygnęli spór na korzyść Da-naosa, który, również jak ów wilk zwycięski, nie przebywał dotychczas pomiędzy niemi, tylko z obczyzny przybył. Według Błagalnie Eschyla był jednakże Pelasgos za czasów przybycia Da-naosa królem w Argos. Ten broni Danaosa i córki jego przed synami Egiptosa, lecz, ulegając przemocy, opuszcza kraj, Argiwowie zaś wybierają Danaosa na króla.—Por. Pauzan. 2, 16, 1;

S. Drz.

Gelati, klasztor w dawnej Imeretyi, w kraju Zakaukaskim, w odległości 5—6 km. na półn.-zach. od Kutaisu. Mur obwodowy klasztoru, wynoszący przeszło 100 sążni, otacza trzy kościoły, z których jeden jest katedralnym, dzwonnicę i domy z celami zakonników. Ściany klasztoru pokryte są freskami, wyobrażającemi świętych Pańskich, oraz osoby głośne w dziejach gruzyjskich. Godny jest zarówno uwagi starożytny refektarz, z którego ocalały tylko mury zewnętrzne oraz portyk z pyszną ornamentacyą; wielce też ciekawym zabytkiem historycznym jest tu brama żelazna, znana pod nazwiskiem Derbenckiej, z napisem arabskim, którą do G. sprowadził z Handżi król Dymitr, ojciec Dawida Odnowiciela. W katedrze zasługują na szczególną uwagę starożytne obrazy świętych z napisami historycznemi i tryptyk bardzo pięknej roboty gruzyjskiej, lecz w stylu bizantyjskim, zawierający w sobie wielką czcią otoczony wizerunek Bogarodzicy, będący kopią cha-chulskiego, malowanego wrzekomo przez św. Łukasza, a pochodzący z czasów królowej Tamary. Skarbiec katedralny jest niezmiernie bogaty: przechowują w niem klejnoty dawnych królów, oraz drogocenne apparaty kościelne, relikwiarze, krzyże, szaty obrzędowe ze złotogłowiu, a wszystko to osypane perłami i brylantami. W bibliotece klasztornej znajduje się wiele szacownych rękopisów, między niemi zaś dwa pergaminowe ewangeliarze, ozdobione prze-ślicznemi miniaturami.—Klasztor gelacki, założony przez króla gruzyjskiego, Dawida Odnowiciela (1089 — 1125), w początkach był jedynie siedzibą mnichów, ale w pierwszej połowie w. XVI ustanowiono w nim katedrę biskupią. Po zniesieniu Stolicy patryarszej w Pimendzie, do G. przewieziono skarby z Abchazyi, oraz z Gruzyi tureckiej i z Kartalinii, a w ciężkich czasach tej ostatniej nieraz tutaj rezydowali katolikoso-wie abcliazyjscy. Od czasów Dawida Odnowiciela w G. grzebano królów imeretyńskich.—Cery-teli „Połnoje sobranie nadpisiej Gełatskago mo-monastyrja”; Pokrowskij „Opisanie miniatiur gełatskago Ewangielia” (w „Zapiskach otdieła ru-skoj i sławianskoj Archeologii Imperatorskago russkago archeołogiczeskago obszczestwa”). * Gelatyna, ob. Klej.

Gelatyna chińska, ob. Agar-Agar.

Gelazy I (f 19 listop. 496 r., urocz. 19 lub 21 listop. i 4 lutego). Papież, św., syn Walerego, z pochodzenia Afrykanin, ale w Rzymie urodzony; za poprzednika swego, Feliksa III pełnił urząd sekretarza, a po śmierci jego, 2 marca 492 r. obrany na papieża. Podczas niedługiego, bo tylko cztery lata trwającego pontyfikatu, bez ustanku prawie musiał mężnie stawiać czoło wrogom Kościoła. Patryarchowie konstantynopolscy rościli sobie wówczas prawo do równej z papieżami władzy, a popierani przez cesarzów niejednokrotnie stawiali opór Rzymowi; otóż G., chcąc zaznaczyć dobitniej władzę, daną mu od Boga, nie zawiadomił, jak to było w zwyczaju, ówczesnego patryarchy, Eufemiusza, o swem wyniesieniu na papiestwo, dopóki tenże nie wykreślił z dyptychów imienia Akacyusza heretyka (Jelas. epist. 14. 15). Dla wyniszczenia resztek błędów pelagiańskich, jakie nurtowały jeszcze w Dalmacyi, G. upomina biskupa tej prowincyi, Honoryusza, aby pilnie czuwał nad czystością wiary i troskliwie opiekował się powierzoną sobie cząstką winnicy Chr. (epist. 5, 6). Nietylko jednak musiał potykać się z heretykami, ale nadto zwracać baczność na wewnętrzny stan Kościoła; z powodu wojen, jakie wtedy panowały, kościoły w wielu miejscach były zburzone i dawał się odczuwać wielki brak kapłanów. W listach przeto swoich (VII) G. określa warunki, w jakich lewici mogą być posuwani na wyższe stopnie kapłaństwa, wylicza przymioty, jakie powinni posiadać, oznacza czas i post Suchedniowy przed udzielaniem święceń, wznawia dawne kanony kościelne, dotyczące sług ołtarza i dla wykorzenienia wśród nich chciwości, zarządza czworaki podział dochodów kościelnych. W 494 r. przewodniczy na synodzie Rzymskim, złożonym z 70-u biskupów, na którym oddzielił kanoniczne księgi Pisma św. od apokryficznych, bliżej określił prymat biskupa rzymskiego, podał księgi Ojców Kościoła, mające ogólną powagę i dzieła heretyków, które zabronił czytać wiernym. Dla podniesienia uroczystości nabożeństw ustalił normę kanonu we Mszy św., zaprowadził jednostaj-ność ceremonij św., ułożył wiele hymnów i modlitw, i wydał „Sacramentarium”, w którem podaje normę i porządek obrzędów św. Na miejsce pogańskich luperkaliów, podczs których młodzież biegała nago po ulicach, siejąc zgorszenie, G. ustanowił święto Najśw. Maryi Panny. Obyczaje G-ego odpowiadały w zupełności naukom jego: odznaczał się pokorą, gorliwością o zbawienie dusz i skromnością. Relikwie jego znajdują się w kościele św. Piotra w Rzymie. Listy jego i „Sacramentarium” wydał Thoma-sius (Rzym 1680) i Mignę „Patrol lat.”,t. 59. fm-Gelazy II (f 29 stycz. 1119 r.), obrany papieżem 25 stycz. 1118 r. po Paschalisie II. Pochodził z zamożnej rodziny z Gasty (skąd nazwa jego -lan z Gasty); skończywszy wcześnie nauki, wstąpił do klasztoru na górze Kas-synu, gdzie jednak nie długo miał pozostawać.

Wybitnemi zdolnościami zwrócił na siebie uwagę papieża, Urbana II, który mianował go kardynałem, a następnie dla podniesienia, jak świadczy Panulf z Alatri, dawnej świetności stylu kuryi rzymskiej, swym kanclerzem. Po śmierci Urbana II sprawował tenże urząd przy jego następcy, Paschalisie II, który często korzystał z rad jego w trudnych chwilach życia swego z powodu zatargów z cesarzem Henrykiem V. Pierwsze zaraz chwile po obraniu go na papieża dały mu poznać, że przykre będą lata jego pontyfikatu. Cencio, głowa zamożnej a dumnej rodziny Frangipane, mającej wielką w Rzymie przewagę i stojącej zawsze po stronie cesarzów, skoro tylko dowiedział się o wybraniu G-ego, z siłą zbrojną wtargnął do kościoła, rzucił się na kardynałów i papieża, sponiewierał go, bił nogami, pokrwawił ostrogami, a wreszcie pochwyciwszy za włosy, zaciągnął do swego pałacu, gdzie kazał go okuć w kajdany i wtrącić do więzienia. Gwałt ten oburzył Rzymian. Piotr, prefekt miasta i wielu stronników Kościoła chwycili za oręż i wraz z ludem udali się na Kapitol i zmusili Cencia do wydania papieża, poczem odprowadzili go do kościoła, oddali mu należne hołdy i zaczęli robić przygotowania do uroczystej koronacyi i do udzielenia wyższych święceń, był bowiem dopiero dyakonem. Podczas tych przygotowań nadeszła wieść, że Henryk V zbliża się z wojskiem ku Rzymowi. Znając dobrze usposobienie cesarza, G. ratuje się ucieczką: wśród nocy, w towarzystwie kilku kardynałów wsiada na okręt i udaje się do Ga-sty, lecz straszna burza przerywa podróż jego i zmusza do zatrzymania się w Porto; tutaj, dzięki tylko poświęceniu i odwadze kardynała Hugona z Alatri, który go przeniósł od brzegu na swych ramionach, zdołał ujść pościgu żołnierzy cesarskich i przybyć do Ardei, skąd czwartego dopiero dnia dotarł do Gasty, radośnie witany przez swych ziomków. Cesarz, dowiedziawszy się o ucieczce papieża, posyła do Gasty posłów, prosząc papieża, aby przybył do Rzymu na ko-ronacyę i dla załatwienia kilku kwestyj spornych; lecz G., nauczony przykładem i doświadczeniem swego poprzednika, Paschalisa II, nie dowierza przewrotnemu cesarzowi i każe się koronować w Gaście. Zawiedziony w swych zamiarach i planach, Henryk V wybiera w Rzymie antypapieża Burdinusa, arcyb. Bragi (Grzegorz VIII), który powtórnie koronuje go i opuszcza Rzym. Zawiadomiony o tem, G. wrócił potajemnie do Rzymu, lecz znowu zmuszony był przez Frangipanow do ucieczki. Powierza przeto tymczasowy zarząd Kościołem i Rzymem kardynałom, przywraca kościołowi w Rawennie dawne prawa biskupie i przez Pizę i Korsykę udaje się do Francyi, gdzie opat, Suger, wita go najserdeczniej w imieniu Ludwika VI, ofiaruje dary królewskie i towarzyszy do Clugny. Pragnąc załatwić spór między kościołem a Ce-

Gelazyn — Geldryä.

sarzein, G. chciał zwołać do Reims synod, ale choroba, która zwiększyła się jeszcze w czasie podróży, skróciła dni życia jego. Jedni nazywają go świętym, inni błogosławionym; Martyrologium jednak rzymskie i Bollandyści nie wspominają o nim (cf. A. Cost. Gastani „Vita del pontifice Gelasio II”. Roma 1811).

Gelazyn Mikołaj, jeden z najuczeńszych profesorów akademii krakowskiej w XVI-ym wieku. Urodził się w r. 1525 we Lwowie, początki nauk tam odbywszy, udał się do akademii krakowskiej, gdzie wkrótce stopnie uczone otrzymał i nauczycielem publicznym wymowy w r. 1549 został, celując w językach łacińskim i greckim, w wymowie i innych naukach.

telegraf, piękny plac targowy, 2 kościoły katolickie, 1 ewangelicki, synagoga, wyższa szkoła męska i żeńska, szpital, oprócz tego przędzalnia jedwabiu, browary, fabryki cygar, guzików i obuwia; prowadzi również ożywiony handel zbożowy. Założony w 878, G. był do 1343 r. rezydencyą hrabiów i książąt; za czasów Filipa II został ufortyfikowany, twierdza jednak rozpadła się w gruzy już w 1764 roku.

Geldner Karol Fryderyk, orjentalista, ur. 17 grud. 1852 w Saalfeldzie w księstwie Sasko-Meiningeńskim; studjował językoznawstwo i sans-kryt u J. Curtiusa i H. JBrockhausa w Lipsku (1871—73), następnie języki i literaturę indyjską i irańską u R. Rotha w Tubindze (1873—76); Wychowywał wnuka kanclerza Jana poczym w r. 1877 habilitował się w uniwersyt. Osieckiego, Rafała Mostowskiego, i odbył z nim tubingeńskiin, w 1887 powtórnie w Halli, gdzie podróż po obcych krajach, w której uzupeł- 1890 został profes. nadzwyczajnym i w tymże niwszy własne wykształcenie, zdobył stopień roku powołany na takież samo stanowisko do doktora obojga praw. Za powrotem do kraju uniwers. berlińskiego. Ogłosił prace następują-udał się do Lwowa, gdzie w gronie najświa- ce: „Siebenzig Lieder des ' Rigveda” (przy tlejszych wówczas mężów zasiadł w magistracie, współpracownictwie Kaegi; Tubinga 1875); „Me-bedąc obrany na radnego miasta, na którym to trik des jüngen Avesta” (t-że 1877); „Studien urzędzie umarł w roku 1589. Będąc jeszcze zum Avesta” zesz. I, Strasburg 1882); „Drei akademikiem krakowskim, wydał z druku po ła- Yasht aus dem Zendavesta” (Stutgard 1884); cinie dwa dziwnej teraz rzadkości dzieła, jedno „Avesta, die heiligen Bücher der Färsen” (wyda-p. t. „De ordinibus in Philosophorum Scholis, nie niemieckie i angielskie z zapomogi Akademji ad ordines Academiae Cracoviensis in Baccalaure- wiedeńskiej i rządu indyjskiego (t-że 1886—94) orum renuntiatione oratio” (Kraków, 1551 r. i „Vedische Studien” (razem z Pischlem, tom in 8-vo); drugie zaś: „De lectionis orationum 1—2, t-że 1889—1892). usu, oratio” (Kraków, 1553 r. in 8-vo). W obu tych dziełach Gelazyn okazuje niepospolite wiadomości literatury starożytnej, smak i styl piękny, godny zaiste imjuczeńszych współczesnych Włochów, szczególnie w pierwszem wyprowadza zawiązki nauk filozofii u Greków, oraz początek szkół publicznych i ich ustaw u Rzymian, zaczem początek, potrzebę i pożytek sto- 103 m-ców na 1 kw. klin. Kraj na wschód od pni uczonych. Dzieło pełne głębokich’ myśli j Yssel tak jak Weluwia (Veluwe=złe pastwisko) i uwag, które dowodzą zdrowego rozsądku I pomiędzy Arnheim, Zütphen i Amersfoort zawie-i wielkiej nauki autora.    j ra obszary, zbliżone do pustyni (Geestland) bez

Gelder A art de, malarz hollenderski (* 1645 ; łąk i lasów, tylko stepy i pagórki piaszczyste, w Dordrechcie—f 1727 tamże). Uczeń Hoogstra- j Trzecia część prowincyi pomiędzy Mozą a Re-tena i Reinbrandta. Malował portrety, obrazy nem zajęta przez żyzne lęgowiska tak nazwa-religijne i sceny historyczne. Poprawny rysu- j nej Betuwii (Betuwe = dobre pastwisko); jest nek, świetny koloryt i umiejętne traktowanie ' to kraj wyspowy starych Batawów, późniejsza światłocienia cechują jego obrazy, bardzo przy- ; prowincya Batu. Prawie 36 procent kraju tak pominające mistrza jego Rembrandta. Z portretów G-a wymienić należy przedewszystkiem portret „Piotra Wielkiego” (Muzeum Amsterdamskie) i portret „Wiekowej damy” (Galerya Licli-

s. s.

fm.

A. A. K.

Geldrya (średniow. Gelre), prowincya królestwa Niderlandzkiego; na północ graniczy z jeziorem Zuidersee, na wschód z Overyssel, z południo-zachodu z pruską prowincyą Westfalią i Pro-wincyą Nadreńską, na południe z Północną Bra-bancyą, na zachód z Hollandyą i Utrechtem. G. ma 5081.84 kw. kim. i (1892) 520 210 m. czyli

zwanych Ge e sto w leży odłogiem. Wogóle 24 procent pól uprawnych, 26 procent łąk i pastwisk, 24.1 procent nieużytków i 14.4 procent lasu. Prócz wymienionych większych rzek znaczniejsze są: Eens, Linge, Berkel, Grift i Schipbeck. Geldern: 1) okrąg w pruskiej regencyi Düs- Średnia wielkość 116 gmin wynosi 43.8 kw. seldorf, 543.03 klin. kw., 53 937 m-ców (1890), kim. W średnich i większych miastach mieszka posiada 1 miasto i 27 gmin. — 2) Miasto okręgo- 15 procent całej ludności. Główne produkta: we G. o 44 klin. na południo-zachód od Düs- zboże, tytoń i len. Wiśnie, gruszki i jabłka sta-seldorfu, nad rzeką Niers, dopływem Maasu, na nowią ważny artykuł wywozowy do Hollandyi linii pruskich kolei państwowych Kolonia - Kre- i Anglii. Hodowla bydła i koni w wysokim roz-feld-Kliwia i Haltern-Wesel-Venlo; 5 536 m-ców woju. Z gałęzi przemysłu najwięcej rozwinęły (368 ewangielików i 1111 Żydów); urząd powia- się cegielnie, fabryki papieru i bawełny. Znacz-towy, sąd pokoju (ziemiański — Kliwia), poczta, ne są także garbarstwo, szewctwo i piwowar-

tensteina w Wiedniu).

stwo. Handel przewozowy zasadza się głównie na zbożu. Miasta portowe: Nijkerk, Hardewijk i Elburg nad Zuidersee mają obrót bardzo nieznaczny; ważniejsze są pod tym względem: Nimwegen, Zütphen, Tiel, Apeldoorn, Kuilenborg, Zalt-Bommel, czyli Bommel, Doesborgh i Wageningen.

rain.

cy pospolitej.

Gelenit, minerał, glinokrzemian wapnia; skład w przybliżeniu wyraża wzór: 3CaO. A1₂0₃. 2Si0.₂, układu tetragonalnego. Występuje w zetknięciu

law ze skałami osadowemi w Monzoni, zdarza

z. w.

Dzieje. Za założyciela średniowiecznego hrabstwa Gelre uchodzi Otton z Nassau, który około r. 1061 ożenił się ze spadkobierczynią hrabstwa z domu de Gont, a w drugiem małżeństwie z Zofią z Zütphen. Już przez to drugie małżeństwo miała G. połączyć się z Zütphen, według innych dopiero przez związek Ottona, syna Gerharda, z Ermgardą z Zütphen; ich syn Henryk był w każdym razie pierwszym, który się nazwał hrabią na G-i i na Zütphen. I Welu-wia (Veluve) była pierwotnie osobnem hrabstwem; cesarz Henryk IV nadał ją biskupowi z Utrechtu, ten znów oddał ją w lenne posiadanie hrabiemu z Löwen, późniejszemu księciu brabanc-kiemu na G-i, albo hr. Ottonowi I, albo hr. Henrykowi I. Wielkie znaczenie dla hrabstwa miało panowanie Ottona III Kulawego (122y — 71 r.). Uzyskał on od króla rzymskiego, Wilhelma Hol-lendra, miasto Nimwegen (1248); pod nim dosięgło hrabstwo prawie pełnego późniejszego obszaru; posiadał między innemi kraj około Venlo i Roermond, Betuwię, część wysp Fieler i Bom-.melerward. Otton III, wnuk Reinholda, otrzymał 19 marca 1339 r. od cesarza Ludwika Bawar-

skiego tytuł książęcy. Następnie kraj ten był kilkakrotnie niepokojony przez dwie partye: He-kerów i Bronkhorstenów, którzy ponownie podnieśli rokosz, gdy linia książąt nassaaskich ze śmiercią Edwarda wygasła 1371 i dwie córki, spadkobierczynie, podniosły spór o następstwo. "Wilhelm z Juliaku (Jülich), syn Maryusza z G-i, odniósł nakoniec 1379 r. zwycięstwo i połączył G-ę z Juliakiem. Lecz już na Wilhelmie, bracie i następcy Reinholda IV (f 1423 r.), wygasła znów nowa linia po mieczu. Jego następcą był wnuk jego siostry, Arnold z Egmondu. Jednak księstwo Juliaku musiano odstąpić księciu Bergu. Arnold sprzedał 1472 r. po wydziedziczeniu zbuntowanego syna, Adolfa, G-ę i Zütphen Karolowi Śmiałemu Burgundzkiemu. Ale dom bur-gundzki miał wiele trudności, by kraj utrzymać i jego wnukowi, Karolowi z Egmondu, udało się 1513 r. po długich sporach, z francuską pomocą, większą część księstwa burgundzkiemu spadkobiercy, cesarzowi, Karolowi V, znów odebrać. Po jego śmierci (f 1538) książę Wilhelm kli-wijski (Cleve), jako spadkobierca Karola, trzymał się jeszcze, popierany przez stany, do 1543, w którym zwycięski cesarz, Karol V, wcielił kraj do Niderlandów. — Odtąd G. należała do prowincyj Niderlandzkich. Dzieliła się na cztery części: Roermond, Nimwegen, Zütphen i Arnheim, z których pierwsza, nazwana Górną G-ą, odpowiada mniej więcej dawnemu starostwu

Gelre i pozostała przy Hiszpanii, podczas gdy trzy inne, stanowiące razem G-ę Dolną, przez rewolucyę niderlandzką odpadły i przystąpiły do Unii Utrechckiej 1579 r. Do hiszpańskiej części G-i król Fryderyk I pruski, korzystając z wojny o sukcessyę hiszpańską, wystąpił z prawami, wywodząc je jako książę na Cleve z testamentu Karola z Egmondu. Kazał 17 grudnia 1703 wojsku pod wodzą generała von Lottum wyruszyć przeciw miastu i fortecy G-i, zajętej przez Francuzów, i zdobył ją po dłużej niż rok trwającej blokadzie, co pociągnęło za sobą zajęcie większej części ziemi Boermondzkiej, tak zwanego górnego okręgu. W pokoju Utrechc-kim 11 kwietnia 1713 r. Prusy zatrzymały zdobyte ziemie z małym przyrostem (ziemią około Kessel, wyjąwszy dobra Eskelene, które otrzymało ks. Juliak-Berg); reszta Górnej G-i z Roer-mondem i Venlo przeszła wraz z hiszpańskiemi Niderlandami do Austryi, która jednak traktatem granicznym z 15 listop. 1715 r. pozostawiła Venlo i Montfort przy Rzeczypospolitej Stanów Generalnych. Przez traktaty w Bazylei 1795 r., w Campo-Formio 1797 i w Lunewilu 1801 r. Górna G. została połączoną z Francyą i na Kongresie Wiedeńskim 1815 r. podzielona między Prusy i nowo utworzone królestwo Niderlandzkie. Pruska część, pierwotnie włączona do obwodu regencyjnego Cleve, tworzy od chwili skasowania go część obwodu regencyjnego Düsseldorf.

Grelée Klaudyusz, ob. Claude Lor-

Gelechia, skośnik, owad, do rodziny inó-lowców (Tineidae - Lepidoptera) należący. Rodzaj ten obejmuje przeszło 150 europejskich gatunków, z których najpospolitsze są: G. dode-cella; mól ten ma 1 cm. szerokości. Skrzydła szarego koloru; pierwsza para z czarnemi punkcikami. Gąsienice objadają młode gałązki sosen. — G. malvella-, gąsienica w sierpniu i we wrześniu zjada nasiona malwy, w październiku przeistacza się w poczwarkę, która pozostaje w ziemi aż do najbliższej wiosny. — G. pedisequel-la\ gąsienica bardzo pospolita w czerwcu i w lip-cu na młodych pędach'wiciokrzewu i kwaśni-

K. K-ć.

się też w żużlach fabrycznych.

Gelidium, wodorost, należący do grupy kra-snorostów (Florideae). Spotyka się przeważnie w morzach cieplejszych, porastając darniami na 0.3 m. długości. Rodzaj G. zawiera do 10-u gatunków, z których dwa należą do flory wód europejskich (ocean Atlantycki, morze Czarne i Śródziemne). Gatunki chińskie i japońskie dostarczają ciała galaretowatego, znanego pod nazwą agar-agar. Rosnący w oceanie

E. s.

A. Pol.

W. G.

1804—7.

Spokojnym i Indyjskim, gatunek G. cartüagi-rienm służy jako materyał do budowy gniazd jadalnych salangany.

Gelimer lub Gili mer, ostatni król Wandalów afrykańskich (531 —533); chcąc prędzej dojść do władzy, zrzucił z tronu krewnego swego, Hilderyka, co posłużyło Justynianowi, wyczekującemu z upragnieniem odpowiedniej chwili, za pretekst do wydania wojny. G. nie umiał przeszkodzić wylądowaniu nieprzyjacielskiego wojska pod wodzą Belizaryusza, ani też skorzystać ze słabości armii bizantyjskiej. Pobity pod Deci-mą, nie próbował nawet bronić Kartaginy; powtórna porażka pod Trikameronem przyczyniła się ostatecznie do upadku królestwa Wandal-skiego (533). Zrozpaczony G. schronił się u wzgórza Pappua, otoczony jednak zewsząd wojskami nieprzyjacielskiemi, musiał się wkrótce poddać (534). Przyprowadzony do Konstantynopola, zdobił tryumfy Belizaryusza i Justyniaua, odprawiane w cyrku: padał na twarz przed cesarzem, zasiadającym na tronie. Potem otrzymał tytuł patrycyusza i obszerne dobra w Ga-lacyi, gdzie umarł w zapomnieniu.

G-elinek Józef (* 3 grudnia 1758 w Selczu, w Czechach — f 13 kwietnia 1825 w Wiedniu), kompozytor muzyczny, twórca mnóstwa fantazyj i waryacyj, osnutych na tematach kompozytorów obcych, oraz parafraz z różnych oper. A tak był zręczny i wprawny w fabrykowaniu tych fantazyj i waryacyj, a zarazem tak mało dbał o sławę autorską, że wielu muzykom i amatorom sprzedawał swe prace, zezwalając przy-tem na wydawanie ich pod nazwiskiem kupującego. Prócz tego G. napisał wiele utworów z działu muzyki kameralnej, jak: tria, sonaty skrzypcowe i fortepianowe.

Gellen (Göllen), wązka cieśnina na morzu Baltyckiem, oddzielająca wyspę Rugię od Pomorza, na przestrzeni między wysepkami Ummanz i Hiddensee.

Gellenail, wieś na Szlązku, ob. Kielnów.

Geliert Christian Fürchtegott, poeta niemiecki (* w Hainichen w Saksonii 4 czerw*. 1715—f w Lipsku 13 grud. 1769). Był synem pastora protestanckiego i sam sposobił się do tego zawodu, study ująć teologię w uniwersytecie lipskim; następnie wszakże zmienił pierwotny zamiar i poświęcił się pedagogii i literaturze. Naprzód udzielał w Lipsku lekcyj prywatnych, będąc jednocześnie współpracownikiem różnych wydawnictw peryodycznych. W r. 1744 został docentem, a w r. 1751 profesorem uniwersytetu i na tern stanowisku pozostał do śmierci, wykładając estetykę, historyę literatury i etykę. Ten ostatni przedmiot uprawiał ze szcze-gólnem zamiłowaniem i w późniejszem życiu miewał corocznie odczyty moralne („Moralische Vorlesungen”, ogłoszone drukiem po jego śmierci w r. 1770), ogromną cieszące się wziętością.

Kucyki Pow«» llu«*r. Ze*t. 189. T XXJV

Twórczość poetycka G-a przypada w epoce przeważających w literaturze niemieckiej wpływów francuskiego klasycyzmu, uprawianego głównie przez Gottscheda i jego szkołę. I G. ulegał początkowo tym wpływom, jak o tein świadczą wymownie młodzieńcze jego utwory, idylle: „Das Band” (Lipsk 1744) i „Sylvia” (tamże 1745), oraz niektóre opowieści i bajki. Stopniowo jednak poeta począł się zwracać na samoistne tory, czerpiąc tematy i natchnienia swoje z otaczającego życia, którego rysy znamienne odtwarzał wiernie i charakterystycznie, z właściwym im ciasnym i poziomym zakresem mieszczańskiego bytu. Najgodniejsze uwagi wśród utworów G-a są jego bajki i opowieści („Fabeln und Erzählungen”, Lipsk 1746, wyd. 1-e, następnie niezliczone wydania), odznaczające się sporym zasobem praktycznej mądrości życiowej, oraz formą jasną, zwięzłą i pełną werwy dosadnej. Dydaktyczny charakter, znamionujący te utwory, przenika całą poezyę G-a i występuje też dobitnie w późniejszych jego płodach, w zbiorach: „Lehrgedichte und Erzählungen” (Lipsk 1754); „Geistliche Oden und Lieder” (Lipsk 1757); w komedyach: „Die Betschwester” (Lipsk 1745); „Die zärtlichen Schwestern”; „Das Los in der Lotterie” (tamże 1748); wreszcie w tendencyjno-moralizatorskiej powieści p. t. „Leben der schwedischen Gräfin von G.” (Lipsk 1746). Dzięki lekkiej, jasnej i przystępnej formie swych utworów oraz swojskiemu charakterowi ich osnowy, G. pozyskał sobie niezmierną popularność w całych Niemczech i ceniony jest wysoko w dziejach literatury niemieckiej jako jeden z najpierwszych zwiastunów budzących się w niej narodowych, swojskich dążności. Zbiorowe wydania jego dzieł bardzo są liczne: najdawniejsze w Lipsku 1769 — 74, najnowsze tamże 1867 r.

Gelli Jan Chrzciciel (* 1498—f 1562), poeta i pisarz włoski, rodem z Florencyi, z zawodu szewc, obdarzony wybitnym talentem i rozległem wykształceniem w duchu panującego ówcześnie we Włoszech akademizmu literackiego. Miewał odczyty o Boskiej komedyi Dantego, pozostawił pełne humoru dyalogi: „La pric-ci del botajo Giviti” (Florencya 1546); „La Circe” (1549), oraz komedye tworzone pod wpływem wzorów starożytnych: „La sporta” (Florencya 1543); „Lo errore” (tamże 1556). Dzieła zbiorowe wydane w Medyolanie w 3-ch tomach

w. G.

Gellius A u lus, ob. Aul us.

Gelliwara, największa parafia w Szwecyi, w lanie Norbotten, w lappmarku Lulea, ma rozległości 16 790 km. i 3 800 m-ców (1890). Leżąca w niej góra G., 4 700 m. długa, 580 m. wysoka, obfituje w rudę żelazną, wydobywaną przez towarzystwo akcyjne z miasta Lulea, z którem ją połączono drogą żelazną.

Galina, miasto w Algieryi, ob. Guelma.

101

79, w stylu przejściowym, o czterech wieżach; pałac cesarski, wystawiony na wyspie rzeki Kinzig w w. XII przez Fryderyka Bar-barossę, i ruiny kościoła św. Piotra. Z innych starych budowli godne są uwagi: ratusz, kościół katolicki, synagoga, dawny dwór książęcy, tak zwana wieża czarownic (Hexenthurm), wieża półksiężycowa (obecnie strzelnica), dom Johan-nitów i in. Miasto w r. 1896 liczyło 3 925

U.

Gelnhausen, miasto okręgowe w regencyi Kasselskiej, nad rzeką Kinzig i na linii kolei państwowej pruskiej Frankfurt nad Menem - Bebra - Gettynga, i górno-hesskiej Giessen-Gelnhausen. Wyglądem swoim starożytnym przypomina te czasy, kiedy było ważnem miastem cesarstwa. Prócz starych murów obwodowych z bramami i wieżami zachowały się tu: piękny kościół Najśw. P. Maryi z w. XIII, odnowiony 1876

dali palatynom reńskim i hrabiom hanauskim. Odtąd rozpoczął się upadek G-u, któremu klęski wojny Trzydziestoletniej ostatni cios zadały. Miasto jednakże nie straciło swego miejsca ani głosu na sejmach, lubo jego swobody i przywileje były przez zastawników zaprzeczaue i dość często gwałcone, póki w r. 1743 sąd rzeszy najwyższy nie ogłosił go miastem rzeszy. Po wygaśnięciu rodu hrabiów hanauskich (1736) udział ich przeszedł na księstwo Hessen-Kassel, które r. 1746 i część palatyńską nabyło, a w 1803 otrzymało prawo dziedziczne. W r. 1866 G. dostało się Prusom.—Euler „Zur Rechtsgeschichte der Reichstadt G.” (Frankfurt 1874).

Gelon, syn Dinomenesa, został tyranem rodzinnego miasta Geli 491 r. przed N. Chr., po śmierci Hippokratesa, którego jazdą dowodził; podstępem zapewnił sobie (485 r.) tyranię nad

AP¹

mmè:

SMË®

5^4-1

x':

mä

XX

ÉllS

r-

msÆ

HÉ

s.

Fig. 172. Ruiny zamku cesarskiego w Gelnhausen.

miesz., a w tern 386 katolików i 215 żydów; jest siedzibą sądu okręgowego, ma zimową szkołę gospodarstwa wiejskiego, fabrykę wyrobów gumowych, szewckich, cygar, surrogatów kawy, laku, pieczęci kauczukowych, organów, garbarnie, wielki zakład elektrotechniczny, szkółkę drzew, wielkie kamieniołomy, uprawę wina i zboża.— W w. XII G. miało własny swój ród hrabiowski; po wygaśnięciu jego (około 1150), pize-szło do Hohenstaufów. Cesarz Fryderyk I wybudował tu sobie wspomnianą wyżej rezydencyę i powstałą pod zamkiem wioskę obdarzył bezpośrednią zależnością od Rzeszy. W r. 1180 odbył się tu sejm walny, na którym Henryka Lwa odsądzono od Saksonii. Wielu też następnych cesarzy nieraz tutaj rezydowało aż do Karola IV, który to miasto oddał w zastaw hrabiom Szwarcburskim (1349), a ci je w r. 1435 sprze-

Syrakuzami, gdzie toczyła się walka stronnictwa arystokratycznego z demokratycznem; pomógł wypędzonym z miasta posiadaczom ziemskim (Gamorom) powrócić do ojczyzny i, zyskawszy ich wdzięczność, zawładnął Syrakuzami. Grekom odmówił pomocy (480) przeciw Kserksesowi, pod pozorem, że nie chcieli go obrać naczelnym swym wodzem, właściwie jednak musiał skierować swe siły na odparcie Kartagińczyków, którzy w tym samym czasie z 300-tysięcznem wojskiem, pod wodzą Hamilkara, wkroczyli byli do Sycylii. Pod Himerą odniósł G. świetne zwycięstwro (480), w tym samym dniu, w którym Grecy walczyli pod Salaminą; zwycięstwo to zapewniło mu panowanie nad całą Sycylią. Zyskał sobie tak powszechną miłość, że gdy na zgromadzeniu lu-dowem oznajmił chęć zrzeczenia się dowództwa nad wojskiem, nietylko nie zgodzono się na to,

i;

Dr J. M.

lecz jednogłośnie okrzyknięto go królem. Pa- je jako produkt uboczny przy wyrobie sody nował sprawiedliwie i łagodnie do 478 r. Po sposobem Leblanca. śmierci naród czcił jego pamięć jako bohatera; gdy za rządów Tymoleona wszystkie posągi spiżowe sprzedano przez licytacyę publiczną, jedna tylko statua G-a ocalała. Po nim panował nad Gelą brat jego, Hiero.

Geloza należy do ciał mało zbadanych pod względem chemicznym; na zasadzie jednak danych, które o niej posiadamy, musimy ją zaliczyć do rzędu błonnikowców (krochmalów).

Jest to ciało pochodzenia roślinnego, znajduje się w Agar-Agar, Gelidium corneum, Plocardia lichenoides i innych, z których, po uprzedniem przemyciu słabym rozczynem kwasów i ammo-niaku a następnie wodą, otrzymuje się G. za pomocą wodnych odwarów. Woda zimna, spirytus, rozczyny kwasów i alkaliów nie rozpuszczają G-y; w wodzie gorącej rozpuszcza się i daje po ochłodzeniu galaretę; nagrzana z wodą do 100° (pod ciśnieniem) zmienia zasadniczo swoje własności: otrzymany rozczyn traci własność tężenia przy ochładzaniu, skręca płaszczyznę spolaryzowanego światła na lewo i redukuje płyn Peh linga.

Gelsemium, rodzaj rośliny, należącej do rodziny Loganiaceae, obejmuje trzy gatunki: jeden właściwy jest Ameryce północnej, drugi rośnie na Sumatrze, trzeci w Chinach. Korzeń i kłącze G. nitidum (z Karoliny) zawierają alkaloid gelseminę (C₂₂H₃₈N₂0₄), mocną truciznę, sprowadzającą upadek sił, ciężki oddech, dwojenie -obrazów i rozszerzenie źrenicy. Alkaloid ten stosowany bywa jako lekarstwo przeciw febrze.

K. Sł.

E. S.

Gelsenkirchen, okrąg pruskiej regencyi Arns~ berskiej, ma 77.77 km. rozległości i 127 334 m-ców (1890 r.), dwa miasta i 18 gmin. G., główne miasto tego okręgu, odległe o 6 km. ku płn.-zach. od Bochum, na linii Oberhausen - Dortmund i Kray - G. pruskiej państwowej drogi żelaz., siedziba władz okręgowych, urzędów gminnych i filii banku państwowego; w r. 1890 liczyło 28 057 m-ców (10 993 ewangielików, 561 żydów); ma pocztę pierwszej klasy, telegraf, telefony, kościoły, katolicki i ewangielicki, synagogę, nowy ratusz, pomnik cesarza Wilhelma I , szkołę żeńską rzemiosł, katolicką, 2 żeńskie średnie (katolicką i ewangielicką), szkoły dla szwaczek i kucharek, szkołę rektoracką katolicką, fabrykę kotłów parowych, odlewnię żelaza, mydlarnię, młyn i tartak parowy, oraz kopalnie węgla kamiennego, dzięki którym doszło do kwitnącego stanu.

Geltschberg, zakład wodoleczniczy w Czechach, 396 m. nad powierzchnią morza.

Gelnsyt (Gayl ussit), minerał, wodny węglan sodu i wapnia (Na.₂C0₃, CaC0₃, 5H.₂0), układu jednoskośnego. W przyrodzie znaleziony w Newadzie. W warunkach sztucznych powsta-

z. w.

Gemara, ob. Talmud.

Gembica (Ge mb i ce), miasto w powiecie Mogilnickim, nad Małą Notecią, uchodzącą pod wsią Kołudą do Noteci; 1016 m-ców (1890 r.). Mieszkańcy zajmują się rolnictwem, handlem zbożowym i handlem bydła. Na rok 4 jarmarki. W okolicy łąki bogate w pokłady torfu. Kościół parafialny katolicki należy do dekanatu Żniń-skiego; kościół filialny protestancki; synagoga; szkoła elementarna kilkoklasowa ; poczta. G. jest siedzibą kommissarza obwodowego.

Gembicki Wawrzyniec (* w Gembicach 5 sierpnia 1559—f w Łowiczu 1624), arcybiskup gnieźnieński, prymas. Ród Gembickich zaliczał się do herbu Nałęcz, a wiódł swe nazwisko od wsi Gembice, nadanej przez Mieczysława, księcia Wielkopolskiego, r. 1192. Ojcem Wawrzyńca był Paweł, matką Anna Łowęcka; braci nie miał, tylko dwie siostry. Początki nauk pobierał w Chodzieżu, w szkole innowierców, wkrótce później w kollegium poznańskiem, zało-żonem przez Jana Lubrańskiego. Mając lat 16, udał się za granicę do akademii ingolstadzkiej, gdzie uczył się filozofii i prawa; lat kilka podróżował po Niemczech, a po śmierci ojca powrócił do wsi rodzinnej. Wkrótce przeniósłszy się do Krakowa, za radą Jana Piotrowskiego, dziekana poznańskiego, poświęca się stanowi duchownemu, a zalecony podkanclerzemu koronnemu, Wojciechowi Baranowskiemu, przyjęty zostaje do jego kancellaryi. Wykształcenie, za granicą zdobyte, i piękny styl, jakim władał, utorowały mu dalszą drogę. Zwrócił na niego uwagę król Stefan Batory: ujęty jego zdolnościami, mianował go swym sekretarzem. Prócz Baranowskiego miał G. też możnego przyjaciela i protektora w osobie swego kuzyna, Jana Zamoyskiego; mimo tych wpływów jednak musiał dłużej czekać na znaczniejsze promocye; otrzymał tylko probostwo osieckie, którem czas dłuższy zadawalać się musiał. Dopiero za Zygmunta III poczyna rość w górę: w r. 1593 otrzymuje kanonię krakowską, a 1595 kanclerstwo kapituły gnieźnieńskiej; nadto wpływy kardynała Radziwiłła i Jana Zamoyskiego sprawiły, że mianowano go sekretarzem koronnym. W r. 1596 przypadła mu ważna missya, która dała mu sposobność do wykazania zdolności dyplomatycznych i oratorskich. Ażeby utrzymać Wołoszczyznę w zależności od Polski, wypędza Zamoyski stamtąd kreaturę Zygmunta Batorego, Rozwana, i zawiera z Tatarami pokój, by zabezpieczyć od nich Polskę. Wieść o tern, w fałszywein oświetleniu Batorego, dochodzi do Rzymu: papież, zabiegający około ligi przeciw Turkom, zapałał gniewem. na króla i Zamoyskiego; w listach do nich zwie ich niemal zdrajcami sprawy chrześciańskiej i nakazuje wynagrodzić wrzekotną szkodę, wyrządzoną Batoremu. W obronie Polski i jej

słuszności wysłano G-ego do Rzymu. Rozgniewany Klemens VIII nie chciał go z początku nawet przyjąć, później atoli, przekonany jego wymową i wywodem prawdziwego stanu rzeczy, łaskawie go pożegnał, Pomyślny rezultat ważnej missyi przyniósł G-emu w nagrodę dalsze pro-mocye: w r. 1598 dostaje on probostwo krakowskie, 1599 kustodyę płocką, a w r. 1600, po Tylickim, biskupstwo Chełmińskie. Przejęty ważnością swego urzędu, porzuca dwór i udaje się do swej dyecezyi, gdzie gorliwie poświęca się jej sprawom, wizytuje parafie i szkoły, odbiera wiele kościołów, zajętych przez dyssydentćw, w r. 1605 składa synod dyecezyalny. Po Tylickim, mimo, że wcale się o to nie ubiegał, chciano mu nawet powierzyć pieczęć, lecz tym razem godność ta jeszcze go minęła; dopiero w r. 1609 po Pstrokońskim otrzymał ją ostatecznie i, jako kanclerz, wybił się na pierwszy plan w sprawach Rzeczypospolitej. Jak wybitne zajmował stanowisko, świadczy to, że Heidenstein poświęcił mu swe dzieło o obowiązkach kanclerza. Jeszcze w tym samym roku ofiarowano mu biskupstwo Kujawskie, a mimo, że ustawy nie pozwalały kumulować większych biskupstw z pieczęcią, pozwolono mu ze względu na zasługi urząd ten zatrzymać. Zyskawszy poważanie i znaczenie, G. był namiestnikiem w czasie wyprawy na Smoleńsk. Sprawy koronne, wojna moskiewska trzymały go w stolicy, nie pozwalając oddalić się do dyecezyi; to, a także krzyki, jakie czynili niechętni, skłoniły go, że w r. 1618 złożył pieczęć; otrzymał ją po nim antagonista jego, Krzycki. Teraz wraca do dyecezyi, zajmuje się nią gorliwie, objeżdżają, odnawia kościoły, reformuje. W r. 1615, natych- źnieńscy” t. III. miast po śmierci Baranowskiego, zostaje arcybiskupem gnieźnieńskim, ku zadowoleniu kapituły.

chwalono pospolite ruszenie. Sprawował po raz drugi urząd namiestnika, gdy król wybierał się na odsiecz wojska pod Chocimiem. Sprawy te trzymają go zdała od dyecezyi, zwłaszcza, że chwile układów z Turkami, zerwanie rozejmu przez Gustawa Adolfa i wtargnięcie do Inflant nakazywały mu być blizko króla. Mimo to G. dbał gorąco o sprawy swej dyecezyi: jeżeli nie mógł bywać osobiście na kapitułach, wysyłał dokładne instrukcyę w sprawach, dotyczących szkół i zgody wzajemnej między duchowieństwem. Złożył dwa synody; jedeu, dyecezyalny, 24 października 1620 w Łowiczu, gdzie za jego staraniem duchowieństwo uchwalało dobrowolną

kontrybueyę po złotemu od łanu, tudzież, w r. 1621 26 kwietnia, prowincyonalny w Piotrkowie, gdzie prócz kontrybucyi uchwalono 42 artykuły o wyznaniu wiary, obowiązkach arcybiskupów i biskupów, juryzdykcyi duchownej i prawach kościoła. Katedra zawdzięcza mu odnowienie spalonego kościoła, kościoły—wiele darów i zapisów, seminaryum kaliskie—reformę, cech złotniczy w Łowiczu—przywilej. Ta hojność sprawiła, że żadnego prawie nie pozostawił majątku. Był hojnym też i dla ludzi: opiekował się uczonymi, Stanisława Sławieńskiego wysłał na swój koszt do Ingolsztadu. Stąd też pochodzi, że dedykowano mu wiele dzieł; Estreicher wylicza ich 33, między tymi: Petrycego, Brożka, Heiden-steiua, Smigleckiego. Zarzucano mu nepotyzm: trzech synowców wprowadził do przedniejszych kapituł, dalszych krewnych darzył dożywociami, pomagał im do odznaczenia się i wyniesienia. Monografii dotąd nie doczekał się; najwięcej szczegółów podaje Korytkowski: „Arcybiskupi gnie-

Eug, B.

Gembicki Piotr (* 1584— t 1657 w Raciborzu, nie w Ratysbonie), kanclerz wielki koronny. biskup krakowski. Syn Jana, podczaszego poznańskiego, i Katarzyny Zarębianki Cieleckiej, synowiec Wawrzyńca. Początki nauk pobierał w szkołach jezuickich, później we Włoszech. Mając w osobie wpływowego stryja możną protekcyę, szybko szedł w górę, w bardzo młodym wieku otrzymał dziekanię kujawską i kanonię gnieźnieńską; nadto, umieszczony na dworze królewskim, został sekretarzem królew

I tu zawdzięcza mu archidyecezya wiele darów i czynów, świadczących o zapobiegliwości i dbałości. Jako prymas nie mógł ograniczać się do działalności w obrębie dyecezyi: bierze ży wy udział w życiu publicznem. W r. 1617, gdy królewicz Władysław odjeżdżał na wyprawę do Moskwy, G. miał do niego przemówienie pouczające o obowiązkach; on też wypracował dla niego i jego rady przybocznej instrukcyę. W r.

skim. Lubiony i ceniony przez króla, towarzyszył mu w wyprawach: był pod Smoleńskiem, był w Prusach trzy razy. W r. 1615, wysłajry przez stryja, wyjechał do Rzymu ze sprawozdaniem o stanie dyecezyi, skąd przywiózł dla niego, jako nominata gnieźnieńskiego, paliusz. Od 1618 był koadjutorem kustodyi gnieźnieńskiej, od 1622 rzeczywistym prałatem-kustoszem; jako taki był ze strony kapituły cztery razy delegowany na sejmy warszawskie: 1617, 1618, 1625 i 1628. Nadto jest na dworze królewskim regentem kan-cellaryi mniejszej, później większej, 1625 zostaje dziekanem krakowskim, 1630 proboszczem

1618 z jego czynnym współudziałem odbył się sejm, na którym wyznaczono łanowe dla królewicza Władysława, wysadzono kommissyę dla uspokojenia Kozaków i za pośrednictwem G-ego zażegnano burzę, odkładając gravamina szlacheckie do następnego sejmu. W r. 1619 na burzliwym sejmie pośredniczy między Tomaszem Zamoyskim a Żółkiewskim, godzi ich i za sprawą króla nakłania hetmana, by zatrzymał buławę, którą chciał złożyć. Gdy chodziło o danie pomocy Ferdynandowi, cesarzowi niemieckiemu, należy do stronnictwa za pomocą. Bierze udział w sejmie 1622 w Warszawie, gdzie obmyślono środki na wojnę przeciw Turkom i u- I płockim, a po śmierci Szyszkowskiego 1680

masa.

Eug. B.

i 1631 po śmierci Lipskiego administruje dye-cezyą krakowską.—Ze wstąpieniem na tron Władysława IV idzie znów w górę: na sejmie koronacyjnym w Krakowie 3 lutego 1633 wita króla piękną mową, drukiem wydaną, a 8 lutego mianowany zostaje przez niego sekretarzem w. koronnym i opatem świętokrzyskim. Posłuje do cesarza Ferdynanda II jako pośrednik pokoju w wojnie Trzydziestoletniej, jednak bez żadnego rezultatu. Missya ta zapewniła mu przecież łaskę królewską i dalszą promocyę: powróciwszy, tfT~r. 1634 otrzymał opactwo Tynieckie i probostwo Miechowskie, 1635 podkanelerstwo koronne, a 1636, po Szołdrskim, biskupstwo Przemyskie, na które, zajęty sprawami publicznemi, jako podkanclerzy, odbył wjazd dopiero w r. 1639. W r. 1638 d. 18 marca wziął wielką pieczęć po Tomaszu Zamoyskim. Tegoż roku towarzyszy królowi za granicę, w r. 1639 na Litwę. Podkanclerzym po nim został Ossoliński, z którym poczyna się rywalizacya, zaogniona jeszcze po śmierci arcybiskupa gnieźnieńskiego Wężyka. G. proteguje Żadzika, myśląc, że gdy się ten zgodzi, po nim zostanie biskupem krakowskim, lub w przeciwnym razie wyjdzie sam na pry-Ossoliński popierał Jana Lipskiego, a po jego stronie stali Radziwiłł i królowa: ci zwyciężyli. Nienawiść ta występuje na sejmie 1639 i doprowadza do tego, że sejm, nie uznawszy pożyczek, przez króla na sprawy Rzeczypospolitej zaciągniętych, rozszedł się i były hałasy o to, że G., jako biskup, trzyma probostwo miechowskie, opactwo trzemeszeńskie i wiele innych prelatur. W r. 1639 G. odbył wjazd do katedry przemyskiej; dyecezya zawdzięcza mu kilka fundacyj. W r. 1641 odbył synod pro-wincyonalny, i jego uchwały, dotyczące osobliwie podniesienia wiary i powagi duchowieństwa, ogłosił drukiem. Na sejmach 1640, 1641 i 1642 brał czynny udział; w r. 1640 zabierał głos w sprawie niebezpieczeństwa ze strony Turka i o zapłacie wojska, toż samo na następnych. Zniewolony ciągłemi hałasami o Kumulowanie beneficyów, złożył 1642 opactwa trzemeszeńskie i miechowskie, a dostał wzamian tynieckie. Po Żadziku otrzymał w 1642 biskupstwo krakowskie, ponieważ jednak Rzym długo zwlekał z potwierdzeniem, dopiero w 1643 r. mógł je objąć. Niechętnie ustępował z kanclerstwa, tembardziej, że obejmował je antagonista, Ossoliński. W pierwszym zaraz roku złożył synod dyecezyalny (ustawy wydane w Krakowie 1643), w r. zaś 1651 ogłosił acta reformationis, wizyty kapituły i katedry krakowskiej przez siebie odbytej, z wielką starannością spisane. Mimo, że odsuniętym był teraz od steru spraw publicznych, pomagał jednak Rzeczypospolitej swein mieniem, gdy przyszły na nią ciężkie chwile. Bunt Napierskiego stłumił swem wojskiem, jego samego pojmał i ściąć kazał. Na wojnę kozacką posyłał królowi swe chorągwie hussarskie i piechotę; obliczają wydatki, na ten

cel poniesione, około 800 000 złp. Łożył wiele na swe biskupstwo: katedrę na Wawelu pokrył miedzią i wybudował wielki ołtarz, odnowił pałac biskupi w Krakowie, odnawiał kościoły, poniszczone przez wojnę szwedzką; wiele darowizn zawdzięczają mu też kościoły miechowski i tyniecki. Cieszył się ogólną sympatyą: dowodem tego, że (według Estreichera) mamy przeszło 60 dzieł jemu przypisanych. Monografii niema; najwięcej jeszcze wiadomości podaje Bartoszewicz w IX t. „Encyklop. powsz.”.

Gembicki (Gębicki) Jędrzej, biskup łucki (f 1654). Rodzony brat kanclerza koronnego Piotra. Kustosz kruświcki, kanonik gnieźnieński, kujawski i łowicki (już na synodzie pro-wincyonalnym w październiku r. 1620). Opat trzemeszeński na synodzie w maju 1628 r. Wtedy prymas Wężyk bierze go na sufragana do Gniezna: jako biskup teodozyjski zostaje koadju-torem Radoszewskiego na bisk. łuckie. Sekretarzem poselstwa Osolińskiego do Rzymu w roku 1633. Osoliński wrócił, ale G. został jeszcze w Rzymie. Wyrobił wtenczas dla kapituły krakowskiej przywilej noszenia kap rzymskich; breve było z dnia 13 września 1634 r. Przywiózł z sobą także do Polski deklaracyę na zamknięcie szkół jezuickich w Krakowie. W początkach r. 1635 już go widzimy z powrotem w Warszawie; 1636 r. wyznaczony od króla na kommissarza do słuchania liczby wszystkich dochodów i rozchodów od magistratu gdańskiego. (Alb. Stan. Radziwiłł „Pamiętniki” I, 235, 291). W początkach r. 1638 objął biskupstwo łuckie. G. był niesłychanie gorliwym biskupem; pod tym względem mógł służyć za wzór innym. Żył w pośrodku, w ognisku nieunitów i obok aryanów; przeciw jednym i drugim utrzymywał powagę Kościoła. Stąd-to te wielkie względy, jakie miał u kanclerza litewskiego, Radziwiłła. R. 1641 zaczął wizytę pasterską w swojej dyece-zyi; 16 czerwca złożył synod w Łucku, na którym wiele postanowiono do rozszerzenia wiary katolickiej pomiędzy Rusią. Jan Broscyusz żywo powstawał na tym synodzie przeciw różnowier-com. Biskup dat do druku Piotrkowczykowi w Krakowie konstytucye synodalne. (Jocher „Obraz” III, 315). Kazał także przetłómaczyć z ruskiego na polskie „Sobor kijowski”, złożony w r. 1640 na przestrogę Rusi. W r. 1646, przy wjeździe do Warszawy Ludwiki Maryi, biskup z wojewodą ruskim, Jakóbem Sobieskim, witali ją od króla. (Radziwiłł II, 188 i J. U. Niemcewicz. „Zbiór Pam.” IV 205). Z Warszawy pojechał G. prosto na pogrzeb hetmana Koniecpolskiego do Brodów (Przyłęcki). W r. 1647 był w Warszawie na Sejmie pośrednikiem pomiędzy królem a izbą poselską przy układaniu praw (Radziwiłł II, 262). W r. 1648 podpisał elekcyę na czele Wołynia. („Vol. Leg.” IV, 225). Mieszkał zwykle w Janowie nad Bugiem. Przyjaciel Jezuitów, święcił im kościół w Łucku.

(1739), „Treatise on

A Pol.

Pochowany u Karmelitów bosych w Krakowie; nagrobek mu tam postawił brat rodzony, Piotr, biskup krakowski.— J. Bartoszewicz w „Enc. Orgelbranda” (skrócenie).

Gembicki (Gębicki) Jan, biskup kujawski (* 1675), brat Piotra i Jędrzeja biskupów. Podobno stryj prymas posłał go na akademię do Ingolsztadu, razem z innym krewnym swoim, księdzem Sławieńskim (r. 1618), Jan pisywał tam łacińskie wierszyki panegiryczne (Joclier „Obraz” III, 285). Kanonik krakowski od roku 1620. Brat Piotr, kanclerz koronuy, bierze go na regenta kancellaryi, to jest chce posuwać go po drodze, po której sam tak świetnie przeszedł. Sekretarz królewski, 5 lipca 1636 r. kładł G. pierścień na rękę Sarbiewskiemu, u ś. Jana w Warszawie, to jest, mówiąc innemi słowy, oddawał mu wieniec doktorski (Al. Stan. Radź. „Pamiętniki” I, 349). W r. 1639 był jeszcze G. kanonikiem gnieźnieńskim i warszawskim przy innych swoich beneficyach. Koad-jutorem dziekanii krakowskiej, u brata, który, chociaż biskup, prelatury tej nie opuszczał od r. 1639 (Dogiel. IV, 438; Łętowski „Katalog” II, 246). W r. 1639 w październiku na sejmie, po bracie Jędrzeju opat trzemeszyński. Sekretarzem wielkim koronnym po Mikołaju Gniewoszu, który postąpił na biskupstwo kujawskie, w czerwcu 1641 r. (Radź. II, 36). W r. 1646 król wysyłał G-ego na granice koronne od Gdańska, żeby powitał nadjeżdżającą Ludwikę Maryę. Władysław IV mianował go kanclerzem przyszłej królowej, dlatego nawet wyprawił go przed innymi, chcąc, aby Ludwika Marya na samej granicy miała już swego kanclerza. Nad strumykiem, który Polskę od Pomorza szczecińskiego odgranicza, spotkał panią G. z Kacprem Denhoffem, który był mianowany marszałkiem jej dworu. Kustosz gnieźnieński, na sejmie 1647 podpisał z bratem Piotrem ordynacyę kopalni nowotarskich i czorsztyńskich (w maju; „Górnictwo w Polsce” Łabęckiego, II, 386). Podpisał elekcyę r. 1648, jak dwaj bracia Piotr i Jędrzej, z zawarowaniem praw wiary katolickiej, i protestując przeciw dyssydentom („Vol. Leg. IV, 199). Biskup chełmiński od r. 1652. W trzy lata później, po królewiczu Karolu Ferdynandzie, biskup płocki w r. 1655, na tej katedrze długo siedział. Wypadło godzić rozruchy wojskowe, G. pracował nad rycerstwem litewskiem w r. 1660 i potrafił rzecz załagodzić. Na sejmie elekcyjnym r. 1669 obelgami okryty i zdeptany (Malinowski „Źródła dla dziejów” II, 68). Obecny przysiędze króla Michała („Vol. Leg.” V, 21). Przed samą śmiercią tego króla mianowany był biskupem kujawskim i pomorskim, kiedy książę Czartoryski przeszedł na prymasostwo. Wprawdzie dostał to biskupstwo Krzysztof Żegocki chełmski, który tak się odznaczył pod Gołębiem, ale od kwietnia do sierpnia 1673 r. był tylko nominatem królewskim i umarł. Za bezkrólewia znowu G.

występuje w dziejach jako nominat, nawet w czasie sejmu konwokacyjnego, na którym konfederacyę generalną podpisał, ale zawsze z zastrzeżeniem wszelkich praw Kościoła („Vol. Leg.” V, 239). Na elekcyi już był rzeczywistym biskupem kujawskim, i pierwszy po Trze-bickim podpisał pacta con vent a („Vol. Leg.” V, 275). Nakielski wysławia jego szczodrobliwość na kościół miechowski (str. 981). — J. Bartoszewicz w „Enc. Orgelbranda” (skrócenie).

Grembickie starostwo niegrodowe. Leżało w województwie Brzesko-kujawskiem, powiecie Kruszwickim. Była to połowa dawniejszego starostwa Kruszwickiego, utworzona przed r. 1662, która zwała się wówczas województwem Wedle lu-stracyi z t. r. składało się z 12 posiadłości w samej Kruszwicy, z miasta Gembicy (ob), i wsi: Kokoszyce, Łagiewniki, Sieraków, Chrzosno, Dzie-rzęszno, i z 3 folwarków. W r. 1771 zaliczało się do powiatu Gnieźnieńskiego i wtedy posiadał je Maksymilian Złotnicki wraz z żoną, opłacając kwarty złp. 351 gr. 27, a hyberny złp. 926 gr. 17.

Gremblours Zygbert, ob. Sigbertus Gem-blacensis.

Gembloux v. Giblon, wioska w prow, i okręgu Namur w Belgii. Stolica kantonu, o 17 km. na pnz. od Namur, nad rz. Orneau, dopływem Sambry. Położona 136 m. nad pow. morza, na przecięciu się kolei z Brukselli do Namur — i z Charleroi do Mastrychtu; 3 400 m-oów. Rzą dowy instytut rolniczy. Fabryka nożownicza. Było tu niedyś słynne opactwo Benedyktynów, założone w 933 r.

Geminiani Franciszek (* 1680 w Lucce, f 17 grudnia 1762 w Dublinie), wybitny skrzypek, kompozytor i pisarz muzyczny. Studya początkowe gry na skrzypcach odbył w Medyola-nie pod kierunkiem Lunatiego, zwanego „il Gob-bo”, ostatecznie u słynnego skrzypka Corellego. Przez pewien czas G. zajmował stanowisko koncertmistrza w teatrze neapolitańskim; w 1714 r. udał się do Londynu, gdzie jako wirtuoz i nauczyciel ogromną cieszył się wziętością. W 1761 osiadł na stałe w Dublinie. Najznakomitszem dziełem G-ego jest „szkoła na skrzypce” (1740), napisana po angielsku, a następnie przełożona na francuski i niemiecki. Z jego kompozycyj wyszły z druku: 36 sonat skrzypcowych, kilka~ dziesiąt koncertów, 12 triów, i mnóstwo utworów na różne instrumenty. Z dzieł teoretycznych: „Gnida harmonica” (tłómaczona na język francuski i hollenderski), „The art of accompaniament” (1755), „Rules for playing in taste”

„Treatise on good taste“ (1747), memory” i w. i.

Geminus, matematyk i astronom grecki, pochodzący z wyspy Rodos; przebywał w Rzymie według jednych około r. 77, według innych około r. 137

r/0L/^s

% °

r₀ Ve? >

.1

cf

-

'

.

&L

ÿ»»N

ÊN

.7

, ? Wl

54 ;

r"

y}

y,

■3F

T *>

10

5*

C8

ma

•.)

^TlS'w

,4 i

16

"i

AMWT,

a®

i

/

[ ••

14

'S

(ż\

,/j

15

Êgy

«J

P,4A 4R

§L

21

22

23

41/j

dJV*lu

!..

2-7

28

29

GEMMY I KAMEE.

y.

[oj

ISO

wvy c. \y o

fy

Ca

Crgm:

H.

a'

tmi

mßt.

^6.

ŚS

____

■ ■• . j~"~T~ •

Ki

wkt

y!

r/.

«3

m

f

WJ.

•V

ĆW*

SnjśĘjź

Safi

k*

' -rJ.

’ :Vj

5P

r.

•. I

Pffis?

mwm

\. ■

1S

.X

“i

t‘-

Kg

[A

45

v. ~rT~v\

RPl

i?

IM

i®⁽

12

v*

;.!•

==s=3§LgSV

_ ■    'S

mm

ÜBS

SV

13

t=J

t--

•A

'-Æ

50

lAN

Uf

Jaj

<3É

1%

Ä1

ki

■7

iJh

20

4/j

17

ti

m 0:4

19

gMKg

vł»?

jjj|

mm

ïjgpik

5L -4:.,4\

teji

i

24

u «>

26

■y

3g=£

CV(

\\v

s;

Ä!

te<

31

32

33

30

I. Gemma słaroindyjska.—2. G. cylindryczna, sygnetowa, babilońsko perska.-3. G. etruska.—4. Kamea starogrecka, roboty Atheniona — 5. G. cylindryczna starogrecka.—6. G. cylindryczna asyryjska.—7. G. staroperska —8. Talizman starogrecki.-9. G. szklana (Pasta), etruska.—10. Kamea egipska.—II. G. grecka wyrobu Aspasiosa.—12. G. egipska (spód Skarabeusza).—^. Kam. grecka.—M. G rzymska z czasów już chrześciańskich —15. tak zw. Cammeo Gonzaga.—16. G. Egipska.—17. t. zw. kamea Tyberjusza.—18. t. zw. G. Michała Anioła (Sygnet).—19. Kam. berlińska.—20 G. gotycka.—2I. G. wyrobu G. Pichlera -22. G. Cerbary.—23. G. wyr. Marchanta.—24. G. wyr. Nassara.—25. G. włoska—26. G. bizantyńska. — 27. G. wyr. Calandreliego. — 28. G. wyr. G. Pichlera. — 29. G wyr. A. Pichlera. — 30. Kamea z muszli wyr. Coldorego. — 3i. G. wyrobu Guaya. — 32. G. wyr. Browna. —

33. G. wyr. Jeuffroya.

Wiol. Enc. Ilustr. T. XXIV z. 1896

Do artykułu „Gemmy,” str. 805 i dalsze.

. *

\

k    '

eu    v

<3*

ska

, p*

<S

.

\

/

t

.

m

'

S. D.

» 00

t. VI i VII).

buchodonozora.

przed Chr.; historyk matematyk Cantor przyjmuje jako stanowczą pierwszą z tych dwu dat. G. napisał „Wstęp do astronomii” (sicaywyr} się zà cpaivó;_teva), wydany po łacinie w r. 1590 przez Hildericusa p. t. „Elementa astronomiae” (wydanie nowe z przekładem niemieckim Karola Manitiusa, Lipsk, Teubner 1898). W dziele tern wykłada bardzo dobrze teoryę słońca Hipparcha, powstaje przeciwko niektórym błędnym poglądom astrologicznym, a głównie przeciw tłómacze-niu pochodzenia upałów słonecznych wpływem Si-riusa, i podaje wiele interesujących wiadomości historycznych. Napisał dzieło matematyczne o prawie nieznanej treści; czerpał z niego Pro-klus do swojego kommentarza Elementów Euklidesa, i dzięki temu doszły nas niektóre szczegóły o tej zaginionej pracy. Z tych śladów zachowanych u Proklusa wnieść można, że dzieło G-a traktowało o „uporządkowaniu matematyki”, że zawierało pewne spostrzeżenia oryginalne (np. o liniach we wszystkich częściach równych i podobnych sobie, nakreślonych na bryłach: o linii prostej, kołowej, śrubowej). Z powodu zawartych w niem wzmianek o różnych matematykach było użyteczne Proklusowi przy ustaleniu niektórych dat historycznych o dawniejszych matematykach greckich.

Gemistos Plethon Jerzy (* w Konstantynopolu ok. r. 1355 — f w Peloponezie w 1450), znakomity filozof nowo-grecki, jeden z najwybitniejszych inicyatorów humanizm u (ob.) w Europie zachodniej. Był on jednym z pierwszych co do czasu przeciwników Arystotelesa, którego zresztą dokładnie nie rozumiał. Uważał się za platouika i kult Platona doprowadzał nawet do ostateczności, aie w gruncie rzeczy znajdował się pod wpływem, nietyle Platona, ile doktryn nowo-platońskich (ob. N e o pi at oni z m). Nadany mu zapewne z powodu jego uczoności przydomek „Fsu.iaTÓę” (ważny, wiele ważący) zmienił na znaczący toż samo w narzeczu attyc-kiem „[IXTjJwv”, co brzmi podobnie do uwielbianego przez niego Platona. Napisał nacechowane pewną poleinicznością kommentarze do „Iza-goga” Porfiryusza (ob.), oraz do kategoryj i krytyki Arystotelesa. Brał udział w soborze florenckim i należał do najzaciętszych przeciwników unii Kościołów Zachodniego i Wschodniego. Prawdopodobnie podczas soboru napisał swoją znakomitą rozprawę „7rspi 6>v Apcrro-tsXtjç zpoç IlXdxova ôtacpépsxai” (ogłoszoną drukiem w Paryżu 1541, a w przekładzie łacińskim w Bazylei 1574), pełną entuzyastycznego uwielbienia dla nowo-platonizmu i ujawniającą pewną skłonność do doktryn mistycznych. Ta skłonność do mistycyzmu znalazła zupełniejszy wyraz w „vóp.wv aoyypacp^ ”, obszer-nem dziele, które nie było drukowane, i którego do nas doszedł tylko urywek, zawierający wykład dogmatów Zoroastra i Platona. Praca ta uległa klątwie ze strony patryarchy Genna-di u s a (ob.), z powodu, że autor traktował w niej naukę Kościoła, nie jako sprawdzian ostateczny wszelkiej filozofii, lecz jako pewną doktrynę, nad którą wyżej zdawał się stawiać filozofię Platona. Jako starzec blizko 90-letni, opuścił G. kraj rodzinny i udał się do Florencyi. Epoka jego największego wpływu przypada na ostatnie lat kilka jego długiego życia. Osiągnąwszy znaczny stopień wpływu na Kosmę Me-dyceusza, pozyskał go dla platonizmu i był jednym z głównych inicyatorów słynnej florenckiej Akademii Platońskiej. Jego fanatyzm platoński wywołał ostrą oppozycyę ze strony Gennadiusa (ob.), Teodora z Gazy (ob. Gaza), Jerzego z Trebizondy (ob.) i Bessariona (ob.). Wywiązała się ożywiona polemika, w której G. ucierpiał wiele od niesumiennych oskarżeń Jerzego z Trebizondy.—Oprócz powyższych doszły do nas jeszcze następujące pisma G-a: „Oracula magica Zoroa-stris” (Paryż 1538 i 1599); „Trepi etfiappiv/jç” (Leodyum 1722); „De quatuor virtutibus cardi-nalibus” (Bazylea 1552). G. był ojcem duchowym rozwiniętego w wieku XVI w Niemczech i Anglii kieru ku mistyczno-teozoficznego, opierającego się na nowo-platonizmie (ob. Reuchlin, C ar danus,, Paracel sus, Fludd). Do rozpowszechnienia w Europie zachodniej znajomości języka greckiego i literatury greckiej przyczynił się wielce, a wreszcie przez swój entuzya-styczny kult Platona dał potężny impuls do nowożytnych studyów platońskich.—O G-ie pisali: Leo Allatius „De Georgiis Diatriba” (wydane w „Scriptores Byzantini”, Paryż 1681, T. XIV); Boivin „Querelles des philosophes du XV siècle” w t. II „Mémoires de l’Académie des inscriptions”; W. Gass „Gennadius und Pletlio, Àristotelismus und Platonismus in der griechischen Kirche” (Wrocław 1844). R. Sieveking „Ueber die Flo-rentinische Akademie” (Getynga 1812); A. H. L. Heeren „Geschichte der Studien der classischen Litteratur” (Getynga 1797—1802); G. Tiraboschi Storia della letteratura italiana” (Modena 1772—

Mns.

Gemma, wyraz pierwotnie łaciński (grec, li-thos), obecnie prawie przez wszystkie języki europejskie przyswojony, oznacza pierwotnie każdy kamień drogi, sztucznie wygładzony, w ści-ślejszem zaś znaczeniu, przeważnie dziś używa-nem, — taki, na którym, po wygładzeniu go, wycięto, albo raczej wyrzeźbiono, cośkolwiek. Już w Starożytności najodleglejszej lubowano się w tego rodzaju kosztownościach, jak nam dowodzą wykopaliska egipskie i ba-~    .    bilońskie. Z nad Nilu i

babilońska, z głową Na- Eufratu sztuka przysposabiania w sposób ten ka-

mieni cennych przeszła do Persyi i Azyi , siostrę, a zarazem małżonkę jego, Arsinoe. Mniejszej, a stamtąd do Grecyi, gdzie dosięgła > Podobna, choć słabiej wykonana, kamea znajduje najwyższego stopnia doskonałości; za pośrednie- I się w zbiorach wiedeńskich. — Gdy Rzymianie twein Greków dostała się do Etrusków i do Rzymian.— Wybierano do obróbki tego rodzaju kamienie, zalecające się połyskiem pięknym i żywością barw, które były przytem, pomimo znacznej twardości i spoistości, nie nazbyt trudne do obrobienia, więc szczególnie: agaty, ametysty, krwawniki, jaspisy i oniksy; rzadziej już używano akwamarynów (Beryllus, albo Smaragdus Scythi-cus), szafirów (Hyacinthus), topazów (Ghrysoli-thus); wyjątkowo tylko dyamentów (Adamas) i rubinów (Garbunculus), które już dla swych rozmiarów, zwykle szczupłych, nie nadawały się do rzeźbienia gem. — Już Starożytni znali dwa rodzaje G-m, różniące się między sobą sposobem wykonania na nich rzeźby; naprzód takie, na których rysunek był wyżłobiony, wklęsły (łac.

panowanie swe posunęli na Wschód, przenieśli też zamiłowanie do G-m do miasta wiecznego. Pompejusz W., powaliwszy króla Mi try dat a, przywiózł zbiór jego kamieni rzniętych do Rzymu; Juliusz Cezar, który ich także zebrał moc wielką, podarował je świątyni patronki swej, Wenery (Venus genitrix); posiadaczami wielkich skarbów tego rodzaju byli też: Lucullus, Scau-rus, pasierb Sulli, i wielu innych bogaczów rzymskich. — Za czasów pierwszych cesarzów milośnictwo to wzrosło jeszcze i ściągnęło do Rzymu licznych artystów greckich, pomiędzy którymi miejsce naczelne zajął Dioskorides, pracujący na dworze Augusta. Rzymianie sami, wogóle mało do sztuki uzdolnieni, nie wydali z pośród siebie ani jednego znanego rzeźbiarza drogich kamieni, umiejętność ta, zwana z grecka gliptyką (od gr. glÿpho =rwyżłabiam, rzeźbię) i nadal w rękach Greków pozostała, ale nabrała w Rzymie wyglądu nieco innego, wspanialszego wprawdzie, ale mniej wytwornego. Z owych czasów najbujniejszego rozkwitu gliptyki w Rzymie pochodzą dwa największe ze znanych kamieni rzniętych, są to: Gemma Auguste a w Wiedniu, sardoniks wspaniały, znakomicie rzeźbiony, przywieziony niegdyś przez Templaryu-szów do Francyi, a pod koniec w. XVI kupiony przez cesarza Rudolfa II za 12 000 duka-

k\

Ot

WM

wz

i\o

'i 1/;

-æm

Fig. 174. Tak zw. Gemma Auguste a, ze zbiorów wiedeńskich (l,\ wielkości wykonania).

tów, i mniej piękny, chociaż także wybornie cięty, Agat Tyberyusza, zabrany ze skarbca bizantyjskiego i przez Balduina, hrabiego Flan-dryi, podarowany królowi Ludwikowi św.; znajduje się dziś w Paryżu. Znacznie mniejsza, aczkolwiek poważnych jeszcze rozmiarów, jest kamea niderlandzka z wyobrażeniem rodziny cesarza Klaudyusza, przechowywana w Ha-

Gemmae sculptae albo exsculptae; gr. anaglyph a; włosk. intaglio), a które noszą też nazwę G. w znaczeniu najściślejszem; powtóre takie, nad któryeh powierzchnię wygładzoną wystawał rysunek wyrzeźbiony płasko (łac. G. coelaiae; gr. ékktypa; włosk. cammeo), czyli jak je teraz nazywają powszechnie, kamee. Pierwsze z nich, niewątpliwie wcześniej znacznie od drugich sporządzane i używane, noszono zwykle w pierścieniach, posługując się niemi do pieczętowania; drugie zaś, należące już do późniejszego rozwoju sztuki, służyły do rozmaitych ozdób stroju, naczyń, a nawet sprzętów domowych. G-y, w dzi-siejszem znaczeniu najściślejszem, wycinano zwykle w kamieniach jednobarwnych, więc w ametystach, krwawnikach, hyacyntach, chalcedonach i t. p.; kamee zaś sporządzano przeważnie z kamieni posiadających warstwy różnobarwne, jak np.: agat. oniks, sardoniks i t. p.; zużytkowując w sposób właściwy tę ich własność, otrzymywano wypukłorzeźby odmiennej barwy niż tło, ponad które wystawały, co bardzo podnosiło ich wyrazistość.—W Grecyi kamienie rznięte rozpowszechniły się dopiero po wojnach perskich, a dzięki wielkim zdolnościom artystycznym i smakowi wykwintnemu Hellenów, wyrób ich doszedł w kraju ich do znakomitej doskonałości. Za czasów Aleksandra W. celował w sztuce tej Pyrgoteles, któremu zdobywca Persyi nadał wyłączne prawo rzeźbienia podobizny swej na drogich kamieniach tak samo, jak malować się tylko Apellesowi pozwalał. Następcy Aleksandra lubowali się też w G-ch, a z wyrobu ich słynęła przez kilka wieków Aleksandrya, stolica P t ol e meus z ó w; stamtąd też pochodzi niewątpliwie najpiękniejsza z G-m starożytnych,

t. zw. „Cammeo-Gonzaga”, znajdująca się obecnie w Petersburgu (ob. tablicę). Jest to oniks znacznych rozmiarów, rzeźbiony przez mistrza nieznanego, wyobrażone są na nim dwa biusty (t. zw. capita iugata), męski i żeński, które najprawdopodobniej przedstawiają Ptol emeusz a Filadelfa, oraz

mi

ÿ:-

mm

V:'

mm

te

Fig. 175. Kamea (oniks) ze zbiorów wiedeńskich, przedstawiaj ąca ces. Kia u dy u sza z małżonką Agrypiną Młodszą, a naprzeciw nich ces. Tyberyusza i matkę jego L i w i ę. (⁴/₅ wielkości wykonania).

Guay, Jeuffroy, rometti i Calan-

dze. Są to wszystko kamienie płaskie, nieznacznej grubości, ale istnieją jeszcze inne kamee, wycięte wprost na naczyniach kamiennych, do najwspanialszych w tym rodzaju należą: oniksowa Waza mantuafnsk’a w Brunświku, czasza sardoniksowa, t. z w. „Tazza‘Farnese”

V-:m

■i

'5

su mi

Ki

w Neapolu, kubek w Paryżu i inne.—W późniejszych czasach Cesarstwa, gdy się już wszystko pomału ku upadkowi chylić zaczęło, gliptyka wszakże tworzyła jeszcze bardzo wiele, ale wytwory jej coraz bardziej traciły swą wartość artystyczną, zwyrodniały i zmieniły się na wyroby rzemieślnicze, pod względem techniki zdumiewające jeszcze nieraz, ale nieposiadające już na sobie piętna sztuki prawdziwej.—Dla dziejów sztuki G-y mają znaczenie bardzo wielkie, raz same przez się, powtóre, że na nich spotykamy podobizny arcydzieł rzeźby greckiej, arcydzieł, których oryginały zaginęły już bezpowrotnie oddawna, a znane nam są tylko z opisów autorów starożytnych; równie przyznać im trzeba znaczenie wcale niepoślednie dla dziejów cy-wilizacyi i obyczajów dawnych, dla mytologii, przesądów i t. p. Oddzielne stanowisko zajmują t. z w. Gemmae astriferae, pokryte znakami tajemniczemi, które jako amulety noszono, zwykle na szyi. Wspomnieć też należy, iż między G-i starożytnemi znajduje się niemało takich, których treść wyuzdana przechodzi wyobrażenie wszelkie. — Po upadku Rzymu pod nawałą ludów północnych i podczas powolnego, ale ciągle postępującego rozkładu państwa Bizantyjskiego, gliptyka podupadła zupełnie, znikła nieomal, a okazy jej średniowieczne są pomnikami nieudolności i barbarzyństwa najgrub-

Eno. Pow. llu«tr. Zcsz. 18t. T. XXIY.

szego. — Dopiero w t, zw. Dobie odrodzenia i ona, nietylko że z grobu powstała, ale zakwitła znów najwspanialej, dosięgając tych samych wyżyn, co starogrecka. Na nowo obudziło się miłośnictwo do kamieni rzniętych, zbierano i skupywano je skrzętnie, zarówno dawne, których niezwykle wiele przechowało się szczęśliwie, jako ich naśladownictwa, we Włoszech głównie z powodzeniem wielkiem wykonywane. Zamiłowanie to rosło ciągle i w w. XVIII stanęło najwyżej; jemu-to zawdzięczają istnienie swe różne Daktylioteki (ob.) prywatne, a szczególnie zbiory nadzwyczaj bogate w Londynie, Paryżu, Wiedniu, Petersburgu, Florencyi, Neapolu, Berlinie, Hadze, Dreźnie, Kopenhadze i Gocie. — Ponieważ niekażdy miłośnik miał możność nabywania drogich bardzo oryginałów, więc zaczęto z nich robić kopie za pomocą odlewów z siarki lub gipsu; do tego rodzaju należy t. zw. Daktylioteka Lippe r ta, obejmując około 3 000 odcisków, odbicie Tassiego i Impron-te gemmarie del Istituto archeologie o di Roma. W Warszawie w posiadaniu ordynacyi hr. Z a-moyskich znajduje się taki bogaty zbiór, obejmujący parę tysięcy odlewów, wykonanych znakomicie. — Wyszczególnienie imienne wszystkich mistrzów glip-tyki greckiej znaleźć można w Brunn a „Geschichte der griechischen Künstler” (T. II, str. 443 i nasi). W czasach późniejszych słynęli szczególnie w w. XVI; Vittorio Pisano, Domenico Campagni, Caradosso, Giovanni delle Carneoli, Ambroggio Foppa, Marmitta ojciec i syn, Belli, C a-raglio, Cesar i, Mondella, Nassaro, Pescia, Saracchi, J. de Fontenay zwany Coldoré, Daniel Engelhard, Kilian, i Schwaiger; w w. XVII i XVIII: P i 1 a j a, Torricelli, Tortorino, Hö fier, Pichle r o w i e (Antonio, Giovanni i Luigłf, A mast i n i, Cades, Cerbara, Costanzi, San-darelli, Dorsch, Hecker, Natter, Brown, Busch, March an Berini, Moreli i, d r e 11 i. — Obecnie G y wyszły z mody i już mało kto zajmuje się ich zbieraniem. Starożytne wyłowili już prawie zupełnie zbieracze dawni, a nowożytne są bardzo drogie, więc też i rzadko wyrabiane bywają; najnowsza gliptyka ogranicza się przeważnie do wycinania herbów lub monogramów na sygnetach. Poprzednikom swym nie ustępują jednak wcale, tworząc i dziś jeszcze prawdziwe arcydzieła gliptyki: Leche-vrel, Vandet i Barbet w Paryżu; w pozostałej Europie sztuka ta jest zaniedbana. - Już w Starożytności istniały oprócz G-m ciętych

102

dodaną.

w kamieniach cennych i naśladowania ich ze szkła zabarwionego; G-y takie, ponieważ i sani materyał był tani, i obrobienie łatwiejsze, nigdy wysoko cenione nie bywały; wyrabiane bywają i dziś jeszcze, a nadawana im jest nazwa „Pasta”, od Włochów przyjęta. W czasach nowszych, głównie we Włoszech, wyrabiają też bardzo ładne z wyglądu kamee z muszli morskich, podobne do kamiennych, jeno z powodu kruchości materyału są bardzo nietrwałe. Bardzo piękny zbiór kamei tego rodzaju, przedstawiający popiersia królów polskich, posiada Muzeum w Raperswylu. — Sposób obrabiania G-m w Starożytności, opisany przez Pliniusza („Historia naturalis” ks. XXXVII, rozdz. 4), niewiele różnił się od spółczesnego. Przeznaczonemu do obrobienia kamieniowi nadawał postać żądaną, oraz wygładzenie, rzemieślnik, zwany „politor”, potem kamień przechodził w ręce rzeźbiarza (scalptor, sculptor, cavarius), ten zas za pomocą różnych narzędzi żelaznych, tępo lub ostro zakończonych, a maczanych w proszku naksyjskim (szmirgiel), rozczynionym oliwą, wyrzeźbią! postaci wklęsłe albo wypukłe; wykończenie ostateczne dokonywane bywało dyamentein ostrym, osadzonym na końcu pręcika żelaznego. Do robót tego rodzaju potrzebna była ręka nadzwyczaj wprawna i zręczna, tudzież wzrok niepospolicie bystry. Dzisiaj dzieje się podobnie. Artysta, otrzymawszy kamień należycie przygotowany i wygładzony, sporządza sobie naprzód model z wosku, następnie na kamieniu robi obrys konturowy igłą miedzianą, poczein zabiera się do rzeźbienia. Za narzędzia służą mu pręciki żelazne lub mosiężne, mające na jednym końcu krążki płaskie, różnej grubości i średnicy, albo też gałki mniejsze lub większe; drugi ich koniec, o przecięciu czworo-bocznem, umieszcza w rodzaju małej tokarni poruszanej nogą. Posmarowawszy krążek lub gałkę S z m i r g 1 e m (ob.) albo proszkiem dyamen-towym, zaczynionym oliwą, pracownik nadaje przyrządowi swemu ruch wirowy, bardzo szybki, a mając model woskowy przed sobą, dotyka powierzchnią kamienia krążka lub gałki obracającej się; w ten sposób wyżłabia kamień pomału, używając z początku gałek i krążków grubszych, z postępem zaś roboty coraz cieńszych i drobniejszych, nakoniec za pomocą ostrego dyamen-tu, osadzonego na trzonku metalowym, wykończa szczegóły najdrobniejsze. — Literatura o G-ch jest bardzo bogata i obfituje w dzieła ozdobione rycinami; wymieniamy tu najważniejsze: A. Gorlaeus „ Dactyliotheca” (Lejda 1695; 2 t. w 4-ce); M. A. d e 1 a C h a u s s e „Le gemme antiche figurate” (Rzym 1700); A. Cape lii „Prodroinus iconicus sculptarum gemmarum” (Wenecya 1702; in fol.); Dom de Rossi „Gemme antiche figurate colle sposizioni di Pa. Ales. Maffei” (Rzym 1707 — 1709; 4 tomy w 4-ce); F i c o r i n i „Gemmae antiquae litteratae” (Rzym 1757); słynny zbiór barona Stoscha (* 1691 —

f 1757), znajdujący się obecnie w Berlinie i Neapolu opisali: Filip Stoscli „Gemmae antiquae celatae, sculptcrum nominibus insignitae” (Amsterdam 1724); Win ckel mann „Description des pierres gravées du feu Baron Stosch” (Flo-rencya 1760), nakoniec 8 c h 1 i c h t e g r o 11, uwzględniający tylko najcelniejsze okazy, w dziele „Dactyliotheca Stosehiana” (Norymberga 1797 — 1805; 2 tomy). W czasach najnowszych szczególnie Anglicy zajmowali się G-mi; z dzieł ich polecić można: King „Antique gems and rings” (Londyn 1872; wydanie 3-e); tenże „Handbook of engraved gems” (Londyn 1885; wyd. 2-e) i Middleton „Engraved gems of classical times” (Cambridge 1891).    0 G-ach

egipskich pisali: Flinders Petrie „Historical scarabs” (Londyn 1879) i Meyer „Scarabs. The history, manufacture and religious symbolism of the Scarabaeus” (Londyn 1894), o wschodnich, osobliwie babilońskich: „M é n a n t „Cylindres orientaux du cabinet royal des médailles à la Haye” (Haga 1878); Fischer i Wie dein a n n „Ueber babylonische Talismane” (Stuttgart 1881); M é n a n t „Les pierres gravées de la Haute-Asie” (Paryż 1883); Pinches „Babylonian and cylinderseals” (Londyn 1885); Horn i Steindorff „Sassanidische Siegelsteine” (Berlin 1891). Wiele wiadomości o G~ch znaleźć też można w Müllera „Handbuch der Archäologie” (wyd. 3-e, § 313 — 315) i w Seylera „Geschichte der Siegel” (Lipsk 1894). Nazwiska mistrzów gliptyki greckiej podaje Brunn w „Geschichte der griechischen Künstler” (T. II, str. 443 i nast.). Zestawienie literatury odnoszącej się do G-m znaleźć można w dziełach: Kr aus ego „Pyrgoteles” (Halle 1856) i w tomie pierwszym Bûchera „Geschichte der technischen Künste” (Stuttgart 1875). O sposobie sporządzania G-m pisali: Mariette „Traité des pierres gravées” (Paryż 1750; 2 tomy); Natter „Traité de la méthode antique de graver en pierres fines, comparée avec la méthode moderne” (Londyn 1754); F r i s c h h o 1 z „Lehrbuch der Steiuschueidekunst” (Monachium 1820); Bouffi er „Die Kameenschneidekunst für Dilettanten” (Lipsk 1893) i B a b e 1 o n „La gravure en pierres fines” (Paryż 1894). — Por. tablicę

Dr J. P.

Gemma Frisius Rainer (Regnerus), pierwotnie van den Steen, ur. 8 grudnia 1508 r. w Dok-kum (we Fryzyi), lekarz, astronom, matematyk, profesor medycyny w Lovanium (Louvain), zm. tamże 25 maja r. 1555. Zbudował „pierścień astronomiczny”, rodzaj ulepszonej sfery armi-larnej („De annuli astronomici usu” Antwerpia 1548). Podał pierwszy metodę wyznaczania różnicy długości geograficznej przez porównanie czasu dwóch miejscowości przy pomocy zegarów przenośnych („De principiis astronomiae et cos-mographiae”, Antwerpia 1530). Ogłosił zasady tryangulacyi („Libellus de locorum describendo-

S. D.

Dr J. P.

Dr J. p.

i:

1779);

1782).

W. Wr.

przemawiać.

rum ratione” [Antwerpia 1533]; „Charta sive mappa mundi” [Lowanium 1540]). Te prace stawiają go na czele szkoły geograficznej holien-derskiej. Napisał podręcznik arytmetyki („Me-thodus arithmeticae practicae”, Antwerpia 1540 i wiele wydań następnych), w którym podał między innemi zastosowanie t. z. reguły fałszywego założenia do rozwiązywania równań kwadratowych i sześciennych.

Gemma Korneliusz (* w Lovanium w r. 1535—f d. 12 październ. r. 1578), syn Regne-rusa; tak samo jak ojciec był lekarzem i matematykiem, i również zajmował katedrę uniwersytecką w Lovanium; miał być mężem niepospolicie uczonym. Znany jest w historyi astronomii jako obserwator komet („De Stella peregrina quae superiori anno apparere coepit” [Antwerpia 1574], „De prodigiosa specie utraque come-tae anno 1577” [tamże 1578]). Do dzieł jego matematycznych należy z trzech części złożone „De arte cyclognomica, tomi très, philosophiam Hippocratis, Galeni, Platonis et Aristotelis in imam methodi speciem referentes” (Antwerpia 1569). Bardzo dobry i ścisły opis moru, którego sam potfem padł ofiarą, pozostawił nam w dziele „Cosmocritice sive de naturae divinis characterismis” (Antwerpia 1572) W bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie znajduje się książeczka w 4-ce, składająca się z 8 kart nielicz bowanych z drzeworytami; ani rok, ani miejsce druku nie są podane, napis zaś brzmi: „Prawdziwe wyobrażenie» troyga dzieci barzo strasznych y dziwnych, którym podobne, niewiem, aby kiedy były widziane na świecie, które acz na różnych y dalekich od siebie mieyscach urodzone są wszakże iakmiarz tego czasu. Przydane kte-mu jest krótkie wyliczenie innych dziwnych rzeczy tak ninieyszych jako i niedawno przeszłych.” Na stronicy odwrotnej stoi: „Dr. Cornelius Gemma medicinae et philosophiae professor regius in academia lovaniensi.” Jeżeli K. G. jest rzeczywiście autorem tej pracy, to albo wydawca późniejszy oryginału, albo tłómacz polski, z nazwiska nie wymieniony, musiał dodatki swe porobić, ponieważ w tekście jest mowa o potworze w Carogrodzie urodzonym w r. 1 596, w którym G. od dawna już nie żył.—Porów. S. Ko-śmińs kiego „Słown. lek. pols.” str. 138; rok śmierci G-y jest tam podany błędnie (1597).

Gemma Jan Chrzciciel (* w Wenecyi w r. 1535—f w Krakowie d. 24 lipca r. 1608), lekarz. Koleje życia jego bliżej nie są znane. Bawił naprzód jako lekarz przyboczny na dworze arcyksięcia Karola w Styryi, następnie stanowisko takie samo zajmował przy osobie zięcia jego, króla Zygmunta III. Do Polski przybył prawdopodobnie w r. 1592, razem z arcy-księżniczką Anną, małżonką królewską.—8. Ko-śmiński („Słown. lek. pols.” str. 137) wymienia dwie broszury jego napisane po łacinie.

Gemma, ob. Pąk.

Gremmelaro Gaetano Giorgio, geolog i mineralog włoski (* 1832 w Catanii); ojciec jego, Carlo G. (+ 1868), odznaczył się jako obserwator wybuchów Etny; syn, odbywszy studya lekarskie i przyrodnicze w Neapolu, został profesorem geologii i mineralogii w Palermo, Z prac jego mineralogicznych i geologiczno-paleontolo-gicznych wymieniamy: „Descrizione di alcune specie di minerali dei vulcani estini di Patagonia” (Catania 1854—56); „Pesci fossili della Sicilia” (tamże 1858); „Studii paleontologici sulla fauna del calcare: Terebratula janitor” (1869 — 72, w 3-ch tomach).

G-emmi, przełęcz w Alpach Berneńskich. Łączy dolinę rzeki Kander (dopł. Simenu, wpadającego u z. końca jez. Thun) z doliną Lenk. Od jez. Thun droga prowadzi na przestrzeni 5 mil na przełęcz (2 300 m.), a stąd do Łen-kerbad i Lenk (600 m.) nad Rodanem; przez Gemmi wiedzie ścieżka górska.

Gemmingen Otto Henryk (ur. w Heilbronn 1755, zm. w Heidelbergu 1836 r.), poeta i pisarz niemiecki. Pozostawał pod wpływem Lessinga. Wydał na wzór swego mistrza „Dramaturgię mannheimską” („Mannheimische Dramaturgie” 1836), niemogącą się równać z Dramaturgią liamburską Lessinga i pisał utwory dramatyczne z życia mieszczańskiego, wzorowane poniekąd na podobnych sztukach Diderota. Najważniejsze z nich: „Lidney und Silly” (Augsburg 1777); „Die Erbschaft” (Mannheim „Der deutsche Hausvater” (Mannh.

w. G.

Gemmula, ob. Dziedziczność (hypoteza pangenezy Darwina).

Gemona, miasto o 27 kil. na pn.-pn.-w. od Udine (Wenecya), miasto obwodowe. O 3 kil. ku wscli. od rz. Tagliamento. St. kolei Ponteba; 2 950 m-ców Otoczone murem; piękny bizantyjski kośóiół. Łomy czerwonego marmuru, przę dzalnia jedwabiu i fabryki pończosznicze.

Gemoniae scalae, zwane także Gem o Ili i gra dus, albo według Pliniusza Ge mi torii gradu s (—schody jęku, westchnienia, prawdopodobnie od łacińskiego czasownika gemere—jęczeć, wzdychać), oznaczają w starożytnym Rzymie w skale wykute, do Tybru wiodące schody, po których w więzieniu (Career mamertinus) uduszonych przestępców hakami do rzeki ściągano. Gdzie te schody były, czy na stromych skłonach Awentyńskiego, czy Kapitolińskiego wzgórza, trudno dzisiaj dociec. Wzmianki dwóch autorów (Val. Max. 6, 3, 3 i Dio Cass. 58, 5) potoczne zdają się za pagórkiem Kapitolińskim

S. Drz.

Gempak Sugita (* w Myako, w pierwszej połowie XVIII w.; kiedy umarł niewiadomo), lekarz japoński, należał do grona pierwszych krzewicieli wiedzy europejskiej w ojczyźnie swej. Wyuczywszy się po holleudersku, przełożył na swój

phie générale” (Paryż 1855 str. 855).

N.

częściach, 1862—66).

„Der Köhlergraf” (t-że *

R.

Gencyopikryna, C₂₀H₃₀O₁₂, istota gorzka korzenia Goryczki (Gentiana lutea), o charakterze chemicznym glukozydu; bezbarwne igły, łatwo rozpuszczalne w wodzie, trudno w gorącym spirytusie, nierozpuszczalne w eterze, posiadające bardzo gorzki smak. Redukując ammoniakalny rozczyn azotanu srebra, G. nie redukuje płynu Fehlinga; daje charakterystyczne karminowe zabarwienie z gorącym kwasem siarczanym.

ojczysty p. n. „Kai'-te'i-Sin-syo” (1773, w 8-ce, 4 tomy tekstu i 1 t. tablic) anatomię J. A. Kilimu s a (ob.), Gdańszczanina, w swoim czasie bardzo cenioną, a po hollendersku już w r. 1732 wydaną. Później jeszcze p. n. „Kai-tai-Yak-dzou” ogłosił ją w skróceniu.—Por. „Nouvelle biogra-

1866, t. XIX,

Dr J. P.

Gemünden Jan, ob. Joannes de Gamuu-d i a.

G-enala Franciszek, minister włoski (* 1843), kształcił się w Sienie, a po ukończeniu tam studyów prawnych wszedł w r. 1866 do oddziału strzelców alpejskich Garibaldego. Po ukończonej wojnie podróżował po Europie, studyując stosunki rolnicze i finansowe niektórych państw europejskich (zwłaszcza Niemiec i Anglii). Wróciwszy do ojczyzny, wybrany był na posła do sejmu włoskiego i zasiadł w lewicy. W r. 1883 został ministrem spraw wewnętrznych i na tern stanowisku rozwinął działalność bardzo energicz-czną, zwłaszcza około reformy poczt i rozwoju kolei żelaznych (przyczynił się do zawarcia kon-wencyi kolejowej w r. 1885). W r. 1887 złożył tekę ministeryalną, ale w r. 1892 wró-.cił na swe stanowisko.

Grenappe, ob. Waterloo.

Genast Edward Franciszek (* 15 lipca 1797 w Wejmarze—f 4 sierpnia 1866 w Wiesbadens), znakomity śpiewak i artysta dramatyczny. Po raz pierwszy wystąpił w Wejmarze 1814 r. w „Wykradzeniu z Seraju”, w roli Osmi-na. W 1828 r. został powołany na dyrektora w Magdeburgu, ale już w roku następnym porzucił to stanowisko i przeniósł się do Weimaru, gdzie w teatrze narodowym występował w operze, w rolach barytonowych, oraz w ko-medyach i dramatach. F. uprawiał także niwę kompozytorską; jego opery: „Die Sonnenmänner” i „Die Verräter auf den Alpen”, dobrego doznały przyjęcia na scenie w ej marskiej; prócz tych skomponował sporą wiązankę pieśni na głos po-jedyńczy i na chóry męskie, oraz napisał ciekawe pamiętniki p. t. „Aus dem Tagebuche eines alten Schauspielers” (Lipsk, w czterech

A. Pol.

Genast Karol Albert Wilhelm, poeta, syn poprzedniego (* 1822 w Lipsku — f 1887 w Wejmarze), kształcił się na wydziale prawnym w Jenie i Heidelbergu; w r. 1848 osiadł w Wejmarze i oddał się adwokaturze, a w 1852 został zamianowany adwokatem rządowym. Ode-grywał wybitną rolę na sejmie w ej marskim, skutkiem czego w r. 1869 wybrano go na posła do sejmu związku północno - niemieckiego, a w 1871 do sejmu niemieckiego. Należał w nim do stronnictwa liberalnego i odznaczył się mowami swemi przeciwko karze śmierci. W r. 1872 wstąpił do ministeryum, a w 1873 prezydował na synodzie krajowym. Jako poeta zyskał rozgłos tragedyami swojemi: „Bernhard von Weimar” (Wiedeń 1885) i „Florian Geyer” (t-że 1857), jako też liryczno-epickim poematem „Dornröschen” (t-że 1856). Oprócz tego jest on autorem powieści: „Das hohe Haus” (Lipsk 1861, w 4-ch tom.) i 1867, w 4-ch tom.).

G-enazzano, miasteczko w prowincyi rzymskiej, stary gród Colonnów, z kilku tysiącami m-ców. Na poblizkiem wzgórzu ma słynny z licznych pielgrzymek kościół N. P. Maryi Dobrej Rady.

Gencyana, ob. Goryczka.

Gencyanina (kwas gencyanowy), ob. Genty-zy na.

K. Sł.

Gendebien Jan Franciszek-, polityk belgijski (* w Givet 1753—f w Mons 1838). Był adwokatem w Mons, potem pisarzem urzędu ławniczego (1784), lecz za gorącą oppozycyę przeciw reformom cesarza Józefa został pozbawiony swej posady i zamknięty w więzieniu, z którego wyzwoliła go dopiero rewolucya bra-bancka r. 1790. Natenczas stany Hennegowskie wysłały go na kongres. Prezydował na tern zgromadzeniu, gdy motłoch brukselski przyniósł tam głowę jakiegoś nieszczęśliwca, zamordowanego przez siebie za brak uszanowania wobec processyi kościelnej. G. powstał i ze czcią salutował ofiarę fanatyzmu. Po zamachu stanu 18 brumaire’a zasiadał w ciele prawodawczem aż do r. 1813, następnie w stanach generalnych niderlandzkich, a nareszcie w kongresie narodowym belgijskim r. 1830. Usunąwszy się potem od polityki, był prezydentem trybunału w Mons. *

Gendebien Aleksander, syn poprzedniego, polityk belgijski (* w Mons 1789 r., f w Brukseli)' 1869.) Będąc adwokatem w Brukselli, w r. 1828 wystąpił jako jeden z promotorów związku katolików z liberalistami przeciwko rządowi hollenderskiemu. R. 1830 brał czynny udział w rewolucyi, uczestniczył w rządzie tymczasowym i został wybrany z okręgu Mons do kongresu narodowego. Popierał kandydaturę ks. de Nemours do tronu belgijskiego. Przez kilka miesięcy był ministrem sprawiedliwości i pierwszym prezesem sądu apellacyjnego, pod rządami regenta. Zostawszy członkiem izby przedstawicieli, występował z zaciekłą oppozycyą przeciw traktatowi 24 artykułów. Rozprawy przybrały tak namiętny charakter, że doprowadziły .do pojedynku pomiędzy nim a Karolem Ro-gierem, który otrzymał ciężką ranę w prawy poli-

czek. W r. 1833 G.    wystąpił z wnioskiem, ale    paryskich. G. pisywał    dużo i dobrze. Od roku

bezskutecznym, żeby    ministra sprawiedliwości,    1824 był współredaktorem pisma „Revue inédi-

Lebeau, postawić w    stanie oskarżenia. W ro-    cale”, od    r. 1827 do    30 redagował „Journal

ku 1839, kiedy król Wilhelm V zdecydował    général de    médecine,    chirurgie et pharmacie”,

a gdy pismo to w r. 1830 przekształcono na „Transactions médicales”, jeszcze do r. 1832 stał na czele jego. Oprócz tego był współpracownikiem wielu innych pism lekarskich i wydawnictw zbiorowych, między innemi pisywał do „Encyclopédie des sciences médicales.” Z dzieł jego na wyszczególnienie zasługują: „Histoire anatomique des inflammations” (Paryż, 1826— 27; 2 tomy; tłom. niem. Lipsk 1828; za pracę tę od Akademii Fr. otrzymał nagrodę Monthyo-na), „Monographie du choléra-morbus épidémique à Paris etc.” (Paryż, 1832; praca nagrodzona przez Akad. lek.) „Mémoire sur les fièvres continues” (Paryż 1837; praca również nagrodzona) i „Traité philosophique de médecine pratique” (Paryż, 1838—41, trzy tomy; tłom. niem. w 2 tomach, 1839 — 40). Przetłómaczył też z ang. Abercrombiego „Des maladies de l’encéphale et de la moelle épinière” (Paryż 1835).—Por. „Biogr. Lexikon d. hervorragenden Aerzte aller Zeiten u. Völker” (T. II, str.

Dr J. p.

się podpisać traktat londyński i kiedy izby belgijskie przyjęły go po pamiętnych rozprawach, ustępując Hollandyi znaczną część Luksemburga i Limburga, G., gdy imię jego wywołano przy głosowaniu, odpowiedział: „Nie, trzysta osiemdziesiąt tysięcy razy nie! za trzysta osiemdziesiąt tysięcy Belgijczyków, których wy poświęcacie strachowi.” Potem podał się do dymmissyi i odtąd żył zupełnie na uboczu od spraw publicznych. Pozostawił po sobie pamięć wielkiej, lubo często nierozsądnej, szczerości i rzadkiej nieskazitelności charakteru. Po zgonie wzniesiono mu ze składek publicznych posąg w Bruk-selli.—T. Juste „Histoire de la révolution belge de 1830” (Bruksella 1872, 2 tomy); tegoż „Al. Gendebien d’après des documents inédits”

(Bruksella 1874).

519).

Grendron August, malarz francuski (* 1818 w Paryżu—f 1881 r. tamże). Uczeń Delaroche’a, kształcił się dalej we Włoszech, kopiując obrazy mistrzów sztuki malarskiej. Pierwsze samodzielne prace jego z Włoch nadesłane: Willis, Hereidy i Dante, wystawione w Salonie paryskim w latach 1844—46, dały mu odrazu rozgłos. Powróciwszy 1847 r. do Paryża, stale odtąd aż do śmierci wystawiał w Salonie liczne nader płótna, w których coraz więcej znać było przejęcie się pierwszym jego mistrzem, Delaro-chem. Do najlepszych obrazów G-a należą: św. Katarzyna (1847), Wieczór jesienny (1853), Flo-reneya podczas niedzieli w XV stuleciu (1855), Pogrzeb w Wenecyi (1859), Dziękczynienia, skła-

s. s

Grenderich v. Genderych. Herb polski z indygienatu. Na tarczy w polu srebrnem pień o trzech sękach, wypuszczających po gałązce zielonej, skrzyżowany z kotwicą srebrną. Nad hełmem, pomiędzy dwoma czarnemi skrzydłami w koronie szlacheckiej, ręka zbrojna z mieczem. Herbem tym pieczętuje się rodzina de Haydes Genderich, z której Erazm, Henryk, Wilhelm,

/JstM

Fig. 176. Genderich (herb).

dane Eskulapowi (1875).

Genealogia, wyraz grecki, utworzony około 500 r. przed Chr. przez poprzedników Herodota: Akuzilausa Argiwczyka i Hekateusza z Miletu. Pierwszy z nich napisał dzieło p. t. reveaXofiai, w którern rozprawiał o Chaosie, Nocy, Erebie, Oceanie, Tetydzie, Zeusie, Niobie, Foroneuszu i t. p., oraz o ludziach, którzy mieli żyć po tysiąc lat. Drugi dodał do tytułu G-i jako objaśnienie nowy, podobno przez siebie wynaleziony, wyraz: Historye (‘Lrcoptai) i usiłował wykazać pochodzenie królów Tessalii od Deukrliona, Ajtola od Ojneusza i t. d. Z dzieł tych 0 > zły do nas tylko nieliczne urywki („Fragmer. i Hi-storicorum Graecorum”. Parisiis. Editore 1 ń min

Kacper i Jan, bracia rodzeni, w 1540 r. według Herbarza Królestwa Polskiego, w 1560-ym zaś według Metryki koronnej, otrzymali indygienat polski, przez Stefana Batorego w 1576 r. potwierdzony.— Źródła: „Herb. Kr. Polskiego”; Pieko-siński, Metryka koronna (105 f. 83).

Didot 1853, t. I), z których domyślać si; możemy, że ich zadaniem było wynaleźć i . vtłó-maczyć pochodzenie bóstw, półbogów, a następ nie ludzi znakomitych, rozwiązać zagadkowe pytanie: skąd oni się. wzięli na świecie? Autoro-

Gendrin Augustyn Mikołaj (* w Château-dun [Eure-et-Loire] d. 6 grudnia r. 1796—f w Paryżu w r. 1890), lekarz. Do nauk zawodu swego przykładał się w Paryżu i tamże w r. 1821, po obronieniu rozprawy „Sur le traitement de la blennorrhagie” dyplom doktorski osiągnął. W roku 1828 był członkiem i sprawozdawcą komtnissyi wyznaczonej do ustalenia praw o wykonawstwie lekarskiem we Francyi, w r. 1831 został lekarzem ordynującym w Hôtel-Dieu, w roku następnym przeszedł na takież stanowisko do szpitala Cochin, od r. 1836 do 1860 ordynował w szpitalu Pitié, oprócz tego był profesorem przybranym (Agrégé libre) wydziału lekarskiego w Paryżu. Po długoletniej pracy usunął się od obowiązków i umarł, dożywszy blizko 100 lat wieku, jako lekarz honorowy szpitali

za-

wie ci nie są jeszcze historykami; w dzisiejszej nauce noszą miano Genealogistów albo Logo-grafów: lecz przyznać im należy zasługę, że utworzyli nazwę G-i i w treści jej, począwszy od kosinogonicznych domysłów, od filozoficznej, bardzo rozległej genezy, dotarli do historycznego zadania: wywodu dynastyj greckich od jakichś domyślnych przodków. Dodajemy, że i pierwej objawiał się podobny popęd poza granicami świata greckiego. Egipscy faraonowie kazali hieroglifami wypisywać imiona swych ojców, królowie assyryjscy ćwiekopismem ua kamiennych tablicach wyliczali całe szeregi przodków swoich. Jest to objaw poczucia głęboko tkwiącego w duchu ludzkim, pobudzającego do badań i tłómaczeń: kim i czem jesteśmy. W dalszym rozwoju nabrała G. bardziej specyalnego znaczenia, stając się mianem ogółu wiadomości, związanych z rodowodem, a wykazujących pochodzenie i wzajemne węzły krwi jednostek ludzkich, od niedawna zaś i zwierzęcych (np. koni rasowych, owiec i t. p.). Gdy ród stał się zasadniczym pierwiastkiem ustroju społecznego ludów, każda jednostka, będąca cząstką składową właściwego rodu, korzystająca z jego własności, praw, prerogatyw, władzy i opinii, a zespolona z nim węzłami krwi, tradycyi i wspólnych podstaw bytu, dbać musiała o utrzymywanie związku, poza którym nie było dla niej miejsca w społecznym ustroju. Z biegiem czasu następowało rozmnażanie się nadmierne w stosunku do posiadanego obszaru ziemi, iridywidua-lizacya własności, potem emigracya i powodowane przez nią rozprzężenie członków rodu, żegnających odwieczne siedziby wspólne. Wówczas objawiła się w nich potrzeba silniejszego zaznaczania wspólności krwi z pniem, od którego odłączały ich losy. Psychiczny ów moment to właściwe środowisko powstawania G i, jako umiejętności, zbytecznej w epoce, kiedy ród, świadomy własnej wspólności krwi, jedności i siły, nie potrzebował uciekać się do szczegółowego wyświetlenia przyczyn, które jedność tę wywołały. Jednostka zaś, oderwana materyalnie od pnia rodowego, pragnęła zachować przynajmniej łączność idealną z dawną kolebką przodków, ku czemu G. właśnie przychodzić jej miała z pomocą, tern pożądańszą, że zawisły były od niej i nader ważne względy praktyczne. Ześrodko-wywały się one w zwyczajach prawnych, a później w prawodawstwie spadkowem, normującem dziedziczenie własności wedle stopni pokrewieństwa, objętych przez zasady genealogiczne, a względy te wpływać musiały na rozwój G-i jako umiejętności. Będąc, wedle słów Gattere-ra, „starszą od historyi”, a nadto i pierwszą chronologią, opartą na ustnej tradycyi pokoleń, oraz, stanowiąc gałąź wiedzy o rozwoju rodzaju ludzkiego w jego zjawiskach indywidualnych, wiła się wprawdzie G. od prawieku, jak nić przewodnia wśród kulturalnego dobytku człowieka,

ale—traktowana jako umiejętność i wskazówka historyczno-chronologiczna, powstała w Europie dość późno, posiadając przedtem, w epoce or-ganizacyi rodowej, znaczenie bezpośrednie jedynie pod względem prawno-prywatnym i państwowym w zakresie norm spadkobrania. W Polsce ujawniła się niezmierna siła szlacheckiej spójni rodowej, która analogiczne urządzenia starej Europy o parę wieków przetrwała. Kiedy bowiem wspólne siedziby rodów przeszły już do wspomnień, a własność indywidualna zastąpiła była w całej rozciągłości pierwotną jej formę, to jeszcze w XIII, XIV, a po części nawet i w XV stuleciu, utrzymywało prawo bliższości (jus propinquitatis) pierwszeństwo męskich, choćby dalszych, krewnych w dziedziczeniu ziemi, która wedle poczuć ówczesnych przedewszyst-kiem do mężczyzn, jako właściwych członków rodu, a nie do kobiet, należeć była winna. Wspólność rodu była tak silną i długotrwałą, że jeszcze Długosz, pisząc swój herbarz („Clenodia Regni Poloniae”), wymienia rody, a nie ich członków i, zamiast opisywać osoby wybitne, podaje genealogiczną charakterystykę rodów, do jakich osoby należały. G., a właściwie dowód przynależności jednostki do danego rodu, opierał się w Polsce ówczesnej wyłącznie na trądy cyi ustnej, którą w razie potrzeby, np. nagany szlachectwa, zaprzysięgali świadkowie odpowiedni. Sześciu mężów: dwóch z rodu ojca, dwóch z rodu matki i dwóch z rodu babki macierzystej wymagał w razie nagany szlachectwa, a więc i podejrzenia co do rodowodu, Statut Wiślicki Kazimierza W-go. Rody także występowały, jako wspólnoty, świadome swej jedności, adoptując w r. 1413 wybranych przez Witolda Litwinów w akcie Unii Horodelskiej. —Jako umiejętność, pogłębiająca istotę własną, stworzyła G. na Zachodzie już w Wiekach Średnich teoryę dwóch zadań, jakie miała przed sobą. Jednem z nich był rodowód właściwy, czyli zestawienie pokoleń, idących w kolegi zstępnej od upatrzonego przodka; drugiem - zestawianie pokoleń wstępnych danego potomka. Oba te dania, zdające się być tożsamością, rozpatrywaną w kierunkach odwrotnych: dedukcyjnym i indukcyjnym, są jednak właściwie wręcz sobie przeciwne. O ile bowiem w zadaniu pierwszem, gdybyśmy je przedstawić chcieli graficznie, pokolenie bieżące (spółczesne) zajęłoby podstawę trójkąta, którego wierzchołek przeznaczonym byłby dla przodka, o tyle w drugiem zadaniu członek pokolenia bieżącego (spółczesnego) znaleźć-by się musiał w wierzchołku trójkąta, zajętego u podstawy przez pokolenie wstępne. W obu tych zadaniach, stanowiących wspólnie zasadę krytycznego oryentowa-nia się w G-i i jej zagadnieniach, obowiązują odwrotne stosunki geometryczne. W pierwszem bowiem wyprowadzamy od jednego przodka wielką ilość jego potomków; w drugiem—od jednego potomka postępujemy ku wielkiej ilości jego

Nazwisko i herb, zwłaszcza łączony

przodków. Drugą tę zasadę, w przeszłości odleglejszej nieznaną, praktykować poczęto dopiero w epoce nowożytnej i to^-z powodu trudności źródłowych — wyłącznie niemal w G-i osób panujących, lub członków arcy-arystokratycznych kapituł i związków, przyczem przedstawiciele najstarożytniejszych nawet dynastyj tracą w odległych pokoleniach wstępnych nader znaczną część przodków, trudnych do odszukania. Nie mówiąc o odleglejszej przeszłości, żaden z panujących europejskich nie jest w stanie przedstawić pełnej tablicy przodków w VIII np. pokoleniu wstępnem, wynoszącem, na podstawie rachunku geometrycznego, 256 przodków dla każdego człowieka. Naj świetniej stoi pod tym względem ks. Filip Albrecht Wirtemberski, posiadający 116 krytycznie stwierdzonych przodków w pokoleniu rzeczonem. Niektórzy tylko z dynastów szczycą się posiadaniem pełnej liczby przodków, wykazanych źródłowo w tak bliz-kiem stosunkowo, jak V pokoleniu wstępnem, wynoszącem na podstawie rzeczonego rachunku 32 przodków. Do grona tych książąt należą w Europie jedynie ks. Gustaw Adolf Szwedzki, ur. w r. 1882, i ks. Marya von Ross Weilburg, ur. w r. 1894. Pełniej przedstawiają się tablice przodków panujących zaledwo do IV pokolenia wstępnego włącznie, a doskonale dopiero od III-go, czyli od linii pradziadowskiej, wynoszącej 8 przodków dla każdego człowieka. Pierwsze pokolenie wstępne obejmuje bowiem dwóch przodków (ojca i matkę); drugie czterech (dwóch dziadków i dwie babki); trzecie ośmiu (czterech pradziadków i cztery prababki) i t. d., wzrastając w pokoleniu n wedle uastępującego wzoru, jeśli czas trwania każdego pokolenia oznaczymy w przecięciu na lat 35 i poszukiwaną ilość przodków—przez x, a daną liczbę lat—przez

x — 2 n =2-| Log x = 35 log 2

■    35 log x

⁷‘    log 2

Wobec trudności w odtwarzaniu tablic przodków, badacze ograniczają się zazwyczaj pod względem genealogicznym do zwykłych rodowodów, prowadzonych wyłącznie w prostej wstępnej linii ojcowskiej. G. taka stanowi typ najpospolitszy, a wcielający pierwsze z wymienionych zadań.

z herbami przodków, stanowią w układaniu rodowodu pierwszorzędną linię wytyczną, umożliwiającą właściwe oryentowanie się w źródłach. Pojęcia tablicy przodków i rodowodu, zmącone podziśdzień we wspólnej nazwie G-i, zostały ściśle wyodrębnione w nauce dopiero w czasach ostatnich (por. dr Ottokar Lorenz „Lehrbuch der gesammten wissenschaftlichen Genealogie etc.” Berlin 1898), O pierwszem z tych pojęć i jego praktyeznem zastosowaniu nie da się wiele na tle przeszłości powiedzieć; miała ona bowiem, już nawet w epokach rozwoju G i, jako umiejętności, wyłącznie niemal z rodowodami do czynienia, gdyż one tylko mogły były, ze względu na ograniczoną siłę pamięci ludzkiej, uwieczniać się w tradycyi ustnej. Pomijając rodowody, zawarte w Piśmie Św., a spisywane na podstawie takiej właśnie tradycyi, jednym z najstarszych rodowodów pisanych w Europie średniowiecznej jest, obok odnośnych zabytków flandryjskich, drzewo genealogiczne „Arbre généalogique” książąt normandzkich, pochodzące z drugiej połowy XII wieku. G-e w postaci drzewa wielce rozpowszechnione były w Polsce od XVII w. (ob. „Drzewo Genealogiczne” w tomie XVII, str. 176; biblioteka Ordynacyi Zamojskiej posiada drzewa Radziwiłłów i Sapiehów drukowane na atłasie między 1730 i 1740 przez Bosego w Gdańsku i Myliusa w Warszawie). Dawniejsze są'jednak schematy genealo giczne, wskazujące w sposób graficzny miejsce danej jednostki wśród pokoleń wstępnych i zstępnych. Używało ich już prawo spadkowe rzymskie, wykreślając pod postacią kolumn, stopni i przytwierdzonych do nich tabliczek imiennych, związki krwi w sposób architektoniczny. Zabytki takie datują się z czasów ces. Hadryana. Wieki Średnie przejęły, jak wspominaliśmy, tra-dycyę dociekań podobnych nader późno (XII, XIII st.), pomimo, że ich potrzeba zachodziła wówczas dość często nietylko ze względów cywilnych, ale i kanonicznych, zwłaszcza przy zawieraniu małżeństw dynastycznych. Teoryę prowadzenia rodowodów, na pozór tak prostą, oraz specyalne nazwy schematyczne dla każdego z przodków wstępnych i zstępnych (w rodzaju: pater, avus} proavus, abavus} atavus, tritavus itd. oraz: filius, nepos, pronepos, abnepos, adnepos, tri-nepos i t. d.), rozwijane później i dopełniane, zestawił dopiero Jan Andree, prawnik boloń-ski, ur. w r. 1270. Wsławiło go dzieło p. t. „Summa super arboribus consanguineitatis et affinitatis”, które stało się podstawą późniejszego rozwoju G-i, jako umiejętności, wspierającej historyę, chronologię, prawo i tradycye rodowe. Prace następców Andreego, które złożyły się na G-ę średniowieczną, zebrali i zużytkowali w swych wydawnictwach źródłowych: Pertz, Wattenbach, Jaffé, Potthast, wspomniany Lorenz i inni. Rozwój i popularność G-i, czy-to w zakresie tablic przodków, czyli też drzew genealogicznych, powstały na szerszą skalę dopiero w epoce panegirycznej, wśród rozkiełznanego indywidualizmu i chwalstwa, a najdawniejsze rodowody arcy-arystokratycznego domu Habsburgów datują się dopiero z XVI st. Geneza tego rozwoju wprowadziła do G-i nawał kłamstw i fałszów z pobudek, tkwiących w duchu epoki, a oczyszczanie bajecznych rodowodów z uale-ciałości tego czasu odbywa się podziśdzień o tyle, o ile krytyka historyczna docierać potrafi do zbiorów prywatnych, lub prostować je i dopełniać na podstawie materyałów, czerpanych ze źródeł publicznych. Za przykładem Zachodu rozwinęła się G. piśmienna w Polsce dopiero w epoce dla rodowodów tak niekorzystnej, t. j. w wieku XVI i XVII, o ile pominiemy dawne biograficzne wzmianki kronikarskie, dotyczące domu panującego, lub równie dla G-i pomocne, lecz służące bezpośrednio jedynie do stwierdzenia tożsamości osób, imiona ojców, podawane przy imionach synów w dokumentach średniowiecznych. Na rozwój G-i piśmiennej wpłynęło nadto rozluźnienie istotnej spójni rodowej, wobec czego G. ta służyła u nas przez czas długi raczej próżności możnych, aniżeli prawdzie, tra-dycyi i względom praktycznym. Kiedy organi-zacya rodowa, rozluźniona w wieku XV, należała już do przeszłości, a świadomość pochodzenia stawała się zwolna balastem zbytecznym dla rozproszonych po świecie ubogich członków dawnych rodów, pielęgnowanie tradycyi przeszło, jako przedmiot zbytku, na własność możnych. ' Nawet w Polsce, gdzie godła rodowe (herby) wskazywać nie przestawały wyraźnie na swe źródła pierwotne, gubiono stopniowo tę tradycyę w szlacheckim tłumie. Gubiły ją i rodziny możne po utracie stanowisk i dostatków, a że ry-cersko-demokratyczny ustrój Rzplitej nie pozwalał, niemal do wygaśnięcia Jagiellonów, na trwałość znaczenia i wpływów domów możnowład-czych, t. zw. arystokracya, daleka od swego zachodniego wzoru, a zawdzięczająca trwalszy swój rozwój przedewszystkiem temu, że powstawała w dobie przewrotów wewnętrznych i politycznego upadku kraju, wypływała z tłumu szlacheckiego wtedy, kiedy prawdziwych tradycyj swoich wskrzesić już nie umiała, ani nie chciała. Już zamożniejszą szlachtę naszą XVI st. kłóły w oczy wspomnienia dawnej mierności; pierwszy też heraldyk-genealogista polski, Bartosz Paprocki, folgując aspiracyom klientów swoich, a wzorując się na panegirykach zachodnich, wywiódł wszystkie niemal opisane przez siebie rody szlacheckie od wielkich bohaterów klasycznych, od hrabiów, trubadurów, dostojników egzotycznych, a nawet od pobożnych mężów Starego Testamentu. G-e kmiece, któ-remi nikt zresztą się nie zajmował, były wtedy, dla braku materyałów, niemożliwe; mieszczaństwo pozostawiło odnośne tradycyę swoje na Zachodzie, skąd do Polski przybyło, a rodowody szlacheckie, posiadające w braku (tajnej często) tradycyi ustnej, wyłączny materyał faktyczny w dokumentach majątkowych i księgach sądowych, do których nikt w tym celu nie zaglądał, zeszły—poza zdarzającą się niekiedy, autentycznością paru pokoleń wstępnych—na bezdroża absurdów panegirycznych, posiadających dzisiaj, conajwyżej, znaczenie dokumentów obyczajowych wieku, w którym powstały. G-e te układano jednak ogólnie wedle zasad przyjętych na Zachodzie. Sposób graficzny wykreślania rodowodu, czyli potomków, pochodzących od wspólnego przodka, jest rzeczą w szczegółach dowolną, gdyż służy jedynie do poinformowania interesowanych o stosunku każdej osoby, w rodowodzie wymienionej, do pokoleń równorzędnych, wstępnych i zstępnych. Dlatego też baczyć należy, aby czy-to na prostej tablicy genealogicznej, czyli też na drzewie genealogicznem, pokolenia równorzędne (braterskie) znajdowały się na linii poziomej wspólnej,—wspólnej dla wszystkich osób danego pokolenia. O ile-by to było ze względów technicznych niemożliwe, należy obmyślić inny, równie prosty sposób w celu usunięcia gmatwaniny i nieporozumień. Kierunek prowadzenia rodowodu z dołu ku górze, lub z góry na dół, jest rzeczą obojętną. Drzewa genealogiczne, często nader ozdobne, trzymają się zasady pierwszej ze względu na samą naturę drzewa, jako pierwowzoru; tablice genealogiczne rysowane bywają w kierunku odwrotnym. Genealogista Lorenz uważa, że obie te zasady, razem wzięte, są niezbędne i posiadają równą doniosłość ze względu na charakter „myślenia genealogicznego”: indukcyjny, lub dedukcyjny, co jednak dotyczeć powinno raczej G-i jako metody badania genezy i skutków wszech zjawisk, aniżeli G-i, jako umiejętności par excellence rodowodowej, jako pomocniczki dziejoznaw-stwa. Zarówno rodowody, jak i tablice przodków, prowadzone dokładnie, starają się wyświetlić miejsce pochodzenia najodleglejszego przodka, a przy nim i przy każdym z jego potomków podawać wszystkie imiona, miejsce i datę urodzenia, stan, miejsce i datę śmierci, oraz związki małżeńskie, a nawet ważniejsze szczegóły biograficzne. Rodowód wzorowy powinien w razie liczniejszych związków małżeńskich przodka wykazywać w sposób graficzny matkę każdego z potomków. Wzgląd ten odgrywa rolę nader poważną w stwierdzaniu stopnia powinowactwa pomiędzy rozgałęzionymi potomkami jednej pary; stopień ów jednak w różnych czasach i krajach różnie obliczanym bywał. W samem prawodawstwie Cesarstwa Niemiecko - Rzymskiego zachodziły trzy takie różnice, przy czem prawo lombardzkie liczyło (za prawem rzymskiem) pierwsze pokolenie od ojca; salickie od syna, a rypuaryjskie od wnuka. Z biegiem czasu i przy wzrastającej ilości zagadnień, związanych z G-ą, w szczególności zaś z drzewem genealogicznem, zaczęto przy każdej z osób ujętych w łańcuch rodowodu, uwzględniać w miarę możności fizyczne i psychiczne ich właściwości; a twórcą pierwszego schematu naukowego w tej mierze był uczony Gatt er er. Związana pośrednio lub bezpośrednio ze wszystkiemi gałęziami nauk społecznych, a od niedawna i przyrodniczych,—nadewszystko zaś, dążąc do prawdy,

zwalczać musi G. za pomocą ścisłej metody pierwsze dziś miejsce zajmuje pomnikowe dzie-krytycznej te trudności, błędy i fałsze, jakie przy niezbędnej interpretacyi źródeł spotyka na drodze. W zadaniu tern tkwi atoli jeden wzgląd nieprzezwyciężony i do ścisłego zbadania, niemożliwy: jest nim kwestya bezwzględnie prawdziwego pochodzenia danej osoby, którą w G-i dla braku środków innych zastępować musi ogólna zasada starorzymska i nowożytna: Pater est, quem nuptiae demonstrant. Nieprawe pochodzenie osoby, urodzonej z matki, posiadającej prawego małżonka, bywa uwzględnianem przez G-ę naukową o tyle tylko, o ile fakt taki daje się stwierdzić w sposób niewątpliwy. Wzgląd ów, będący piętą achillesową G-i ścisłej, starały się usuwać zawsze i wszędzie za pomocą odpowiednich zarządzeń uprzednich te osoby i sfery, dla których „absolutna prawda” G-i posiadała doniosłość legitymizmu, stanowiącego o przyszłości i przywilejach potomstwa. Starorzymska instytucya „custodia ventris”, udzielająca w „Senatus Consultum Plancianum” pomocy Pferde”, państwa rozłączonemu z żoną mężowi, który miał prawo strzedz pilnie przez czas określony tyka. byłej małżonki swojej, aby uniknąć w przyszłości ewentualnej potrzeby przyznania fałszywego potomka, wyrodziła. wszystkie późniejsze ustawy domowe rodów panujących, rozmaite w szczegółach, ale mogące stwierdzić li tylko „absolutną” prawdę pochodzenia danego dziecka od danej matki. Stara zasada: Pater est etc., pozostaje i pozostawać musi poza tern w pierwotnej swej mocy, o ile nieobecność męża u boku żony nie była ciągłą pomiędzy 300-ym i 180-ym dniem przed urodzeniem dziecka, nił kolejno obowiązki kapelmistrza teatru w Re-Zresztą: res judicata v pro veritate accipitur.

ło Oswalda Balcera, p. t. „Genealogia Piastów” (Kraków 1897). Mozolnych i naukowych badań genealogicznych nad różnemi rodami dokonali nadto i w historycznych dziełach swych zamieścili: Kazimierz Stadnicki („Synowie Ge-dymina” i „Bracia Władysława Jagiełły”): Józef Wolff („Kniaziowie Litewscy” i „Ród Ge-dymina”); Adam Boniecki („Rody Litewskie”, „Bonieccy hr. Bończa” i „Herbarz Polski”); Tadeusz Korzon („Kościuszko” i „Dola i niedola Jana Sobieskiego”); Roman Pieńki ewicz („Jana Kochanowskiego Dzieła Wszystkie” T. IV); wydawcy „Archiwum X. X. Lubartowiczów Sanguszków” i inni.—G-e zwierzęce: zwłaszcza zaś koni pełnej i półkrwi arabskiej, angielskiej (trn-keńskiej) i innych ras szlachetnych prowadzone są od lat kilkudziesięciu zarówno w rządowych „Księgach Stadnin”, jak i przez hodowców prywatnych wedle ogólnych zasad genealogicznych.— Por. E. Bar. v. Wränge 1 „Das Buch vom

J. K. K.

Genealogia roślin i zwierząt, ob. System a-

Genealogiczne tablice, ob. Genealogia.

Genée Ryszard (* 7 lutego 1823 w Gdańsku, f 15 czerwca 1895 r. w Badenie pod Wiedniem), kompozytor muzyczny. G. był synem Fryderyka G., śpiewaka basisty, i dyrektora teatru w Gdańsku. Po ukończeniu gimna-zyum w Berlinie, przez parę lat studyował medycynę, później jednak poświęcił się wyłącznie muzyce, w której kształcił się w Berlinie, pod kierunkiem Stahlknechta. Od r. 1848—67 peł-

wlu, Kolonii, Akwizgranie, Düsseldorfie, Gdańsku, Moguncyi, Szwerynie, Pradze, zaś od 1868 r. w Wiedniu, w teatrze „An der Wien.” G. jest kompozytorem wielu oper i operetek komicznych, z których największej dostąpiły popularności: „Der Geiger aus Tirol”, „Der Musikfeind”, „Die Generalprobe”, „Rosita”, „Der schwarze Prinz”, „Am Runenstein” (do współki z Flotowem), „Der Seekadet”, „Nanon”, „Die Piraten” i w. in. Część większą libret do

Z zagadnieniami wyjaśnianemi przez G-ę naukową wiąże się ściśle kwestya prokreacyi wo-góle, a wzajemnego stosunku statystycznego ge-neracyj (pokoleń)    historycznych w szczególno

ści. Są to wszelako dylematy na dalszą metę nieuchwytne, choć zajmowano się niemi już w odległej starożytności. Kwestya ta, połączona teoretycznie z biologią (ob), daje się rozpatrywać ściśle i pozytywnie jedynie na podstawie statystyki,    będącej umiejętnością nową.    tych i    innych operetek G. napisał sam,    do    nie-

G-ą zajmowali się    pośrednio wszyscy dawniejsi    których zaś do współki z    P.    Zellern.    G.    jest

historycy dziejów    i prawa; do właściwych je-    także    autorem kilku libret    do    operetek    Straus-

A. Pol.

Genelli Bonawentura, malarz i rysownik niemiecki (* 1798 r. w Berlinie, f 1868 w Wej-marze), syn Janusza G. malarza pejzażysty, kształcił się pod kierunkiem ojca swego, a następnie w Akademii berlińskiej. Wysiany w r. 1822 jako stypendysta do Rzymu, wiele tam korzystał wśród kółka artystycznego, jakie wówczas tworzyli Thorwaldsen, Koch, Riepen hausen, M. Wagner, Reinhart, Preller, Rahl. Po

duak teoretyków - genealogistów należą przede- sa, Millöckera i Suppégo. wszystkiem Jan Hübner, Jan Stefan Pütt ner,

Jan Müller, D amber g er, J. Richter i wspomniany Ottokar Lorenz („Lehrbuch d. gesammten wisseschaftlichen Genealogie” Berlin 1898). U nas teoretyków takich nauka dotąd nie wydała. Wszelako. podobnie jak i na Zachodzie, oddawali się w Polsce praktycznym badaniom genealogicznym zarówno beraldycy-panegiryści, jak i wybitniejsi dziejopisarze. Metoda krytyczna weszła jedynie do badań tych ostatnich w chwili, kiedy za- powrocie z Włoch jął się malowideł ścien-panowała ogólnie we wszystkich studyach histo- uycli (sceny z podań o Bachusie) w tak zwa-rycznych. Wśród genealogicznych dzieł polskich nym „domu rzymskim” doktora Hiirtla w Lip-

103

Encykl. Powsk. Ilnstr. Zese. 189 T. XXJV.

s. s.

pili.

p. M.

sku, pracy jednak swojej nie skończył. W roku 1836 przeniósł się do Monachium, gdzie pracował bez powszechnego uznania i zachęty, ceniony zaledwie w małem kółku przyjaciół. Przejęty duchem sztuki klasycznej, G. tworzył, podobnie jak mistrz jego Carstens, przeważnie sceny mitologiczne, jak np. cztery duże akwa-relle: Ezop opowiadający bajki pasterzom, Homer deklamujący swoje pieśni, Apollo wśród pasterzy, Safona wypowiadająca swoje pieśni wśród otaczających ją niewiast. Szkice jego do Boskiej komedyi Danta, oraz kommentarze rysunkowe do Homera, wydane zostały w sztychach

H. Schiitza; pierwsze w Monachium w r. 1840, drugie w Stuttgarcie 1844. Kompozycye jego, pełne talentu twórczego i poprawne w rysunku, jednały mu powoli coraz szersze uznanie; zwłaszcza powszechną uwagę zwróciły na siebie 3 serye ilustracyj, a mianowicie: Życie czarownicy (10 tablic z tekstem Ulricego, wydane w Dusseldorfie 1850 r.), Z życia marnotrawcy (18 tablic, litografowanych przez Kocha w Lipsku w 1866), oraz Z życia artysty (24 tablice, wydane w sztychu w Lipsku w 1867 r.). To ostatnie jest historyą rozwoju artystycznego samego G-go. W tymże czasie G. wymalował na zamówienie hr. Schaka obraz olejny „Porwanie Europy”, poczem wkrótce (1859 r.) otrzymał wezwanie do dworu książęcego do Wejmaru. Mając tym sposobem zapewnione poparcie mate-ryalne, G. zaczął swobodniej tworzyć większe obrazy olejne, jako to: „Jowisz udający się pod osłoną nocy na przygody miłosne”, „Likurg napastowany przez Bachantki”, „Herkules i Omfa-la” (szkic na zasłonę teatralną), „Bachus wśród muz”, „Anioł zwiastujący Abrahamowi narodzenie się Izaaka” i wiele innych. Ostatniego obrazu (Bachus pośród korsarzy) G. nie zdołał dokończyć: śmierć wytrąciła mu pędzel z ręki. Pozostałość jego artystyczna, zbiór 284 tablic, przeszła na własność Akademii wiedeńskiej, która wydała część tego zbioru pod tyt. „Satura” w 1890 r. w Lipsku, w sztychach Merza, SchU-tza i H. Spiessa.—Porów. Max Jordan. Generacya, ob. Pokolenie.

Generacyanizm, hypoteza, objaśniająca aktem rodzenia początek dusz ludzi, rodzących się na świat. Zwolennicy tej liypotezy (Generacyanie) dawniejsi, przypuszczali, że dusza dziecka w akcie rodzenia wypływa z dusz rodziców, i dla tego hypoteza ich zowie się jeszcze traducya-nizmem. Zdania tego bronili Manichejczycy, Apollinaryści, Tertullian („De anima c. 37”) i Rufin („Hier., adv. Ruf.” 1. 2 n. 8). Nowsi Generacyanie (jak Frohschammer) utrzymują, że duszę dziecka w akcie rodzenia tworzą rodzice z niczego—stworzeniem pośredniem (per creatio-nem secundariam). G. ten wywodzi początek duszy ze stworzenia, ale stworzenie to nie pochodzi tu bezpośrednio od Boga, jeno od rodziców, którzy mają do tego udzieloną siłę, występującą czynnie w akcie zapłodnienia. Że wszystkich pisarzy kościelnych aż do św. Augustyna za G em obstawał tylko Tertullian, Rutin i może Makary (hom. 30 n. 1); najznakomitsi tymczasem Ojcowie owego peryodu przemawiają na rzecz Kreacyanizmu, t. j. przypisują początek wszystkich dusz pojedynczych bezpośredniemu tworzeniu Bożemu. W całym Kościele przed św. Bernardem jeszcze, kreacyanizm uważany był za jedynie prawdziwą naukę. Scholastycy wszyscy bronili kreacyanizmu. Później też, z wyjątkiem racyonalistowskich filozofów i doktorów, kilku tylko teologów protestanckich hołdowało G-owi; teologowie katoliccy jedno-zgodnie potępiali naukę o rodzeniu dusz, dopóki Klee („Dogmatik” t. II cz. 2) nie poruszył na nowo tej kwestyi, jako spornej: a jakkolwiek przyznawał on, że G. w nierozwikłane wpada trudności, wszakże rzecz samą uważał za wątpliwą i nierozstrzygniętą. Żadna wszakże z dwóch form G-u krytyki nie wytrzyma (Kleutgen „Phil. der Vorzeit”).

Greneracye w historyi, ob. Genealogia.

General - Register Office, główna instytucya statystyczna w Anglii, ob. Statystyka.

Generalicya, Ogół generałów rozmaitych sto-

Generalissimus, naczelny wódz wszystkich sił zbrojnych w jednej wojnie, który miał powierzone sobie prowadzenie wojny samoistnie przy boku głównego naczelnika państwa. Tytułu tego używano najczęściej w wojsku austryac-kiem; otrzymał go również Suworow, wyruszając do Włoch, i ma go otrzymać naczelny wódz wojska francuskiego wrazie wojny. Generalizacya, ob. Uogólnienie.

Generalne stany w Niderlandach i Francy i, ob. Stany Generalne.

Generalny prokurator. Francya. Według kodeksu procedury karnej (Code d’instruction criminelle 1808), oraz ustawy o organizacyi sądownictwa (Loi sur l’organisation judiciaire 1810), G. P. urzęduje przy sądzie kassacyjnym, oraz przy każdym z 27 sądów apellacyjnych (nie licząc kolonij). Nominacyi udziela Prezydent Rzplitej na przedstawienie ministra sprawiedliwości i po zasiągnięciu opinii Rady Ministrów. G. P. przedstawia ministrowi kandydatów na niższe posady w prokuraturze (na równi jednak z pierwszymi prezydentami izb apellacyjnych). Na czele całkowitej organizacyi prokuratury stoi nominalnie minister sprawiedliwości. G. P. sądu kassacyj-nego, sprawujący jednocześnie takież obowiązki w wyższym sądzie dyscyplinarnym (istniejącym od r. 1883), wykonywa tylko ogólny dozór nad G. P-em sądów apellacyjnych. Działalność jego posiada charakter czysto instrukcyjny. Natomiast w granicach całego okręgu apellacyjnego jest dany G. P. ogniskiem i źródłem całej działalności prokuratury; wszystkie obowiązki, zwią-

s. P.

zane z działalnością władzy prokuratorskiej, osobiście i specyalnie spoczywają na nim jednym: pozostali członkowie urzędu prok. są zaledwie jego zastępcami (substituts) i działają w jego imieniu. Nie godząc się na postępowanie sędziego śledczego, G. P. może zaskarżyć jego czynności w terminie dziesięciodniowym do izby oskarżeń, a na decyzyę ostatnią mocen jest wnosić protesty. G. P. izby kassacyjnej bez względu na termin może zakładać protesty przeciwko wyrokom sądowym, które uznaje za nieprawidłowe. Pozatem ob. „Prokuratura.” Austrya. G. P. (General-Prokurator) na mocy ustawy postępowania karnego z r. 1873 istnieje przy sądzie kassacyjnym w Wiedniu. Po za tytułem jednak funkcye jego nie różnią się wcale od funkcyj pozostałych członków prokuratury (ob. „Prokuratura”). — Rossya. Urząd G. P-a stworzony został przez Piotra W. przy Senacie 12 stycznia 1722 r. Miał G. P. baczyć, aby „Senat spełniał swoje obowiązki.” On pre-zydował na posiedzeniach Senatu, nie pozwalając senatorom na niepotrzebne rozmowy, ściągał od kłócących się senatorów kary, w wypadkach większej wagi składał raporty Panującemu; o ile jakiekolwiek decyzye Senatu nie zgadzały się z jego osobistemi poglądami, nie zezwalał na ich wykonanie, albo wyznaczał dowolnie nowy termin dla powtórnego rozpatrzenia sprawy. Jeden z głównych jego obowiązków dotyczył bacznego przestrzegania litery ukazów już wydanych, a na wypadek gdyby odpowiednich ukazów nie było, miał obowiązek przyśpieszać w Senacie wygotowanie nowych ukazów, których treść obowiązany był kommunikować Panującemu. Otrzymując raporty od niższych władz, zwracał uwagę Senatu i na przestępstwa i niedbalstwo administracyi. „Czyń też jako oko nasze”, mówił oG-ymP-rze Piotr Wielki. Pierwszym G-ym P-em mianował swego faworyta, Jagużyńskiego (1722). Charakter działalności G-o P-a zmienia się za panowania Katarzyny II. G. P. staje się faktycznym administratorem państwa; do niego należy skarbowość, sprawiedliwość, kontrola—najważniejsze pola działalności państwowej. Wskutek tego przestaje on być rzeczywistym „prokuratorem” w zakresie sądownictwa. W r. 1763 podzielono Senat na 6 departamentów; przy pierwszym, w którym ześrodkowano „sprawy państwowe wewnętrzne i polityczne”, pozostał G. P. (przy pozostałych działali jemu podlegli Ober-P. W r. 1774 i pierwszy departament otrzymał Ober-P-a, a G.

P. zachował tylko 1) sprawy ogólnego zgromadzenia 2) sprawy „gosudarstwennyja i interes-nyja” 3) tajne, oraz 4) wszystkie, na które uzna za potrzebne rozciągnąć swój nadzór. Za panowania Cesarza Pawła G. P. znowu staje na czele zarządu państwowego. Pod tym względem charakterystyczne są słowa Pawła I. wyrzeczone do G. P-a Bekleszewa: „Ty da ja, ja da ty;

wpierod my odni budiem djeło djełat’.” W roku 1802 połączono urząd G. P-a z urzędem ministra sprawiedliwości i odtąd ten ostatni wraz ze swym towarzyszem jest jednocześnie G. P-em. W tym charakterze stoi na czele prokuratury państwa; jego cyrkularze mają dla niej wartość pierwszorzędną i ostateczną. Poza tem sprawuje dozór nad wszystkiemi instytucyami rządowemi i nad całą magistraturą (ob.) w całem państwie. Wreszcie do jego obowiązków należy również ściganie przestępstw i przestrzeganie sprawiedliwości. Pierwszą ftmkcyę spełnia on przy najwyższym sądzie karnym (wierchownyj ugołownyj sud), drugą — przy senacie. Jest głównym naczelnikiem kancellaryi Senatu i wykonywa dozór ogólny, tak nad prawidłowością wyroków senackich (z wyjątkiem departamentów kassacyjnych), jak nad porządkiem sądzenia spraw; posiada prawo zasiadania w senacie, lecz prawie nigdy z niego nie korzysta (ob. Minister Sprawiedliwości, Senat).—Literatura Gradowski j „Wysszaja administracya Ro-sii XVIII stoi. i G. P.” (Pet. 1866).

Generalny sztab jest to korpus oficerów, przeznaczony w czasie wojny do pomagania wyższym dowódzcom w zakresie taktyki i strategii, a w czasie pokoju do opracowywania mobiliza-cyi i koncentracyi wojska na wypadek wojny, studyowania wojsk zagranicznych, opisywania wojen, sporządzania map, układania manewrów i t. d. Ustrój sztabu G-o w głównych państwach europejskich jest następujący. W Niemczech istnieją G-e Sz-y: pruski, bawarski i sa ski; oficerowie sztabu generaluego wirtembers-kiego wchodzą w skład sztabu pruskiego. Pruski sztab generalny składa się z dwóch części: 1) z oficerów, pełniących służbę w sztabach dywizyi, korpusów i niektórych twierdz pogranicznych (Trupp en - Generalstab) i 2) z oficerów, znajdujących się do rozporządzenia naczelnika Sz-ii G-go i pracujących bądź w sekcyach (Ab th e il ung) sztabu, bądź na stanowiskach specyalnych, jak np. przy ambassadach i poselstwach zagranicą (grosser Generalstab). Sekcyj wielkiego G-go Sz-u jest ogółem czternaście: ośm liczbowanych (1—8), dwie historyczne (I i II), topograficzna, kartograficzna, trygonometryczna i kolejowa. Ta ostatnia przysposabia drogi żelazne do celów wojennych i układa plany przewozu wojska w razie wojny. Jej organami wykonawczemi są kommissye kolejowe (Linien - Kommissionen), złożone z jednego oficera sztabu generalnego i technika wyższego; za ich pośrednictwem kom-munikuje się ona z zarządami poszczególnych kolei, które w tym celu obowiązane są mieć pełnomocników do spraw wojskowych. G. Sz. pruski wydał opis wojen 1859, 1864,    1866

i 1870/71, opracowuje zaś wojny Fryderyka Wielkiego i rozmaite monografie historyczno-wojskowe. Personel G-ego Sz-u pruskiego skła-

dał się w końcu 1899:    1) z naczelnika sztabu

(Chef des Generalstabes) i czterech jego pomocników, stojących na czele poszczególnych grup sekcyi wielkiego G-ego Sz-u: jednego głównego generał-kwatermistrza (Generalquartier-meister) i trzech generał - kwatermistrzów (Oberquartiermeis ter); 2) z 2 generał-ma-jorów i 188 oficerów w stopniu od kapitana do pułkownika włącznie, pełniących służbę już-to w wielkim G-m Sz-e (98), już-to w zarządach korpusów i dywizyj (82), już-to w twierdzach (10);

3)    z 2 generał-majorów i 30 oficerów w stopniu co najmniej kapitana, przyłączonych do G-ego Sz-u (dem grossen Generalstabe zugetheilt) i pracujących w sekcyach jego;

4)    z 28 kommissarzy kolejowych (Eisenbahn-Linien-Kommissare i Eisenbahn-Kommissare), w tej liczbie 4 bawarskich i 2 saskich; 5) z 15 majorów i kapitanów, odkomenderowanych do pełnienia służby w wielkim G-m Sz-e, w tej liczbie 4 oficerów saskiego G-go Sz-u, 2 bawarskiego, oraz ze znacznej liczby poruczników, którzy ukończyli Akademię Wojskową. Naczelnik G-go Sz-u już od 1821 podlega bezpośrednio królowi. Niezależność jego od ministra wojny ma na celu dodanie mu powagi (ponieważ jest on przeznaczony na naczelnika sztabu wodza naczelnego wrazie wojny), tudzież należyte przygotowanie kraju i wojska do wojny. Myśląc o tem tylko zadaniu, naczelnik sztabu może wprawdzie wymagać zbyt wielkich ofiar od narodu: lepsze to wszakże, niż żeby podlegał ministrowi, który, licząc się z parlamentem, może łatwo wpaść w przeciwną ostateczność. Naczelnicy G-go Sz-u zmieniali się w Prusiech rzadko, obecny bowiem (styczeń 1900) naczelnik sztabu, generał kawaleryi hr. Schlieffen, zajmujący to stanowisko od 1891, miał od 1821 tylko pięciu poprzedników, którymi byli: baron Miiffiing (1821 — 29), Krauseneck (1829 — 48), Reyher (1848—57), Moltke (1857—88) i hr. Waldersee (1888—914. Naczelnikowi sztabu podlega Akademia Wojskowa i brygada kolejowa (wojsko, przeznaczone do naprawiania, budowania i eksploatacyi dróg żelaznych wczasie wojny). Bawarski G. Sz., którego naczelnik (obecnie ge-nerał-porueznik von Lobenhotter) jest zarazem inspektorem szkół wojskowych bawarskich, składał się w końcu 1899 r. z 30 oficerów pełniących służbę—już-to w siedlisku głównem (Centralstelle), już-to w zarządach korpusów, dywizyj i twierdz, już-to w pruskim wielkim sztabie (p. wyżej), już-to wreszcie w biurze topogra-ficznem. Taki G. Sz. składał się w tymże czasie z 18 oficerów, podzielonych jak wyżej, z tą różnicą, że na jego czele stoi pułkownik (obecnie v. Carlowitz), naczelnik sekcyi głównej (Ce n-tral - Abtlieilung). Z powyższego widać, że liczba generałów i oficerów G-ego Sz-u w Niemczech (bez oficerów przykomenderowanych) wynosi około 300.—W Aust ro-Węgrzech istnieje jeden G. Sz., zarówno dla wojska ogólnego, jak i landwer obu połów monarchii. Naczelnik jego (Chef des Generalstabes) podlega wprawdzie od 1881 bezpośrednio cesarzowi, raporty wszakże składa za pośrednictwem wspólnego ministra wojny, który tym sposobem może wywierać pewien wpływ na jego działalność. G. Sz. składa się z korpusu G-ego Sz-u (Ge-neralstabs- Corps), z przyłączonych do niego (zugetheilt) niższych oficerów (poruczników) i z przykomenderowanych (commandiert) do niego oficerów. Korpus G-ego Sz-u uzupełnia swe kadry z grona oficerów, posiadających odpowiednie wykształcenie i wypróbowanych w służbie praktycznej G-go Sz-u i w tym celu przyłączonych do rzeczonego korpusu; komenderowani zaś są do G-ego Sz-u tacy oficerowie, którzy nadają się do służby specyalnie w jednem z biur G-ego Sz-u lub do służby kan-cellaryjnej w ogólności; zajmują oni stanowiska, na których częste zmiany osób byłyby niepożądane. Oficerowie G-ego Sz-u służą już-to w biurach jego (jest ich sześć z nazwami), już-to w zarządach brygad (czego niema w innych państwach), dywizyj, korpusów i twierdz (Krakowa i Przemyśla), już to na stanowiskach specyalnych (np. w charakterze attachés wojskowych). Naczelnik G-ego Sz-u, którym jest obecnie generał broni v. Beck, ma przy sobie dodanego z urzędu zastępcę (Stellvertreter); naczelnikowi podlegają: Akad. wojskowa, Instytut wojskowo geo graficzny, Archiwum wojenne i pułk kolejowo-telegraficzny. Korpus G-ego Sz-u liczy około 270 generałów i oficerów; nadto do sztabu G-o należy 30 oficerów przykomenderowanych i o-koło 180 poruczników przyłączonych.—We Francy i naczelnik G-ego Sz-u (état-major de l’armée) podlega ministrowi wojny; w 1890 r. postanowiono, że w razie wojny zostaje naczelnikiem sztabu wodza naczelnego czyli major général, dzięki czemu dodano mu powagi i jasno wskazano główne zadanie jego w czasie pokoju. Sz. dzieli się na 5 sekcyj (personelu G-ego Sz-u, materyału i rachuby, historyczną, afrykańską i geograficzną) i biura, z których 1-sze zajmuje się organizacyą, mobilizaeyą, dyslokacyą i liczebnością wojska francuskiego,

2-gie wojskowością innych państw, 3-cie wyćwiczeniem wojska francuskiego, 4-te kolejami i przewozem wojska. Etat G-ego Sz-u obejmuje 40 pułkowników, 40 podpułkowników, 120 majorów i 450 niższych oficerów. Tak znaczna liczba jest wynikiem przepisu, który nakazuje posady adjutantów w wyższych zarządach obsadzać oficerami G-ego Sz-u. G. Sz. rekrutuje swój personel z pośród oficerów, posiadających

t. zw. brevet d’état-major, czyli świadectwo zdolności do tej służby, udzielane po ukończeniu Akademii wojskowej lub zdaniu egzaminu ostatecznego w charakterze eksterna; posiada je około 1 500 oficerów w stopniu od porucznika

p. M.

do pułkownika włącznie. Po zmarłym w 1893 utalentowanym de Miribelu stanowisko naczelnika G-ego Sz-u (chef d’état major général) zajmował również jakoby zdolny generał de Boisdeffre, który wszakże skompromitowany został w procesie Alfreda Dreyfusa i musiał w 1899 ustąpić miejsca generał-majorowi Delan-ne, pełniącemu tylko funkcye naczelnika sztabu z powodu niedość wysokiego stopnia. Ma on przy sobie trzech pomocników (s o u s-c he f s), generał-majorów, z których jeden stoi na czele sekcyi geograficznej. Podobnie jak w Niemczech, znaczna część oficerów G-ego Sz-u pełni służbę w sztabach dywizyj, korpusów oraz ważniejszych twierdz.—W Rossy i, wreszcie, G. Sz. stanowi jedną z sekcyi sztabu głównego, którego druga sekcya (inspektorska) zajmuje się rekrutacyą wojska, składem osobistym większej części jego i kontrolą rezerwistów, sztab zaś główny stanowi jedną z licznych części składowych ministeryum wojny. Sztab główny składa się z 8 biur (ot di elenj e), 2 sekcyi (c zastj: azyatyckiej i kawaleryi, biblioteki, archiwum wojskowego i archiwum ogólnego. Nadto przy sztabie głównym istnieją 2 wydziały (otdieł): topograficzny i przewozowy, 2 komitety: naukowy, studyujący wojska zagraniczne, i mobilizacyjny, redakcya miesięcznika „Wojennyj Sbornik” i dziennika „Ruskij Inwalid”, drukarnia wojskowa i korpus feldjegrów. Naczelnik sztabu głównego, który jest jednocześnie i naczelnikiem G-ego Sz-u; podlega w zupełności ministrowi wojny. Zmiany naczelnika sztabu głównego były w ostatnich czasach bardzo rzadkie (od 1862 Niepokojczycki, Obruczew i obecnie Sacharow). Generałowie i oficerowie sztabu generalnego pełnią służbę już-to w sztabie głównym lub za granicą, już-to w zarządach okręgów wojskowych, już-to w zarządach dywizyj, korpusów i twierdz, między innemi w charakterze starszych adjutantów (naczelników sekcyi) lub generałów i oficerów do poleczeń, w którym to charakterze wszakże służą nietylko oficerowie G-ego Sz-u. Według informacyi pisma prywatnego wojskowego „Razwiedczyk”, w listopadzie 1897 liczba generałów i oficerów G-ego Sz-u wynosiła przeszło 800 (około 250 generałów i 250 pułkowników). Za czasów Królestwa Kongresowego mieliśmy sztab generalny, który pod względem wykształcenia specyalnego stał nizko i używany był głównie do służby topograficznej; niemniej z łona jego wyszli tacy naczelnicy sztabu i generałowie - kwatermistrze, jak Chrzanowski i Prądzyński, z których drugi należy niewątpliwie do rzędu najbardziej utalentowanych strategików (patrz dzieło gen. Puzyrewskiego o kampanii 1830—31 r. i pamiętnik Prądzyńskiego, tamże).

Generalny Wikary, ob. Wikary G e n e-rainy.

Generał, nazwa najwyższej klassy oficerów,

utworzona z łacińskiego przymiotnika „generalis”, pojawia się w XV w. we Francyi przy tytule namiestnika królewskiego. Tak za Karola VII pisał się „Jean, bastard d’Orléans, comte de Dunois, chambellan de France et lieutenant général du Roi”. W XVI w. Gwizyusz Franciszek był wodzem generalnym, t. j. capitaine général. W XVII w. Kondeusz, Turenniusz, Vil-lars nosili takież złożone tytuły i poczytali sobie za obrazę, gdyby ktoś nazwał ich poprostu: G-em Kondeuszem lub G-em Turenniuszem. Dopiero Wielka Rewolucya nadała wyrazowi temu we Francyi znaczenie rzeczownika, a jej wodzowie są już G-ami. W niemieckich i szwedzkich wojskach podczas wojny 30-letniej wielce rozpowszechnił się tytuł G-a w znaczeniu rzeczownika. W Polsce w XVI w. tytułowali się hetmani, jak np. Jan Wielki Zamoyski: dux generalis exercüuum; w XVII za Jana Kazimierza, potem za Jana III są G. - majorowie, ale tylko w cudzoziemskim zaciągu, a więc niemieckim obyczajem; dawniej napotykamy G-ów Artylleryi. Jan III miał G.-Adjutanta, Gałeckiego. Istnieją wszędzie cztery stopnie generalskie: G.-major (stopień najniższy), G.-porucznik, G. broni (piechoty, kawaleryi i artylleryi), G.-pułkownik narowili z marszałkiem; lecz nazwy tych stopili w różnych państwach mają znaczenie rozmaite. Objaśniamy, że G.-Lieute nan t (Niemcy) i Feldmarschall-Lieutenant (Austrya) znaczy G.-porucznik; Feld-zeugmeister (Austrya) — G. broni, General-feldmarschall, General-Oberst (Niemcy), Ge-neral-Feldzeugmeister (Austrya) i maréchal de France—marszałek, i tak te nazwy po polsku brzmieć powinny. Stopień G.-pułkownika istnieje tylko w Niemczech, gdzie można go uzyskać i podczas pokoju; buławę marszałkowską zdobywa się, jak i wszędzie zresztą, tylko na wojnie. We Francyi G.-majora nazywają wadliwie général de brigade, a G.-porucznika — général de division; w wojsku polskiem od 1815 do 1830 r. mieliśmy również „Generałów brygady” i „Generałów dywizyi”. Za Stanisława Augusta rozróżniano G-ów aktualnych, czyli dowódzców rzeczywistych, i G-ów patentowych, nieforsztelowanych, czyli ludzi, którzy tylko dla tytułu i munduru patent generalski sobie kupowali. Od 1775 mieliśmy G.-lejt-nantów na czele dywizyi i G.-majorów na czele brygad. G.- adj utantami nazywają się adjutanci monarchów w stopniu generalskim adjutanci tychże w stopniu oficerskim noszą na zwę fligiel-adjutantów. G.-kwatermistrzem nazywa się pomocnik naczelnika sztabu armii w zakresie służby sztabu generalnego; pomocnik naczelnika sztabu Wodza Naczelnego nosi nazwę, głównego G.-kwatermistrza (nomenklatura rossyjska). W Niemczech pierwszego nazywają Oberquartiermeister, drugiego— General-quartiermeister. We Francyi rolę G.-kwa-termistrza odgrywa sous-chef d’état-major

widuje.

A. Pol.

jest ton d\ jeśli są dwie liczby, np. f>, to znaczy, że do nuty basowej powinien dodać jej tercyę i kwintę; liczba 6, oznacza sekstę basu,

7 — septymę, 8—oktawę, a 9 nonę. Istnieją wszakże pewne skrócenia w liczbowaniu akordów.

I tak: akordów tercyowych, czyli doskonałych, zazwyczaj wcale się nie cyfruje; akord seksto-wy oznacza się jedną liczbą 6, akord kwart-sekstowy—* lub septymowy—7, kwintseksto-wy — ^ (lub odwrotnie), terc-kwart-sekstowy—j*

(lub odwrotnie), sekund-kwart-sekstowy, czyli krócej sekundowy—2, a nonowy—cyfrą 9. Jeżeli wypadnie którykolwiek z interwalów obniżyć, czy podwyższyć o pół tonu, w takim razie przy cyfrze temu interwalowi odpowiadającej kładzie się znak bemola, krzyżyka, czy kasownika. Sam bemol, krzyżyk, czy kasownik, je- w instrukcyi, wydanej jeszcze w d. 29 maja r śli są umieszczone pod nutą basową bez cytry, zawsze odnoszą się do tercyi akordu. Niektórzy teoretycy, zamiast umieszczania krzyżyka przy liczbie, przekreślają tę liczbę. Jeśli głos basowy ma być w jakiejś cząstce kompozycyi wykonany samoistnie, bez towarzyszenia innych głosów, wówczas ten ustęp oznaczyć należy terminem: tasto solo, jeśli zaś jedna tylko nuta basu ma być wykonaną samoistnie, należy ją oznaczyć cyfrą zero. Gdy szereg tonów w ba- stwa Warszawskiego. Na czele tej władzy po-

général, rolę zaś G.-kwatermistrza—jeden aide-major-général lub kilku. W Austro-Węgrzech organizaeya zarządów polowycli, różniąca się zasadniczo od ich organizacyi w innych państwach, pomocników naczelników sztabu nie prze-

P. M.

Generał-bas (łać. Bassus continuus v. generalis, włos. Basso continu o, franc. Basse fondamentale), wyraz muz., będący nazwą nauki oznaczania akordów i wogóle harmonii w danej kompozycyi, za pomocą cyfr, umieszczonych nad, lub pod najniższym z głosów kompozycyi, to jest basem. Z takiego basu ocyfrowanego, dawni organiści towarzyszyli śpiewakom na organach lub na klawikordzie (do recytatyw w operach dawnych). Był to więc rodzaj partytury (pierwiastkowo też Włosi zwali G.—partitura d’organo), w której nie wypisywano, jak dziś, wszystkich głosów kompozycyi, ludzkich i orkiestrowych, lecz jeden tylko, najniższy, i pod czy nad liniami systemu nutowego oznaczano liczbami wszystkie tony, które znajdowały się w innych głosach. Główne zasady cyfrowania basu, czyli G-u, są następujące. Każdy ton basu jest podstawą jakiegoś akordu, czy kilku akordów, od której liczą się inne tony, akord składające; te właśnie inne tony oznacza się liczbami, wskazującemi stopień, na którym znajdują się tony względem swej podstawy. Jeżeli np. nad czy pod nutą basową c znajduje się cyfra 2, zuaczy to, że grający powinien do tej nuty dodać (uderzyć na klawiaturze) sekundę, licząc w górę od basu, to sie ma mieć jeden tylko akord, w takim razie cyfruje się pierwszą tylko nutę w tym szeregu, zaś pod resztą przeciąga się kreski poziome aż do miejsca, gdzie akord wypadnie zmienić. Taką kreskę kładzie się również po liczbie wskazującej jakiś interwal, jeśli go zatrzymujemy w akordzie następnym, lub w całym szeregu akordów. Wynalazek G-u przypisują Ludwikowi Viadana, słynnemu kompozytorowi włoskiemu (1564—1627), pewnych jednak na to dowodów nikt nie podaje. Pierwszymi krzewicielami basu cyfrowanego byli w XVII wieku: Cavalieri, Peri, Bianchini, Agazzari i Prätorius; w XVIII

w.: Mattheson, F. E. Bach, Marpurg, Kirnber-ger, Türk i. w. i. Wielu muzyków niewłaściwie utożsamiało naukę G-u, z nauką harmonii, kontrapunktu, i w ogóle z teoryą kompozycyi muzycznej. Obecnie G-u używa się tylko przy nauce harmonii.

Generał-gubernator, najwyższy w Rossyi urzędnik, reprezentujący w pewnej miejscowości władzę centralną. W niektórych guberniach, głosi art. 202 „Zb. pr.” Tom I (wyd. z r. 1892), rządzonych w myśl ogólnej organizacyi, lecz posiadających odrębny charakter (osobiennoje położenie), urzędują prócz gubernatorów główni naczelnicy gubernij, pod nazwą G.-G-ów. — Po raz pierwszy urząd G.-G-ów wprowadzono w Rossyi w r. 1775, a to na mocy prawa, określającego organizacyę miejscową. Naczelnikiem każdej z utworzonych 40 gubernij miał być namiestnik, albo G.-G. Główna czynność urzędnika tego polegała na nadzorze nad wszystkiemi władzami miejscowemi. Już za panowania Ale ksaudra I czyniono rozmaite usiłowania co do zmiany organizacyi zarządów gubernialnych, a między innemi co do władzy G.-G-ów. Dopiero wszakże w r. 1837 wprowadzono nowy ustrój gubernialny, a urząd G-G-a stał się odtąd tylko wyjątkowym. Mianowano G.-G-ów w miejscowościach nadgranicznych, lub też tam, gdzie tego względy polityczne wymagały. Reformy Aleksandra II utrzymały ten charakter wyjątkowy rzeczonego urzędu. Obecnie istnieją w Rossyi następujący G.-G-owie: moskiewski, kijowski, wileński, warszawski, irkucki, nadamurski, turkestański i stepowy. Nadto Finlandya posiada również G.-G-a, którego stanowisko wszakże opiera się na innych zasadach prawnych. Przepisy co do G.-G-ów w Rossyi zawarte zostały 1859 i skodyfikowanej w ostatniem wydaniu „Zb. praw” z r. 1892 (T. II) w art. 207—262. W granicach obecnego królestwa Polskiego urząd G.-G-a spotyka się po raz pierwszy w r. 1813, gdy po poddaniu w d. 8 lutego 1813 r. War-; szawy wojskom rossyjskim oraz po objęciu przez te ostatnie znacznej części krajów Księstwa Warszawskiego, ukaz Aleksandra I z d. 21 marca (2 kw.) 1813 r. utworzył Radę Najwyższą Księ-

za-

stawiono senatora, Pańskiego,. mianowanego razem G.-G-em Księstwa. Jako reprezentant monarchy, Łanskij otrzymywał wszystkie ukazy cesarskie, które stale na jego imię wydawane były. Z chwilą utworzenia królestwa kongresowego, konstytucya z r. 1815 powołała do życia Namiestnika (ob.). Instytucya ta przetrwała w Królestwie Polskiem do d. 11/23 stycznia 1874 r. („Peł. zb. pr.” z r. 1880 N® 590 290), t. j. aż do śmierci hr. Berga. Następca jego, generał Kotzebue, zamianowany został G.-G-em warszawskim, oraz głównodowodzącym wojskami warszawskiego okręgu wojennego. W myśl ukazu z d. 29 lutego n. s. 1868 r. („Dz. pr.” t. 68, str. 89), wydanego początkowo względem namiestnika w Królestwie, lecz następnie zastosowanego do urzędu G.-G-a, prawa i obowiązki tego ostatniego opierają się na powołanych wyżej zasadach, wyłuszczonych w art. 207—262 ogólnej ustawy gubernialnej (wyraźnie to powtórzył art. 2 „Org. gub. Król. Pols.” tom II 26 Zb. pr.). W szczególności jest on stróżem nietykalności samowładztwa, oraz praw i rozporządzeń władzy wyższej we wszystkich dekasteryach powierzonego sobie kraju; stoi dalej na straży porządku publicznego, kontroluje i sprawdza wszystkie czynności osób i władz sobie podległych, dla zapobieżenia wszystkiemu, co nie zgadza się z zamiarami rządu. Jego specyalnej pieczy podlegają sprawy dotyczące dobrobytu oraz bezpieczeństwa wewnętrznego, hygieny, gospodarstwa społecznego, oraz składu osobistego zarządu miejscowego. Czuwa on dalej nadtem, aby młodzież wychowywano w zasadach prawdziwej wiary, moralności, tudzież w uczuciach przywiązania do tronu i ojczyzny, aby młodzi szlachcice nie oddawali się próżniactwu, lecz poświęcali służbie państwowej, i aby każdy we wszystkich stanach zdobywał sobie środki do życia pracą uczciwą i pożyteczną. Z kolei wykonywa G.-G. nadzór nad instytucyami Cesarzowej Maryi; z uwagi, że stan szlachecki jest pierwszym w państwie, czuwa nad tem, aby szlachta prowadziła życie odpowiadające pochodzeniu i aby służyła za przykład dla innych stanów. Zwraca dalej szczególną uwagę na znajdujących się w kraju dymmissyonowanych żołnierzy; wszystkiemi zależ-nemi od siebie środkami ściga nadmierny zbytek i rozrzutność, usuwa wszelkie powody do fałszywych pojęć, przewrotnych poglądów i t. d. W razie poważnych nieporządków przedsiębierze środki do przywrócenia spokoju. W razie klęsk powszechnych, jako to: pożarów, powodzi i t. p. wgląda w potrzeby poszkodowanych i usiłuje im dopomódz. Uwzględnia wszystkie dochodzące do siebie słuszne podania i skargi, lecz gwoli zachowaniu porządku, czuwa, iżby skargi na władze niższe nie dochodziły do niego z pominięciem wyższych. Ściga z całą surowością prawa pieniactwo, oraz osoby trudniące się fałszy-wemi doniesieniami, albo podawaniem niesłusz-

nycli skarg. W wypadku zarazy lub jakiejbądź epidemii, stara się ją tłumić wszelkiemi środkami. W razie niekorzystnych widoków co do urodzajów, usiłuje zapobiedz głodowi, zarządza roboty państwowe lub publiczne. Sprawuje nadzór nad użytecznem korzystaniem z dochodów miejskich. Pamiętając, że rolnictwo jest najgłówniejszą i najpewniejszą podstawą bogactwa narodowego, G.-G. korzysta z każdego wypadku, celem wskazania rzeczywistych środków do rozwoju i poprawy gospodarstwa wiejskiego we wszystkich dziedzinach. Nie pomija również przemysłu fabrycznego, oraz rzemiosł, skierowy-wa je do rzeczywistych potrzeb, oraz do korzyści zarówno producentów, jak i konsumentów, czuwając nadto nad dobrobytem oraz kierunkiem moralnym robotników fabrycznych. W miejscowościach obfitujących w bogactwa przyrodzone czuwa nad należy tem korzystaniem z tych bogactw. Siedząc rozwój handlu i przemysłu, winien popierać wszystkie pożyteczne przedsiębiorstwa i ścigać z całą surowością prawa szkodliwe dla państwa czynności monopolistów. Czuwa nad należy tem utrzymaniem istniejących środków kom-munikacyi, oraz nad powołaniem do życia nowych arteryj. Ma dalej obowiązek starać się o utrzymanie surowej dyscypliny wśród urzędników. Dbać winien, iżby każdy postępował w granicach powierzonej sobie władzy i nikt nie przekraczał swoich obowiązków; a ścigając urzędników występnych oraz nieprawomyślnych, zwraca uwagę na zasługi gorliwych i pożytecznych. Przy otworzeniu się wakansów na posady G.-G. mocen jest czynić u władz wyższych starania, aby na urzędy te mianowano urzędników znanych mu osobiście, którzy zasługują na nomina-cyę ze względu na swe zdolności, oraz prawo-myślność. Dalej, ma on prawo przedstawiać do Najwyższych nagród. G.-G-rzy mogą również wydawać obowiązujące postanowienia narówni z gubernatorami. Prawo to nadanem zostało na zasadzie Uchwały Komitetu ministrów z d. 18 listopada n. s. 1876 r., która objęta została art. 421—438 „Zb. praw” t. I. Postanowienia rzeczone mogą dotyczyć całego szeregu wypadków określonych i jednorodnych, albo też mieć na względzie przeciwdziałanie uchybieniu tych czy innych praw. Nie mogą one w żadnym razie sprzeciwiać się obowiązującym prawom i rozporządzeniom karnym, zawartym w kodeksie kar, w ustawie o karach, wymierzanych przez sędziów pokoju, tudzież rozporządzeniom Wyższych władz i instytucyj. Wykonywanie rzeczonych rozporządzeń jest obowiązującem dla wszystkich, będących w tej miejscowości, której postanowienia takie dotyczą. Winni niewykonania powołanych postanowień mogą być pociągnięci do odpowiedzialności na podstawie art. 26 ustawy o karach wymierzanych przez sędziów pokoju, jeśli czyn ich nie był przewidziany przez inne artykuły kodeksu karnego lub ustawy o karach. Postanowienia wydawane w myśl przepisów powyższych, drukuje się trzykrotnie w miejscowych dziennikach urzędowych, tudzież wywiesza się w miejscach widocznych placów i głównych ulic, jak również w zarządach policyjnych i gminnych. G.-G. ma prawo wydane przez siebie postanowienia uzupełniać, zastępować innemi, lub też zupełnie uchylać, pod warunkiem uprzedniego ogłoszenia wskazanym trybem. O postanowieniach musi być zawiadomiony minister spraw wewnętrznych, któremu też G. G. kommunikuje przyczyny wywołujące potrzebę wydanego rozporządzenia. Osoby prywatne oraz instytucye publiczne mogą skarżyć rzeczone postanowienia w drodze wskazanej przez prawo; takie wszakże skargi nie zwalniają od wykonania rozporządzenia. Wreszcie od uznania ministra spraw wewnętrznych zależy, wskutek skargi lub z własnego uznania, uzupełniać lub też uchylać wydane postanowienia. Nadmienić należy, że w (i. 25 lipca 1879 r. senat wyjaśnił powołaną attry-bucyę G.-G-ów w ten sposób, iż postanowienia takie mogą zapewniać wykonanie już obowiązujących praw, lecz nie mogą nakazywać spełnienia takich czynności, lub też ponoszenia takich wydatków, których prawo ogólne nie przewiduje. Art. 237 —252 „Zbioru praw” określają stosunek G.-G-ów do innych władz państwowych. Prze-dewszystkiem G.-G. ma prawo czynić przedstawienia bezpośrednio Panującemu, lecz tylko w szczególnie ważnych wypadkach; nie ma on natomiast prawa korzystać z tego przywileju co do takich spraw, których rozstrzygnięcie zależne jest od ministrów i główno - zarządzających. O wszystkich raportach składanych przez siebie Panującemu, tudzież o otrzymanych Najwyższych rozkazach G.-G. obowiązany jest zawiadamiać właściwych ministrów. Wszystkie wogóle sprawy tyczące się zarządu gubernij, które winny być przedstawiane władzom wyższym, o ile to G.-G. uzna za właściwe, muszą być opatrzone jego uwagami. Natomiast przedmioty w kwestyach zasadniczych winny być obowiązkowo przedstawiane za pośrednictwem G.-G-a. Podobnież rozporządzenia władz centralnych we wszystkich rzeczonych sprawach kommunikuje się rządom gubernialnym za pośrednictwem G.-G-a. W razach nadzwyczajnych, gdy dla wygrania na czasie okazuje się koniecznem przesyłanie takich rozporządzeń bezpośrednio do gubernij, władze centralne obowiązane są zawiadamiać o tern G.-G-a. Z kolei żaden nowy środek, ani żadne rozporządzenie, tyczące się porządku, dobra publicznego, oraz interesów skarbu w kraju, nie może być ani zastosowane, ani wydane bez uprzedniej opinii G.-G-a. Stąd też, gdy w toku rzeczy okaże się potrzebnem wydanie nowego prawa, to właściwe przedstawienia muszą obejmować szczegółowe opinie G.-G-a. -Jeśli G.-G. w czasie objazdu kraju lub w wypadku dostrzeżonych nieporządków uzna za konieczne wydanie specyaluycli rozporządzeń, obowiązany jest zawiadomić o tem właściwą władzę gubernialną.—Oprócz ogólnych tych praw i przywilejów, które służą wszystkim wogóle G.-G-om. ma jeszcze G.-G. warszawski pewne spe-cyalne attrybucye, a mianowicie: 1) do niego należy rozstrzyganie spraw, tyczących się straży ziemskiej pod względem inspektorskim i dyscyplinarnym, o ile przekraczają one władzę gubernatorów (art. 10 ukazu z d. Ib lutego 1868 r. „Dz. pr.” T. 68, str. 19); 2) główne zawiadywanie teatrami warszawskiemi (art. 16 tegoż ukazu); 3) mianowanie niektórych członków duchowieństwa rzymsko-katolickiego (Uchw. kom. do spr. Król. Pols, z d. 10/22 lipca 1871 r.);

4)    wydawanie paszportów duchownym, świeckim i zakonnym wyznania rzymsko-katolickiego, zatwierdzanie na urzędach duchownych tegoż wyznania i nadzór nad klasztorami katolickiemi (Ust. o Żarz. gub. z d. 31 grudnia 1866 r.);

5)    zwierzchni nadzór nad komitetem cenzury

(Ust. z d. 17 kwietnia 1869 r. „D. P.” T. 69, str. 439); 6) zwierzchnictwo nad warszawskim komitetem statystycznym (Uwaga 2-ga do art. 2 „Org. guber. Król. Pol.”);    7) wydawanie oby

watelom Królestwa Polskiego świadectw emigracyjnych bez wyjednywania każdorazowo Najwyższego rozkazu (uw. 4-ta do tegoż art.). — Wreszcie G.-G. warszawski posiada szczególne attrybucye, przewidziane przez uchwałę komitetu do spraw Kr. Pol. z d. 20 września 1876 r., oraz przez Ukaz z d. 5 kwietnia 1879 r.—Pierwsze z tych postaaowień prawodawczych posiada, w myśl uwagi 3-ciej do art. 2 go Org. gub. Król. Pol., charakter czasowy i nadaje G. G-owi prawo wymierzania kar administracyjnych za następujące wykroczenia: 1) za uchybienie przepisom o dozorze policyjnym; 2) za pogwałcenie przepisów co do pozwoleń na posiadanie broni i kupno prochu; 3) za nieodprawienie nabożeństwa w dni galowe lub inne dworskie, lub odprawienie go w niewłaściwym czasie przez duchownych różnych wyznań, z wyjątkiem prawosławnego; 4) za pogwałcenie przepisów co do zjazdów duchowieństwa rzymsko - katolickiego i wymaganie przez toż duchowieństwo dziesięciny, za odmowę oddania posługi religijnej osobom, które zawarły związek małżeński z prawosławnymi albo unitami i za wszelkie mieszanie się tegoż duchowieństwa do spraw innych wyznań, z wyjątkiem prawosławnego, sprzeciwiające się tolerancyi religijnej lub dążące do pro pagandy katolickiej, jeśli czyny te nie podlegają sądom karnym; 5) za wzniesienie kaplic, krzyżów albo też pomników. na pamiątkę okoliczności, mających znaczenie polityczne; 6) za niewłaściwe postępowanie w kościołach w czasie uroczystości dworskich lub w czasie przedstawień w dni galowe; 7) za noszenie bez przy czyny i pozwolenia władzy żałoby, wzbronionych kostiumów albo znaków, nagannych pod

względem politycznym; 8) wreszcie za pogwałcenie przepisów o stanie wojennym w Królestwie Polskiem. We wszystkich tych wypadkach gubernatorowie i oberpolicmajster miasta Warszawy mają prawo wymierzać na winnych karę pieniężną do 10 rub. lub do pięciu dni aresztu. Wyższe zaś kary mają być wymierzane przez G.-G-a. Ukaz z d. 5 kwietnia 1879 r.

urząd pomocnika G.-G-a warszawskiego (Rozkaz Najw. z d. 2 kwietnia 1892 r. Zb. pr. i rozp., poz. 456, uwaga 1-sza do art. 2-go „Zb. pr.” T. 2, wyd. z r. 1892). Dopiero wszakże w r. w r. 1896 określił prawodawca stanowisko służbowe tego urzędnika. W myśl zdania Rady państwa z d. 8 kwietnia 1896 (A® 69 „Zb. pr.” z d. 6 czerwca 1896, poz. 762) pomocnika G.-G-a mianuje Panujący. Podlega on bezpośrednio władzy G.-Ga i wykonywa wszystkie jego

może powierzać pomocnikowi temu rewizyę władz gubernialnych i powiatowych, nad które-mi nadzór należy do głównego naczelnika kraju. Od G.-G-a zależy przelanie na pomocnika G.-G-a pewnej części obowiązków. W czasie choroby lub nieobecności G.-G-a pomoc-

(„Zb. pr.” 1879 r. Ai 219) nadał czasowe prawa niektórym G.-G-om, między innemi warszawskiemu, w celu utrzymania bezpieczeństwa i spo- ' polecenia co do zarządu cywilnego kraju. G.-G. koju publicznego w kraju. W myśl tego ukazu władzy G.-G-a podlegają wszystkie władze cywilne w tym stopniu, w jakim w czasie wojny podlegają głównodowodzącemu armią w miejscowościach będących na stopie wojennej. W tej samej zależności pozostają i zakłady naukowe,

wilnym i spełnia wszelkie jego obowiązki. Niezależnie od głównego zastępcy G.-G-a na mocy Ukazu z d. 27 czerwca 1896 r. („Zb. pr.” A® 85 z d. 9 lipca 1896 r. poz. 895), ustanowiony został urząd pomocnika G.-G-a, w wydziale policyjnym do zawiadywania sprawami w przedmiocie uprzedzania i śledzenia przestępstw państwowych w Królestwie Polskiem. Urzędnik ten miał zastąpić zniesiony jednocześnie zarząd warszawskiego centralnego okręgu żandarmów (ob. Ż a n d a r m e r y a). Prawa nowego tego pomocnika określić ma specyalna Najwyższa in-

wie, tudzież z kuratora okręgu naukowego, starszego prezesa i prokuratora izby sądowej, prezesa komitetu cenzury, naczelnika sztabu, zarządzającego kancellaryą G.-G-a, tudzież z przedstawicieli ministeryum skarbu, oraz rolnictwa i dóbr państwa, mianowanych przez właściwych ministrów po porozumieniu się z G.-G-em warszawskim. Oprócz wymienionych członków prezes może wzywać na posiedzenie w charakterze biegłych osoby obce. W razie nieobecności prezyduje pom. G.-G a. Sekretaryat tej kom-missyi należy do kancellaryi G.-G-a.—Literatura: Gradowskij „Russkoje gosudarstwien-noje Prawo” (1883, T. 3); tegoż „Politika, Isto-ria, Administracja” (str. 415—450); O kolski „Wykład prawa administracyjnego” (1880, T. I,

H. K.

Generał-policmajster. Urząd G-a p-a, jako naczelnego zwierzchnika nad policyą, zarówno w Warszawie jak i w pozostałych miastach

zawsze wszakże, o ile tó ma styczność z po uik korzysta ze wszystkich praw, służących rządkiem publicznym. Niezależnie od tego G.-G. I głównemu naczelnikowi kraju w wydziale cyma prawo: 1) oddawać pod sąd wojenny osoby cywilne, o ile to uzna za potrzebne; 2) wydalać w drodze administracyjnej z powierzonego sobie okręgu osoby, których pobyt uważany będzie za szkodliwy; 3) nakazać zaaresztowanie, podług swego uznania, osób wszystkich stanów, o ile to uznane będzie za potrzebne; 4) wstrzymać wydawnictwo gazet lub dzienników, a także zawiesić te z nich, które uznane będą za szkodliwe; 5) przedsiębrać wszelkie inne środki, mające na celu zapewnienie porządku i spokoju. Nadto Rozkaz Najwyższy z r. 1880 („Zb. pr.” r. 1880, A® 274) postanowił, iż w razie ! strukeya. Wreszcie, w myśl Zdania Rady pań-dopuszczenia się czynu przeciwnego prawu ze j stwa z d. 30 marca 1898 r. („Zb. pr.” z d. 8 strony jakiejbądź miejscowej instytucyi państwo- ! maja 1898 r., Nr 52 poz. 727), ustanowiono wej lub społecznej G.-G. winien przedsięwziąć ' przy G.-G-rze specyalną kommissyę doradczą środki dla przywrócenia porządku i donieść ! (coirhupniie). Instytucya ta rozpatruje sprawy, o tern właściwemu ministrowi.—G.-G. posiada przekazywane sobie przez G.-G-a. Składa się pod specyalną kancellaryę, oraz urzędników do szcze- prezydencyą G.-G-a z następujących członków: gólnych poleceń. Uwaga do art. 261 „Zb. pr.” pomocnika G.-G-a, pomocnika tegoż w wydziale T. 2 stanowi, że G.-G. wileński może mianować policyjnym, gubernatora warszawskiego, oraz in-nieograniczoną liczbę urzędników cywilnych bez i nych gubernatorów, o ile są obecni w Warsza-pensyi, lecz z prawami służbowemi. Przy G.-Gubernatorze warszawskim pozostaje między innymi urzędnik do spraw zagranicznych. Wreszcie w myśl art. 362 „Zb. pr.” T. 2 przy każdym G.-G-rze, w obrębie stałego osiedlenia Żydów, pozostają oprócz urzędników do szczególnych poleceń jeden lub dwóch Żydów, a gdzie tego okaże się potrzeba, za zezwoleniem ministra spraw wewnętrznych nawet trzech Żydów, do wykonywania poleceń w sprawach, wymagających szczególnej znajomości wszystkich przepisów i obrządków wiary żydowskiej. Żydów takich wybiera G.-G. zpośród osób, które otrzymały wykształcenie w zakładach naukowych wyższych lub średnich. Urzędnicy ci są w zupełnej zależności od G.-G-ów i pod żadnym po zorein nie mogą wchodzić z nikim w żadne sto- str. 67 i nast.). sunki urzędowe bez oddzielnego rozkazu G.-G-a.

Urzędnik taki istnieje również przy G.-G-rze warszawskim.—W r. 1892 został ustanowiony

a to na mocy postanowienia namiestnika z d. 9—21 stycznia 1867 r. (Dz. pr., T. 66, str. 355). Zniesienie to nastąpiło wskutek nowej organizacyi, nadanej zarządom gubernial-nym i powiatowym w myśl ukazu z d. 19/31 grudnia 1866 r. (Por. O kolski „Wykład prawa administracyjnego” r. 1880, Toml, str. 171).

Generał litewski, ob. S e j m.

Generał sejmik, ob. Sejmi k.

Generał-starosta małopolski, ob. Starosta. Generał-starosta wielkopolski

Generał-wojewoda i generał ziem podolskich,

ob. Wojewoda.

two.

elektryczny).

Generoso, góra (1 695 m.), zwana „włoską Rigi”, leży pomiędzy jeziorami Como i Lugano. W pobliżu st. kol. Mendrisio. Ze szczytu widok na sąsiednie jeziora i łańcuch Alp.

Genesee. Rzeka w stanie New-Yorku. Do

i powiatach kraju, powołano do życia wraz z zarządem wojenno-policyjnym (ob. Pol icy a) na zasadzie postanowienia namiestnika królestwa z d. 15—27 grudnia 1863 r. (Dz. pr., T. 63, str. 439.) Ustanowienie rzeczonego urzędu wywołała, według brzmienia prawa, wyjątkowa okoliczność, a miał on istnieć czasowo, dopóki nie wróci porządek prawny i ogólne bezpieczeństwo w Królestwie Polskiem. G. p. podlegał bezpośrednio namiestnikowi, zasiadał w radzie admistracyjnej, a służyły mu tam też same prawa, co i dyrektorom głównym komissyj rządowych (ob. Kommissye rządowe). Miał on pomocnika, oraz oddzielną kancellaryę. Wszelkie instytucye, zarówno wojskowe jak i cywilne, w sprawach policyjnych podlegały jego władzy. W zakres działań G-a p-a i podległych mu naczelników wojennych (ob. Policy a) wchodziło zastosowanie wszelkich środków, oraz wydawanie rozporządzeń, skierowanych do przywrócenia porządku i bezpieczeństwa. Art. II wymienionego postanowienia szczegółowo wylicza wszystkie te funkcye. Oprócz naczelników wojennych pod zwierzchnictwem G-a p-a pozostawał ober-policmajster m. Warszawy (ob.) Urząd G-a p-a na zasadach, wytkniętych w prawie z d. 15—27 grudnia 1863 r., przetrwał do roku 1866. Postanowienie namiestnika z dnia

5—17 lutego 1866 r. (Dz. pr., T. 64, str. 11) zniosło zarząd wojeuno-policyjny, który, jak nowe to prawo opiewa, „spełnił główne zadanie co do zniweczenia zawiązanej podówczas organiza-cyi buntowniczej i przywrócenia porządku prawnego i bezpieczeństwa publicznego”. Jednocześnie ograniczono pierwiastkową kompetencyę G-a p-a. W szczególności przedmioty admini-stracyi cywilnej, poruczone czasowo zarządowi G-a p-a w Królestwie, powróciły pod władzę kom-missyi spraw wewnętrznych. Pozostały pod zawiadywaniem G-a p-a czasowo czynności, dotyczące: a) wydziału paszportowego; b) wywozu z Warszawy zapasów wojennych; c) wydawania pozwoleń na posiadanie broni i prochu i d) ułaskawiania wychodźców i zesłanych, ich osiedlania i wyznaczania im wsparcia. Ostatecznie urząd G-a p-a wraz z wszystkiemi zależnemi od niego władzami zwinięto d. 1/13 stycznia 1867 r.

ił k.

ob. Staro-s t a.

Generał zakonny (superior generalia, coeno-biarcha) nazywa się najwyższy przełożony w zakonie. Odpowiednio do zakonu, którego jest przełożonym, nazywa się magister generalny, przeor gen., praepo situs gen., rektor gen., opat gen., prezydent gen., minister gen., wizytator gen., korrektor ge- * nera lny. Wybiera ich kapituła zakonna już to na dożywotność, już na czas ustawą zakonną określony (zwykle na 3 lata). W wielu żako nach generał ma sobie dodanego ad monitor a, duchownego radzcę, który, podobnie jak kiedyś syncelle przy patryarchaeh konstantynopolskich, czuwa nad ich krokami, przypomina im ich obowiązek, ale nie ma żadnej juryzdykcyi. Generałowie wyjęci są z pod wszelkiej juryzdykcyi biskupiej i bezpośrednio zależni od Papieża; największa też ich liczba przebywa w Rzymie. Prawo kanoniczne przyznaje im, narówni z biskupami, głos na soborach powszechnych. Czas wakującej Stolicy papieskiej nie przeszkadza wyborowi generała. Generał, wyniesiony na kardynalstwo, spełnia za indultem papieskim swoje obowiązki generalskie, aż do kapituły generalnej. Przy konaniu Papieża zazwyczaj wzywają kilku generałów, którzy umierającemu dają odpusty swoich zakonów. W Hi szpanii generałowie, tam rezydujący, są grandami państwa, a mianowicie generał bonifratrów, kapucynów, bernardynów i trynitarzy (merce-darii). W Polsce rezydowało dwóch generałów: paulinów i maryanów. — („Enc. kość.”).

Generały pruskie, ob. S e j m.*

Generatio aequivoca, ob. Samorodztwo. Generatio spontanea, ob. Samorodz-

Generator. Generatorami nazywaj ą w technologii przyrządy, służące do wytwarzania gazów palnych (ob. Gazy; porówn. Motory generatorowe); niektórzy określają tern mianem wo-góle wszelkie przyrządy, będące źródłem danej formy energii, np. kocioł parowy, kom pressor powietrzny etc. W elektrotechnice ogólne znaczenie słowa „generator” jest przeciwstawieniem pojęcia „motor”, określa więc w zasadzie każdą dynamo-maszynę. Utarło się jednak zastosowanie tego wyrazu jedynie do alterna-tów, czyli dynamo-maszyn dla prądów wielofazowych, gdyż dla prądu stałego nie ma zasadniczej różnicy pomiędzy generatorem i motorem (ob. Dynamo-maszyn a; porówu. Motor

M. L.

pływ jez. Ontario. Nazwa G. oznacza w języku Irokezów piękną rzekę. Nie zdolna do żeglugi, ale ważna pod względem przemysłowym. Źródła jej leżą w Alleganach, pomiędzy źródła-

mi Alleghanny i Susquehannah. Żeglowną jest zaledwo na przestrzeni 5 kil., poniżej Rochester. Płynie wąwozem o stromych, 125—150 m. wysokich, ścianach. Kilka wodospadów, od 18—

liczne partye robotników włoskich, szukających we Francyi zarobku. Prowadzi tędy droga jezdna na miejscu dawnej drogi rzymskiej. Według zdania niektórych historyków tędy miał przekroczyć Alpy Hannibal.

Genewa, fr. Genève, niem. Genf, włos. Ginevra—Gł. miasto kantonu t. im. w Szwaj -caryi, u pdz. narożnika Szwajcaryi, tuż przy granicy francuskiej, przy wypływie Rodanu z Genewskiego jeziora, o 1 km. powyżej uścia Arwy—pod 46°12' sz. pn. i 6°9' dł. w., wyniesiona na 374 m. nad p. morza (obserwatoryum na 404 m.). Ma 78 480 m-ców. G. jest to największe i najludniejsze miasto Szwajcaryi. Siedlisko władz kantonalnych, posiada uniwersytet przeobrażony z dawnej akademii, założonej przez Kalwina, szkołę artystyczno-przemysłową, szkołę zegarmistrzowstwa, obserwatoryum, kon-serwatoryum muzyczne. Instytut genewski, założony w 1851, posiada, podobnie jak francuski,

37 m. wysokich, porusza liczne fabryki.

Genesios, historyk bizantyjski, na żądanie cesarza Konstantyna VII Purpurorodnego (911 —

959) napisał w 4 księgach Historyę pięciu cesarzy: Leona Armeńczyka, Michała II, Teofila,

Michała III i Bazylego, panujących od 813—

886. Dzieło jest w wydaniu weneckiem historyków bizantyjskich z r. 1733; w poprawnej postaci wydane przez Lachmanna: „Corpus scrip-torum histor. Byzantinae” (Bonn 1834).

Genest Karol Klaudyusz, poeta francuski (* w Paryżu 1639 r.—f tamże 1719), wstąpił do stanu duchownego i cieszył się względami ówczesnej arystokracyi, był nauczycielem jednej z księżniczek; w r. 1698 został członkiem Akademii francuskiej. Pozostawił szereg tragedyi („Zelonide”, „Polynmestre”, „Joseph”, „Pónólo- 5 wydziałów, towarzystwo archeologiczno-histo-pe”), bez wyższej wartości poetyckiej, w któ- ryczne (1841); tow. geograficzne (1860), tow. rych przedmioty starożytne przystosowane zosta- sztuk i inne. G. posiada bibliotekę liczącą

ły w sposób oschły i bezduszny do nader ciasnych wyobrażeń współczesnego życia.

Genestet Piotr August, poeta hollenderski (* w Amsterdamie 21 list. 1829—f w Rosenda-al pod Arnheim 2 czerw. 1861). Był kaznodzieją w Delft. Posiadał wybitny talent liryczny. Poezye jego, wydane zbiorowo w r. 1868 p. t. „Dichtwerken”, oddające w sposób szczery i prosty wrażenia wysnute z życia osobistego i z otaczających stosunków społecznych, pozyskały ogromną popularność w kraju i należą do najhardziej rozpowszechnionych płodów nowoczesnej literatury hollenderskiej.

Genetrix (=Rodzicielkn), przydomek rzymskiej bogini W en er y (ob.) jako matki Eneasza, od którego naród rzymski początek swój wywodził. Szczególną czcią otaczała boginię tę pod owym przydomkiem prastara rzymska rodzina Juliuszów, którzy pochodzili z Alba Longa, a jako swego protoplastę uważali syna Eneasza, zwanego Ascanius albo Julus. Juliusz Cezar wystawił jej w r. 46 przed Chr. na Forum Julium wspaniałą świątynię, przy której dorocznie przez dni jedenaście igrzyska się odbywały.

w. G.

w. G.

S. Drz.

200 000 tomów i cenną kollekcyę inkunabułów. Muzeum sztuk, zwane „Muzeum Rath”, od imienia swego założyciela; muzea: archeologiczne, przyrodnicze z laboratoryum fizyeznem i chemicznemu ogród botaniczny. Przemysł bardzo rozwinięty, ale G. straciła poprzednie zuaczenie pod względem wyrobu zegarków i wyrobów ze złota. Handel, szczególniej z Francyą, ożywiony,—Alpy jednak i Jura tamują rozwój dróg żelaznych i tylko jedna ważna droga z Bazylei i Bernu do Lyonu przecina G-ę. Statki parowe łączą G-ę z brzegami jeziora. G. należy do najpiękniej położonych miast Europy — nad brzegami cudownego niebieskiego jeziora, przy wypływie wielkiej rzeki, na tle wspaniałej panoramy gór, nad któremi góruje Mont-Blanc. U końca jeziora leży wysepka J. J. Rousseau, na której wznosi się posąg tego filozofa—dłóta Pradier’a. Poniżej druga wyspa, 250 m. długa i 40 szeroka, na której oprócz domów znajdują się machiny hydrauliczne, zasilające miasto; po dwóch stronach rzeki leżą: po lewej—La Cité, czyli miasto górne; po prawej przedmieście St. Gervais. Pierwsze składa się z 2-ch części: starego miasta, niegdyś otoczonego mu-Genevois, kraina we francuskim departamen- rami, o wązkich ulicach i wysokich domach, cie Wyższej Sabaudyi, położona na południe Nowe miasto powstało od 1848 na miejscu zbu-od genewskiego kantonu szwajcarskiego, w pięk- rzonych murów i wałów, posiada szerokie nej okolicy; zajmuje przestrzeń 1 624 kim. ulice i piękne bulwary i ciągnie się ku przed-W Wiekach Średnich stanowiła niezależne hrab- mieściom Plain-palais i Eaux-Vives. Zabytki

stwo, 1404 r. przeszła drogą sprzedaży do Sabaudyi jako oddzielna jej prowincya, 1860 zaś przyłączona została do Francyi.

Genèvre (mont), przełęcz Alp Kotyjskich, łączy dolinę rz. Durance z doliną Dory Riparii, pomiędzy Brianęon i Turynem, na wysokości 1 849 m. Z powodu blizkości przejścia i tunelu pod Cenis mało uczęszczana. Tędy przechodzą tylko

historyczne G-y nie są liczne; katedra, zbudowana w XII w., posiada grobowce Agryppy Aubigné i Henryka de Rohan. Ratusz, arsenał (z XVI w.), nowy teatr, wybudowany z summy zapisanej miastu przez księcia Brunświckiego, i wspaniały posąg tego ostatniego. Dzielnica Saint-Gervais jest wyłącznie przemysłową; tu znajdują się dworce kolei żel. i kościół św. Gerwazego-, od-

budowany w XV w. według wzoru najdawniejszego kościoła G-y; kościół N. P. Maryi wykończony w 1859. Z pomiędzy 6-ciu mostów łączących brzegi Rodanu najpiękniejsze są: Bergues i Mont-Blanc, ostatni w punkcie wypływu Rodanu ma 262 m. długości. Na lewym brzegu leży prześliczny park angielski, w którym znajduje się model Mont-Blanc’u. Prócz tego: ogród Alpejski, ogród botaniczny, ozdobiony popiersiami słynnych genewskich przyrodników. Wybrzeża i dwie groble, wrzynające się w jezioro, tworzą port G-y. Oświetlenia e-lektryczuego i siły dostarczają G-ie dwa ogromne zakłady, w których motorem jest spadek wód rzeki. Zbudowano je pomiędzy 1893 a 96 r. W pierwszym turbiny dostarczają siły 4 200, w drugim, położonym o 5 km. poniżej, 16 000

ważne miasto. Po upadku królestwa Burguudz-kiego G. dostała się w r. 536 pod panowanie Franków, w końcu IX-go w. wcieloną została do nowego burgundzkiego państwa i z niein razem weszła w skład monarchii niemieckiej. W V-ym w. została stolicą biskupa, a zarząd kraju od IX w. przypadł w udziale hrabiom cesarskim, którzy urząd swój wkrótce zdołali uczynić dziedzicznym. Biskupi w r. 1162 zostali urzędownie mianowani przez cesarza książętami genewskimi. Od XIlI-go w. hrabiowie sabaudzcy ubiegali się o władzę zwierzchniczą. Ale też i obywatele miasta umieli korzystać z długich niesnasek pomiędzy biskupami a hrabiami w celu pozyskania nowych swobód i przywilejów, które w r. 1387 zebrane zostały przez biskupa Adhemara Fabri. Hrabiom, a potem książętom,

■J.

-'A

~    .'ù''

PP

!Ci

£i

îü!

<■

*Èg

I.

ggfSS

7¹

rfiLSi

tv-P-1¹

iü

__.iä^ggtfKi ÜÜP*

T ''

.z;

—S==-

riT—

Fig. 177. Most Mont-Blanc w Genewie.

W. Wr.

koni parowych; poruszają one liczne linie tramwajów elektrycznych i wązkotorowych kolejek podjazdowych, przechodzących nawet na terry tory um Francyi. Ogólna ich długość wynosi 74 km. Jedna z tych kolei wspina się na wyżynę Salève, skąd roztacza się wspaniały widok na okolice G-y, jezioro i Alpy. Uniwersytet genewski liczył w 1895 r. 840 słuchaczów (pomiędzy nimi 176 kobiet).

Dzieje kantonu i miasta. W czasie walk Helwetów z Rzymianami G. należała do kraju Allobrogów; Cezar obrócił miasto na skład ma-teryałów wojennych i kwatery dla wojska. Później G. stanowiła część rzymskiej prowincyi, zwanej pro vin ci a maxima Sequanorum i już pod panowaniem królów burgundzkich w V-ym wieku po Chr. uważaną była jako

Sabaudzkim udawało się wielu członków swego rodu osadzać na genewskiej stolicy biskupiej; jeden z nich. syn z nieprawego łoża, Jan (1513 — 22), wraz z księciem Karolem III, starał się podbić G-ę pod władzę sabaudzkiego domu najgwałtowniej szemi środkami. Wtedy się wytworzyło stronnictwo wolno-myślne, szukające pomocy u związku szwajcarskiego, i stąd w przeciwstawieniu do „mameluków” stronnictwa sabaudzkiego zwane „Eydgnenotami”. Wreszcie udało się w r. 1526 Hugonowi Besançon wejść w związek z kantonami Bern i Freiburg, mocą którego G. dostała się pod bezpośrednią opiekę związku. Kanton Bern ułatwiał wprowadzenie reformacyi w G-ie, która, głoszona od r. 1532 przez Farela, Frommenta i in., urzędownie została przyjętą 27 sierpnia 1535. Gdy w r. 1536

książę Sabaudzki zagroził miasta, kanton Bern ną do Francyi i spadła do znaczenia stolicy de-pośpieszył z pomocą i na długie czasy złamał potęgę Sabaudyi w tej części związku. Kalwin w 1536 przybył też do G-y w początku przypadkowo, lecz we dwa lata później musiał miasto opuścić. W r. 1541 został przywołany na nowo i wywierał głęboko sięgający wpływ, jako publiczny nauczyciel i kaznodzieja. On-to głównie wpoił w mieszczan G-y ducha surowości obyczajów, nacechowanego cierpkim pedantyzmem, ale też obudził w nich zamiłowanie do nauk przez działalność swoją na polu literatury i założenie akademii. Kupieckie dotychczas miasto pozyskało wielki wpływ na życie duchowe Europy i jako „Rzym protestantów” stało się stolicą protestantyzmu dla Francuzów tego wyznania. Żądza duchownej i politycznej władzy Kalwina i sprzyjanie francuskim wygnańcom były powodem wielu nieprzyjemności. Utworzyło się wolnomyślne stronnictwo narodowe t. zw. libertynów, które jednak w 1555 r. upadło, a ścigane wyrokami śmierci lub wygnania w końcu uległo zupełnej zagładzie. Sabaudya kilkakrotnie, acz bezskutecznie, usiłowała opanować G-ę, jak np. w nocy 21 grudnia 1602 r. przez t. zw. „eskaladę”, której szczęśliwe odparcie do dzisiejszego dnia jest obchodzone jako święto narodowe. — Jednocześnie z walkami z Sa-baudyą i wygnaniem biskupa G. ustawę swoją zredagowała w duchu demokratyczno-republikań-skim. Władzę wykonawczą sprawowało czterech syndyków, stojących na czele „małej rady” i wybieranych z jej łona. Władza prawodawcza spoczywała w ręku „Rady Sześćdziesięciu” i „Rady Dwóchset”, czyli Wielkiej rady- najwyższą zaś władzę stanowiło w rzeczywistości całe społeczeństwo współobywateli. Lecz taki podział władz zaczął się stopniowo wyradzać w oligarchiczne panowanie rodów, tak, że w końcu Rady dopełniały się same, a zgromadzenia obywateli („Conseil général”) wcale już nie były zwoływane. Przy tak nierównem uprawnie--niu wytworzyły się pomiędzy mieszkańcami rozmaite stopniowania. Odróżniano „obywateli”

partamentu (dep. du Leman). Zwycięstwa, odniesione przez Sprzymierzonych, przywróciły G-wie samodzielność; po kongresie wiedeńskim w r. 1815 G. przystąpiła jako 22-gi kanton do związku Szwajcarskiego i otrzymała powiększenie swego terrytoryum przez przyłączenie niektórych sąsiednich francuskich i sabaudzkich miejscowości. Nowa ustawa (z r. 1814) oddała władzę prawodawczą w ręce rady reprezentantów, złożonej z 250 członków, ta zaś mianowała 4 syndyków i 24 innych członków, stanowiących władzę wykonawczą, czyli Radę Stanu. Nieudolność takiej konstytucyi, niedopusz-czającej powszechnego odnawiania urzędów i krępującej prawo wyborcze, wywołała niezar dowolenie i niechęć względem stronnictwa zachowawczego. Lecz dopiero w d. 1 marca 1841 oppozycya zdołała się zorganizować jako polityczne radykalne stronnictwo, któremu przewodniczył Fazy, i wymogła za pośrednictwem zgromadzeń ludu i demonstracyi na dawniejszej Radzie Stanu wzięcie stanowczego udziału po stronie Argowii w sprawie klasztorów, oraz powołanie Rady ustawodawczej do ułożenia nowej konstytucyi, która przyjętą została 7 czerwca 1842; zaprowadziła ona prawodawczą Radę reprezentantów, złożoną z 176 członków, i Radę Stanu z 13 członków, obieranych na 6 lat.— Gdy w r. 1846 Rada Stanu w G-wie zwlekała z przyzwoleniem na usunięcie Jezuitów i rozwiązanie Sonderbundu, Zgromadzenie ludowe d. 5 paźdz. protestowało przeciwko temu wzbranianiu się; wynikły z tego powodu zamieszki i w końcu Rada Stanu zmuszoną została do ustąpienia. D. 9 października utworzono rząd tymczasowy, złożony z 9-ciu członków, na którego czele stanął James Fazy, a 25 paźdz. nową Wielką Radę, liczącą 90 członków, która opracowała nową demokratyczną konstytucyę, przyjętą przez naród w d. 27 maja 1847 ogromną większością i obowiązującą do dnia dzisiejszego.—Pomimo materyalnego rozwoju G-y pod radykalnym rządem wytworzyła się z członków stronnictwa zachowawczego i innych malkontentów oppozycya przeciwko samowoli Fazego, która zwyciężyła na wyborach w 1853 r. Lecz już w r. 1855 Fazy wraz ze swojem stronnictwem powrócił do steru rządu. Od roku 1861 oppozycya uorganizowała się jako stronnictwo Niezależnych, a w r. 1865, po licznych rozruchach, które nawet wywołały zbrojną interwen-cyę sił związkowych, w końcu odniosła zupełne zwycięstwo, lecz z niem razem rozpoczęło się stopniowe rozwiązywanie się stronnictwa. Projekt stronnictwa nowego podziału okręgów wyborczych został przez lud wielką większością odrzucony. Rada Stanu (niezależna) podała się do dymmissyi, a nowa utworzoną została z członków towarzystwa radykalnego. Również na wyborach do Wielkiej Rady w 1870 i do Rady

(citoyens), czyli potomków dawnych genewskich rodów, roszczących sobie wyłączne prawo do publicznych urzędów, od nowych mieszczan (bourgeois), miejscowych (natifs), pochodzących od pierwotnie tutaj osiedlonych, od przybyszów (habitants) i poddanych (sujets). Z powodu tych różnic praw i pochodzenia w początkach XVIII w. wywiązały się rozmaite starcia i zamieszki, które w r. 1782 spowodowały zbrojną interwen-cyę ze strony państw opiekuńczych, Bernu,

Sardynii i Francyi, na rzecz oligarchii. Rewolu-cya francuska doprowadziła do nowego zwrotu.

Malkontenci w lipcu 1794 obalili rząd, ogłosili powszechne równouprawnienie, utworzyli kon-wencyę narodową i zaprowadzili terroryzm, aż dopiero w r. 1796 zwyciężył kierunek bardziej umiarkowany. W r. 1798 G. została przyłączo-

W. Wr.

Stanu 1871 zwycięstwo odniosło stronnictwo radykalne i utrzymało się u steru rządu aż do 1879, w którym żywiołom oppozycyjnym. połączonym w jedno demokratyczne stronnictwo, udało się rozbić rząd wyłącznie radykalny. Ale już w r. 1881 stronnictwo radykalne pod wodzą Cartereta dostało się znowu do władzy i przy wyborach w r. 1882 odniosło zwycięstwo nad również liczną, lecz źle zorganizowaną, oppozy-cyą, której tymczasem przez wprowadzenie fakultatywnego referendum przybył nowy oręż do zwalczania jednostronnego stronniczej przewagi radykalizmu. Wkrótce po śmierci Cartereta, za którego rządów G. znakomite uczyniła postępy i akademię swoją podniosła do godności uniwersytetu, radykaliści za rządów Gavarda upadli w październiku 1889; demokraci (czyli stronnictwo liberalno-zachowawcze) zwyciężyli; podczas wyborów 15 listop. 1891 do Rady Stanu wybrano 5 konserwatystów, a tylko 2 radykalistów.

Częściowa rewizya w lipcu 1892 wytworzyła system t. zw. proporcyonalny.—Po r. 1870 wybuchła w G-wie gwałtowna walka kulturalna, spowodowana przez to, że proboszcz, K. Mermil-lod, został przez papieża Piusa IX mianowany biskupem in partibus Hebronu i generalnym wi-karyuszem G-y, wbrew poprzedniemu zniesieniu „na zawsze” stolicy biskupiej w G-ie, a nowy biskup bez zezwolenia miejscowej władzy przywłaszczył sobie attrybucye i prawa biskupie.

Rada Stanu zrzuciła Mermilloda z urzędu, a w 1873 r., za zakłócenie pokoju wewnętrznego, został on przez Radę związkową z kraju wygnany, lecz, jak przedtem, pozostał głową ultramontanów genewskich. Przeciwko nim zorganizowało się, popierane przez rząd, stronnictwo staro-katolickie; przy wyborze proboszcza w 1873 ultramontanie wstrzymali się od głosowania, a starokatolicy¹ przeprowadzili wybór swoich kandydatów: Loysona (Ojca Hyacynta), Hurtaulta i Chavarda. W żarliwych rzymsko-katolickich gminach wiejskich staro-katolicyzm nie znalazł gruntu dla siebie, a nawet i w mieście powstały wkrótce rozterki, wskutek których Loyson złożył swój urząd w 1874 r. Gdy Mermillod w 1883 został biskupem Lozanny, przez co usunięte zostały formalne trudności, dotyczące generalnego wikaryatu, G. nie uznała nowego biskupa. W sprawach związkowych G. jest przeważnie wolnomyślną. W r. 1874 podczas głosowania nad nową ustawą związkową wszystkie stronnictwa, z wyjątkiem ultramontanów, głosowały za przyjęciem ustawy.—Literatura: Rey „Genève et les rives du lac Leman” (Paryż, G. i Bâle 1868); F. Demole „La République de Genève avec atlas” (G. 1877); Alph. Favre „Description géologique du canton de Genève” (2 t.

G. 1879); Charles Archinard „Statistique agricole du canton de Genève” (G. 1893). O histo-ryi kantonu, oprócz dawniejszych dzieł Spona,

Picota, Berengera i in., porównaj: „Mémoires et documents pour servir à. l’histoire de Genève” (G. 1842); Pictet de Srrgy „Genève, origine et développement de cette république” (2 tomy, G. 1842—47); Thourel „Histoire de Genève” (1883); Galiffe „Quelques pages d’histoire de Genève” (1863); Cherbuliez „Genève, ses institutions, ses moeurs, son développement intellectuel et moral” (1868); Roget „Histoire du peuple de Genève depuis la reforme jusqu’à l’escalade” (7 t., 1870—82); Fazy „Les constitutions de la république de Genève” (1891).

Genewa, miasto w pnw. stronie Stanu New-Yorku, w hrabs. Ontario, liczy 5 600 m., leży na miejscu dawnej wsi Indyan Irokezów-Kana-desaya. W prześlicznej miejscowości u pn. brzegu jeziora Seneca. Założone w 1787 przez emigrantów z N. Anglii. Zakłady naukowe G-y są słynne w całych Stanach Zjednoczonych, szczególniej Hobart College, uniwersytet medyczny i literacki, w którym nauka i utrzymanie są bezpłatne. Słynny zakład hydropatyezny. W pobliżu miejscowość Old Castle, dawne fortyfika-cye i cmentarzyska indyjskie, obfitujące w zabytki archeologiczne.

Genewska konwencya, umowa zawarta między pełnomocnikami mocarstw 22 sierpnia 1864 r. w Genewie, celem udzielania opieki i pomocy chorym i ranionym żołnierzom. Traktat ów międzynarodowy jest ściśle połączony z działalnością licznych stowarzyszeń Czerwonego Krzyża (ob.). G. k. zainicyowana została przez stowarzyszenie szwajcarskie, które stało się w następstwie centralnym organem wszechświatowym Czerwonego Krzyża, a ten ostatni znów jest praktycznem i wielce doniosłem w skutkach wykonaniem zasad, powziętych przez filantropów i przedstawicieli państw. W dniu 9 lutego 1863 r. na posiedzeniu t. zw. Société d’utilité publique w Genewie, lekarz Dunant odczytał referat ze swych wspomnień o bitwie pod Solfe-rino (1862). Słuchacze wzruszeni byli obrazami strasznych cierpień żołnierzy, ginących tysiącami, nie od ran, ale od braku szybkiej i należytej pomocy lekarskiej. Wskutek natychmiastowych i energicznych starań prezesa Towarzystwa Gustawa Moynier, w tym samym r. 1863 zebrała się w Genewie konferencya, złożona z przedstawicieli 16 mocarstw europejskich. Podwójnym okazał się rezultat prac konferencyi. Z jednej strony postanowiono powołać do życia prywatne stowarzyszenia, opiekujące się ofiarami wojny, a z drugiej utrwalić w traktatach międzynarodowych stałe prawa i obyczaje, co do chorych i ranionych żołnierzy. W ten więc sposób w Europie, Ameryce, w części Azyi i Afryki powstało mnóstwo korporacyj z jasno wskazanym celem, a zarazem w dziedzinie t. zw. neutralności państwowej dano impuls do ludzkiego i sprawiedliwego postępowania względem nieszczęśliwych i cierpiących. Wprawdzie, począwszy od XVII stulecia, zawierano tu i owdzie w Europie czasowe Kartele (ob.), nie miały one jednak długo mocy obowiązującej. Na przeszkodzie do ustalenia się dobrych obyczajów była dawna dewiza, że należy wrogowi szkodzić wszędzie i jak najwięcej. W XIX w., dzięki usiłowaniom ludzi szlachetnego serca, zrozumiano, że nawet w nienawiści trzeba zachować pewne granice i niema żadnego interesu znęcać się nad żołnierzami, wytrąconymi z szeregu, a można dać im pomoc, ulżyć opłakanej doli. Praca dr. Dunanta i Gustawa Moynier’a była ostatniem ogniwem w starciu się dawnych barbarzyńskich pojęć z nowszemi ideami. Członkowie konferencyi z 1863/4 r. wzięli za dewizę potrzebę opieki nad lekarzami, usługą sanitarną, chorymi i ranionymi, bez względu do jakiej narodowości należą. Zgodnie z ową zasadą w dniu 22 sierpnia 1864 r. przedstawiciele 16 mocarstw podpisali w Genewie konwencyę, której treść jest następująca: 1) Ambula-torya i szpitale wojskowe uznane są za miejsca neutralne i nietykalne, dopóki w nich znajdować się będą chorzy i ranni i o tyle, o ile nie strzeże ich siła zbrojna; — 2) Też same prawa stanowią przywilej lekarzy, sanitaryuszów, duchowieństwa, personelu administracyjnego i przewozowego, środków zdrowotnych; wszyscy, należący do służby przy powyższych zakładach, mogą bez żadnych przeszkód spełniać swoje obowiązki, lub udawać się dla ich wykonania tam, gdzie zechcą, a w razie potrzeby wypada odsyłać owe osoby do pierwszych placówek nieprzyjacielskich;—3) Znakiem odróżniającym zakłady sanitarne będzie raz na zawsze flaga, gdzie mieści się Krzyż Czerwony na białem polu. Tegoż emblematu używać mają w kształcie przepaski na lewym rękawie ubrania wszyscy należący do ambulatoryów i szpitali wojskowych; — 4) Ruchomości, znajdujące się w powyższych namiotach i zabudowaniach są nietykalne, jak również rzeczy osobiste służby;—5) Ranionych i chorych trzeba pielęgnować, bez względu na to, do jakiej ze stron wojujących lub narodowości należą. Głównodowodzący mają prawo wedle swego uznania odstawiać do pierwszej placówki nieprzyjacielskiej żołnierzy, tak chorych, jak i rekonwalescentów, po przyjęciu od nich zobowiązania, że nie podejmą oręża po wyzdrowieniu;—

6) Mieszkańcy z okolicy, gdzie bitwa zaszła, a opiekujący się rannymi, mogą powołać się na prawo nietykalności, tak osobistej jak i całego domu, gdzie leżą chorzy, będą też zwolnieni od załogi wojskowej i korzystać winni z ulgi w opłacie kontrybucyi. Podczas wojny w 1866 r. powstały pewne trudności w zastosowaniu niektórych norm i dla ich usunięcia, pod wpływem propozycyj ze strony stowarzyszeń i jako skutek wstępnych narad między rządami, utworzona została konferencya z przedstawicieli 14 państw (Północny Związek Niemiecki, Austrya, W. Brytania, Baden, Bawarya, Belgia, Dania, Francya,

Hollandya, Włochy, Szwecya z Norwegią, Szwaj-carya, Turcya i Wirteraberg. W dniu 2 0 października 1868 r. podpisano w Genewie dodatkową konwencyę, której główną zasadę stanowi rozszerzenie pierwotnej z 1864 r. do wojny morskiej. Zaszły wkrótce nieporozumienia w przedmiocie ratyfikacyi nowego traktatu. Wojna z 1870/1 r. przerwała pertrakta-cye. Nie pomogła konferencya brukselska z 1874 r., zwołana z inicyatywy cesarza Aleksandra II, celem określenia praw i obyczajów podczas wojny, i gdzie powstały cztery różne projekty o zupełnem przejrzeniu konwencyi z 1864 r. Dziś więc obowiązuje pierwsza re-dakcya z czasów Moynier’a. Tekst, podpisany z początku przez 16 przedstawicieli mocarstw, przyjęty został następnie przez inne państwa w ogólnej liczbie trzydziestu trzech (z tych 6 amerykańskich: Stany Zjednoczone półn. Ameryki, rzeczpospolita Argentyńska, Peru, Boliwia, Chile, San Salvador; dwa azyatyckie: Persya i Japonia; jedno afrykańskie: Kongo). Cesarstwo Ottomańskie, clioó ratyfikowało konwencyę jeszcze w 1865 r., jednak dopiero w 1876 oświadcza, że nie może korzystać ze znaku Krzyża i proponuje półksiężyc czerwony w białe m poi u. Japonia w zasadzie używa Krzyża, ale przekreślonego liniami, tak, że całość stanowi rodzaj czterokątnej gwiazdy. Wyżej zaznaczyliśmy, że tekst G^ej k-i jest zbiorem niewielu ogólnikowych norm, ale praktyczne ich urzeczywistnienie i rozwinięcie stanowi różnorodna działalność stowarzyszeń pod godłem Czerwonego Krzyża. Noszą one nazwy: société de la croix rouge, société des secours aux blessés militaires i t. p.; mają wprawdzie jeden cel wspólny, t. j. pieczę nad chorymi i rannymi w okresie wojny, ale niektóre z nich w czasie pokoju udzielają lekarskiej pomocy w zwykłych własnych, lub miejskich ambulansach, troszczą się o usunięcie skutków wielkich klęsk społecznych, jak: pożary, powodzie, głód, epidemie itd. W zasadzie znaku K-a cz-ego używać mogą też rycerskie zakony i kongregacye duchowne, mające podobne zadania, choć zjazd delegatów w 1892 r. oświadczył się przeciw temu. W każdym kraju stowarzyszenia K-a cz-ego rządzą się oddzielnemi statutami, mają większy lub mniejszy zakres działania, bardziej są samoistne, lub więcej zależne od władz wojskowych miejscowych. Zupełna autonomia służy im tylko w Anglii. Całkowicie podwładnemi organom rządowym są w Hol-landyi, w Hiszpanii, we Prancyi i we Włoszech. W Niemczech in principio należą do sanitarnego oddziału ministeryum, a podczas wojny specyal-ny cesarski kommissarz ma prawo kierunku i nadzoru. W pojedyńczych państwach niemieckich ustawy zapewniają im pewną samodzielność. Jakkolwiek więc cel jest wspólny, panuje norma decentralizacyjna w czasie pokoju, a ześrodko-

1891).

wać należy działalność tylko w epoce wojny. Dla tego stałym organem wiążącym tysiące stowarzyszeń jest „międzynarodowy komitet Czerwonego Krzyża”, istniejący w Genewie od 1863 r.; z jego inicyatywy powstała G. k.; pod jego wpływem powoli zwiększa się liczba uczestników traktatu z 1864 r., pod jego redakcyą wychodzi: „Bulletin international des sociétés de la Croix rouge”; na jego żądanie zwykle co lat pięć zwoływane bywają międzynarodowe ko u fere neye Cz-ego K-a. Pierwszy zjazd odbył się w Paryżu 1867 r., drugi w 1869 w Berlinie, trzeci w Genewie 1883, czwarty w Karsluhe 1887, piąty w Rzymie 1892 r. Ostatni zjazd oświadcza się stanowczo przeciw udzielaniu znaku towarzystwom mającym inne filantropijne cele, wyraża życzenie, aby ujednostajniła się nazwa „stowarzyszenia cz. K.” bez żadnych dodatków i aby nie rozpraszać nawet w okresie pokojowym działalności, ale ją skupiać i gromadzić środki na przypadek wojny. Pierwszy raz czynnymi okazali się członkowie w 1864 r. w Szlez-wigu i Holsztynie, ale rezultaty były bardzo małe, z powodu braku ogólnego planu. Już na większą skalę zastosowano G-ą k-ę w 1866 r., choć Austrya jeszcze się do niej nie przyłączyła. W czasie wojny 1870/1 w Berlinie zawiązał się centralny komitet do dziś istniejący; jako organ naczelny ogromnej ilości stowarzyszeń w ogólnej liczbie około 2 000, rozporządzał wtedy summą 70 milionów marek. W pokojowej porze berliński komitet ma charakter tylko doradczy. We Francyi pierwsze stowarzyszenia powstały w 1864 r., a główny komitet w Paryżu w 1870/1 r. miał ofiarowane 10y.₂ milionów franków. W Serbii w 1876 r. zebrano 297 000 fr., z których sami Serbowie dali 125 000 fr. W wojnie 1877 w Rossyi złożono 9 363 000 rubli. Zazwyczaj nie wystarcza pomoc, udzielana przez miejscowe stowarzyszenia; zachodzi konieczna potrzeba udziału ze strony krajów neutralnych. W tym jednak kierunku nowsze ustawy wprowadzają pewne ograniczenia. We Francyi prawo z 1878 r. pozwala na bezpośrednią pomoc cudzoziemców neutralnych, o ile na nią zgodzi się minister wojny i o ile obcy członkowie Cz-go K-a poddadzą się rozporządzeniom paryskiego komitetu. Niemiecka ustawa z 1887 r. zabrania udziału osób z innych państw na samym teatrze wojny, a wewnątrz Niemiec za specyalnym reskryptem miejscowej naczelnej władzy wojskowej. Nierozstrzygniętą jest dotychczas kwestya: czy można pielęgnować chorych, ranionych rewolucyonistów, choć w Bośni i Her-cogowinie w 1881 genewski komitet był czynnym przez swych delegatów, a w Serbii i Rumunii posyłano pomoc z angielskiego Stafford House Committee. Natomiast pośrednio międzynarodowy centralny organ genewski starał się być czynnym. W 1870/1 r. w Bazylei otwarto „bureau de correspondance et de renseignements”.

Agenturze owej nadesłano z różnych krajów 050000 franków gotówką i drugie tyle w rzeczach dla walczących żołnierzy, tak pruskich, jak i francuskich. Chociaż biuro uchylało się od pomocy dla wziętych w niewolę i zdrowych, jednak przesłać było zmuszone 534 000 franków, zaofiarowanych ze wszystkich okolic świata. Podobna agentura powstała w Tryeście w 1877 r., ale ogólny kapitał składek zaledwie dosięgnął cyfry 57 000 franków. Najważniejsze usługi oba biura wyświadczyły przez zbieranie wiadomości o ranionych i zaginionych.— We Francyi dekret z 3 lipca 1884 konsoliduje poprzednie ustawy co do stowarzyszeń Czerwonego Krzyża. W Au-stryi są właściwie dwie główne centralizacye: jedna w Cislitawii, druga w Węgrzech; ogólnej liczby czterystu towarzystw. W Rossyi, za iui-cyatywą frejliny M. S. Sabininowej, baronowej Frederyksowej i lekarzy: Karrella, oraz Narzano-wicza, zatwierdzono ustawę 3 maja 1867 „towarzystwa opieki nad ranionymi i chorymi żołnierzami”. W 1879 r. zaszła zmiana nazwy na „Rossyjskie stowarzyszenie czerwonego Krzyża”, pod opieką cesarzowej wdowy. Nowa ustawa, powstała w 1889 r., uzupełniona w 1893 r. Główny zarząd przebywa w Petersburgu, a po guberniach są miejscowe zarządy, w bardziej zaś oddalonych prowincyach okręgowe zarządy i miejscowe komitety.—Literatura: Moynier „Etude sur la convention de Genève” (Paryż

1870); tegoż „La Croix rouge” (Paryż 1882); Crie gern „Das rote Creuz in Deutschland” (Lipsk 1883); Lueder „Die Genfer Konvention” (Erlangen 1876); Antoni Białecki „O konwen-cy genewskiej” (Warszawa 1878); Gustaw Roszkowski „O konwencyi genew.” (Lwów 1887);

Iwanowskij „Żenewskaja konwencya” (Odessa

F. o.

Genewski kanton, jeden z 22 kautonów Szwajcaryi. Położony u pdz. końca jez. genewskiego i w tymże końcu Szwajcaryi otoczony z

3-ch stron Francyą, łączy się z resztą Szwajcaryi tylko wązkim pasem ziemi, prócz tego posiada oddzielny obwód Céligny. Granice kantonu stanowią departamenty Ain i górnej Sabau-dyi i kan. Vaud. Leży pomiędzy 46°8' a 46°20' szer. i 5°54' a 6°18' dł. w. Jezioro i rzeka dzielą go na dwie części. Obszar jego wynosi zaledwo 245 km. kw. (licząc w to wody 279 km. kw.); posiada 106 738 m-ców (1888), t. j. 383 na kilometr kw. Z tej liczby 89 500 Francuzów, 12 800 Niemców, 2 788 Włochów i 1 659 innych narodowości. Według wyznania 52 692 katolików, 51 532 protestantów, 723 izraelitów i 1791 innych wyznań, 83.36°/₀ obszaru stanowią ziemie uprawne, łąki, pastwiska i lasy, w tern 1 480 hekt. winnic. W 1894 liczono koni 3 202 szt., bydła 5 847, świń ł 905, owiec 665, kóz 1519 i 2 400 pni pszczół. Główne gałęzie przemysłu stanowią: fabryki zegarków i wyrobów złotych, machin, narzędzi fizycznych

i mierniczych przyrządów elektrycznych. W 1894 browary (7) dostarczyły 57 000 hektol. piwa; kolei żel. 74 km.—Grunt mało urodzajny, ale nadzwyczaj starannie uprawiany. Według słów Saus-sur’a jałowa ziemia nie odpowiada pięknościom natury i nie ona, ale przemysł żywi mieszkańców. Glina lodowcowa (diot) przy starannej uprawie zmienia się w żyzne ziemie. Powierzchnia przedstawia tylko nieznaczne wzgórza, do 140 m. wys. nad pow. jeziora; na granicy Sa-baudyi wznoszą się przedgórza Salève i Yoiron.

rów na końcach jeziora, w punktach środkowych zaś występuje daleko słabiej. Wzrasta też w głębokich zatokach, zarówno w tych, których brzegi stopniowo zbliżają się, jak i tych, które leżą na wybrzeżu prostem, nakoniec tam, gdzie wody są płytkie.—Jezioro G. przedstawia 3 rodzaje seiches: 1) wahania 10-cio minutowe, o amplitudzie do 8 cm.; Forel uważa je za wahania poprzeczne; 2) falowania długie, ale mało wyraźne, których przebieg wymaga 75 minut, — są to prawdopodobnie falowania podłużne, przebiegające od Genewy do Villeneuve i odwrotnie; 3) typ trzeci w 25-minutowym przeciągu czasu. Schruten dowiódł, iż owo nabrzmiewanie wody jest w związku bezpośrednim z wysokością kolumny barometrycznej. Gdy ciśnienie powietrza zmniejsza się, woda zaczyna się podnosić, a gdy barometr znowu się podnosi, wówczas powierzchnia wody opada. Otóż różnica między najskrajniejszemi wysokościami kolumny barometrycznej przy poziomie morza odpowiada 1 metrowi dla kolumny wody; stąd wypada, iż najsilniejsze seiches powinny wynosić mniej - więcej 1 metr. Są jednak przykłady niewytłumaczone wyższego, lub bardziej nagłego, wznoszenia się wody. Zjawisko to na jez. Boden nosi nazwę Rubs sen.—U wsch. końca jezioro otrzymuje potężną rzekę — Rodan, przynoszącą wody 265 lodowców, zajmujących obszar 1 037 kil. kw. Rzeka przynosi massę namu-łu, który zamienił już w ląd 88 kil. kw. jeziora na przestrzeni 18 kil. długości, od Saint-Maurice do Villeneuve; Rodan w dalszym ciągu buduje deltę i zmniejsza głębokość jeziora. W porównaniu z Rodanem 40 pozostałych dopływów posiadają mało znaczenia; największa jest Dranse sabaudzka. Cała ta massa przeczystej wody, wynosząca od 65—575 m. sześć., odpływa Rodanem.—Z pomiędzy górskich jezior niemało jest dzikszych, ale niema piękniejszego i weselszego nad G. Szczególniej brzeg pn., zasłoniony górami od pn., wystawiony na promienie słońca, posiada klimat łagodny, a jego stoczystość pd. pokrywają najpiękniejsze winnice Szwajcaryi. Brzeg francuski, wyższy, zwrócony ku pn., jest surowszy i zimniejszy; pomimo to słodki kasztan, wspaniałe orzechy, gaje czereśni, winnice . i łąki stanowią jego ozdobę. Évian, miejsce kąpielowe, i Thonon, dwa jedyne miasta pd. wybrzeża, nie posiadają wdzięku Lozanny, Vevey, Montreux lub Clarence. — P. Ed. Pictet wydał mapę Małego Jeziora, o podziałce 1 : 12 500, na której oznaczył wszystkie głazy narzutowe, zalegające dno jeziora. Wiele z tych głazów posiada nawet osobne nazwy, nadane im przez żeglarzy. Ciągną się one dosyć rzadkim szeregiem wzdłuż prawego brzegu do Gentod. Najgęściej zalegają okolice Bellerive. — Tempe-

W. Wr.

Na pn. gałęzie Jury (Recalet i Colombier). Rodan należy do kantonu na przestrzeni 20 km. i na przestrzeni 7 stanowi granicę; poniżej Genewy otrzymuje dopływ Arvę, wypływającą z Mont-Blanc.— Przeciętna temperatura kantonu od 1861—1874 wynosiła 9°79 C., a ilość opadów od 741 — 841 mm. Kanton posiada łomy piaskowca i pokłady węgla i torfu. Zarząd, członkowie Wielkiej Rady, wybiterani są za pomocą głosowania powszechnego co 2 lata; do tej rady należy władza prawodawcza. Władzę wykonawczą piastuje Rada Stanu, złożona z 7 członków, wybieranych również na lat dwa; konstytucya poręcza swobodę prasy i przemysłu, nienaruszalność mieszkań; kara śmierci nie istnieje.

Genewskie jezioro (fr. Léman, albo Lac de Genève). Położone na granicy Szwajcaryi i Francyi, wyniesione na 375 m. nad p. morza; pomiędzy 46 a 47° sz. płn. Obwód jeziora wynosi 152 kil., z których */₃ należy do Francyi. Największa szerokość pomiędzy Rolle i Tho-non wynosi prawie 14 kim., a powierzchnia 578 klin. kw.; największa głębokość w pobliżu Ouchy 334 m., przeciętna 150 m., tak, iż massę wód jeziora obliczają na 86 700 milionów m. sześciennych. Kształt jeziora przypomina półksiężyc.—Jezioro składa się właściwie z dwóch części: wsch., położonej u podnóża Alp, i zachodniej, mniejszej (Petit Lac), otoczonej przedgórzami Jury. Kierunek tej części z pnw, ku pdz. zgodny jest z kierunkiem dolin Jury, kiedy właściwe, większe, jezioro posiada kierunek jezior alpejskich. Również różnią się one głębokością: poza linią, przeprowadzoną od Yvoire do Pro-menthoux, Małe Jez. nagle staje się płytkiem, gdyż pomiędzy Genewą a Noyon nie przechodzi 97 m.

Podobnie morzu, G. j. nawiedzane jest przez gwałtowne burze, ogromne fale; brak mu tylko przypływów. Na jeziorze G-m najlepiej zbadano zjawisko zwane s eiclies, raptowne wzdymanie się wody, dochodzące 1, a nawet 2 m.

W. Wr.

Zjawisko to, według dra Forela, jest wspólne wszystkim jeziorom, różni się tylko stopniem natężenia i czasem trwania; są one w zależności od długości i głębokości jeziora. Ten rodzaj fali przypomina bełtanie się wody w naczyniu i odbywa się wzdłuż i wszerz jez., nie zatrzymując się nigdy, zależy od pewnych przy- I ratura wody jeziora G-go na głębokości 48 m. czyn, różni się rozmiarem, ale nie zmienia ryt- ' wynosi przeciętnie 6°. Faunę ichtyologiczną sta-mu. Fala ta dosięga najznaczniejszych wymia- nowi 19 gatunków ryb.

105

En o. Pow. Iluatr. Zesz. 190 T. XXIV

Ks. J.

K. Kr.

Genezaret. Tak się nazywa w Nowym Testamencie jezioro w Palestynie położone; inne jego nazwy są: morze Galilejskie, jezioro lub morze Tyberyadzkie; teraźniejsi Arabowie nazywają je Bahr Tabari je. Jezioro G. ma długości (północ — południe) 21 kil., szerokości 12 kil., głębokości do 50 m. i znajduje się 191 m. pod poziomem morza Śródziemnego. Z południowej i wschodniej strony brzeg jest górzysty i stromy, wysokość jego przechodzi 300 m., brzeg zaś zachodni jest mniej stromy i góry spuszczają się do jeziora tarasami. Góry te pokryte są od listopada do maja piękną roślinnością, która sprawia miłe wrażenie i okala lazury wód ślicznym wieńcem. Od maja roślinność znika i wtedy brzegi są szare i nieładne, z wyjątkiem zachodu i wschodu słońca, które je ubarwia w prześliczny różowo-fioletowy koloryt. Od połowy zachodniego brzegu aż do północnego rozciąga się piękna płaszczyzna zroszona licznemi strumykami i przedstawiająca bogate pola i łąki; w Now. Test. nazywała się ziemią Genezaret, a teraz El-Ghuweir. Roślinność tej płaszczyzny urocza: palmy, figowe i oliwne drzewa są najliczniejsze; strumyki otaczają krzaki oleandrów, których różowe kwiaty tworzą prześliczne ramy dla płynącej wody. Teraz wszystko to dziko rośnie, lecz gdyby ręka ludzka dopomogła, możnaby tam mieć mały raj ziemski. Woda jeziora zmienia się, bo przepływa przez nie Jordan. Woda jest lekko słoną: rozpuszczone sole z kredowych pagórków do tego się przyczyniają, lecz może być używaną do picia. Ryb jest wielkie mnóstwo; pielgrzymi szczególniej ciekawi są ryby Pio-trowej (Chromis Simonis), u której w paszczy łatwo pomieścić się może dydrachma podatkowa.— Powierzchnia jeziora przedstawia jedną lustrzaną taflę, lecz gdy wiatr podniesie się, burze bywają gwałtowne. Na południowo-zachodnim brzegu wypływa z kredowych pagórków osiem gorących źródeł (50—60° C.), przy których Ibrahim pasza wybudował zakład kąpielowy. Analiza chemiczna wykazuje siarkę. Brzeg przedstawia teraz, oprócz miasta Tabarije i kilku małych osad, same ruiny, wiemy bowiem, że dawniej, za czasów Chrystusa, wielka ilość miast znajdowała się nad jeziorem; Kapernaum, Be-tsaida, Magdala i inne. Połowem ryb zajmowały się liczne rzesze rybaków, i wiele łodzi pruło wody; wszystko ustało, spokój i sen śmierci zawładnął tą uroczą krainą: żyje wspomnieniami, a te są wielkie. Przy G. odbyły się najliczniejsze cuda Chrystusa, najsławniejsze nauczania; stąd pochodził Piotr, książę Apostołów, i Andrzej, pierwszy Apostoł wedle powołania; tu była łódka Piótrowa, która się stała symbolem Kościoła; na brzegu jeziora po Zmartwychwstaniu Chrystus powierzył Piotrowi rządy Kościoła, po jeziorze Chrystus chodził wśród nocy burzliwej i Piotr też dopóty, póki miał

wiarę. Pielgrzym z radością wspomina te dzieje i wtedy z martwoty swej cały krajobraz się budzi i błogie uczucia niezatartemi głoski w sercu się zapisują.

Genezys, ob, Rodzaju Księgi.

Genga Szymon, inżynier wojskowy (* w Ur-bino we Włoszech r. 1545—f 1596 w Siedmiogrodzie). Budował za czasów Koźmy I warownie w Toskanii; w 1573/4—na granicy Węgier, z polecenia Maksymiliana II; na początku 1575 przyjął służbę u Stefana Batorego w Siedmiogrodzie, a 1576, po obraniu jego na tron polski, pojechał do Polski i odtąd stale tam przebywał aż do r. 1587, w którym powrócił do Siedmiogrodu i został przez Zygmunta Batorego mianowany inżynierem fortecznym. W 1589 zrobił wycieczkę do Polski, starając się o wypłatę zaległej pensyi; lecz, nic nie wskórawszy, powrócił do Siedmiogrodu, gdzie też umarł. Cieszył się zaufaniem Zygmunta Batorego, podobnież jak i brat starszy, Fabiusz, którego książę ten używał do spraw dyplomatycznych. W Polsce na kresach południowo-wschodnich restaurował stare zamki, przerabiał obwarowania i stawiał nowe. W latach 1584—87 budował przy uściu Dźwiny obronny zamek Dyainent (który należy odróżniać od dawnego zamku tegoż imienia, oddalonego od brzegu skutkiem nagromadzenia się piasku przy uściu rzeki o 2 wiorsty). Ze Stefanem Batorym zawierał dwuletnie umowy; podczas służby pobierał 76 talarów miesięcznie, utrzymanie na 5 służących, na 4 konie do pojazdów i na 2 wierzchowce.—Pisywał do ojczyzny sprawozdania listowe z tego, co się działo w Polsce na polu politycznem. Jego re-lacye o wojnie moskiewskiej opisują znane zresztą fakta z taką dokładnością i z lakierni szczegółami, jakich napróżno-byśiny szukali u Heiden-steina i innych współczesnych. Ciekawy jest zwłaszcza opis wyprawy w r. 1580 i pobytu króla w Rydze po zawarciu pokoju w r. 1582. Smutny przyczynek do dziejów polskich stanowią dwa listy G-i do w. ks. toskańskiego w sprawie elekcyi w r. 1587: radzi w nich księciu, żeby wystąpił ze swoją kandydaturą, ale uprzedza, że starania te pociągną za sobą znaczne wydatki. (Pierwszą wiadomość o G-e podał w nr. 701—704 „Kłosów” z r. 1878 Artur Wołyński, na podstawie materyałów znajdujących się w archiwum Medyceuszów we Flo-reneyi).

Genga Annibal della, ob. Leon XII papież.

Gengell Jerzy, Polak, jezuita; wykładał teologię we Lwowie, następnie był rektorem kol-legiów: w Jarosławiu, Krakowie i Kaliszu, gdzie też zmarł d. 21 maja r. 1730.—Drukiem ogłosił dzieła: „Defensio Aristotelis et philosophiae peripateticae per enervationem 50 Lutheri pro-positionum oppositarum Aristoteli” (Praga 1713); „Defensio Theologiae Scholasticae contra Luthe-

w. a.

Gengler Henryk Gotfryd Filip, współczesny historyk prawa niemieckiego (* 1817); w r. 1843 objął katedrę w Erlangen (w Bawaryi). Z pośród wielu jego dzieł naukowych, poświęconych badaniom historycznym i dogmatycznym prawa niemieckiego, wymieniamy jako najważniejsze: „Des Schwabenspiegels Landrechtbuch” (2 wyd. 1875); „Lehrbuch des deutschen Privatrechts” (2 tomy, 1859—62); „Das deutsche Privatrecht in seinen Grundzügen für Studierende erörtert”, doskonały podręcznik z uwzględnieniem najnowszego prawodawstwa (wyd. 4-e, 1891, str. 812); „Codex juris municipalis Ger-maniae medii aeviv (1863 — 7); „Germanische Rechtsdenkmäler” (1875); „Deutsche Stadtrechtsaltertümer” (1882); „Beiträge zur Rechtsgeschichte Bayerns” (1889 — 94). Od kilku lat nie wykłada już więcej.

Geniczesk, wieś w gub. Tauryckiej, powiecie Melitopolskim, przy cieśninie Geniczeskiej. Miano jej pochodzi od Genidże, dżeniczke = cienkie, jak Tatarzy nazywają Arabacką Kosę, czyli strzałkę (ob.), której koniec północny leży przy rzeczonej cieśninie. G. połączony

R.

R.

R.

„Ou l’Eglise ou „Le Pamphlet d’un curé trou-„Les Actes des apô-

rum per enervationem ejus thesium” (Lwów 1713); „Admiranda Lutheri tribus exposita tractatibus” (Praga 1714); „Admiranda janseni-smi tribus exposita tractatibus” (Brunsberga 1715); „Eversio atheismi, seu pro Deo contra atheos libri duo” (tamże 1716); „Gradus ad Atheismum” (tamże 1717, Lwów 1725); „Admiranda Zwinglii et Calvini....” (Praga 1717); „Censura proplietiarum de Romanis pontificibus” (Lwów 1724); „Vin-diciae Marianae innocentiae per enervationem propositionum 40 ect.” (tamże 1725); „De judicio particulari dissertatio” (tamże 1725); „Scrutinium unicae veritatis in historia triplici” (tamże 1725): „De Constantino Magno primo christianorum irn-peratore, Dissertatio multifaris questionibus com-prehensa etc.” (Kalisz 1726; przypisywano tę pracę kanonikowi gnieźnieńskiemu, Janowi Gołczy ńskiemu); „De passione D. N. Jesu Christi historia per questiones et responsiones ex Patri-bus ettbeologis desumptas illustrata” (tamże 1726); „De immortalitate animae humanae veritas pro-pugnata et illustrata” (tamże 1 727); „Tractatus theologicus de judicio uuiversali, nec non de signis ac rebus proxime antecedentibus judicium etc.” (tamże 1727). — (De Backer „Bibl.”).

Gengenbach Pamphilius, poeta niemiecki XVI-go w. O życiu jego wiadomo tylko, że był mieszczaninem w Bazylei, gdzie posiadał drukarnię; pisał swoje utwory poetyckie między 1509—1523 r. Pod koniec życia przyłączył się do reformacyi protestanckiej. Naśladował Se-bastyana Branta w poemacie „Liber vagatorum”, układał pełne życia sztuki dramatyczne, tak zwane „Fastnachtspiele”, oraz pieśni liryczne, trzymane w tonie ludowym i opiewające ówczesne wypadki wojen włoskich 1509 i 1513 roku.

s. P.

jest boczną gałęzią z drogą żelazną Łozowo-Se-wastopoJską. Mieszkańców ma 1 500, zajmujących się rybołówstwem i handlem soli, wydobywanej przez wyparowywanie z 39 słonych jezior, z których samo Geniczeskie dostarcza 3 miliony pudów. W r. 1855 wieś tę bombardowali Anglicy.

Geniczeska cieśnina łączy morze Azowskie z Siwaszem, czyli morzem Zgniłem, niegłęboka, z prądem niestałym i zależnym od wiatru. Przed wybudowaniem drogi żelaznej Sewastopolskiej kommunikacya przez tę cieśninę miała wielkie znaczenie, które potem całkiem upadło.

Geniczeska zatoka, najdalej na zachód posunięta część morza Azowskiego, z dobrą przystanią w stronie południowej.

Genin Franciszek, krytyk i filolog francuski (* w Amiens 16 list. 1803, f w Paryżu 20 maja 1856); nauki pobierał w szkole normalnej, którą ukończył 1821 r.; był następnie profesorem kolegjum w Laon (1824), kolegjum w Strasburgu (1830) i profes. literatury francuskiej na wydziale literackim w tymże mieście. W r. 1848 został szefem wydziału nauk literackich w ministerjum oświecenia publicznego; urząd ten jednak utracił w maju 1852 z powodu niezło-żenia przysięgi cesarstwu. Jako krytyk i publicysta pisywał do czasopism: National, gdzie ogłosił artykuły godne uwagi przeciw Jezuitom i nieprzyjaciołom uniwersytetu (1837 —1848); nadto do Revue des Deux Mondes, Revue indépendante, Revue de Paris i in. Krytykiem był surowym i cierpkim. Z pism literackich ogłosił restytucję tekstu pieśni Rolanda: „Chanson de Roland” (Paryż 1850, w 8-ce), która wywołała żywą polemikę. Poświęcił kilka prac językowi pisarzy franc, w. XVII-go, oraz historji języka dawniejszej, począwszy od w. XII-go ; w hipotezach jednak filologicznych jest za śmiały i nieścisły. Do dzieł tych należą: „Lexique comparé de la langue de Molière et des écrivains du XVII-e siècle” (Paryż 1846, w 8-ce); „Des Variations du langage français depuis le XH-e siècle” (t-że 1845 w 8-ce); „Lettre sur quelques points de philologie française” (t-że 1846, w 8-ce); „.De la Prononciation du vieux français” (1856, w 8-ce); „Récréations philologiques” (1856, 2 tomy, w 8-ce). Z pism krytycznych G-a ważniejsze są: „Les Jésuites et FUniversité” (Paryż 1844); l’Etat” (1848); badour” (1845, w 8-ce); très” (1844, w 82-ce); monografja „Molière, sa vie et ses écrits” (Paryż b. r., w 4-ce) i studjum „De l’Originalité et de l’imitation“ (Strasburg, 1833, w 8-ce). Wydał także „Lettres de Marguerite d’Angoulême” (Paryż 1841—42, 2 t. w8-e); „Oeuvres choisies de Diderot” (1847, 2 tomy); „Maistre Pierre Patelin” (1854, w 8-ce duż.) i „Recueil de lettres choisies dans les meilleurs écrivains français” (1835, w 12-ce). G. posia-

A. A. K.

w Tar tarze.

dał także talent muzyczny; prowadził dział muzyki w Revue indépendante i napisał kilka drobniejszych utworów muzycznych.

Genissieu Jan Józef Wiktor, polityk francuski (* w Chabreuil, dep. Drôme, 1749 — f w Paryżu 1804), był adwokatem i sędzią trybunału w Grenobli, a w r. 1792 został wybrany z dep. Isère do Konwencyi; należał w niej do stronnictwa Góry, głosował za karą śmierci na króla i za wygnaniem Burbonów. Zamianowany 1793 sekretarzem Konwencyi, w 1795 był jej ostatnim prezesem i ogłosił jej rozwiązanie (26 października). Podczas powstań 12 germinala i 1 prairiala zachowywał się bardzo energicznie; mianowicie wniósł „aby uznany był za zdrajcę ojczyzny każdy z przedstawicieli, któryby, w razie pogwałcenia miejsca posiedzeń Konwencyi przez jakikolwiek tumult, zaproponował jakie prawo”; napisał w imieniu komitetów Ocalenia i Bezpieczeństwa powszechnego, 4 czerwca 1795, raport odnoszący się do rewizyi wielkiego procesu admistratorów Finistère’u, odmalowawszy w nim obraz przerażający trybunału, ustanowionego przez Robes-pierre’a i zrehabilitowawszy jego ofiary. Jako członek rady Pięciuset (25 vendémiaire’a r. IV) również czynną rolę w niej odgrywał i był zamianowany przez Dyrektoryat ministrem sprawiedliwości (3 kwietnia 1796). D. 20 września tegoż roku został substytutem kommissarza trybunału kassacyjnego. Dnia 24 floréala r. VI ogłoszony kandydatem na członka dyrektoratu wykonawczego, d. 23 germinala r. VI wybrany powtórnie z dep. Isère do rady Pięciuset, 11-go fructidora został jej sekretarzem, a d. 12 messi-dora r. VII—prezydentem. Postawił się wrogo przeciwko zamachowi stanu 18 brumaire’a; skutkiem tego został aresztowany, lecz prawie zaraz uwolniony. Był wreszcie sędzią trybunału appelacyjnego depart. Sekwany. Prócz sławnego raportu o okrucieństwach popełnionych przez trybunał rewolucyjny w Brest, godne są jeszcze uwagi rozmaite jego raporty i mowy w kwestyach prawnych, jak np.: o konfiskacie, o redukcyi assygnat, o sukcessych, o inskryp-cyach do Wielkiej księgi, o organizacyi konstytucyjnej władzy sądowniczej, o prawie, odno-szącem się do emigrantów, o konstytucyi III r., i inne.    *

Genista, janowiec, rodzaj roślin, należących do rodziny motylkowatych (Papiliona-ceae). Obejmuje drobne krzewy lub podkrzewy z żółte mi kwiatami i pojedyń czerni liśćmi. Kwiaty dwuwargowe, o wardze górnej w dwa ząbki i dolnej w trzy ząbki wyciętej, o pręcikach wszystkich w jedną rurkę zrośniętych i o bardzo długim słupku. Do naszej flory należą gatunki następujące: G. tincioria (j. barwierski)—krzewinka o gałązkach prosto wzniesionych, liściach podłużnych lub eliptycznych, po brzegach omszonych. Spotyka się po brzegach lasów. Używana w medycynie ludowej jako środek przeczyszczający oraz przeciwko wodowstrętowi. G. germanica (j. ciernisty) o gałązkach szorstko-włosistych, pokrytych cierniami, spotyka się tu i owdzie po lasach i gajach; odwar kwiatów jego daje z kredą i ałunem żółtą farbę. G. pilosa (j. włos is ty) — drobna krzewinka o leżących gałązkach, całaje-dwabisto-omszona; spotyka się po suchych lasach wzgórkowatych. Do gatunków rzadszych należy u nas G. hirsuta, nadający się do utrwalania wydm piaszczystych; krzepkie gałązki jego idą na miotły, a pędy jednoroczne dają włókna, służące do wyrobu tkanin. W Europie południowej, zwłaszcza zaś na górach greckich, spotyka się G. horrida, gatunek najeżony strasznemi kolcami, roślina prawdziwie piekielna, albowiem— według legend dawnych—jej gałęźmi mieli być właśnie smagani grzesznicy, osądzeni na męki

E. S.

Geniusz. 1) W okresie kultury, gdy człowiek objaśnia sobie zjawiska przyrody otaczającej i koleje własnych losów animistycznie (ob. An i mi z m), u wszystkich ludów znajdujemy bardzo upowszechnioną wiarę w dusze i duchy, uosobienia antropomorficzne, którym przypisuje się rolę czynników sprawczych, gdy chodzi o zjawiska przyrody, lub rolę istot kierowniczych, opiekuńczych, wrogich, gdy chodzi o sprawy i losy człowieka. Duchy te, ożywione wolą skuteczną i kierujące się pobudkami na wzór ludzkich, ale tajemnicze, niewidzialne i nieludzką mocą obdarzone, w Wedach staro-indyjskich noszą nazwę Pi tris (ojcowie), co wskazuje na to, że uważano je za dusze przodków, pełniące po śmierci zawód swój opiekuńczy względem żyjących członków rodu; w zendzkiej Awe-ście (ob. A w e s t a) duchy te nazywają się F r a v a ś i s lub Fravardin, co znaczyłoby dosłownie: naprzód poruszający, a więc — przyjazny, sprzyjający (por. niemieckie Beförderer),. chociaż w Zendzie tłómaczą się te wyrazy: stróże, opiekunowie. U Greków duch taki nosił pospolicie nazwę Soupcov lub Sai[xóviov, a więc — demona. Demony zamieszkiwały zwykle, w mniemaniu wierzących w nie Greków, pewne miejscowości, okolice, uroczyska, góry, rzeki i nadawały tym miejscom pewien charakter — gościnnych, przyjaznych, lub niegościnnych, niebezpiecznych; demony kierujące losami ludzi zamieszkiwały we wnętrzu tych ludzi lub stale im od urodzen;a towarzyszyły. U Rzymian taką samą istotę nazywano genius (słoworód wspólny z genus, Ingenium, gignere i t. d.), prawdopodobnie stąd, że istoty te uważano za przyrodzone lub od urodzenia towarzyszące. Często przytaczana etymologia Pawła Dyakona „Genium appellant deum, qui vim obtinerat rerum omnium generandarum” (= G-em nazywają boga, który otrzymał był moc stwarzania wszystkiego) — wydaje się dowolną. Nasz wyraz G.

jest przeróbką łacińskiego genius. — Demony i G-e bywają przyjaznemi, opiekuńczemi względem ludzi; ale, opiekując się jedną osobą, rodziną, rodem, duch taki może być nieprzyjaznym dla innych osób; niektóre duchy, zamieszkujące pewne miejscowości lub domy, bywają z natury złośliwemi, niebezpiecznemi. Stąd mówiono o demonach i G-ach złych. U Greków wiara w demony, właściwa pospólstwu od czasów niepamiętnych, w okresie klasycznym zaznaczyła się w sposób znamienny w piśmiennictwie nawet filozoficznem. Utrzymywano, że wszelkie niezwykłe objawy w człowieku, dzieła budzące podziw i niezrozumiałe zależą od natchnienia lub opętania przez dobrych lub złych demonów; natchnieniom demonicznym przypisywano zarówno wybitne pomysły filozofów, jak szczytne dzieła poetów; zarówno wieszczby i proroctwa, jak niezrozumiałe słowa i postępki obłąkańców lub pijanych. Kult Dyonisosa, który tak stanowczo wpłynął na rozwój pierwiastku mistycznego i idealistycznego w greckiej spekula-cyi filozoficznej, stan upicia się uważał za stan świątobliwy, za stan natchnienia demonicznego, opętania przez bóstwo, — za stan, w którym przed duszą ludzką odsłaniają się niewypowiedziane tajemnice nadzmysłowe. Takie wyrażenia jak: evSsoç, dsôîrvsopoç (natchniony przez bóstwo), xocus^ögevo?, ixaaîu-côç (opętany), órcó dsiaę s&kXayrjç eaoTcp (przez boskie uniesienie wyszedł z siebie), èîurcvoia (natchnienie przez demona lub muzę) — należą do pospolitych, gdy się mówi o stanach mistycznych lub wieszczych uniesień. Według świadectwa Platona („Apologia” 31 D; „Phaedrus” 242B), Sokrates miał słyszeć od czasu do czasu jakiś głos wewnętrzny, powstrzymujący go od postanowień niewłaściwych, i uważał go za natchnienie, które przypisywał istocie zwanej ôatp-ôviov (To samo u Kse-nofonta: „Memorabilia” I, 1, 4 i Cycerona: „De divinatione“ I, 54, 122). O demonach rozwodzą się Stoicy (por. Edward Zeller „Philosophie der Griechen” III, l³, str. 319), Nowopitagorejczycy (tamże, III, 2³, stn 91), Plutarch (tamże, str. 176),

zpośród demonów są natury prawie boskiej, inne—prawie ludzkiej, niektóre zaś są ziemi duchami w chrześciańskiem już tego słowa znaczeniu. Wielu z pomiędzy bogów zaliczono w poczet demonów. Ta hierarchia demonów w rzeczy samej zaspakajała odczuwaną potrzebę mostu pomiędzy Bogiem a człowiekiem; im bardziej zaś pojęcie Boga stawało się oderwanem w filozofii Platoników, tern silniejszą, rzec można, stawała się wiara w demony. W okresie walki pomiędzy rozkładającym się pogańskim na świat poglądem a kształtującym się chrześciańskim często spotykamy napaści na wiarę w demony i G-e z jednej strony, próby obrony tej wiary—z drugiej, wreszcie próby przystosowania wierzeń pogańskich do chrzcściańskich. Apuleiusz z Me-daury (oh.) pisze: „Niesłuszna ganić za to Platona i jego zwolenników, że, przekonani, iż czysto duchowa i od namiętności wolna natura Boga niemożliwem czyni jego bezpośrednie działanie na ten świat materyalny, wyobrażali sobie hierarchię istot dobroczynnych, zwanych demonami, które, o ile są nieśmiertelne, pokrewne są bogom, o ile zaś podlegają namiętnościom, pokrewne są ludziom i dzięki temu nadają się do roli pośredników pomiędzy Bogiem a człowiekiem, pomiędzy niebem a ziemią” („De deo Soeratico”, 674). Maksym z Tyru (ob.) opisuje demonów jako ogniwa pomiędzy słabością ludzką a pięknem boskiem, jako most pomiędzy tern, co śmiertelne, a tern, co nieśmiertelne; rola ich podobna jest do roli tłómaczów pomiędzy Grekami a barbarzyńcami. Nazywa je bogami drugorzędnymi (D-eol SeÓTspot) i uważa je za dusze zmarłych ludzi cnotliwych, którym Bóg polecił opiekę nad życiem ludzkiem; pomagają one dobrym, mszcząc się za pokrzywdzonych i wymierzając kary występnym. Są zwiastunami rzeczy niewidzialnych ($775X01 twv àcpavwv „Dissert.” XIV, 5). Kównież Plutarch z Cheronei nazywa je zwiastunami lub aniołami pomiędzy bogami i ludźmi; opisuje ich jako szpiegów, którymi się posługują bogowie dla karania złoczyńców i ochrony życia cnotliwych. Orygenes zaznacza przeciwko Celsowi (ob.), że w Psalmach częstokroć mówi się o aniołach jako bogach („Contra Celsum” V, 4); gdy jednak Cels odpiera mu na to: dla czegóż w takim razie chrześcianie nie czczą demonów i mianowicie

Filon z Aleksandryi, który demony greckie utożsamia z aniołami żydowskiemi („De Somnis”

ciął niebieskich?— Orygense odpowiada, że samo słońce, księżyc i gwiazdy modlą się przez swoich wrodzonych demonów do Boga Najwyższego, wobec czego Chrześcianie poczytują za rzecz niewłaściwą zanoszenie modłów do istot, które same chwalą Boga w modlitwach (tamże V, 11; VIII, 67). Cels. który wogóle wątpi o wszystkiem, co się nie daje w jego mniemaniu filozoficznie uzasadnić, tak jednak dalece jest przeświadczo-

I, 22), Plotyn, który uważa je za rodzaj bogów („Enneada” VI, 7, 6) i t. d. U Hezyoda, wTy-meuszu Platona i u Nowoplatoników widzimy tę samą potrzebę wypełnienia przepaści pomiędzy szczytnie pojętym światem boskim a poziomym światem zmysłowym, jaka uderza nas w mitologicznych kosmogoniach wschodnich.

Most wiążący te dwa światy stanowi hierarchia duchów, demonów. Nowoplatonizm, pod wpływem zapewne spekulacyi żydowskiej, usiłował demonów usystematyzować. Przedstawiciele jego utrzymywali, że za sprawą demonów dzieje się wszystko w świecie, co nie licuje z godnością ny o rzeczywistości i boskiej dobroci demonów, niedoścignionego i nieczułego Boga; demony ' że nie może pojąć, jak chrześcianie mogą być wszystko tworzą i nad wszystkiem panują. Jedne j względem nich tak niewdzięczni, iż czci im od

mawiają, upomina on chrześcian, iżby nie pogardzali starymi demonami swoimi: „każdy dobry obywatel powinien szanować kult ojców swoich. Otóż Bóg udzielił demonom czci, której potrzebują. Dla czegóż chrześcianie uchylają się od spożywania przy stole demonów? Demony darzą nas zbożem i winem, a nawet powietrzem, którem oddychamy; przecież musimy albo korzystać z ich dobrodziejstw, albo świat ten opuścić. Wszystko, co w chrześciaństwie jest w rzeczy samej cenuem, zawiera się w wierze w nieśmiertelność duszy; w przyszłą szczęśliwość dobrych i wieczną karę złych. Dla czegoż-by tedy chrześcianie nie mogli przysięgać na cesarza, który jest szafarzem wszelkich dóbr doczesnych, jak Bóg jest szafarzem wszystkich dóbr duchowych? Dlaczego-by nie mieli śpiewać hymnu do jasnego słońca lub do Ateny, a przynajmniej całować ręki tych niższych bóstw, które mogą nam szkodzić za okazywane im lekceważenie? Niepodobna przecież przypuścić, żeby wielkie państwo Rzymskie miało zaniechać swojej starej i wypróbowanej religii dla jakiejś nowości barbarzyńskiej”. Plutarch powiada: „Kto zaprzecza istnienia demonów, ten zaprzecza Opatrzności i rwie ten łańcuch, który wiąże ten świat z tronem Boga”. Łatwo zrozumieć, iż ci z pośród Platoników, którzy zostali chrześcianami, musieli czemś wypełnić w wierzeniach swoich tę lukę, która pozostawała po wyrugowaniu demonów pogańskich. Żeby powiązać świat z Bogiem, wytworzyli oni swoich własnych demonów, lub starym pogańskim nadali nazwy nowe. Św. Klemens z Aleksandryt (ob.) mówi popro-stu o bogach, przyczem objaśnia, że całe zastępy aniołów i bogów podlegają Synowi Bożemu („Stromata” VII, 2, 3). Nawet św. Augustyn nie waha się mówić o bogach, zamieszkujących św. stolicę niebieską, a rozumie przez to aniołów i imię duchy. — Rzymianie przez G-a rozumieli ducha opiekuńczego, istotę duchową, często wyobrażaną w postaci chłopięcia oskrzydlonego; jak wskazuje nazwa, było to uosobienie przyrodzonej natury miejscowości lub wrodzonego człowiekowi ducha. Naęzęściej spotykamy w liczbie mnogiej genii, np. genii loci (G-e miejsca); zresztą pospolitem jest wyrażenie genius natalis czyli duch opiekuńczy, towarzyszący każdemu człowiekowi od chwili przyjścia jego na świat. U Rzymian wiara w G-e jest tak samo rozpowszechniona, jak u Greków wiara w demony; przenika ona nawskroś ich pogląd na świat i życie. G. od urodzenia do śmierci wpływa na postępki i losy człowieka. Wyobrażano go w posążkach i przechowywano jako lara obok bogów domowego ogniska. Przy obchodach uroczystych, a szczególnie w rocznicę urodzin, jako dnia, kiedy duch i człowiek rozpoczęli wspólną wędrówkę życia, czczono G-a śpiewem i tańcem, wykonywanym przed posążkiem, który strojono w kwiaty, palono kadzidło i wylewano wino w ofierze. G. uchodził za drugą duszę człowieka, drugą duchową osobowość jego. Censorinus pisze: „Eundem esse genium et larem, multi veteres memoriae tradiderunt” (liczni pisarze starożytni świadczą, że G. i lar — to to samo. „De die natali”, 3). Jakiś astrolog egipski ostrzegł Antoniusza, aby unikał Oktawiusza, „bo — powiadał— twój demon boi się jego demona”. Jakoż po latach wielu G. Augusta stał się bóstwem cesarskiem, przed którem Rzymianie składali uroczyste i nieodwołalne przysięgi. Według świadectwa Plutarcha Brutusowi ukazał się we śnie demon jego (xaxoSaqxcov) i wyrzekł- „Jestem złym duchem twoim; spotkamy się jeszcze pod Filipami”. W piśmiennictwie łacińskiem aż w głąb Wieków Średnich można śleSzić, tak samo, jak w greckiem, walkę kształtującego się poglądu chrześciańskiego ze starym pogańskim i przeobrażanie się G-ów w zastępy różnego ^rodzaju aniołów-stróżów, patronów z jednej strony i złych duchów z drugiej. Nadto, chrześciaństwo, obejmując nowe terrytorya i ludy, za każdym razem musiało rachować się z wierzeniami miejscowe-mi, z uporczywie w pospólstwie przechowywaną do dziś dnia wiarą w gnomy, koboldy i całe szeregi innych istot tajemniczych tej natury, co greckie demony i rzymskie G-e. W Wiekach Średnich panuje pogląd, według którego człowiek jest bierną igraszką duchów dobrych i złych, walczących od urodzenia do śmierci o jego duszę. Anioł stróż i zły duch kusiciel wciąż czuwają nad każdym i gdy się jeden przybliża, drugi się oddala. Człowiek bezradny ucieka się do zewnętrznych formalności kultu, przestrzega praktyk pobożnych, odmawia modlitwy, broni się egzorcyzmami, znakiem Krzyża i wodą święconą, bo nie wierzy w wewnętrzną moc woli własnej i wartość moralną czystych pobudek sumienia, lecz przeciwnie—przeświadczony jest o tern, że los jego zależy od umiejętnej taktyki forinali-stycznej z duchami. Poglądy takie wyznaje nie-tylko gmin przesądny, lecz przenikają one ówczesną teologię i filozofię, gdzie toczą się zażar t& spory o to, czy wola ludzka może osiągnąć zbawienie, czy można się obyć bez Łaski Bożej i formalności kultu, spory o t. zw. p r e d e s t y-nacyonalizm (ob.), de ter min izm i inde-terminizm (ob.) woli. Demonologia posiada rozległą literaturę, uczeni teologowie uprawiają magię czarną i białą, które uczą jak posiąść od duchów nauki tajemne, jak za pomocą praktyk czarodziejskich zjednać sobie duchy i zaprządz do posług. Duchy te — są to demony i G-e starożytności; od czasu do czasu przybierają one postać ludzką lub fantastyczne postaci potworów. Rzymski genius natalis, a patron średniowieczny, lub anioł stróż—to jedno i to samo. Cytowany przez E. B. Tylora (Cywilizacya pierwotna) kom-mentator Wergilego pisał: „Cum nascimur, duos genios sorti mur: unus hortatur ad bona, alter depravat ad mala, quibus assentibus post mor-

^em aut asserimur in meliorem vitam, aut eon- * w głowie, piersiach i brzuchu. Waczandowie demnamur in deteriorem” (Przy urodzeniu los przeznacza nam dwócli G-ów: jeden z nich.zachęca do dobrego, drugi kusi do złego; za ich też sprawą po śmierci albo dostępujemy lepszego żywota, albo skazani bywamy na gorszy).

np. australijscy utrzymują, że kiedy wojownik zabija pierwszego wroga, duch zabitego wstępuje w ciało zabójcy i staje się jego „wu-ri” czyli duchem ostrzegającym; osiada on w okolicy śledziony i ostrzega człowieka c nadchodzą-cem nieszczęściu, łaskocząc go, lub ściskając mu wnętrzności. — 2) Gdzie wiara w demony i G-e wszelkiego rodzaju zanika, ustępując miejsca t. zw. siłom i prawom przyrody, tam pozostają jednak przeżytki tych wierzeń pod postacią obyczajów pozbawionych pierwotnego znaczenia swego, przenośni, przysłów i wyrażeń, w które obfitują języki najbardziej nawet ucywilizowanych narodów. Chociażby najdalej posunięte spekulacye metafizyczne i naukowe przeobrażają tylko zasób pierwotnych pojęć mitologicznych, przystosowując je do nowych zasobów doświadczenia i potrzeb nowych, bądź praktycznych, bądź teoretycznych. Nie innym jest rodowód spółczesnego pojęcia G-u. W mowie potocznej i w nauce pojęcie G-u przybrało szereg znaczeń wielce odmiennych od pierwotnego znaczenia mitologicznego, jakkolwiek podziś dzień nie zatarły się wyraźne ślady uosobienia animistycznego i wiary w niezbadaną tajemniczość jakby nadludzkiej natury G-u. Znaczenia te bardziej wprawdzie odpowiadają znaczeniu łacińskiego Ingenium, jako wrodzonej zdolności lub władzy duchowej, niż genius, od którego formalnie wywodzi się nasz G. Znaczenia te bywają wielorakie: poczynając od bardziej konkretnych, gdy np. mówimy, że Platon, Kopernik, Szekspir, byli G-ami, mamy bardziej oderwane znaczenie w wyrażeniach: G. Newtona, Mickiewicza; jeszcze bardziej oderwane w wyrażeniach utartych: G. ludzki, G. rasy, narodu, wieku, języka pewnego, G. chrześciaństwa, klasycyzmu, odrodzenia i t. p. Wogóle w znaczeuiu spół-czesnem G. oznacza pospolicie pewną właściwość, znamię niezwykłej wyższości duchowej człowieka, dar wrodzony, władzę twórczą miary niepospolitej; oznacza także właściwość duchową, wybitne znamię duchowe jakiejś zbiorowości ludzkiej, jakiegoś okresu lub kierunku życia duchowego i twórczości, oznacza ogół cech istotnych i znamiennych, dzięki którym chrześciaństwo odgrywa rolę określonego w dziejach czynnika i w których wyraża się ta rola. G. człowieka lub ludzkości ozna-

Luter zapewniał, że książę musi mieć silniejszego, większego anioła stróża, niż hrabia; ten znów potężniejszego, niż prosty śmiertelnik. Kaznodzieja angielski XVII stulecia, buskup Buli, tak streszcza jedno ze swoich uczonych kazań: „Muszę uznać za rzecz nader prawdopodobną, że każda wierząca osoba ma swego G-a lub anioła, danego od Boga, aby był jej stróżem i przewodnikiem w życiu”. Słynny mistyk szwedzki XVIII st., Swedenborg, pisał: „Każdy człowiek ma ducha. który mu towarzyszy; bez takiego ducha człowiek nie byłby w stanie myśleć analitycznie, racyonalnie i duchowo”. Wiele punktów stycznych z temi wierzeniami ma spółczesny spirytyzm (ob.).—Wiarę w duchy opiekuńcze i wrogie, w patronów i stróżów spotykamy na różnych szczeblach kultury. Wielostronne badania nad pierwotuemi szczeblami kultury u ludów i plemion, nie objętych przez historyę, wykazują to najoczywiściej. Wierzenia te są wspólne zarówno Australczykom i Afrykanom, jak ludom mongolskim i plemionom Indyan amerykańskich.

Wszędzie znajdujemy wiarę w istoty przywiązane do miejsc pewnych lub osób, i wszędzie uchodzą one za istoty duchowe, a nawet za dusze ludzkie. Zwykła dusza ludzka nie wystarcza do objaśnienia wszystkiego, co się dzieje z człowiekiem lub co człowiek czyni. To też przypisuje się ich tyle, ile potrzeba, po dwie, trzy i pięć, które mogą wchodzić i opuszczać ciało ludzkie.

Niekiedy legion duchów może opętać człowieka.

G. Chrześciaństwa

cza ogół tych rysów, które wyodrębniają człowieka jako gatunek zpośród innych istot i stanowią o kierunku jego dążeń i rodzaju twórczości. W tern też znaczeniu G. często zastępuje się wyrazem „duch”, przyczem częstokroć zapominano o tem, że to jest pojęcie oderwane i nadużywano przenośni, uprzedmiotowując ducha lub G-a narodu.—G., pojmowany jako jednostka niezwykle wybitna pod względem działalności lub twórczości oryginalnej i płodnej w następstwa w jakimkolwiek kierunku, albo

Dusza—powiada Tylor—służy człowiekowi do zwykłych celów życia i myślenia; bywają wszakże chwile, gdy pewne wrażenia i władze, sięgające poza granice zwykłej czynności umysłu, słowa, które człowiek słyszy wyrzeczone jakimś głosem poza sobą, szepty tajemnicze i objawienia rzeczy nieznanych, rady i ostrzeżenia, świadczą w oczach wierzącego o wdaniu się jakiejś innej, wyższej 'duszy, jakiegoś ducha przyjaznego. Pospolite zdarzenia życia codziennego, które dają się łatwo przewidzieć, nie zwracają na siebie uwagi; tryb następstwa ich jest znany, ale zdarzenia i postępki niezwykłe i nieobojętne, rozstrzygające o losach człowieka, muszą zależeć od wdania się jakiejś istoty nadprzyrodzonej. Postanowienia, odkrycia i objawienia, które ludzie znajdujący się na wyższych sźczeblach kultury zwykli przypisywać własnemu rozsądkowi, szczęśliwemu trafowi lub wyjątkowemu zrządzeniu Opatrzności, ludy na niższych szczeblach kultury uważają za sprawy duchów opiekuńczych lub duchów stróżów, demonów, G-ów i patronów.

Istoty te obierają w ciele człowieka różne siedliska, jak trzy dusze Platona, umieszczone

wie bezwiednie, jakby lunatyk, więc z tego powodu podziwiałem sam siebie, gdym je przeglądał, żeby coś zmienić lub poprawić”. Lamartine powiadał: „To nie ja myślę, to moje idee za mnie myślą”. Schiller pisze do Körnera: „Sądzę, że niedobrze to i szkodliwie działa na twórczość duszy, gdy rozsądek napływające idee tuż zaraz na progu poddaje zbyt surowej kontroli. Idea, rozważana osobno, może się wydawać bardzo błahą i nawet dziwaczną; ale w pewnym związku z innemi ideami, które się także wydają niesmacznemi, może stanowić bardzo właściwe ogniwo. Umysł wszystkiego tego nie zdoła osądzić, jeżeli nie będzie tak długo zatrzymywał idei, aż ją będzie mógł oglądać w związku z innemi. Tak mi się zdaje, że w głowie twórczej umysł cofa czujną straż swoją ode drzwi, przez które wpadają idee pêle-mêle”. Bettinelli pisze: „Chwila pomyślna dla tworzącego poety może być nazwana snem,' który się śni w obecności rozumu, śledzącego z otwartemi oczami przebieg jego”. Według Jean Paula Richtera („Vorschule der Aesthetik”) „G. pod wielu względami jest lunatykiem; w swo-jem marzeniu jasnowidzącem może on zdziałać więcej, niż w stanie czuwania, i śród ciemności wdziera się na każdy szczyt rzeczywistości, ale pozbawcie go świata marzeń, a upadnie w święcie rzeczywistym”. Goethe, który wielokrotnie przyznaje się do bezpośredniej i bezwiednej twórczości, porównywa swój stosunek do najlepszych poezyj swoich ze stosunkiem kwoki do wykluwających się z jaj kurcząt żywych. Voltaire pisał do Diderota: „Wszystkie postępki G-a są dziełami instynktu. Gdyby się zebrali wszyscy filozofowie całego świata, nigdy nie byliby przecież w stanie stworzyć Arinidy Qui-naulta. Tak samo nie potrafiliby stworzyć bajki o zarazie grasującej wśród zwierząt, którą Lafontaine stworzył we śnie. Corneille napisał sceny Horacyuszów, jak ptak buduje gniazdo”. Kant, który w swojej „Anthropologie in pragmatischer Hinsicht” określa G. jako „Die musterhafte Originalität des Talents”, tak pisze: „Przyczyną, dlaczego wzorowa oryginalność talentu nosi takie mistyczne miano, jest fakt, że człowiek genialny nie umie sam sobie objaśnić własnych wybuchów twórczości, że sam nie może zdać sobie sprawy z tego, jakim sposobem tworzy dzieła sztuki, której nauczyć się nie mógł. Przecież niewidzialność jest pojęciem nieodłącznem od ducha, G-a, który od urodzenia towarzyszy talentowi i którego natchnienia talent tylko śledzić może”. Jürgen Bona Meyer („Genie und Talent” w „Zeitschrift für Völkerpsychologie und Sprachwissenschaft” t. XI),

QC

jako dar, zdolność tego rodzaju, komuś właści- scenie, miał wykrzyknąć: „Est-ce bien moi, qui wa, był przedmiotem licznych roztrząsali i prób ait fait cela?’’ Goethe o powstaniu swego Wer-ujęcia teoretycznego w końcu zeszłego i głów- thera pisze: „Ponieważ dziełko to napisałem pranie w XIX wieku. Na ukształtowanie się poglądów na G. wpływało zawsze i wpływa mnóstwo okoliczności, jak np. rozwój psychologii i zmiany jej zasadniczych pojęć i poglądów, a zwłaszcza psychologii twórczości; j:ik zmiany warunków kulturalnych i wynurzanie s ę w niektórych okresach na pierwszy plan różnych interesów, np. interesów metafizycznych, estetycznych, indywidualistycznych w okresie romantyzmu i idealizmu niemieckiego; wielki wpływ na rozwój teoryi G-u wywierała metafizyka, jak również postępy psychopatologii, biologii i so-cyologii w naszym wieku. Wśród szerokiego ogółu bodaj najbardziej rozpowszechnionym jest pogląd na istotę G-u widocznie jeszcze napiętnowany aminizmem pierwotnym oraz pogląd na stany natchnień genialnych, w którym stary jak świat mistycyzm gra wybitną rolę. G. z tego stanowiska uchodzi za wielką z urodzenia duszę, za wysłańca bożego, którym od czasu do czasu Opatrzność obdarza jakiś naród, by obwieścić prawdy nowe lub pchnąć życie na nowe tory.

Tak pojęty G. nie podlega analizie, jest tajemniczym, niezbadanym: czerpie on nie z tych źródeł, z jakich pospolici śmiertelnicy czerpać zwykli, i tworzy w sposób nieodgadniony. O ile twórczość w jakimkolwiek kierunku przekracza znacznie miarę zwykłą sprawności duchowej człowieka, o tyle przypisywana bywa w sposób mniej więcej nieokreślony jakimś wpływom nadludzkim, nadprzyrodzonym. Natchnienia genialne są to stany mistyczne, kiedy dusza zlewa się z Bogiem, o ile się stoi na stanowisku reli-gijnem, albo zlewa się bezpośrednio z prawdziwym bytem lub przyrodą, o ile się stoi na stanowisku metafizycznem, i stamtąd czerpie siły i wątek dzieł swoich. Zgadza się to z prastarym poglądem, według którego wszystko, co w postępkach i dziełach człowieka sięga ponad miarę pospolitą, jest skutkiem wpływu mistycznego potężniejszych istot duchowych. Pod wpływem potęgi nadprzyrodzonej człowiek staje się uległem jej narzędziem, biernem i pokornem, a często nawet bezwiednem. G. w stanie natchnienia, ekstazy, entuzyazmu, nie władnie sobą, nie zdaje sobie sprawy z tego, co się z nim dzieje i tworzy z fatalną koniecznością. Pogląd ten spotykamy już w najstarszych księgach mistycznych indyjskich, w tekstach proroków żydowskich, w pismach Filona z Aleksandryi i no-woplatonika Plotyna, zresztą u wielu mistyków średniowiecznych i nowożytnych. Do podtrzymania tego poglądu w znacznym stopniu przyczyniają się wyznania ludzi genialnych o swojej twórczości oraz fakt, że literaci piszący o G-u chętnie formułują swój podziw w wyrażeniach

pełnych entuzyazmu i tajemniczości. Voltaire, j tak się wyraża: „Talent jest świadomy sam sie-. przyglądając się razu pewnego swojej sztuce na ¹ bie i wie jak i dlaczego przyszedł do pewnych

wniosków i zasad. Zupełnie inaczej rzecz ma się z G-em, dla którego „jak” i „dlaczego” zawsze bywa tajemnicą. Nieinasz nic bardziej , bezwiednego, nic bardziej mimowolnego, jak pomysł genialny”. Mozart często wyznawał, że pomysły do jego utworów powstawały jakby we śnie. Gluck twierdził, że mu pomysły napływały, ale nie wie skąd. Haydn u-trzymywał, że najgenialniejsze dzieło jego — „Stworzenie” — powstało w nim za sprawą jakiejś „woli boskiej”. Pomimo tak upowszechnionej wiary w bezpośredniość, bezwiedność i cudowną tajemniczość pomysłów genialnych, pomimo całego szeregu kursujących legend niekrytycznych w rodzaju tej, że Newton powziął myśl powszechnego ciążenia na widok spadającego jabłka; że Mozart powziął pomysł uwertury do „Don Juana” pod wpływem zapachu pomarańczy; że poeta Haiiy na widok kawałka kryształu powziął myśl, która legła u podstawy krystalografii; że widok czaszki natchnął nagle Okena myślą, iż składa się ona z kręgów zmodyfikowanych, — a widok kwiatu natchnął Goethego genialną myślą, że części jego są prze-obrażonemi liśćmi; — pomimo „Eopsxa” Archime-desa, mamy mnóstwo świadectw, częstokroć przez tych samych ludzi genialnych wypowiedzianych, że twórczość genialna wymaga wielkiego nakładu pracy, świadomej źródeł i środków, metodycznie w ciągu lat wykonywanej. Newton, na zapytanie, jak doszedł do swego odkrycia, odpowiedział w liście do przyjaciela: „myśląc wciąż o tern”. Wprawdzie Schiller uskarżał się, że teorya i krytyka upośledziły swobodną grę jego wyobraźni, a jednak niewątpliwie tworzył pomimo-to wielkie dzieła—i pytanie: czy stworzyłby większe, gdyby jego or-ganizacya duchowa była inną, — należy uważać za jałowe. Gdy mu Wieland zarzucił brak lekkości, odpowiedział: „Aż nadto wyraźnie czuję podczas pracy twórczej, że Wieland ma słuszność, ale i to również czuję, w czem tkwi wada, — skąd nadzieja, że mogę się znacznie pod tym względem poprawić. Pomysły nie napływają mi w dostatecznej obfitości, jakkolwiek bujnemi mogą się wydawać utwory moje, i myśli moje nie są jasne, dopóki ich nie wyłożę na piśmie”. Najdosadniej o tern mówi Goethe: „Największy geniusz nie miałby żadnej wartości, gdyby miał poprzestać na swoich własnych środkach. Czernże bowiem innem jest geniusz, jeśli nie zdolnością pochwytywania i spożytkowywa-nia wszystkiego, co na nas działa, zdolnością porządkowania i ożywiania wszelkiego nastręczającego się materyału, chwytania tu marmuru, owdzie spiżu—i budowania z tego trwałego posągu? Czem byłbym ja sam, cóż-by pozostało ze mnie, gdyby tego rodzaju przyswajanie miało być zgubnem dla genialności? Cóż bowiem zrobiłem? Oto wszystko, cokolwiek widziałem, słyszałem, spostrzegałem, zebrałem i spożytkowa-

Knoykl. Pow»ss. Ilustr. Ze»z. 190 T. XXIV

łem ; korzystałem z tworów przyrody i dzieł ludzkich. Na każde dzieło moje złożyło się tysiąc osób, tysiąc rozmaitych rzeczy; przyczynili się do jego powstania uczony i nieuk, mędrzec i głupiec, dziecię i starzec. Najczęściej, nie podejrzewając tego, znosili mi oni dary myśli swoich, swoich zdolności, doświadczeń swoich; często sieli zboże, które ja żąłem. Moje dzieło polega na zjednoczeniu istot branych z natury. To właśnie ma na imię Goethe”. Wreszcie, do przeświadczenia o mistyczności i nadprzyrodzo-ności G-u przyczyniło się często spostrzegane zjawisko, że popęd ludzi genialnych do uzewnętrznienia swoicli pomysłów i uczuć bywa nieprzezwyciężony, jakby fatalnośeią instynktu ślepego nacechowany. Dzieło genialne powstaje nieraz, niejako wytwór dowolny, do którego się dążyło, lecz jako pomimowolny, konieczny wynik, poddany przez obcą a tajemniczą siłę, która wgłębi istoty ludzkiej pracuje. Goethe wkłada w usta Tassa taką odpowiedź Alfonsowi, który go namawia do zaniechania poezyi: „Próżno powściągam ten popęd, który dzień i noc zmienia się w piersi mojej. Gdybym nie marzył i nie tworzył, życie moje nie byłoby mi życiem. Zabroń prząść jedwabnikowi, który, przędąc, przybliża chwilę śmierci swojej Drogocenną przędzę wysnuwa on z wnętrza swego i nie ustaje, aż się zamknie w swojej trumnie”. Psychofizyo-logia w obecnym stanie swoim objaśnia w sposób dość zadowalający zarówno twórczość bezwiedną, jak popęd do uzewnętrzniania w słowach, postępkach lub dziełach uczuć i pomysłów, które się uświadamiają. Zamiast duszy, odbierającej wieszcze natchnienia z mistycznych źródeł i niedostępnej dla jakiejkolwiek analizy, psychologia daje teoryę cerebracyi bezwiednej (ob.), oraz teoryę ośrodków psych om otoryj ny ch (ob.) i ekspressyi nazewnątrz stanów uczuciowych. — Psychologię duszy nierozdzielnej zastąpiła psychologia władz duchowych, która znów przeobraziła się w naukową psychologię czynności, badającą zjawiska psychiczne i ich uwarunkowania. Tym przeobrażeniom odpowiadają zmienione poglądy na G. Tu rozważa się już G. albo jako odrębną i nie-rozkładalną władzę duchową, jednostajną co do natury swojej u wszystkich, ale niejednostajnie u wszystkich uwydatnioną: albo G. uchodzi za skutek którejkolwiek z władz pospolitych, jak cierpliwość, uwaga, zdolność upatrywania podobieństw, niezwykle potężnie rozwiniętej, częstokroć kosztem normalnej sprawności władz pozostałych; albo G. poczytywany bywa za wynik szczególnie pomyślnego ustosunkowania się w danej osobie wszystkich władz wogóle. Na tym gruncie staje się możliwem rozróżnianie odrębnych rodzajów G-ów, ich klasyfikacyi. Według Jerzego Cuviera „w naukach ścisłych cierpliwość silnego umysłu, o ile jest niezłomną, stanowi istotę geniuszu”. Bufłon także: „G. jest tylko upor-

106

geniuszu,    nadawana ludziom    tak różnym, ka

czywą cierpliwością (une longue patience)”,    rzy    on nic dla    pożytku.    Nieodłącznym od G-u

Chrystyan Wolf: „G. — to cierpliwość”, chociaż    jest    pewien    rys melancholii,    gdyż, oglądając

w innem miejscu swojej „Psychologia empirica”    istotę rzeczy,    G.    dostrzega    nędzę    tkwiącą w bycie

§ 476 ten sam filozof pisze: „Facilitatem obser-vandi rerum similitudines ingenium appellamus”

Helvétius (De 1'esprit) utrzymuje: „G. jest tylko wytrwałą uwagą” (une attention suivie).

Zresztą rozróżnia on odmiany G-a: „Żeby osiągnąć ścisłe określenie geniuszu, trzeba się wznieść do pojęć bardziej ogólnych i w tym celu bardzo uważnie przysłuchywać się opiniom ogółu. Ogół jednostajnie zalicza do szeregu geniuszów Descartesów, Newtonów, Locke’ôw,

Monteskiuszów, Corneille’ôw i Molière’ôw. Nazwa

powszechnym. Obfite i zajmujące uwagi o G-u daje Sch. w „Die Welt als Wille und Vorstellung”, wyd. Eeclama, t. I, § 36 i t. II, rozdz. 31. Pod wpływem metafizyki jaźni Fic ht ego starszego (ob.) Fryderyk Schlegel i Novalis (Fryd. v. Hardenberg) rozwijali w pismach swoich kult G-u w sztuce, kult jednostki genialnej, która urąga wszelkiemu formalizmowi i rygoryzmowi obyczajowemu i z ironią i zuchwalstwem (Lob der Frechheit), niczem niekrępowa-na, objawia w postępkach oryginalność swoją (romans „Lucinde” 1799). Dla Hume’a G. jest tylko potężną wyobraźnią: „Nie masz nic godniejszego podziwu nad tę sprawność, z jaką wyobraźnia zdobywa się na swoje wyobrażenia w chwili właśnie, gdy są potrzebne lub pożyteczne. Wyobraźnia śpieszy z jednego krańca wszechświata na drugi, żeby razem zebrać wyobrażenia, dotyczące tego samego przedmiotu. Zda się cały duchowy świat wyobrażeń naraz przedstawia się wzrokowi naszemu tak, iż pozostaje nam tylko wybierać z pośród nich te, które w danym przypadku najwłaściwszemi są dla celu naszego. A jednak żadne podobno inne wyobrażenia nie są w nas obecne, prócz tych mianowicie, które właśnie, dzięki jakiejś czarodziejskiej zdolności duszy, zostały wybrane.

że przypuszczać jakiś rys wspólny, znamionujący w nich geniusz”. Tym rysem wspólnym jest wynalazczość (invention) i epokowość (faire époque). Sulzer („Vermischte philosophische Schriften” 1773—1785): „G. jest to wybitna łatwość lub zdolność duszy ześrodkowywa-nia za każdym razem idei swoich wyłącznie na pewnych    przedmiotach”. To    samo Chesterfield

(cytow. w Hamiltona „Lectures on Metaphysics”

XIV): „Zdolność stosowania uwagi stałej i nie-rozproszonej do określonego przedmiotu jest nie-chybnem znamieniem wyższego geniuszu”. Trafnie prostuje ten pogląd W. James („Principles of Psychology” I, 423): „Powszechnie utrzymują że geniusze prześcigają innych ludzi silną i wytrwałą uwagą. Ale to geniusz czyni ich i Zdolność ta najdoskonalszą bywa u największych uważnymi, nie zaś uwaga czyni ich geniuszami”. | geniuszów, a nawet ona-to stanowi właściwie Kant o    G-u mówi w sposób    bardzo nieokreślo-    j    to,    co    nazywamy    G-ein.    Pomimo    wszakże    naj-

ny: „G.    jest to wzorowa oryginalność talentu”    J    bardziej    krańcowych    wysiłków    umysłu    ludzkie-

(Anthropologie); „Jest to właściwa podmiotowi go, zdolności tej nie zdołano objaśnić” („Trea-mistrzowska oryginalność wrodzonego daru, dzię- tise on human nature” część II, rozdz. 7). Jan ki któremu może swobodnie posługiwać się swo- Śniadecki uważa G. za „siłę wynalazkową imagi-ją władzą poznawczą” („Kritik der Urtheilskraft”, nacyi i rozumu.” W każdym razie jest to siła tajem-wyd. Kehrbacha-Reclama, str. 187). Zresztą nicza: „Częstokroć fakty najprostsze i pospolite, Kant zamknął pojęcie G-u w obrębie twórczo- na które wszyscy patrzą, nic w nich nie wi-ści artystycznej i za nim w tym względzie po- dząc, są dla G-u zwierciadłem wielkich i zdu-szedł przedewszystkiem Schopenhauer, który miewających widoków.” — „Do nas należy uczyć ściśle powiązał swój pogląd na G. ze swoją me- się, pracować, zbierać i rozważać, a do same-tafizyką woli uniwersalnej: „Istota geniuszu tkwi go G-u, jako trzymającego klucze tajemnic przy-w doskonałości i potędze poznania intuicyjnego” rodzenia, tworzyć jedne a posuwać i zbogacać (w przeciwstawieniu do dyskursyjnego poznania, drugie nauki nowemi prawdami”. („Filoz. umy-właściwego wiedzy praktycznej i nauce). We- słu ludzkiego” część II, rozdz. 2). Holbach dług Sch. pospolita, normalna głowa, której upatruje istotę G-u w „łatwości ujmowania ca-umysł jest narzędziem woli, nie może zdoby- łości i stosunków w przedmiotach rozległych, wać się na zupełnie przedmiotowe poznanie rze- pożytecznych, trudnych do poznania” („Système czy; G. polega na tern, że zdolność poznawcza de la nature” I, rozdz. 9). Na szczególną zdol-głów nienormalnych, zwanych genial ne mi, ność do upatrywania podobieństw, jako na isto-bywa znacznie silniej rozwiniętą niż tego wy- tny rys G-u, ostatniemi czasy z pomiędzy wielu maga wola, na której usługi umysł powstał; innych kładli wielki nacisk Aleks. Bain i Wil-G. zatem polega na nienormalnej przewadze helm James. „Wrodzony dar do postrzegania umysłu, który nietylko służy woli w sprawie analogii jest naczelnym rysem wszelkiego ro-poznawania szczegółów, lecz jeszcze może oglą- dzaju G-ów. Uważam za niemożliwe jakiekol-daó w szczegółach to, co jest powszechnem, wiek inne objaśnienie oryginalności umysłowej, ideę. Nieodzownem narzędziem G-u jest fanta- jeżeli nie przypuścimy niezwykłej energii w tym zya, bez której niepodobna oglądać istoty rze- kierunku” (Bain „Senses and Intellect”). Ja-czy. Twórczość G-u jest artystyczną; nie two- mes rozróżnia cztery zasadnicze zdolności umy-

słowe: rozróżnianie, zdolność zatrzymywania, kojarzenie i upatrywanie podobieństw. Ta ostatnia zdolność jest według niego głównym filarem życia umysłowego i twórczości genialnej. „G. w istocie oznacza nie wiele co więcej nad zdolność postrzegania w sposób niezwykły” („Priuc. of Psychology” II, 110); „G. jest tern samem, co posiadanie w stopniu krańcowym zdolności do kojarzenia przez podobieństwo” (tamże, II, 360. Patrz wogóle tom II, 360 — 371, § „Different orders of human genius”). Często istotę G-u upatrywano, nie w jednej jakiejś władzy lub zdolności nadmiernie rozwiniętej, lecz w szczęśliwem ustosunkowaniu się różnych zdolności; w takim razie od różnorodności ustosunkowali pod względem jakościowym i ilościowym zależy różnoroduość G-ów. Najdosadniej wyraża to Karol Fryd. Flögel („Geschichte des menschlichen Verstandes”), według którego G. tkwi we władzy poznawczej: „Władza poznawcza jest drzewem, które się dzieli na liczne gałęzie; uwaga, pamięć, zdolność odrywania, dowcip, przenikliwość, rozsądek, rozum i tyle innych należą tutaj. Doświadczenie uczy, że te rozmaite gałęzie lub części władzy poznawczej nie bywają jednakowej siły, że w pewnym człowieku jedna z nich przeważa inne. Jeden ma więcej dowcipu niż przenikliwości; inny więcej rozsądku niż pamięci; jeszcze inny więcej wyobraźni niż rozsądku i t. d... Określony stosunek rozmaitych rodzajów władzy poznawczej w jakimś człowieku jest jego G-em w pospoli-tem znaczeniu... Ale w ściślejszem znaczeniu z pojęciem G-u wiąże się coś wielkiego, coś wybitnego w swoim rodzaju. Wszystko, co w zdolnościach duchowych człowieka jest wielkiem, wybitnein, szczególnie skutecznem, i co go wyróżnia z pośród głów pospolitych i miernych, nosi miano poprostu G-u. Ta wybitność znamionuje albo wszystkie zdolności duchowe człowieka, albo tę lub ową z pośród nich; w pierwszym przypadku mamy G. powszechny, w drugim -- szczególny, określony G.”. Wielu autorów zaznacza u ludzi genialnych, zwłaszcza artystów, wyjątkowe wysubteluienie uczuć i nastrojów, które stanowią tło twórczości.—Badanie istoty G-u nie mogło się obyć bez wnikania w dzieła genialne, w celu wykrycia ich cech znamiennych. Już Helvétius, który wymaga od człowieka genialnego wynalazczości i epokowości, tern samem przyznaje, że dzieło genialne powinno być ory-ginalnem i wpływowem, t. j. płodnem. Ferdynand Krzysztof Weise („Algemeine Theorie des Genies”) powiada: „Wszyscy piszący o G-u zgadzają się, że wynalazczość jest najistotniejszą cechą jego znamienną”. Anglik Aleks. Gerard („An essay on Genius”) twierdzi: „G. właściwie jest zdolnością wynalazczą”. „Wynalazczość jest zdolnością wytwarzania nowych piękności w dziełach sztuki i prawd nowych w dziedzinie nauki”. Posuwa się on w tym względzie tak

daleko, że każdego wynalazcę, bez względu na wartość jego wynalazku, i jedynie przez wzgląd na oryginalną twórczość w jakimkolwiek kierunku, uważa za G-a. Według Hagena („Ueber die Verwandtschaft des Genies und Irreseins”); „Oryginalność stanowi G.”. Jürgen Bona Meyer („Genie und Talent”) pisze: „Wyobraźnia talentu odtwarza rzeczy znane; wyobraźnia G-u stwarza nowe. Pierwsza odkrywa i powtarza; druga wynajduje i stwarza. Talent—to strzelec trafiający do celu, którego z trudnością dosięgnąć możemy; G.—do celu, którego nawet dojrzeć nie możemy. Właściwie oryginalność zawiera się, nie w pierwiastkach, lecz w ich skom-binowaniu”. Bonitelli („Del entusiasmo nelle belle arti” 1769); „Oryginalność i podniosłość są głównemi właściwościami G-u”. Weise („Algemeine Theorie des Genies”); „G. jest to bezpośrednia siła centralna jednostki, tkwiąca w harmonijnem powiązaniu sił jego duchowych i fizycznych, dzięki któremu wytwarzają się dzieła idealne i wzorowe”. Paweł Radestock („Genie und Wahnsinn”): „Są pewne własności wspólne wszystkim geniuszom, mianowicie oryginalność i szczytność duchowej siły twórczej. Dopiero w dalszym ciągu wyodrębniają się różne rodzaje genialności ze względu na przedmioty i dziedziny życia, z któremi mają do czynienia”. Rzecz godna zastanowienia, że tak często zwracano uwagę na oryginalność twórczości, a stosunkowo rzadko na płodność tych dzieł oryginalnych; gdy zaś poruszano kwestyę wpływów czyli płodności, pomijano kwestyę płodności dodatniej w znaczeniu społecznem lub bumanitarnem; wątpliwa bowiem, czy można uważać za G-a tego, kto tworzy rzeczy oryginalne, ale zgubne, w ujemnem znaczeniu wpływowe. Oddawna już zwrócono uwagę na pewne symptomy nienormalne, patologiczne pod względem cielesnym i duchowym u ludzi genialnych. Już Platon w Fedrze twierdzi, że prawdziwy poeta i filozof, który w rzeczach znikomych ogląda wieczne idee, musi być napiętnowany obłędem. Cicero („De divinatione” I, 37) powołuje się nadto na Demokryta: „Negat enim, sine furore, Democritus, quemquam poetam magnum esse posse; quod idem dicit Plato”. Horacy nazywał to: „amabilis insania”, a Wieland to samo we wstępie do Oberona: „holder Wahnsinn”. Pope powiada: „Wielkie umysły są blizko spokrewnione z obłąkaniem; cienka ściana stanowi granicę pomiędzy obojgiem.” Schopenhauer również zaznaczył z pewnym naciskiem to pokrewieństwo, Dopiero jednak na gruncie psychopatologii naszego wieku usiłowano uzasadnić teoryę G-u, jako symptomu patologicznego. Moreau de Tours w swojej „La psychologie morbide dans ses rapports avec la philosophie de l’histoire” (Paryż 1859) wypowiada twierdzenia: „Geniusz jest postacią nerwicy.” — „Ustrój ludzi genialnych niczem się nie różni od

ustroju idyotów.” — „G., jak wszelka dowolna od- tym za probierz normalności. Ten sam zresztą miana dynamizmu umysłowego, musi koniecznie Nordau w innej książce swojej „Psychophy-mieć swoje podścielisko materyalne; tern pod- siologie du génie et du talent” (Paryż 1898) ścieliskiem jest stan napoły chorobliwy mózgu, prawdziwy eretyzm nerwowy, którego źródło odtąd dobrze nam jest znane... Ilekroć siły psychiczne przekraczają zwykłe granice swego działania, czy je będziemy rozważali w najszczytniejszych ich objawach, z pozoru najbardziej niezależnych od organizacyi, czy też w najprostszych, najpierwotniejszych, w najbardziej oderwanych czynnościach umysłu, czy też w grubym, materyalnym niemal akcie czuciowym, przyczyny tego trzeba szukać w pewnych neuropatycznych usposobieniach osobników.”

pisze panegiryk filistra i usiłuje uzasadnić pojęcie G-u zdrowego, który głównie zasadza się na niezwykle rozwiniętej zdolności sądzenia i woli, na zdolności oryginalnego przerabiania spostrzeżeń zewnętrznych, co każe przypuszczać wyższy rozwój organiczny; „klawiatura ducha jego posiada o jedną oktawę więcej.” Jak dotąd, wady doktryny psychopatologicznej, między innemi, głównie polegają na tern, że pojęcie zwyrodnienia jest bardzo dowolnem i nieokreślo-nem; że materyał, którym się doktryna posługuje, jest niekrytyczny, bo najczęściej czerpany z życiorysów, pisanych nieumiejętnie i niegardzą-cych anegdotą, która się sprawdzić nie daje po śmierci człowieka genialnego; że nie uwzględnia tego, iż zaznaczane rysy nienormalne są wspólne ludziom genialnym nietylko z przestępcami i obłąkańcami, lecz i z ludźmi pospolitymi, których życiorysów nikt nie spisuje i których dziwactwa, kaprysy i zboczenia nikogo nie obchodzą; tymczasem nieodzowną byłaby statystyka porównawcza; że nieuwzględnia, iż twórczość genialna zależy nie od takich lub innych znamion patologicznych, lecz musi się opierać na niezwykłej sprawności psychofizyologicznej w określonym kierunku.—Ze stanowiska biologicznego G. rozważają pospolicie jako względnie najwyższe stadyum w rozwoju układu nerwowego i przedewszystkiem mózgu. Jakób Sully powiada: „Tak więc, zę stanowiska biologicznego zgruba możemy określić genialnego człowieka jako osobnika, w którym organiza-cya mózgowa osiąga najwyższy szczebel rozwoju” („The human Mind” t. II, str. 308, a także art. „Genius and insanity” w „The Nineteenth Century” 1885). O ile wszakże niepodobna wskazać, jakie mianowicie cechy organizacyi u rozmaitych ludzi genialnych warunkują ich twórczość oryginalną i płodną, o tyle określenie powyższe musi być uznane za tautologię: ponieważ dzieła G-ów są najwyższe, więc or-ganizacya, która te dzieła wydaje, musi być uznana za najwyższą i odwrotnie: najwyższe organizacye muszą wydawać dzieła najwyższe. Prawdą jest tylko, że to są organizacye w danych warunkach kulturalnych pomyślne. Stając także na stanowisku biologicznem, Paweł Jacoby usiłował dowodzić, że G-e prowadzą ludzkość do zwyrodnienia: jednostki wyjątkowo uzdolnione stają się oprawcami rasy własnej, podniecają bowiem w ciągu jednego pokolenia żywotność społeczeństwa, na które wpływają; ale zarazem zakłócają równowagę, do której niwelujący wpływ doboru naturalnego prowadzi, i w następstwie spowodowują tern większe wyczerpanie późniejszych pokoleń, im bardziej dzieła i czyny genialne pobudziły poprzednie pokolenia do życia („Etudes sur la sélection

W sposób wysoce niekrytyczny poparł w dalszym ciągu ten pogląd prof. Cezar Lombroso w pracy swojej „Geniusz i obłąkanie”, która cieszy się wielką popularnością i po której nastąpił szereg prac uzupełniających w tym samym kierunku. Lombroso nie zajmuje się pytaniem, w czem tkwi istota G-u. Do G ów zalicza, obok ludzi powszechnie uznawanych za genialnych, mnóstwo uczonych, artystów i pisarzy pospolitej miary. Zastanawiając się nad ich właściwościami cielesnemi i psychicznemi, przedewszystkiem podkreśla obecność znamion patologicznych, wspólnych obłąkanym różnego rodzaju. Odpowiedni materyał dowodowy, którym L. jednostronnie się posługuje, zawsze jest niekrytyczny, najczęściej zaś zgoła anegdotyczny i niesprawdzalny. Z gruntu psycho-patologicznego raz po raz przenosi zagadnienie na grunt antropologiczny i u genialnych ludzi skwapliwie odnajduje znamiona uwstecznienia w rozwoju, które mają stale cechować urodzonych przestępców i zbrodniarzy, dziwaków, grafomanów, idyotów i obłąkańców. Wniosek ogólny jest taki: „Pomiędzy fizyologią człowieka genialnego a patologią chorego umysłowo istnieje dużo punktów⁷ wspólnych”. Niektórych tylko ludzi genialnych jak: Spinoza, Kolumb, Dante,

Michał Anioł, uważa za wolnych od piętna zwyrodnienia i znamion obłąkańców, „z wyjątkiem niejakich zboczeń w uczuciowości”; później jednak (Lombroso „Neurose bei Dante und Michelangelo”.— „Die Zukunf; tom V, N. 12) cofa ten pogląd i oświadcza: „jeżeli u natur prawdziwie genialnych nie stwierdzamy znamion zwyrodnienia, jest to proste złudzenie; w takich bowiem przypadkach albo nie szukano zboczeń patologicznych, albo mamy do czynienia z brakiem dokumentów odpowiednich”. Za przykładem Lombrosa poszło wielu; ostatniemi czasy szczególnie przyczynił się do zawikłania kwestyi wielbiciel Lombrosa, znany publicysta Maksymilian Nordau, swoim dwutomowym pamfletem „Die Entartung”, gdzie do symptomów zwyrodnienia zalicza wszelkie kierunki i objawy sztuki i piśmiennictwa spółczesnego, które nie odpowiadają jego osobistym upodobaniom, przyję-

G. filozoficzny,

dans ses rapports avec l’hérédité chez l’homme”). Głównie jednak z tego stanowiska zajmowano się dziedzicznością G-u. Najbardziej znane w tym przedmiocie prace Franciszka Galtona: „Hereditary Genius”, Tomasza Ribota: „L’hérédité psychologique”, Alfonsa de Candolle’a: „Histoire des sciences et des savants depuis deux siècles”, rozstrzygają kwestyę dziedziczności G-u w sensie twierdzącym: wszelkie odmiany G-ów są dziedziczne, jak tego dowodzą liczne przykłady, o ile postronne okoliczności nie maskują dziedziczności. Prace te wszakże musimy uznać za bardzo niekrytyczne, ze względu na brak rozbioru dokładnego właściwości duchowych kolejnych pokoleń, oraz rozbioru właściwości dzieł, rodzaju twórczości różnych pokoleń tego samego rodu, a także z powodu niedostatecznego uwzględnienia możliwych wpływów trądy cyi i atmosfery rodzinnej, wpływów wychowawczych jednego pokolenia na drugie i wpływu jednego pokolenia na wybór zawodu, któremu się oddaje pokolenie następne. Teodor Wechniakoff zaprzecza dziedziczności uzdolnień umysłowych i artystycznych tego samego typu i w tym samym stopniu; Descartes, Hobbes, Locke, Hume, Aug. Comte, Leonardo da Vinci, Rubens, Kepler, Galileusz, Newton, Huyghens, Lambert, Lavoisier, Lagrange, Fourier, Poinsot, Poncelet, Bichat, Treviranus, Karol Robin —nie mieli ani przodków, ani potomków wybitnych. Z rozważenia takich rodów, jak Bernouillich, Eulerów, Cassinich, Herschellów, Breughelów, przychodzi do wniosku, że w kolejnych pokoleniach spotykamy różne uzdolnieniu, lub te same w różnym stopniu uwydatnione, i że ałówną rolę grała tu „dziedziczność zawodowa, nie zaś antropologiczna.” („Savants, penseurs et artistes. Biologie et pathologie comparées. Publié par le soin de R. Pétrucci” Paryż 1899).— Ze stanowiska socyologicznego rozważano niejednokrotnie stosunek ludzi genialnych do rozwoju społecznego, przyczem zaznaczyły się dwa przeciwstawne poglądy: indywidualistyczny i uniwersalistyczny. Jedni, jak np. Tomasz Carlyle („Heroes, Hero-worship and the heroic in history”), uważają ludzi genialnych za istoty opatrznościowe, za półbogów, którzy przewodzą biernej ludzkości i są siłami kierowniczemi dziejów. Bardziej umiarkowaną i krytyczną postać temu poglądowi nadał w nowszych czasach G. Tarde, według którego ludzkość naśladuje postępki i pomysły niewielkiej ilości umysłów oryginalnych i twórczych („Les lois de Limitation”). Drudzy, jak np. Herb. Spencer, uważają G. za wytwór środowiska społecznego, w którem się rozwija. Do krańcowo-ści posuwa ten pogląd L. Bourdeau, według którego tłum bezimienny wszystko wytwarza i pracę dziejów dźwiga na swoich barkach; gdyby nawet nie było ludzi genialnych, którzy są tylko odbiciem tego, co dzieje już przygotowały w warunkach otoczenia, praca zbioro

wa tłumu prędzej czy później dokonałaby wszystkiego, co się G-om przypisuje („L’Histoire et les historiens”).—Prób uklasyfikowania G-ów było dużo. Ponieważ każda działalność ludzka odbywa się w warunkach działania i oddziaływania pomiędzy daną organizacyą psychofizyologiczną jednostki a jej otoczeniem i ponieważ wartość jednostki genialnej wymierza się przedewszyst-kiem wartością jej dzieł, czynów i wpływów, więc klasyfikowano zazwyczaj G-e albo ze względu na podobieństwa i różnice organizacyi psychofizyologicznej u różnych jednostek genialnych, albo ze względu na zawody, w których ludzie genialni ujawniają swoją skuteczną działalność i wywierają wpływ na otoczenie; albo wreszcie klasyfikowano G-e ze względu na charakter dzieł genialnych. Wieland klasyfikuje G-e na trzy kategorye: G. artystyczny (das gefällige Genie), który tworzy w dziedzinie sztuk pięknych i odznacza się szczególną łatwością wcielania powziętych idei; celujący w wysnuwanin z pojęć poprawnych takich prawd, które ściągają się do szczęśliwości ludzkiej; G. praktyczny, który niezmordowanie stosuje prawdy odkryte do celów użytku praktycznego i odznacza się stanowczością czynów („Betrachtungen über den Menschen”). Najczęściej dzielono G-e na trzy typy: umysłowy, uczuciowy i popędowy. Nordau utrzymuje, że hierarchia G-ów warunkuje się względną doniosłością narządów, których rozwój wyjątkowy stanowi o działalności genialnej. Im bardziej pewien ośrodek mózgu jest ludzkim, tern wyższym będzie G., od działalności tego ośrodka zależny. Najwyższą jest kategorya G-ów łączących w sobie potęgę sądu i woli; są to ludzie czynu, którzy przędą nić dziejów, którzy kształtują materyalnie i duchowo ludy i dyktują na długie okresy ich koleje, wielcy prawodawcy, założyciele państw, rewolucyoniści, wodzowie, zdobywcy. Drugi szczebel hierarchii zajmują G-e odznaczające się potęgą sądu przy niezbyt silnej woli; są to wielcy badacze, eks-perymentatorowie, odkrywcy i wynalazcy. Trzeci szczebel zajmują G-e sądu, bez odpowiedniego rozwoju woli; są to wielcy myśliciele i filozofowie. Trzy te szczeble stanowią jeden wielki typ umysłowy. Drugi wielki typ, podrzędny wobec umysłowego, stanowi G. uczuciowy; przedstawicielami tego typu są poeci i artyści. Gerard („An essay on genius”) rozróżnia G. naukowy i G. artystyczny; „pewne różnice pomiędzy G-em naukowym i artystycznym wynikają w sposób konieczny z rozmaitości celów, do których dążą”. Oczywiście, rzecz ma się raczej odwrotnie; rozmaitość celów i dążeń wynika z rozmaitości usposobień genialnych. Wechniakoff (tamże) upatruje rdzenne odrębności ludzi genialnych w sposobach badania i oceny jakichkolwiek przedmiotów lub zjawisk; z tego stanowiska dzieli on G-e na dwa typy, które w orygi-

i twórczości).

nalnej terminologii swojej nazywa: „global” i „ćlćmentiste.” Jedni ludzie genialni zajmują się tylko wynikami zawiłemi, nie troszcząc się o czynniki lub pierwiastki składowe; są to więc G. konkretne, badające, oceniające i działające na całość; inni zaś mają zdolność szczególną odkrywania pierwiastków, składników rzeczy, lub zjawiska; są to G-e analityczne. Każdy z tych typów z kolei dzieli się na dwie odmiany: realistyczną i schematyczną, co według zwykłej, od czasów Leibniza utartej, terminologii, odpowiada podziałowi na umysły intuicyjne, lub geometryczne, i symboliczne, lub algebraiczne. Dotąd zadowalającej klasyfikacyi nie posiadamy, gdyż samo pojęcie G-u jest nieokreślonem. Być może najdogodniej byłoby rozróżniać trzy rodzaje G-ów: teoretyczny, praktyczny, idealistyczny. 1) G. teoretyczny charakteryzuje zdolność i dążność do ujęcia dostępnego świata doświadczeń za pomocą metodycznie wytworzonych pojęć ogólnych i oderwanych w jedną całość konsekwentną i sprawdzalną. Ponieważ czynność teoretyczno-naukowa jest bardzo zawiłą i różnostronną, więc da się przewidzieć i stwierdzić cały szereg odmian umysłów, celujących bądź w spostrzeganiu, bądź w eksperymencie, w konstrukcyi rozumowej, w upatrywaniu analogii, w krytycznem wykrywaniu sprzeczności i t. d. 2) G. praktyczny odznacza się zdolnością i dążnością do wyzyskiwania doświadczeń i wiedzy w celu pomnażania źródeł, sposobów i zakresu użycia, do osiągania tego, co pożądane. Są to pomysłowi, śmiali i nieustraszeni działacze w różnych zawodach praktycznych. 3) G. idealistyczny odznacza się zdolnością i dążnościami do idealnego postaciowania znanych rzeczy i stosunków, zgodnie z wymaganiami etycznemi, estetycznemi i racyonalisty-cznemi, w celu osiągnięcia tego, co być powinno. Główną rolę odgrywa tu uczuciowość i wyobraźnia konstrukcyjna. Tu zaliczyć należy twórców wybitnych w dziedzinie religii, moralności, sztuk pięknych, metafizyki.—Pomimo, iż istnieje niezaprzeczona dążność do wytworzenia psychologicznego pojęcia G-u, zdaje się, że dążność ta zgóry jest chybioną, gdyż G. prawdopodobnie rozważać należy, jako zjawisko nie psychiczne, lecz społeczno-psychiczne. Rodzaj i wielkość G-u ostatecznie oceniamy według doniosłości społecznej, kulturalnej, historycznej dzieł stworzonych i wpływów przez nie wywartych. Trzeba nietylko wybitnych właściwości psychicznych, trzeba jeszcze, iżby działalność psychiczna była skuteczną w znaczeniu społecznem. Ocena G-ów ulega zmianom z biegiem czasu i zmianą pokoleń, które uczuwają na sobie wpływy dzieł i czynów genialnych; zależy ona od przeobrażeń warunków kulturalnych i summo-wania się wpływów bezpośrednich i pośrednich. Sąd egipski nad G-ami nigdy nie jest zamknięty, a w perspektywie dziejowej jedne G-e ma-

leją, inne olbrzymieją. Nadto, żaden wiek, żadna epoka kulturalna nie bywa wszechstronną: rozmaite interesy duchowe i materyalne raz poraź wynurzają się na pierwszy plan, lub schodzą na plany podrzędne; każdy wiek i każde pokolenie, kierując się swojemi najbardziej ży-wotnemi i dojmuj ącemi interesami, szukają w przeszłości duchów sobie pokrewnych, swoich patronów i protoplastów duchowych, przywołują sobie na pomoc cienie działaczy najbardziej sobie odpowiednich i sympatycznych. Poglądy na G-e zależą od konstellacyi duchowej wieku, który je ocenia. Wreszcie ocena G-ów często zależy od roli, jaką odgrywa w ludzkości naród, z którego wybitni działacze i twórcy powstają i na którego gruncie działają. Narody, które odegrały wybitną rolę, wpływową w dziejach ludzkości, budzą żywszy interes, lepiej bywają znane we wszystkich szczegółach życia swojego i stąd lepiej powszechnie zrozumiałe. Przeciwnie, narody mniej wpływowe mniej też bywają znane i rozumiane. Wielkość ludzi genialnych szczególnie jasno zarysowuje się na tle tego środowiska społecznego, w którem bezpośrednio rozwijali działalność swoją. Naród z owoców pracy swojej kulturalnej buduje piedestał, na którym jego ludzie genialni mogą przyświecać całej ludzkości. Trzeba być wielkim, wpływowym narodem, ażeby wielkości narodowe urosły do rozmiarów G-ów powszechnie zrozumiałych i cenionych.—Literatura: Prócz wymienionych w tekście dzieł ważniejsze są następujące: Henri Joly „Psychologie des grands hommes” (Paryż 1883); dr William Hirsch „Genie und Entartung. Eine psychologische Studie” (Berlin i Lipsk 1894); A. Odin „Genèse des grands hommes. Gens de lettres français modernes” (2 tomy, Paryż 1895); G. Séailles „Essai sur le génie dans l’art” (Paryż 1897); Ant. Lange „Studya i wrażenia” (Warszawa 1900; luźne i niekrytyczne pogadanki na temat G-u

Ad. M.

Genlis Stefania Felicyta hrabina de G., z domu du Crest de Saint-Aubin, córka oficera marynarki (* 1746 w Champeri pod St. Aubin—f 1830 w Paryżu). Obdarzona z natury zdolnościami nadzwyczajnemi, wychowana bardzo starannie, gdy ją w 12-ym roku życia (1758) matka zawiozła do Paryża i zamieszkała z nią w domu siostry swojej, pani de Belle-veaux, autorki Listów młodej wdowy, wszyscy goście z wyższego towarzystwa, uczęszczający do salonu tej damy, zachwycali się tą cudowną dzieweczką, która posiadała wszelkie talenty: celowała w grze na kilku instrumentach, a szczególnie na harfie, w śpiewie, w tańcu, występowała przewybornie w rolach komicznych, i sama układała „proverbes”; podziwiano ją i uwielbiano. Ojciec jej tymczasem walczył na San Domingo, gdzie, wzięty do niewoli przez Anglików, został wywieziony do Anglii. Tam się zaznajomił z Karolem Aleksym Piotrem Bru-lart'em de Genlis, późniejszym margrabią de Sillery, który, ujrzawszy portret Felicyty i przeczytawszy parę jej listów, z wielkim wdziękiem pisanych, tak się w niej rozmiłował, że wreszcie ją zaślubił r. 1762. Młoda mężatka, opanowana pociągiem nieprzepartym do pióra, rozpoczęła zawód swój literacki od spisania wrażeń i uczuć swoich osobistych p. t. „Les reflexions d’une mère de vingt ans”, które zaginęły; literatura wszakże nie przeszkadzała jej jaśnieć na salonach wielkiego świata, gdzie tak chlubny rozgłos zyskała, iż ją w r. 1770 księżna de Chartres zamianowała damą swą honorową, a gdy w r. 1777 powiła dwoje bliźniąt, z których jedno było późniejszym królem Ludwikiem Filipem, postanowiła, że hrabina de G. będzie ich ochmistrzynią. Wtedy - to osadzono ją przy klasztorze Belle-Chasse, gdzie dla niej i jej wy Chowańców osobny zbudowano pawilon. Pani de G. obok innych talentów posiadała niepospolite zdolności pedagogiczne: będąc jeszcze małem dziewczęciem, w domu rodziców uczyła wiejską dziatwę, gdy więc w r. 1781 książę de Chartres powierzył jej naukę swych synów, wzięła się do tej pracy z wielkim zapałem i bardzo umiejętnie. Sainte-Beuve tak o⁻ tern pisze: „Sposób, w jaki ona umyśliła kierować wychowaniem dzieci Orleańskich, godzien jest osobliwszej uwagi i świadczy ojej zmyśle praktycznym, jakiego w jej dziełach pedagogicznych wcale nie było widać.” Nie zwlekając, zaczęła ich jednocześnie zaprawiać do kilku języków żyjących, do wiadomości z życia potocznego, do poznawania rzeczy zmysłowych i duchowych. Tak np. latem w Saint-Leu każdy z jej uczniów miał swój własny ogródek, który sam własnoręcznie uprawiał, a ogrodnik, który im przewodniczył, rozmawiał z nimi po niemiecku; obiadowano tylko po angielsku, wieczerzano po włosku, w przerwach zaś dosyć dużo mawiano po francusku. Na przechadzkach towarzyszył młodym książętom farmaceuta-botanik, aby zapoznawać ich praktycznie z roślinami. Polak, zdolny rysownik, przedstawił im w obrazach historyę świętą, historyę starożytną, Chin i Japonii, a wszystkie te obrazy składały się na latarnię magiczną, równie bawiącą, jak pouczającą. Powodowana pociągiem do teatru, umyśliła udra-matyzować dla nich do odegrywania w ogrodzie, w którym dekoracye sztuczne kojarzyły się z naturalnemi, ważniejsze sceny z Historyi podróży księdza Prevost'a, streszczonej przez La Harpe’a, w ogólności zaś wszelkiego rodzaju przedmioty historyczne i mitologiczne. Prócz tego powynaj dowala dla nich najrozmaitsze ćwiczenia gimnastyczne, do owego czasu wcale nieznane. Jednem słowem: w całym tym okresie swego zawodu okazała się mądrą, pomysłową, zręczną i żarliwą. Kiedy wybuchła rewolucya, p. G. sympatycznie ją powitała; po zburzeniu Bastylii zachęciła swych uczniów do tańca z dziewczętami z ludu w ogrodach Palais Royalu. Nadmiar ten entuzyazmu nie podobał się księżnie Orleańskiej, która otwarcie się z nią poróżniła, ale książę pozostał nadal pod jej wpływem wszechmocnym. Później musiała towarzyszyć P. Adelaidzie, córce Filipa Egalité, do Anglii, następnie do Szwajcaryi. Wyjęta z pod prawa, jako emigrantka, tułała się po Niemczech i po Danii i zaznała wszelkich goryczy i utrapień wygnania; a tymczasem mąż jej, należący do Żyrońdystów, pierwszy z nich dał głowę na rusztowaniu. Odtąd znienawidziła rewolucyę, napadała w pismach swoich na filozofów, a podczas restaura-cyi stała się najzawziętszą nieprzyjaciółką Vol-taire’a. Za konsulatu powróciła do Francyi; Napoleon wyznaczył jej pensyę honorową w kwocie 6 000 franków i dał mieszkanie w Arsenale, gdzie prowadziła świetny salon, do którego uczęszczali: Fiévée, Dussault, kardynał Maury, Montesquiou, de Sabran; panie: de Choiseul, de Vannoiy, Cabarrus i in. Potem była zamianowana inspektorką szkół elementarnych swego okręgu. Ludwik XVIII cofnął jej przyznane przez Napoleona uposażenie, natomiast książę Orleański dawnej swojej wychowawczyni skromną pensyę wyznaczył. Chcąc zaradzić swoim potrzebom, pani de G., mimo dziewiątego krzyżyka wieku, nie wypuszczała pióra z ręki, pisując dla księgarzy, na nieszczęście, coraz słabsze utwory, a że miała prawdziwą manię wprowadzania do swych romansów wszystkich swoich przyjaciół i nieprzyjaciół, malując ich wcale niepochlebnemi kolorami, wywołała więc srogie na siebie oburzenie i brutalne napaści; wielu nawet jej biografów sponiewierało ją pod niejednym względem niesłusznie. Plon literacki pani de G. wynosi ze sto tomów; wyliczenie prawie wszystkich jej prac znajduje się w Que-rarda „France littéraire” (tom III str. 305—312); oprócz romansów, pamiętników, życiorysów, sztuk teatralnych i powieści moralnych dla dzieci i młodzieży, napisała też wiele dzieł pedagogicznych, które swojego czasu miały wartość niemałą. Dziś czytywane są jeszcze jej „Mémoires”, niezawodnie dlatego, że obfitują w odkrycia skandaliczne, i powieść „Mademoiselle de Clairmont” (z r. 1802), która długo uchodziła za arcydzieło. Utwory p. de G. tłómaczono prawie na wszystkie europejskie języki; na polski przełożono ich ze dwadzieścia, niektóre nawet kilkakrotnie (wylicza je Estreicher w swojej bibliografii): najpoczytniejsze były: Belizaryusz, Inez de Castro, Matki rywalki, Panna Clairmont, Oblężenie Ro-szelli, Cudowny szafir, czyli talizman szczęścia i Zuma, czyli odkrycie cliiny. —Sainte-Beuve „Causeries du lundi” (1852, t. III str. 16 i następ.); H. Bonhomme „M me la Comtesse de Genlis, sa vie, son oeuvre, sa mort” (Paryż 1885).

Gennadi Grzegorz M i ko ł aj e w i cz, biblio-

lin

.1. B.

graf (* 1826 — f 80). Nauki pobierał prz.ez niejaki czas na wydziale prawnym w uniwersytecie petersburskim; między 1850 — 60 wybierany był na różne urzędy w gub. Smoleńskiej, ostatnie lata spędził w Niemczech. Od r. 1850 umieszczał artykuły w dziennikach i miesięcznikach: „St. Pet. Wied.”, „Sowremieu-nik”, „Otieczest. Zapiski”, „Moskwitianin”, „Bibl. dlia Cztienja”, „Golos”, i we wszystkich czasopismach historycznych, archeologicznych i bibliograficznych — wszystko przeważnie różnego rodzaju wskazówki bibliograficzne, a rzadko kiedy drobne recenzye. W oddzielnych wydaniach G. ogłosił drukiem: „Litieratura russkoj bibliografii” (1858), „Ukazatiel anonimnych knig”, „Kniżnyja riedkosti” (1872) i „Sprawocznyj sło-war’ o russkich pisatielach i uczonych, uinier-szic w XVIII i XIX st.” (tom I, lit. A-E, Bertom II, lit. Z-M, tamże 1880, z dodatkami M. Sobka). Cały słownik był już przygotowany, lecz śmierć autora zawiesiła wydawnictwo i oryginał widocznie zaginął. Oprócz tego G. zredagował i przedrukował: „ŻizńWań-ki Kaina” (1859 r.), „Pamiatnyja zapiski A. W. Chrapowickago” (1862), „Zapiski gr. Segiura o carstwowanii Jekatieriny II” (1865), utwory Puszkina z wydania Isakowskiego (1859—69); „Łubów’. Sbornik eroticzeskich stich, russkich poetów” (1860). Nieudolne redagowanie przez G-ego wydania Puszkina było powodem znanego epigramatu Sobolewskiego („O! biedna ofiaro dwóch piekła synów, zabił cię Dantes, a wydaje Gennadi”) i rozpowszechniło opinię o G -im jako o dylet-tancie. W rzeczywistości jednak prace jego na polu bibliografii, mimo ich charakteru przypadkowego, nazwać można nader pożytecznemi podręcznikami, zwłaszcza wspomniany wyżej Słownik.

Gennadios (Georgius Sch o lar i us), patry-archa konstantynopolitański, uczony teolog grecki (f 1464 r.). Wraz z Janem VI Paleologiem i patryarchą Józefem znajdował się w r. 1439 we Florencyi na soborze. Jako człowiek wówczas jeszcze świecki brał tylko pośredni udział w rozprawach nad unią Kościoła greckiego z rzymskim, starając się za pomocą odnośnych pism i przemówień wpłynąć na pomyślny dla unii przebieg obrad. Kiedy jednak łacinnicy otrzymali nad Grekami przewagę, G. opuścił Florencyę, a spostrzegłszy po powrocie do Konstantynopola nieprzychylne względem unii usposobienie ludności i duchowieństwa greckiego, przeszedł na stronę jej przeciwników. Po śmierci najzaciętszego przeciwnika unii, Marka z Efezu (1447), zajął osierocone przez swego przyjaciela stanowisko i wydał wkrótce szereg dzieł polemicznych, potępiających unię. Stanowisko to odsunęło go od ces. Jana VI Paleologa, a jeszcze bardziej od następcy jego, Konstantyna XII; G. był zmuszony'porzucić zajmowany do owego czasu urząd członka rady Państwa i wstąpić do klasztoru Pantokrata. Kiedy po podpisaniu przez

Konstantyna aktu unii (12 grudnia 1452 r.) niezadowolona z tego część ludności udała się tłumnie do G-a, prosząc go o radę, G. nie wyszedł do nich z celi, wywiesił jednak na drzwiach tabliczkę z napisem, zawierającym oburzenie z powodu dokonanego aktu i przepowiednię kary Bożej na tych, którzy się zaparli wiary przodków. Wystąpienie to jeszcze bardziej rozjątrzyło niezadowoloną z unii ludność Konstantynopola i usposobiło ją jeszcze gorzej do cesarza. Po zdobyciu Konstantynopola przez Turków (1453) G. został obrany na patryarchę i cieszył się zrazu zaufaniem sułtana Mahometa II. Wkrótce jednak padł ofiarą intryg ze strony samych Greków, musiał zrzec się godności pa-tryarszej (1458) i ponownie wstąpić do klasztoru. Udał się w tym celu do m. Seres w Macedonii, gdzie przebywał do końca życia (1464). Pozostawił po sobie około stu dzieł, z których wiele spoczywa dotąd w rękopisie. Stanowią one trzy grupy: 1) pisma filozoficzne, kommentujące Arystotelesa, Porfiryusza i in.: G. występuje w nich, jako przeciwnik Gemistosa Pletona i wogóle filozofii platońskiej; 2) teologiczne— z powodu unii; wykład dogmatów chrześciań-skich, przeznaczony dla Mahometa II i napisany na jego żądanie; 3) pisma polemiczne, wymierzone przeciwko żydom i mahometanom. — Gass „Gennadios und Pletho” (Berlin 1844).

Gennadyusz, arcybiskup nowogrodzki i pskowski (f 15U4); przeprowadzał na tern stanowisku polityczne i kościelne plany Moskwy, wbrew dążeniom nowogrodzkiego duchowieństwa. Arcybiskupem nowogrodzkim został od r. 1484 po Sergiuszu. Dowiedziawszy się w r. 1487 o istnieniu sekty „sobotników”, rozpoczął z nią energiczną walkę, w której używał surowych środków administracyjnych, był bowiem zdania, że heretyków należy „palić i wieszać”, nie zaś rozprawiać z nimi o wierze. Tak, naprzykład, zesłanych z wyroku soboru w r. 1490 do jednego z klasztorów nowogrodzkich wyznawców tej sekty przyjął z urąganiem, kazał im przejechać przez miasto konno z pozapalanemi na głowach hełmami z kory brzozowej. Dopiero kiedy się przekonał o bezowocności tego rodzaju środków w walce z szerzącą się coraz bardziej he-rezyą, powziął myśl wykorzenienia jej za pomocą oświaty i w tym celu zwrócił się do metropolity Symeona, wskazując mu potrzbę założenia odpowiednich szkół. W r. 1503 uczestniczył w zwołanym do Moskwy soborze, na którym⁻ postanowiono znieść zwyczaj pobierania opłat za godności kościelne. Jednakże od czasu powyższej uchwały G. zaczął właśnie pobierać od podwładnego sobie duchowieństwa jeszcze większe opłaty, niż dawniej. Za to został pozbawiony dyecezyi i godności arcybiskupiej (1504 r.) i osadzony w monasterze czu-dowskim, na resztę już niedługiego życia. Pozostawił po sobie wiele pism treści religijnej;

niektóre zostały wydrukowane w wydawanej j teuil; 1 400 m-ców (wraz z gminą 2 400). Piasz-przez Nowikowa Starożytnej bibliotece rossyj- czysty półwysep G. jest nawodniany wodami skiej („jjpeimjm pyccKaa ónÓJiioTeKa”). G. był odpływowemi z kanalizacyi Paryża. Główny koł-autorem listu pasterskiego, napisanego w r. 1492 lektor ma uście naprzeciw Asnières. Dzięki tej o „końcu świata”. Ułożył także tablice paschal- obfitej irrygacyi rozwinięto tu na wielką skalę ne na 70 lat ósmego tysiąca. Najważniejszem ogrodnictwo, a zarazem wody zostają oczysz-jednak dziełem jego było ułożenie kodeksu sło- czone. wiańskiego ksiąg biblijnych, na którym opierały się następne drukowane wydania słowiańskiego kanonu. Kodeks ten nie odznaczał się jednolitością pod względem językowym. Niektóre księgi zostały włączone w redakcyi wcześniejszej, inne w znacznie późniejszej. Jedne

były przełożone z „Wulgaty”, inne zaś wprost

J. B.

1 864 m.

tina .

S. D.

(str. 138).

z hebrajskiego.

Gennargentll, najwyższy punkt Sardynii, położony na granicy prow. Sassari i Cagliari;

W. Wr.

Gennari, albo Genari, rodzina włoska, która w ciągu XVI i XVII stulecia wydała szereg malarzy. Protoplastą ich był Benedetto G., starszym zwany, pochodzący z okolic Bolonii (* 1550 w Cento—f 1610 tamże). Malował obrazy w stylu szlachetnym, o pięknym kolorycie, jak np. „Chrzest króla” w kościele św. Jana w Bolonii. Był on jednym z pierwszych nauczycieli G u er ein a (ob.), z którego siostrą ożenił młodszego syna swego Ercole (* 1597 — f 1658). Zarówno Ercole, jak i starszy brat jego, Bartolommeo (* 1591—f 1658), byli uczniami Guercina i przekazali potomkom swoim uwielbienie dla swego genialnego szwagra, tak, że wszyscy niemal malarze z tej rodziny pochodzący należą do szkoły Guercina, a niektórzy z nich, zwłaszcza zaś synowie Ercola: B e n e-detto G. młodszy (* 1633—f 1715) i Cesare (* 1641—f 1688), byli prócz tego wybornymi kopistami arcydzieł swego wuja, i doszli do takiej wprawy, że niektóre z ich kopij w muzeach zagranicznych uchodzą dotąd za oryginały Guercina. Ze wszystkich malarzy tego rodu najwybitniejszym był Benedetto młodszy; przejął się on późniejszą metodą Guercina, jak to widać na obrazach jego w galeryi modeńskiej, oraz na obrazie „Malarstwo i Rysunek” w Dreźnie. Po śmierci wuja i mistrza swego zarazem B. opuścił Bolonię i przez 20 lat przebywał w Paryżu i w Londynie, gdzie pracował przy dworze Ludwika XIV i księcia Orleańskiego, oraz Karola II i Jakóba II. Za granicą B. G, malował przeważnie portrety wybitniejszych osób dworskich, i jako portrecista był bardzo wysoko ceniony. Po powrocie do kraju pracował znowu w Bolonii, gdzie aż do śmierci uważano go za głowę ówczesnej szkoły boloûskiej. B. G.

był jednym z założycieli Akademii „Clemen-

s. s.

Gennevilliers, miasteczko w departamencie Sekwany, o 5 kil. na pn.-w. od Courbevoie i o 10 kil. na pn. od Paryża, na płaszczyźnie, otoczonej zakrętem Sekwany, pomiędzy Asnières i Argen-

W. Wr.

Genocchi Angelo, matematyk włoski (* w Pia-cenzy d. 5 marca 1817—f w Turynie d. 7 marca 1889 r.). Początkowo studyował prawo, był adwokatem i profesorem prawa rzymskiego w Pia-cenzy. Po rewolucyi w r. 1848 przeniósł się do Turynu i rozpoczął studya nad matematyką. Już w 1851 r. ogłosił pierwszą pracę z teoryi liczb, a następnie szybko wiele innych, tak, że że w r. 1857 liczba jego prac matematycznych dosięgła 40; wtedy-to pozyskał katedrę algebry i geometryi w uniwersytecie turyńskim, a w r. 1861 rozpoczął tamże wykłady analizy wyższej. Katedrę rachunku nieskończouostkowego zajmował w tym uniwersytecie od r. 1865 aż do śmierci. Ogłosił około 180 prac naukowych w rozmaitych czasopismach włoskich, niemieckich, belgijskich, głównie z dziedziny teoryi liczb, rachunku wyższego., oraz historyi matematyki. Wymieniamy niektóre z nich: „Tre scritti inedi-ti di Leonardo Pisano” (Annali di mat. 1855); „Serie ordinate per f'attoriali inversi” (tamże

1859); „Développement de log. P (as)” (Akad. Brukselska 1873); „Sur l’équation    ”

(Compt. rendus Akad. paryskiej 1876); „Le fon-zioni interpolari” (Akad. turyńska 1878—1881); „Dimostrazione d’uua formola di Leibniz e Lagrange” (tamże 1871); „Démonstration d’un théorème de Fermat” (Nouvelles-Annales 1884) i t. d. Jako profesor był znakomitym pedagogiem; jego wykłady rachunku różniczkowego i całkowego wydał uczeń jego i następca w uniwersytecie turyńskim, Peano; dzieło to ogłoszono świeżo w przekładzie niemieckim (Lipsk 1899).

Genoino Modest, rodem z Neapolu, był przeorem Bonifratrów warszawskich, oraz lekarzem i chirurgiem króla Jana Kazimierza.— Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.”

Dr j. p.

Genoude Antoni Eugeniusz de G., publicysta francuski (* w Montélimar 1792 — f w Hyères 1849 r.) Studyował teologię w Paryżu, święceń jednak nie przyjął, lecz został profesorem w liceum Bonapartego (r. 1811); zrazu hołdował filozofii XVIII wieku, rychło wszakże przeniknął się najżarliwszym katolicyzmem i straszliwy swój talent polemiczny poświęcił kontrowersyom religijnym, a zarazem i walce politycznej. Marząc od r. 1814 o połączeniu chimerycznem wszechwładztwa narodu z dziedziczną władzą monarchiczną, powitał en-tuzyastycznie powrót Bourbonów, świetnie występował w obronie Lammenais’go (1817) i był głównym współpracownikiem Chateaubriand’a w „Conservateur” (1818) i w „Défenseur”

107

Enoykl. Powił I lustr. Ze«E. 190. T. XXIY

(1820). Potem od r. 1821 popierał zdolnością- gdzie wykładał metafizykę po łacinie, a od r. mi swojemi w „1’Etoile” politykę lir. Józefa 1754 także i ekonomię polityczną po włosku. Villèle’a, ministra finansów, który 1822 r. wyjednał mu dyplom szlachecki i dał urząd referendarza stanu. U schyłku Restauracyi de G. objął kierownictwo „Gazette de France”, w której walczył przeciwko ministeryum Martignac’a, skutkiem czego wydalono go z rady stanu. Za ministerstwa Polignac’a (1829—1830) nadaremnie bronił swobód publicznych. Po rewolucyi lipcowej nie przestawał w ciągu lat 18 upominać się wobec nowej władzy królewskiej o prawa legitymizmu z jednej strony, z drugiej zaś o głosowanie powszechne, za co miał wytoczonych sobie przeszło 40 procesów prasowych.

Jako filozof G. jest eklektykiem; pod wpływem Locke’a i Leibniza podnosi zagadnienia krytycyzmu. Logika podług niego jest właściwie metodą, prowadzącą do wszelkiej prawdy („Arte logica” 1745 wyd. 2-e 1766). W czterotomowem dziele „Elementa scientiarum metaphisicarum” (Neapol 1743 — 45, wyd. 2-e w 5 tomach po włosku 1766) G. występuje jako uczeń Wolfa. W „Diceosina, ossia dottrina del giusto e deFone-sto” (1766) G. opiera zasadę moralności na rozumie, a za cel etyki stawia szczęście. G. streścił zawartość swoich dzieł rozmaitych z zakresu filozofii w dwa niewielkie tomiki i wydał je po włosku p. t. „Logica dei giovanetti” (1761 r.) i „Delie scienze metafisiche” (1766), przez co przyczynił się do obudzenia w kraju ruchu na polu studyów filozoficznych. G. pierwszy przemawiał do słuchaczy po włosku jako nauczyciel. Jako profesor ekonomii politycznej jest on pierwszym, który we Włoszech i wogóle w Europie przedmiot ten z katedry wykładał; katedra ekonomii politycznej ustanowioną bowiem została w Neapolu 1753 r. i jemu oddaną 1754 r. Jako ekonomista G. jest najwybitniejszym z przedstawicieli szkoły merkantylistów włoskich i należy do owego grona oświeconych ludzi XVIII w. (jak G. Filangieri, C. Beccaria, Mario Pagano), którzy, opierając się na szerokiej podstawie filozoficznej, pragnęli zastosować swoje pojęcia humanitarne i liberalne do reform prawodawczych na polu ż^cia państwowego i społecznego. Wykłady uniwersyteckie ogłosił w książce „Lezioni di commercio ossia d’economia civile” (1765 r.). Wydał też „Ragionamento sullo spirito di publica economia*” (1803). Są jego listy w przedmiotach naukowych: „Lettere accadeiniche” (1767); są „Lettere familiari” (1774). Próęz powyższych wydań listów G-ego ukazały się jeszcze dwa w Wenecyi, w latach 1775 i 1827. Wybór dzieł G-ego wydano w Medyolanie w 1824 roku, w 2 tomach, a obszerniejszy tamże 1835 jako „Opere scelte”, w 4 t.— Pisali o nim i o dziełacli jego specyalnie: Galanti „Elogio storico di Sign, abbato A. G.” (Wenecya 1774, wyd. 3-e Fłorencya 1781); Romagnosi „La logica dell’abbate G.” (1832); Ferrara „Genovesi, sua vita, sue opere” (w przedmowie do III t. pierwszej seryi „Biblioteca dell’ Economista” (Turyn 1852); R. Bobba „Commemorazione di Ant. Genovesi” (Benewent 1867); „La vita e le opere di A. G.” (Neapol 1868); Albini „Delle dottrine filosofiche sul diritto di A. G.” (w „Rend. Accad.”

Po owdowieniu w r. 1834, w następnym wstąpił do stanu duchownego. W r. 1846, zostawszy deputowanym z depart. Wyższej Garouny, nie zdołał po rewolucyi lutowej przy głosowaniu powszechnem, o które się upominał tak długo, otrzymać miejsca w zgromadzeniu konstytucyj-nem. Prócz wielu broszur politycznych, mów i konferencyj, G. wydał między inuemi: dość niedokładne tłómaezenie francuskie Biblii (1820 i następ.); bardzo poczytny przekład Tomasza à Ketnpis O naśladowaniu Chrystusa (1836); „La vie de Jesus-Christ et des Apotres”

(1826, 2 t.) i niedbale opracowauą Hi story ę Francyi (1844—47).    *

Genoux, drukarz w Lionie, otrzymał w r.

1829 przywilej na stereotypię papierową (ob.

Stereotypia). Sposób ten, wprowadzany w użycie przez J. Jaquet, drukarza w Monachium, rozpowszechnił się dopiero od czasów wojny Krymskiej, gdy dziennik „Times” zaprowadził go w swojej drukarni.

Genoux Klaudyusz, pisarz francuski,

(* w Wyższej Sabaudyi 1811—f w Paryżu 1874). Od najmłodszych lat pędził życie bardzo ruchliwe i oddawał się najrozmaitszym zawodom: był kominiarzem, majtkiem, czyścicielem obuwia, lokajem, mularzem, żołnierzem i t. p.

Nareszcie wszedł na służbę do drukarni Dupont’a i w r. 1850 został redaktorem dziennika „Patriote Savoiesien.” Skazany na wygnanie po zamachu stanu 2-go grudnia, wrócił do Francyi 1854 r. i został nadzorcą w zakładach dziennika „La Presse.” Napisał między inne-mi: „Mémoires d’un enfant de la Savoie” (Paryż, 1842; jest to jego autobiografia z przedmową Berangera); „Les chants de 1'atelier”

(1856); „Les enfants de J. J. Rousseau” (1857);

„Histoire de Savoie” (1812); „Le percement des Alpes et la Savoie française” (1860).    *

s. s

Genowefa (ze Staroniem.—młoda kobieta, po fr. St. Gieneviève), święta, patronka Paryża (* 422 r. w Nanterre pod Paryżem — f 3 stycznia 512 r.). Bardzo jeszcze małej, bo r. 429, przepowiedział św. German, bp. antysyo-doreński (Auxerre), że wytrwa do śmierci w czy

Genovesi Antoni, filozof i ekonomista wło- Turyn, t. XVIII). ski (* 1712 w Castiglione w pobliżu Salerna — f 1769 r. w Neapolu). Przeznaczony przez ojca do stanu duchownego, oddany został 1721 r. do zakonu, a w 1736 wyświęcony. Z początku był profesorem wymowy w seminaryum w mieście rodzinnem, a następnie filozofii w Neapolu (1740),

Genowefianki, córki św. Genowefy. Początki zakonu żeńskiego św. Genowefy, który w XVII w. niepoślednie miejsce zajmuje, są następujące: Panna Franciszka Blosset założyła r. 1636 w Paryżu, w parafii św. Mikołaja du Chardonneret, towarzystwo dla pielęgnowania chorych i wychowania dziewcząt. R. 1642, po jej śmierci pozostałe jej córki od r. 1650 obowiązywały się ślubami zakonnemi; r. 1658 uznane przez b-pa dyecezyalnego za zgromadzenie zakonu, dostały na to patent w r. 1661. Trudniły się one udzielaniem pomocy chorym, wspieraniem ubogich, bezpłatną nauką dziewcząt w swoim domu i utrzymywaniem seminaryum dla kształcenia nauczycielek, rozsyłanych po kraju. Na wzór tego pobożnego zgromadzenia r. 1661 założyła podobne, również w Paryżu, wdowa, Marya Bonneau z domu Miramion; a następnie, aby podnieść siłę swego zakładu, nazwanego Rodziną świętą, przyłączyła do G-ek; siostry zaś połączonych zakładów zwane były odtąd miramion-

stości i świątobliwości. W piętnastym już roku życia przyjęła G. welon zakonny z rąk b-pa paryskiego; ponieważ jednak nigdzie w pobliżu nie było jeszcze wówczas żadnego klasztoru żeńskiego z ścisłą klauzurą, widzimy ją w różnych miastach niosącą pomoc nieszczęśliwym; całe życie bowiem świeciła przykładem cnót, gorącej miłości bliźniego, oddana umartwieniom i modlitwie. Po śmierci rodziców udała się do Paryża, gdzie wkrótce stała się sławną przez to, iż gdy r. 451 Attyla, król Hunnów, najechawszy Gallię, zagrażał Paryżowi, G. przepowiedziała, iż ten wolnym zostanie od napadu barbarzyńców. Sława jej świętości rozszerzyła się jeszcze, gdy w czasie głodu zaopatrywała Paryż w żywność, sprowadzając zboże Sekwaną z Troyes. Pomimo, iż źli ludzie starali się ją spotwarzyć, cieszyła się G. ogólnie wielkiem poważaniem, a nawet u pogańskiego Childeryka i syna jego, Klodoweusza. G. dała pierwszą inicya-tywę do wzniesienia kaplicy na grobie ś. Dyonizyu-sza. W kaplicy tej następnie pochowano jej zwłoki. Za króla Dagoberta wydobyto je z grobu i pomieszczono w relikwiarzu; w późniejszych czasach przeniesiono je do kościoła śś. Apostołów w Paryżu, nazwanego potem kościołem św. G-y. W w. XVIÎI-ym wystawiono nowy kościół dla tych re-likwij, na pagórku św. G-y, lecz podczas re-wolucyi wyrzucono je ztamtąd i spalono na placu Grève, a kościół zamieniono w Panteon. Nagrobek jej znajduje się w kościele św. Stefana (St. Etienne du Mont). W r. 1129, gdy panowała w Paryżu straszna choroba, zwana ogniem świętym, i gdy usiłowania lekarzy daremne były, cudu dokonała processya z relikwiami św. G-y. Papież Innocenty II, będąc roku następnego w Paryżu, przekonał się o prawdziwości tego cudu i polecił pamiątkę jego obchodzić w d. 26 sierpnia, co się dotychczas praktykuje. Na obrazach przedstawiają św. G-ę jako pasterkę (w dzieciństwie bowiem sama pasała trzodę), albo też z gorejącą świecą woskową, którą szatan chce zgasić, a której strzeże anioł. Niekiedy szatan związany u nóg jej spoczywa. Kościół w dniu śmierci św. G-y, 3 stycznia, obchodzi jej pamiątkę. — Z wielu opracowań najkrytyczniej-szern jest M. B. Saintyres „Vie de s. Giene-viève, patronne de Paris et du royaume de France, suivie de l’histoire de l’abbaye, de l’église et des reliques de la sainte; le tout accompagné de notices, de notes historiques et critiques et de pièces justificatives” (Paryż 1845).

Genowefa (zwana świętą), księżniczka bra-baucka, żona hr. Palatynatu, Zygfryda z Mayen-feld; żyła podobno około r. 730. Została spotwarzona przez marszałka swego dworu, Golo; ten bowiem, mszcząc się, iż pogardziła jego uczuciami, oskarżył ją o cudzołóztwo przed mężem, bawiącym wówczas na wyprawie przeciwko Sa-racenom, i uzyskał wyrok śmierci. Uwolniona jednak przez mającego wykonać wyrok uciekła w lasy ardeńskie, gdzie powiła syna, zwanego Schmerzenreich (boleści pełen), którego żywiła roślinami i mlekiem sarny, i tułała się tak 6 lat. W tym czasie mąż, przekonawszy się o jej niewinności, gdy ją wypadkowo w czasie polowania spotkał, z wielkiemi honorami do praw jej należnych powrócił, a na miejscu spotkania kaplicę wystawił. Niektórzy nazywają G-ę świętą, inni błogosławioną, a inni uważają całą tę historyę za wytwór wyobraźni. Bollandy-ści utrzymują, że choćby wszystko było prawdą, niema jeszcze żadnego dowodu o czci kościelnej, oddawanej G-ie. I co do czasu, w którym żyć miała, podania są sprzeczne. Legenda ta jednak służyła niejednokrotnie za temat dla poetów, i tak: jako dramat, opracowana była przez Tieck’a, Raupach’a, Fr. Hebbla; jako opera przez R. Schumann’a. Jezuita R. Cerisiers wyczerpująco opisuje ją w „Bibliothèque bleue” p. t. „L’innocence reconnue”.—Oprócz tego Krz. Schmid i wielu innych pisało o życiu św. G-y.

Genowefianie, kanonicy w Paryżu. Podług ich podań początek tych kapłanów datuje się w V w., lecz historycznie wiadomo tylko, iż w 1148 r. sprowadziło się do opactwa św. Genowefy dwunastu kanoników klasztoru św. Wiktora w Paryżu i założyło tam reformę wedle bulli papieża Eugeniusza III. Początkowo zajmowali się gorliwie pasterstwem dusz, lecz potem tak się zaniedbali, że papież Grzegorz XV r. 1622 wyznaczył kommissyę dla przyprowadzenia ich do dawnej reguły i obowiązków. Opat św. Genowefy był przełożonym generalnym zgromadzenia, a około połowy XVII i początku XVIII w. zakon ten doszedł do takiego znaczenia, iż z grona jego wybierano zawsze kanclerza Sor-bonny. Podczas rewolucyi kościół św. Genowefy w Paryżu był miejscem posiedzeń klubu jakobinów.— H. Yves „Vie s. G-e” (Paryż 1845).

kami. Wywierały one wpływ zbawienny, założyły przeszło sto szkół, a w roku 1665 zgromadzenia połączone zostały zatwierdzone przez Kościół. Miramionki nie składały żadnych ślubów, tylko zobowiązywały się do wiernego przestrzegania reguły i ustaw, póki w zgromadzeniu zostawać będą. W czasie rewolucyi G-i były bardzo prześladowane, co jednak zniosły z poddaniem, poczem oddały się z całą gorliwością swemu powołaniu. — Cf. Henrion Fehr „Mönchsorden” (II p. 346).

Gens (ród) stanowi w historyi państwa Rzymskiego związek naturalny drugiego stopnia. Na pierwszym stopniu grupę naturalną stanowi rodzina. Wprawdzie rodzina, jaką spotykamy w Rzymie, opiera się, nie na węźle krwi, lecz na pojęciu władzy ojcowskiej; ale z jednej strony podstawą ustroju tej rodziny agnacyjnej jest w zasadzie przecież ojcowstwo, t. zw. pokrewieństwo przez mężczyzn, choć później pewna dowolność, leżąca z natury rzeczy w pojęciu ojcowstwa (pater incertus), doprowadziła do wysunięcia na pierwszy plan woli naczelnika. Oprócz tego jest rzeczą więcej niż prawdopodobną, że ten system agnacyi z wszystkiemi konsekwencyami pochodzi dopiero z czasu XII tablic, a przecież ród istniał już dawniej i oparty był na pokrewieństwie przez mężczyzn, nie na agnacyi w technicznem słowa tego znaczeniu. Rodzina rzymska zasługuje więc na nazwę związku naturalnego, a ród obejmuje wszystkie te rodziny, któreby tworzyły jedną, gdyby węzeł nie był przerwany przez śmierć przodków. Naturalny wzrost rodziny wytwarza z niej zwiększającą się ciągle liczbę odrębnych rodzin, między któremi utrzymuje się do pewnej granicy świadomość stopnia pokrewieństwa i których członkowie do tej granicy mogą dowodnie wykazać swe wspólne pochodzenie. Aż do tej granicy istnieje agnacya, a członkowie rodu są wobec siebie agnatami. Poza nią ustaje świadomość stopnia i możność dowodu; gdy zaś przynależność do rodu jest w pierwszych czasach Rzymu warunkiem licznych praw prywatnych i politycznych, przeto w interesie obywateli ustala się zasada, że nazwisko rodowe (nomen gentilicium) starczy za dowód przynależności, że wszystkie osoby, noszące to samo rodowe nazwisko, od wspólnego pochodzą przodka. Wspólność nazwiska rodowego rozstrzyga więc pierwotnie o gentilitas: „Gentiles mihi sunt, qui meo nomine appellantur,” powiada Festus, a tak samo określa gentilitas Varro (8. 4). Organiza-cya rodowa obejmuje w tych pierwotnych czasach całą ludność Rzymu, bo i klienci, wyzwoleńcy i emancypowani należą przez patrona do rodu. Ale w obrębie tej organizacyi tylko pa-trycyusze są podmiotami uprawnionymi: oni tylko są między sobą gentiles, im tylko służą gentilitatis iura, i dlatego ich tylko obejmuje G. w znaczeniu ścisłem, podczas gdy podwładni zostają na boku. Było to zjawisko zupełnie naturalne. Ród tworzy się z rodziny za pomocą pokrewieństwa przez mężczyzn, i tylko ta warstwa społeczna, w której znaną i uznaną jest idea ojcowstwa, ma do gentilitas dostęp. W pierwotnem państwie rzymskiem tylko u pa-trycyuszów pokrewieństwo agnacyjne wyparło już było inne systemy pokrewieństwa, w których ojcowstwo albo zupełnie nie było uznane, albo też nie wyłącznie, podczas gdy reszta ludności, nienależąca do patrycyatu, nie była nawet dopuszczana do tych instytucyi, które stanowiły warunek ojcowstwa (iustae nuptiae). Dlatego też Liwiusz 10, 8, 9 wkłada w usta plebejusza zwrócone do patrycyatu słowa: „vos solos gen-tem habere,” a na czem polegała przyczyna, stwierdza bajeczka etymologiczna, przytoczona przez Liwiusza (10, 8, 10): „patricii sunt, qui patrem eiere (vocare) possunt.” Po zrównaniu stanów ustrój rodziny plebejskiej staje na równi z ustrojem rodziny patrycyuszowskiej. Następstwem tego jest prawne uznanie pokrewieństwa agnacyjnego u plebsu, które spotykamy już w przepisach ustawy XII tablic, a z tą chwilą możliwe jest istnienie gentis w ścisłem znaczeniu także u pl^bejuszów. Jakoż spotykamy w źródłach ślady, że rody (zwane technicznie stirpes, oznaczane jednak także jako gentes) istniały i wśród plebsu, a Cycero (de Orat. 1,39, 176) wspomina nawet o sporze spadkowym między G. i stirps. W jaki sposób ród plebej-ski organizował się jako G., tego źródła nie wyjaśniają; mamy jednak dowody, że taka or-ganizacya nie objęła całego plebsu, owszem, stanowiła dość rzadki stosunkowo wypadek, a nadto stwierdzają źródła, iż gentes plebejskie nigdy z dawnemi rodami patrycyuszów nie były równorzędne. Zrównanie nastąpiło w dziedzinie prawa opieki i prawa spadkowego, prawdopodobnie także wobec prawa szkolnego; zresztą jednak tylko gentes patrycyuszowskie zachowały wszystkie dawne właściwości rodu i one tylko miały nadzór nad ogólnemi sprawami organizacyi rodowej, np. nad tern, czy pewne imię (praenomen), jako zniesławione, należy usunąć z obiegu. Różnicę zewnętrzną stanowi prawdopodobnie dziedziczny przydomek (cognomen), który zastępuje praenomen, zastrzeżone pierwotnie patrycyatowi, a dostępne teraz i plebejuszom; dlatego też, mimo zrównania, gentes patrycyuszów pozostają rodami w ścisłem słowa tego znaczeniu, a Cycero (Topica 6, 29) w definicyi którą stawia za wzór ścisłości, ogranicza gentilitas do patrycyatu. Liczba rodów patrycyuszowskich nie była w Rzymie nigdy zamkniętą. Nawet legenda, która wywodzi państwo rzymskie ze 100 domów i naczelnika każdego domu umieszcza w pierwotnym senacie, nie wspomina, by ta liczba kiedykolwiek stanowiła granicę; z drugiej zaś strony liczba członków senatu jest w późniejszych czasach, kiedy

prawdopodobnie przez

król składa senat, zwarta, ale z tego nie można wnosić, by także i ilość rodów była wtedy ograniczona. Dyonizyusz z Halikarnasu (2, 7), mówiąc o najdawniejszym politycznym podziale państwa na kurye, przypisuje wprawdzie Romu-lusowi podział każdej kuryi na 10 dekuryj (SsxôtSs), a znaleźli się uczeni, którzy na tej podstawie skład państwa w czasie trzydziestu kuryj chcieli ustalić na 300 rodów; kombinacyi tej brak jednak wszelkiej podstawy, bo między kuryami a rodami, między organizacyą polityczną a grupą naturalną ten tylko zachodził związek, że poszczególne rody przyłączone były na stałe do pewnych oznaczonych kuryj. Przeciw ustaleniu liczby rodów dla pierwotnych czasów przemawia stanowczo okoliczność, że w źródłach spotykamy wzmianki o przyjęciu obcych rodów do gminy jeszcze za czasów królewskich (cooptatio uchwałę kuryi). Tak przynajmniej przyjęto co najmniej 6 rodów, należących poprzednio do Alby, a cały szereg rodów latyńskieh miał zwiększyć rzymski patrycyat za pierwszego Tarkwiniusza (Liwiusz 1, 30; Cycero „De rep.” 2, 20); czytamy również o dopuszczeniu do patrycyatu sabińskiego rodu Klaudyuszów (Liwiusz 2, 16), a z tem rozszerzeniem łączy się istniejąca później w Rzymie różnica między g en tes mai or es, które pierwotnie do gminy należały, i gen tes minores, które później do niej weszły. Różnica ta miała jednak nader szczupłe znaczenie praktyczne, gdyż dawała tylko senatorom ma i or um gentium pierwszeństwo przy oddawaniu głosów w senacie. W późniejszych czasach, odkąd plebejusze wdarli się do kuryi, przyjęcie nowych rodów patrfcyuszowskich nie było już możliwe, bo o tem decydować mogli tylko patrycyusze, a ci nie mieli organu do wydawania uchwał i legalnego objawiania swej woli. Dopiero za Cezara słyszymy znów o nadawaniu patrycyatu, do którego go upoważniono: niewiadomo jednak, w jaki sposób to się odbywało, a w każdym razie organizacya rodowa już się w tych czasach doszczętnie przeżyła. Z drugiej strony wspominają źródła (Liwiusz 2, 2) także o wykluczeniu Tarkwiniuszów w formie exilium ze społeczności rzymskiej; brak jednak wskazówek co do sposobu, w jaki to nastąpiło, a o innych takich przypadkach niema śladu. Przynależność do rodu (patry-cyuszowskiego) nabywało się przez urodzenie, przez małżeństwo, przez przyjęcie za dziecko, wreszcie przez uchwałę kuryi; w tym ostatnim razie można ją było uzyskać także bezpośrednio, w pierwszych trzech pośrednio przez wstąpienie do jednej z rodzin objętych organizacyą rodową. Przy urodzeniu wymagano pierwotnie prawdopodobnie pochodzenia z małżeństwa zawartego w formie sakralnej (confarreatio); później jednak każde ważnie zawarte małżeństwo pa-trycyusza. nawet z plebejuszką, dawało dzie-

ciom prawo przynależności do rodziny i rodu. Dzieci nieślubne patrycyuszki nie należą do jej rodu, bo do rodu można tylko wejść przez ojca, a one wobec prawa ojca nie mają. Małżeństwo sakralne oddawało żonę we władzę męża filiae loco i wprowadzało ją do rodu męża, co pociągało za sobą pierwotnie nawet przybranie przez nią nazwiska rodowego (ubi tu Gaius, ego Gaia); z tego też powodu wyjście za mąż za członka innego rodu było, jak poniżej wykażemy, znacznie utrudnione, jeżeli kobieta miała własny majątek. Małżeństwo w innej formie nie pociąga za sobą zmiany rodu, choćby nawet żona dostawała się (coëmptione vel usu) pod władzę męża; w tym ostatnim razie wychodzi wprawdzie kobieta z pod cudzej władzy, ale nie przestaje należeć do dawnego swego rodu. Jest to niewątpliwie anomalia, którą jednak można wytłómaczyć tern, że gentilitas co do kobiet dużo wogóle mniejszą miała doniosłość. Adopcya, oparta na naciąganej interpretacyi ustawy XII tablic, stwarzała stucznie nowe oj-cowstwo u adoptującego, niszcząc je równocześnie u ojca naturalnego, a przez to pociągała za sobą zmianę rodu i otwierała nawet plebe-juszom dostęp do patrycyatu; dlatego też przypuścić słusznie możemy, iż przyjęta była bez zastrzeżeń dopiero wtedy, kiedy gentilitas żadnego niemal nie miała już znaczenia. Za przypuszczeniem tern przemawiają stanowczo ograniczenia, jakie istniały przy dawniejszej niewątpliwie arrogacyi, t. z w. przy przyjęciu do rodziny osoby, nie zostającej już pod niczyją władzą (sui iuris) i zbliżonej do niej adopcyi testamentowej. W obu tych przypadkach następowała zmiana rodu, ale też w obu przypadkach badali przedewszystkiem sprawę pontifi.ees, a ostateczna decyzya należała do kuryi na co-mitia calata, wobec których osoba zmieniająca ród musiała również wyrzec się uroczyście dawnej wspólności sakralnej (detestatio sacro-rum); różnica polegała na tem tylko, że przy arrogacyi nowy ojciec składał swe oświadczenie przyjęcia ustnie, a przy adopcyi testamentowej uskuteczniał je w testamencie, mianując adoptowanego dziedzicem pod warunkiem zmiany rodu. Wreszcie spotykamy w źródłach przypadek nadania (a właściwie przywrócenia) praw rodowych M. Furyuszowi Camillowi (Liwiusz 5,46), różniący się od poprzednich o tyle, iż miejsce w rodzie uzyskiwało się bez pośrednictwa rodziny. Potrzebna do tego była niewątpliwie uchwała patrycyatu (kuryi); bądźcobądź jednak przypadek ten jest wyjątkowy, gdyż normalną drogą przez rodzinę była arrogacya lub adopcya. Przestaje się być członkiem rodu przez małżeństwo i arrogacyę, o ile one pociągają za sobą zmianę rodu. Można jednak utracić gentilitatem bezwzględnie. Następuje to, jeżeli Rzymianin w obcej gminie stanie się niewolnikiem lub wstąpi do związku innej gminy, lub wreszcie w obrębie własnej gminy z patry-cyatu przejdzie do plebsu. Do pierwszej kate-goryi należą: sprzedaż (trans Tiberim, bo w obrębie Latium człowiek wolny nie może stać się niewolnikiem) za karę, np. za zbiegowstwo z wojska; wydanie obcej gminie za naruszenie prawa narodów (np. za dokonanie zbrodni na pośle obcej gminy); sprzedaż dłużnika w drodze egzekucyi z nexum lub po addictio; odstąpienie syna pod władzę członkowi obcego państwa; wreszcie niewola wojenna—w tym ostatnim wypadku jednak pojmany odzyskuje wrazie powrotu wszystkie prawa na mocy juris postli-minii, tak, jakgdyby nigdy nie był w niewoli. Utrata gentilitatis przez wstąpienie do innego związku gminnego jest konsekwencyą zasady, że nie można równocześnie należeć do dwóch państw; oczywiście jednak ten inny związek gminny musi być w Rzymie uznany jako taki, co zachodzi przedewszystkiem przy civitates foe-deratae. W ten sposób traci się prawa rodowe przez exilium, to znaczy przez zmianę miejsca zamieszkania z zamiarem wystąpienia z gminy rzymskiej (solum vertere exilii causa), przyczem obojętną jest rzeczą, czy wygnaniec w nowej gminie uzyskał pełne prawo obywatelskie, czy nie; znakiem wykluczenia ze związku rodowego jest w tym razie exsecratio. Wreszcie w obrębie gminy wychodzi się z rodu, a wstępuje w szeregi plebsu, przez emancypacyę, przez ar-rogacyę ze strony plebejusza, w końcu także wprost i bezpośrednio przez zrzeczenie się pa-trycyatu (transire ad plebem), choć skuteczność prawna tego ostatniego aktu jest wątpliwa (Suetonius: Caes. 20). Chcąc określić znaczenie rodu w państwie rzymskiem, stwierdzić najpierw musimy, iż w źródłach niema nigdzie śladu, by ród, jako taki, miał naczelnika. Być może, że pierwotnie tak było; w czasach jednak, do których sięgają źródła, ród występuje już jako grupa bez zwierzchnika. Spotykamy wprawdzie wzmianki o dekretach rodu, ale nie można na tej podstawie przypisywać rodom autonomii, bo dekretom takim (których treść jest zresztą tylko ta, iż członkowie rodu mają nie używać w przyszłości pewnego splamionego imienia) brak egzekutywy; mają więc one moc wiążącą tylko przez to, że się opierają na porozumieniu (consensus) między członkami rodu i stoją na-równi ze zwyczajami rodowemi. Być może, iż naruszenie dekretu lub wyłamanie się z pod zwyczaju obniża nieposłusznego w oczach rodu i uwłacza jego czci obywatelskiej; ale gdyby nawet nota gentili ci a miała podobny charakter, jak nota censoria w późniejszych czasach (tak sądzi Ihering w słynnem dziele: „Geist des röm. R.”), to przecież druga pociągała za sobą skutki prawne, których pierwszej brakło. Wynika stąd, że G. nie jest samodzielną korpora-cyą polityczną, a wspomniano już poprzednio, że nawet podział na rody nie ma znaczenia dla prawa publicznego, bo ród należy wprawdzie do kuryi, ale nie jest oznaczoną częścią kuryi. Cała doniosłość ustroju rodowego zamyka się w granicach prawa sakralnego i prawa prywatnego. Członków rodu wiąże z sobą przedewszystkiem wspólność ofiar (sacra gentilicia). Każdy ród ma swój odrębny kult, który jest jego religią prywatną i z wymarciem rodu gaśnie; dlatego też sacra gentilicia stanowią sacra privat a, do których państwo wcale się nie miesza. W tej prywatnej formie przechowywały się w Rzymie obrządki publiczne gmin, wcielonych do państwa Rzymskiego, których wybrane rody wchodziły do rzymskiego patry-cyatu, a węzeł sakralny posiadał w owych czasach ogromną doniosłość i siłę; wszakże nieliczne źródła nie oświetlają jej dostatecznie; jeszcze Cycero w czasach upadku organizacyi rodowej kładzie na nie nacisk („De offre.” 1, 17, magnum est... eisdem uti sacris, sepulera habere communia). Ze wspólności kultu wynika wspólność grobów (sepulera gentilicia), a dla zapewnienia i utrzymania tego kultu (Cycero „De leg.” 2, 9: sacra privata perpetuo manenfb) istnieją odrębne przepisy prawno-majątkowe. Majątek stanowi materyalną podstawę kultu. Chcąc zapewnić kultowi trwałość, trzeba majątek utrzymać w rodzie: dlatego wolność testowania jest de facto ograniczona, bo do testamentu potrzeba zgody kapłanów i uchwały kuryi, a od chwili, kiedy pojawił się testament prywatny, wyrabia się zasada, iż sacra ciężą na spadku jako ciężar rzeczowy (spadek bez tego ciężaru jestwyjątkiem, a sine sacris hereditas rzadko szczęśliwym nabytkiem)- dlatego spotykamy ograniczenia przy zmianie rodu (adrogatio, adopeya testamentowa); stąd pochodzą wreszcie przepisy, utrudniające uszczuplanie mienia rodowego przez kobiety. Kobieta, mianowicie, sui iuris, w której rękach znajduje się część majątku rodowego, potrzebuje do gentis enuptio, to zn. do zawarcia małżeństwa poza rodem, pozwolenia w testamencie, więc uchwały kuryi, a wcale testować nie może, i trzeba było całego sprytu rzymskich prawników, by jej przez podsuniętego męża (senes ad coemptiones faciendas) zapewnić prawo testowania (Cicero pro Murena 12, Ga-ius I, 114, 115). Wspomnieć tu należy, że i w rodach plebejskich po zrównaniu stanów spotykamy sacra gentilicia. W sferze prawa prywatnego ród odgrywa przedewszystkiem, według wszelkiego prawdopodobieństwa, rolę przy wytwarzaniu się własności na nieruchomościach. Jest to wprawdzie w historyi Rzymu jeden z najciemniejszych punktów, a brak wskazówek źródłowych skazuje naukę tylko na przypuszczenie; mimo to jednak niebrak śladów wskazujących, że ta własność gruntowa, która w ustawodawstwie Serwiusza Tulliusza stanowi, według legendy, podstawę podziału obywateli i rozstrzyga o ich prawach i ciężarach, powsta-

Dr Wr.

ła jako własność rodowa. Już historycy rzymscy opowiadają, że Romulus porozdzielał obywatelom po dwa iugera na własność dziedziczną (quae heredem sequerentur) jako t. zw. liere-dium; wynika stąd, że reszta roli, należąca do państwa rzymskiego, nie stanowiła wówczas jeszcze przedmiotu własności indywidualnej, a nie ulega wątpliwości, że a g er Romanus bardzo wcześnie już znacznie większą obejmował przestrzeń. O tern, aby przyrastające części rozdzielano pojedyńczym obywatelom, niema mowy, skoro jeszcze w późniejszych czasach adsignatio przy deductio obywateli rzymskich in coloniam obejmowała tylko bina iugera (Liwiusz 8, 11). Zostają więc tylko dwa przypuszczenia: albo ta rola zostaje własnością państwa (ager publicus), albo też staje się własnością prywatną rodu. Jeżeli zważymy, że w tych czasach organizacya rodowa jest stanowczo potężniejszą od formującego się dopiero organizmu państwa, że następnie jakiś rozdział ziemi de facto musiał istnieć wobec znanej już wówczas własności indywidualnej na niewolnikach i bydle, a taki rozdział faktyczny w obrębie państwa lub kuryi trudno sobie wyobrazić, podczas gdy w obrębie rodu sprawa ta najmniejszej nie przedstawia trudności, to już te ogólne uwagi każą oświadczyć się za własnością rodów i wykluczyć własność publiczną. Przypuszczenie to stwierdza również fakt, że okręgi (tribus) Serwiusza Tulliusza noszą nazwy znanych dobrze rodów patrycyuszowskich, co wynikać może tylko stąd, że pojedyńcze rodziny rozdzieliły między siebie wspólny ongi grunt rodowy; trudno wreszcie przypuścić, by ród np. albański, posiadający prawdopodobnie własne ziemie, a przyjęty do gminy rzymskiej raczej jako równorzędny, -niż jako podbity, zrzekał się swych posiadłości w zamian za—bina iugera dla każdej rodziny, a Liwiusz (2, 16) opowiada, że ród Klaudyuszów, przesiedlając się do Rzymu, otrzymał wraz z obywatelstwem ziemię, która stanowiła później osobny okrąg, t. zw. tribus Claudia. W jaki sposób używanie roli rozdzielano na pojedyńcze rodziny w rodzie, jak i kiedy ta własność rodowa przeobraziła się we własność indywidualną poszczególnych patres familias, są to punkty nierozjaśnione, ale istnienie wspólnej własności rodowej w czasach pierwotnych nie powinno być podawane w wątpliwość. Za zabytek tej współwłasności uważać słusznie można prawo członków rodu do spadku w braku bliższych agnatów. Przepis ustawy XII tablic „gentiles familiam habento” zdaje się powoływać do spadku członków rodu jako jednostki; przypuszczać jednak należy, że pierwotnie dziedziczył ród jako taki, a raczej odzyskiwał dawną swą własność: za tern przemawia przytoczona poprzednio wzmianka Cycerona o sporze spadkowym między rodem Marcellów za Klaudyuszów. Czy w obrębie rodu od

różniano przy sukcessyi grupy ściślejsze (fami-liae), które wywodziły się od wspólnego asceu-denta i które łączyło cognomen, tego źródła nie pozwalają rozstrzygnąć; brak również wiadomości, co do tego, jak dzielili się spadkiem członkowie rodu w czasach późniejszych, kiedy własność rodowa jako taka nie była już znaną. Ród plebejski, należycie zorganizowany, dawał członkom prawo spadkowe tak samo, jak przy rodzie patrycyuszowskim. Poza tern członkowie rodu mają cały szereg wzajemnych praw i obowiązków, stanowiących ius gentilitatis. Źródła nie*dają nam w tym względzie obrazu zupełnego, w każdym razie jednak możemy powiedzieć, iż ród stanowił związek wzajemnej pomocy między równymi. Gentiles są powołani do opieki nad dziećmi i kobietami, należącemi do rodu, oraz do kurateli nad członkiem rodu w razie jego choroby umysłowej; każdy członek rodu może liczyć na jego pomoc, a więc na utrzymanie w razie ubóstwa, na wykupno z niewoli, na poparcie w razie sporu (formularz dawnego procesu mówi przy wysłaniu stron na miejsce sporu: suis utrisque superstitibus istam viam dico), wreszcie na zemstę w razie morderstwa, lub wyrządzonej sobie krzywdy. Z drugiej strony każdy członek rodu obowiązany jest udzielić innemu tej pomocy i ponosić złączone z nią ciężary materyalne, a ta wzajemność dawała właśnie rodowi ogromną siłę, choć owym obowiązkom brakło sankcyi prawnej. Gentilis, któryby się uchylił od rodowych ciężarów, mógł być pewny, że i jego nikt nie poprze w razie potrzeby, a jednostka jako taka jest w pierwotnych społeczeństwach bezsilna, jeśli nie ma oparcia. Począwszy od rzeczpospolitej G. rzymska jest już tylko cieniem dawnego rodu. Ustawodawstwo XII tablic uznaje wprawdzie prawo rodu do spadku, opieki i kurateli, ale poza tem znikło wszystko, co stanowiło jego żywotność i jego potęgę. Z końcem rzeczpospolitej i owe resztki prawa rodowego wychodzą z użycia, a Gaius wspomina o niem tylko tyle, że totum gentilicium ius in desuetudinem abiit (3, 17).

Gensfleisch, ob. Gutenberg.

Gensichen Otto Franciszek, współczesny poeta dramatyczny niemiecki (* w Driesen 4 lu-go 1847). Studyował w Berlinie filozofię i klasyczną filologię; potem zamieszkał stale tamże jako literat. Odznaczył się głównie przez swoje utwory dramatyczne, osnute na tematach starożytnych, odtwarzanych z całą ścisłością według najnowszych badań archeologicznych i filologicznych. — Tutaj należą: „Gajus Gracchus” (tragedya, Berlin 1869); „Der Messias” (trylogia, Berlin 1869); „Ajas” (tragedya, Beri. 1873); „Pliryne” (dramat, Berlin 1878), wreszcie „Lydia” (1884), dramat wysnuty z ody Horacyusza. Oprócz tego pisał G. sztuki dramatyczne z hi-storyi nowożytnej lub z życia współczesnego:

W. G.

lepszych mówców Konwencyi.

706.

Fig. 178.

Gentiana Pneumonanthe.

dramat „York” (Berlin 1871); tragedyę „Robespierre” (Berlin 1873); komedyę „Die Märchentante” (Berlin 1881). Wydał liczne zbiory poe-zyj lirycznych: „Spielmannsweisen” (Berlin 1876); „Frauenlob” (1885); „Immortellen” (1888); „Jungbrunnen” (1889); dalej — nowelle wierszem: „Isolde” (1885), „Der Mönch von St. Bernhard” (1887); „Tarnina” (1888); humorystyczny poemat „Triglaw-Bismarck” (bezimiennie 1887); zbiór baśni p. t. „Aus sonnigen Fluren” (1874); nowelle prozą p. t. „Vier Erzählungen” (1886); wreszcie romans „Der Madonna!” (1889).

Gensonné Armand, adwokat i polityk francuski (* w Bordeaux 1758—f w Paryżu 1793 r.), był prokuratorem parlamentu bordoskiego, a następnie został obrany przez depart. Giron-dy na członka trybunału kassaeyjnego (1791); w ten sam sposób znalazł się w Zgromadzeniu prawodawczem, gdzie należał do zwolenników polityki Brissota. Jako członek „komitetu dyplomatycznego” poddał pod głosowanie dwa najbardziej przewrotowe projekty: dekret zawierający oskarżenie przeciwko dwóm braciom królewskim (t* I, 1792), oraz deklaracyę wojny przeciw królowi Czech i Węgier (20, IV, 1792). Na posiedzeniach 20, 23 maja i 30 czerwca odkrył ma-chinacye dworu i gabinetu austryackiego, następnie jednak, przestraszony wzrostem demo-kracyi, zaczął tajnie udzielać rad królowi, wszakże później oddał swój głos za królobójstwem. Gdy następnie obwołano go prezydentem konwen-cyi (7—21 marca 1793), występował namiętnie przeciwko partyi Góry i Maratowi. Aresztowany, nie chciał, jakkolwiek mógł, korzystać z u-cieczki. Oskarżony wraz z innymi żyrondysta-mi, mężnie podzielił ich los. Był jednym z naj-

s. p.

Gensoul Józef (* w Lionie d. 8 stycznia r. 1797—f tamże d. 5 listopada r. 1858), znakomity i bardzo zasłużony chirurg Naukę sztuki lekarskiej rozpoczął w r 1815 w mieście ro-dziunem, następnie w r. 1822 udał się do Paryża i tam w dwa lata później, obroniwszy rozprawę „Sur la réunion immédiate des plaies a-près l’amputation des membres”, dyplom doktorski uzyskał. Powróciwszy do Lionu, w r. 1826 został ordynatorem, później zaś chirurgiem naczelnym szpitala Hôtel-Dieu. Na stanowisku tern przez lat 30 przeszło odznaczał się jako operator śmiały, zręczny, pomysłowy i bardzo szczęśliwy; piórem mniej się zajmował, jednakże napisał cały szereg prac mniejszych, pełnych treści i wartości wcale niepośledniej o rozmaitych cierpieniach chirurgicznych; pomieszczał je głównie w „Archives générales de méd.” (od r. 1829) i w wydawanym przez siebie wspólnie z A. Dupasquierem „Journal clinique des hôpitaux de Lyon” (od r. 1830): pisywał także w „Gazette des hôpitaux” i w „Moniteur des hôpitaux.” Z prac jego osobno wydanych wymienić można: „Lettre chirurgicale sur quelques maladies graves du sinus maxillaire et de l’os maxillaire inférieur” (Lyon 1833, z atlasem in fol.) i „Nouveau procédé pour opérer les polypes de la matrice” (tamże 1851). Pierwszy wykonał w r. 1826 wypiłowanie doszczętne szczęki górnej z jednej strony, w roku zaś następnym wyłuszczenie rakowatego gruczołu przy-usznego. Ulepszył znacznie sposób robienia rynoplastyki, operowania wargi zajęczej i wogó-le operaoyj plastycznych na twarzy; nie miał sobie równego w operowaniu przepuklin uwięzionych i kamieni pęcherzowych; był także bardzo biegłym w okulistyce i ginekologii.—Por. „Gazette méd. de Lyon” r. 1858, str. 449; tamże r. 1861, str. 101 i 132, oraz De ch ambre „Diction, encyclopédique” ser. 4, T. VII, str.

Dr J. p.

Gentiana, goryczka, rodzaj roślin z rodziny goryczkowatych (Gentianaceae). Kielich 4—9-wrębny albo -dzielny, korona dzwonkowata lub lejkowata, 4—9-wrębna; pręcików 4 — 9, schowanych w rurce kwiatowej; torebka nasienna jednokomorowa. Rodzaj ten obejmuje do 100 gatunków, z których około 20 spotyka się w środkowej Europie, przeważnie na górach wysokich, poci granicą wiecznych śniegów: stanowią one krasę kobierców łąk alpejskich. Liczne gatunki goryczek zawierają w korzeniu gorzki glukozyd—ge ncy op i kry n ę, mającą rozległe zastosowanie w medycynie, jako środek wzmacniający żołądek. Górale alpejscy sporządzają sobie nalewkę goryczkową. Gatunki goryczki są nader zmienne, przeto nadają się do wytwarzania odmian w hodowli (jako rośliny ozdobne). Na naszych nizinach pospolity jest tylko jeden gatunek: G. Pneumonanthe (g. wąz-ko list na), o dużych, klinowato - dzwonkowatych koronach, ciemno-lazurowo-błękit-nych, z 5 zielono - kropkowanemu prążkami na powierzchni wewnętrznej. Nadto spotyka się tu i owdzie: G. cru-ciata (g. krzyżowa), ama-rella (g. łąkowa) i ciliata (g. rzęsowata). Flora tatrzańska zawiera kilkanaście gatunków goryczek, a w tej liczbie też postaci bardzo charakterystyczne dla roślinności alpejskiej i podbiegunowej, jak np. G. acaulis (g. krótkołody gowa), o łodydze niezwykle skróconej i tęgich liściach korzeniowych. Do typu tego zbliżone są też: G. verna (g. wiosenna), G. nivalis (g. śniegowa) i inne. Jednym z najokazalszych gatunków jest G. lutea, o wysokich wewnątrz pustych, grubych łodygach, wielkich liściach przeciwległych i dużych kwiatach żółtych; gatunek ten, należący właści-

E. S.

E. S.

cr

Dr J. P.

s. s.

wie do nory wyżyn srodkowo-europejskich; chociaż rzadko, ukazuje się wszakże i w Karpatach. Dwa gatunki: G. amarella i campestris używane bywają w krajach północnych jako Surrogat chmielu do wyrobu piwa.

Grentianaceae, goryczkowate, rodzina należąca do rzędu skrętokwietnycli (Contortae). Zioła smaku gorzkiego, o liściach pojedynczych naprzeciwległych, bez przylistków; o koronach dzwonkowatych, lejkowatych albo kółkowatych, zazwyczaj okazałych i jaskrawo zabarwionych, przed rozwinięciem pączka skręconych; o torebkach owocowych jedno lub dwukomorowych; o nasionach bielmowych, z prostym zarodkiem. Gatunków zawiera ta rodzina około 500, właściwych przeważnie strefom zimnym i umiarkowanym, oraz wysokim krainom górskim.

Gentile da Foligno, zwany też Fulgineus, Fulginas i de Gentilibus (* w Foligno w drugiej połowie wieku XIII—f w Perugii d. 12, albo 18 czerwca r. 1348), najsłynniejszy lekarz swego czasu. Rodzina, z której pochodził, dotąd istnieje w Foligno; ojciec jego (* 1230—f 1310), także lekarz, mieszkał w Bolonii, tam się więc wykształcił pod Tadeuszem Alderottim, twórcą medycyny scholastycznej; później tamże został profesorem, następnie zajął katedrę w Perugii, nakoniec od r. 1337 do 1345 nauczał w Padwie, będąc zarazem lekarzem przybocznym hrabiego Ubertina da Carrara, władzcy Padwy. Ustąpiwszy ze stanowiska tego, osiadł znów w Perugii i tam wkrótce padł ofiarą Czarnego moru (ob.). Dziełem jego najznakomitszem są „Consilia peregregia ad quaevis morborum corporis humaui genera” (Editio princeps b. w. m. i r. dr.; wyd. 2-e Pawia 1492; wyd. 3-e Wenecya 1T>03). Pisywał też objaśnienia do dzieł Avicenny (ob.). Spis wszystkich dzieł jego podaje Haeser w „Lelir-ch d. Gesch. d. Med.” (wyd. 3-e, T. I, str. 0 i 751). Nie należy uważać go za jedną osobę z Gentilem da Cingoli (G. de Cingu-lo), który w r. 1295 był profesorem logiki w Bolonii.

Gentile da Fabriano, właściwie Gentile di Nic colo di Giovanni di Mas so, malarz włoski, zwykle do szkoły umbryjskiej zaliczany (* pomiędzy 1360 i 1370 r. w Fabriano w Um-bryi—f w 1427 lub 28 r.), jeden z najsławniejszych artystów w pierwszej połowie XV stulecia, jest znakomitym i wybitnym przedstawicielem kierunku przejściowego sztuki włoskiej, łączącego w sobie zalety i wady pierwotnych idealistycznych szkół umbryjskiej i sieneńskiej z realizmem nowatorów florenckich. G. da F. pracował w Brescii, następnie w Wenecyi (około 1420 r.), przy pałacu dożów, gdzie wymalował bitwę morską, stoczoną przez Wenecyan z Fryderykiem Rudobrodym, malowidło dziś już nieistniejące, ale wówczas podziwiane z powodu burzy morskiej, którą artysta znakomicie miał odtworzyć pędzlem. W r. 1421 G. da F. udał się do Florencyi; następnie pracował w Sienie, w Orvietto i wreszcie w Rzymie, przy ozdabianiu Lateranu (1426). Wiele z prac jego zaginęło, wiele także jest silnie uszkodzonych. Główniejsze z zachowanych dotąd malowideł G. da F. są: dwie pierwotne nastawy ołtarzowe ze scenami z życia św. Rodziny, z których pojedyncze części rozproszone są po muzeach w Me-dyolanie, we Florencyi i w Luwrze, oraz kilka obrazów religijnych, a mianowicie: w kościele św. Mikołaja we Florencyi, w Luwrze, w Berlinie i w Bari (Ukrzyżowanie). Wyborne pojęcie o zaletach i wadach pędzla tego artysty daje obraz ołtarzowy (z podpisem i datą: 1423), pochodzący z kościoła św. Trójcy we Florencyi, obecnie przechowywany w tamecznej akademii,

t. j. „Hołd trzech króli”, z charakterystycznem umieszczeniem w górnej perspektywie scen epizodycznych, przedstawiających pochód królewski przez góry. Część predelli (ob.) tego obrazu znajduje się w Luwrze paryskim, dokąd zabraną została w 1812 r. G. da F. uprawiał sztukę i teoretycznie, ale traktaty jego o malarstwie nie zachowały się dla potomności.

Gentili Antoni, generał francuski (* w Ajaccio r. 1781—f na morzu Śródziemnem 1798). Był synem towarzysza Paolego i od lat pacholęcych uczestniczył we wszystkich walkach swych rodaków z Rzecząpospolitą Genueńską o niepodległość swej ojczyzny. Straciwszy ojca, który padł trupem w jego oczach w bitwie z Genueńczykami, wzięty był pod opiekę przez Paolego, który go wywiózł do Londynu w roku 1769, kiedy wobec okkupacyi paryskiej prze-wódzcy narodowego stronnictwa korsykańskiego musieli uciekać za granicę. Wygnanie jego trwało do r. 1789, w którym, przywołany do kraju, mieszał się bardzo czynnie do spraw politycznych. W 1790 r. stronnicy jego wyprawili go do Paryża razem ze sławnym Pozzo di Borgo, aby w konstytuancie bronił interesów Korsyki. Zjednany tam dla sprawy francuskiej, miał za powrotem żywe zajścia z Paolem, który zaczął był podburzać do rozruchów swoich spółziomków; a gdy w r. 1790, zrzuciwszy maskę, wydał Korsykę Anglikom, G. oświadczył się otwarcie przeciw dawniejszemu protektorowi i zamknął się w Bastii z resztkami wojska francuskiego, pod dowództwem Lamotte Saint-Michela. Oblegany przez Paolego i Nelsona, opierał się im mężnie przez ciąg czterech miesięcy i tylko już w ostatniej konieczności kapitulował (w maju 1794). Schroniwszy się do Francyi, wstąpił tam do armii Alpejskiej (1795). W 1796 Bonaparte zamianował go gener. dywizyi, a po pierwszych powodzeniach kampanii włoskiej polecił mu zorganizować w Liwurnie korpus ekspedycyjny, przeznaczony do wyzwolenia Korsyki z rąk Anglików. Podnieceni przez G-go Korsykanie powstali, znieśli garnizon angielski

108

Encykl. Powsz. Ilustr. Zesz. ICO. T. XXIV

W. Wr.

Fig. 17ft.

Gentils de Langalerie (herb).

H. K.

K. Sł.

i wzięli do niewoli vice -króla, lorda Elliota. G. wylądował w Bastii śród tych wypadków (1796) i dokonał bez trudności zdobycia wyspy.

. Zdawszy na niej dowództwo na generała Vau-bois, wrócił do armii włoskiej, gdzie Bonaparte niezadługo nową mu ekspedycyę powierzył, mianowicie przeciwko wyspom dońskim, których okkupacyę spowodował był upadek Weuecyi. Dnia 28 czerwca 1797 r. G. opanował Korfu, a gdy mu się poddały i inne wyspy, zajął się ich organizacyą. Po kilku miesiącach pracy ciężko zaniemógł i musiał zdać dowództwo na generała francuskiego, Chabot’a, a sam odpłynął na Korsykę, w nadziei, że tam zdrowie odzyska; ale zmarł podczas podróży.

Gentilis Jan Walenty, herezyarcha włoski, socynianin (* w Cosenzy około 1520—f w Bernie 1566). Szerzył swą naukę w Genewie, ale tam Kalwin zmusił go do zaprzestania kazań przeciwko Trójcy św. i do wyrzeczenia się publicznego swojej doktryny. Natenczas, opuściwszy skrycie Genewę, G. apostołował we Francyi, Polsce, na Morawach i w Austryi. Potem powrócił do Szwajcaryi i rozpoczął swą propagandę w kantonie Berneńskim; ale tam go wtrącono do więzienia w czerwcu 1566, sądzono uroczyście od d. 5 sierpnia do 7 września i nareszcie skazano na śmierć. Historyę tej sprawy opisał Aretius (Genewa 1581).

Gentilly, wioska dep. Sekwany, o 3 kil. na pn.-pn.-zach. od Villejuif i o 3 kil. na pd. od Paryża, oddzielona tylko pasem fortyflkacyi, pad rz. Bicêtre, dopł. Sekwany, u podnóża wzgórza Bicêtre, na którem wznosi się fort i wielki przytułek dla starców. Stacya kolei żel. obwodowej; garbarnie; 7 120 m-ców.

Gentils de Langalerie. Herb polski z indy-gienatu. W polu błękitnem, pod krokwią złotą, pomiędzy trzema złotemi kołami zębatemi miecz ostrzem do góry, do szczytu tarczy przez krokwie zachodzący, z rękojeścią w dolnem kole.

Nad tarczą korona margra-biowska. Herbem tym pieczętuje się francuska rodzina G. de L., z której Jan otrzymał indygienat polski w 176)8 r.— Źródła: „Volum.

Legura” (VII, 799); Borkowski; Rietstap „Armorial général”; Ostrowski „Księga herbowa”.

Gentry w angielskiej heraldyce oznacza niższą szlachtę, do której należą między innemi np. baroneci. W zwykłym języku tern mianem nazywa się wogóle te warstwy ludności wiejskiej i miejskiej, które ze względu na swoje stanowisko majątkowe, wykształcenie, oraz działalność społeczną należą do klas rządzących w Anglii. Wogóle nazwa G. odpowiada intelli-gencyi miejskiej na kontynencie.

Grentyt, ob. G a r n i e r y t.

Gentyzyna C₁₄H₁₀O₅, poprzednio kwasem gencyanowym lub gencyaniną zwana; jest to barwnik roślinny, znajdujący się w korzeniu goryczki (Gentiana lutea). G-ę otrzymują według metody Baumerta, polegającej na przemywaniu sproszkowanego korzenia goryczki wodą i następnem ługowaniu go spirytusem, ze spirytusowych zaś wyciągów G-ę strącają nadmiarem wody. Żółte jedwabiste kryształy, bardzo trudno rozpuszczalne w wodzie, trudno w spirytusie i eterze, łatwo w wodnym rozczy-nie alkaliów, z których jednak kwasy wydzielają kryształy G-y. Z lkgr. korzenia goryczki otrzymuje się 0.5 gramma G-y.

Gentz Fryderyk v. (* 1764 we Wrocławiu— f 1832 r. w Wiedniu), publicysta, polityk i ekonomista niemiecki. Studya prawne odbywał w Królewcu, gdzie był uczniem Kanta. W 1786 r. został sekretarzem tajnym w pruskiej dyrekcyi generalnej, a w 1793 w radzie wojennej. Rewo-lucyę francuską powitał najpierw z entuzyazmem, lecz stał się potem jej przeciwnikiem. Początek jego działalności publicystycznej przypada na r. 1790, gdy wraz z G. N. Fischerem założył „Deutsche Monatschrift”. Kiedy następnie w „Historisches Journal” i w radzie wojennej zaczął prowadzić bronią dyalektyczną walkę przeciw rewo-lucyi i przeciw pierwszemu konsulowi, zwrócił na siebie uwagę Pitta w Anglii, a pod tym wpływem i cesarskiego posła w Berlinie, hr. Stadiona. Dzięki temu powołany został do gabinetu ówczesnego kanclerza austryackiego, Cobenzla, jako radzca cesarski. W Prusiech kary era jego publiczna była skompromitowana, ponieważ w piśmie otwartem do wstępującego na tron Fryderyka Wilhelma III poważył się oświadczyć za nadaniem ludowi prasy wolnej i ulg podatkowych. Tego liberalizmu pozornego wkrótce się jednak wyrzekł i bez skrupułów przerzucił ku reakcyi. W Wiedniu wziął na siebie obowiązek zwalczania polityki Napoleona w organach rządowych i w manifestach. Z zadania tego wywiązał się w szeregu opracowań, napisanych napuszonym, patetycznym stylem. Przed bitwą pod Jeną skreślił manifest przeciw Francyi, a był też autorem manifestów austryackich z r. 1809 i 1813 r. Po upadku Napoleona został zausznikiem i radzcą gabinetowym Metternicha. Stał się wtedy fanatycznym przeciwuikiem wszelkiej myśli wolnej i giętkiem narzędziem despotycznych Metternicha rządów. Uchwały reakcyjne, powzięte na kongresie w Akwizgranie, gdzie był sekretarzem, pochodziły z uprzednio przygotowanych przez niego memoryałów.—Jako ekonomista był G. zwolennikiem szkoły Adama Smitha, a choć w atmosferze metterniehowskiej zasady jego polityczne uległy zupełnemu przewrotowi, w zakresie jednak pojęć ekonomicznych pozostał Smithowi wiernym. Działalność jego literacka rozpoczęła się od opracowań dzieł: Burke’a,

1868).

lorystą.

Mallet’a du Pans i Muniers’a (1793—95). Potem osobno ogłaszał: „Fragmente aus der Geschichte des polit. Gleichgewichtes von Europa” (Lipsk 1806); „Ausgewählte Schriften” (Sztutgard 1836 — 38); „Politische Parodien, ein Lesebuch für denkende Staatsbürger” (Lipsk 1799); „Über den Ursprung und Charakter des Krieges gegen die französische Revolution” (Berlin 1801). W 1840 r. ogłoszone zostały: „Oekonomisch-politische Fragmente aus Gentz’ Nachlass, mitgetheilt von A. v. Prokesch-Osten” („Deutsche Vierteljahrschrift”, rocznik 1840, — we Fragmentach tych G. zbija teorye ekonomiczne Adama Müllera). W 1877 ogłoszono z jego spuścizny „Über Papiergeld” (w Beera „Die Finanzen Oesterreichs”, Praga). Z monografij o G-u godne są uwagi: Mendelssohn - Bartholdy „Friedrich v. Gentz, ein Beitrag zur Geschichte Oesterreichs in XIX Jahrhundert”

(Lipsk 1867), oraz Challemel - Lacour „Frédéric de Gentz” (w „Revue des Deux-Mondes” Paryż

St. A. K.

Gentz Wilhelm, malarz niemiecki (* 1822 w Neuruppin — t 1890 w Berlinie). Kształcił się w akademii berlińskiej i jednocześnie w pracowni Klöbersa, poczem udał się do akademii w Antwerpii, a następnie (1845) do Paryża. Tu pobyt w pracowni Gleyre’a zdecydował G-a w wyborze specyalności malarskiej; zaciekawił go mianowicie Wschód, ulubiony temat Gleyre’a. W 1847 r. G. rozpoczął swoje podróże na południe Europy, do Afryki północnej, Syryi i Palestyny. Podróże te i studya przerywał jedynie dla dalszego kształcenia się, to w Berlinie, to w Paryżu, do którego kilkakrptnie powracał. Tym sposobem wykształciwszy się zawodowo i zbadawszy doskonale strefy, które przedewszystkiem umiłował, G. stał się pierwszym wybitnym przedstawicielem w Niemczech tak zwanych „Oryentalistów”, to jest malarzy Wschodu, G. pozostawił mnóstwo obrazów z zakresu swojej specyalności; są to przeważnie widoki krajów wschodnich i południowych lub sceny rodzajowe na tle życia tych stron. Wyjątek z tego szeregu prac wschodnich stanowią dwa tylko obrazy olejne, większych rozmiarów, treści religijnej, które G. wymalował w Paryżu w 1854 r., podczas pobytu swego w pracowni Couture’a, pod wpływem tego artysty, a mianowicie: Chrystus i Magdalena w gościnie u Szymona i Chrystus pośród celników. Z obrazów wschodnich G-a najwybitniejsze są: Transport niewolników wśród pustyni (Muzeum w Szczecinie); kilka epizodów z pochodu karawany do Mekki; liczne nader widoki Nilu (1870); sceny z życia ulicznego w Kairze (Galerya drezdeńska); Rynek w Algierze; Idylla na tle widoku Tebaidy; Niedziela palmowa w pierwszych czasach chrześciań-stwa; Kaznodzieja na puszczy; i wreszcie obrazy okolicznościowe, przedstawiające: Wjazd następcy tronu pruskiego do Jerozolimy, z r. 1876, obraz znajdujący się w Galeryi narodowej

w Berlinie, oraz Wycieczka cesarza Fryderyka, jako następcy tronu, do grobowców Kalifów w Kairze (1888 r.). Wszystkie obrazy G-a odznaczają się wyborną charakterystyką miejsca i ludzi; G. jest przedewszystkiem wybitnym ko-

s. s.

Genua (wł. Genova, fr. Gênes), m. Ligu-ryi (pn.-zacli. Włoch); główne m. prowincyi i okręgu t. im. O 400 kil. od Rzymu w linii prostej i 501 linią kolei żel., w głębi zatoki

t.    im. pod 44° 24' szer. pn. i 9° długości w. 193 640 m-ców (1896).—Szczególniej wspaniale wygląda od strony morza ponad niezmiernie ożywionym portem. G. zatacza półkole i wznosi się amfiteatralnie. Gmachy piętrzą się coraz wyżej na tle gór zielenią okrytych, śród których leżą różnobarwne wille, a na końcu forty, wieńczące szczyty pagórków, Nie należy jednak brać dosłownie przydomku miasta „marmurowego”: Włosi nadają jej miano la super-

ba.    Ścieśnione murami miasto wylało się na-zewnątrz w postaci przedmieść, szczególniej wzdłuż brzegu morza. Można śmiało powiedzieć, iż całe wybrzeże od Vintimiglia do Spezii stanowi jedną ulicę, na której gęściej zaludnione dzielnice, miasteczka, łączą się szeregami wspaniałych willi. Śród ogrodów i parków, przez doliny i zbocza, wije się dawna droga rzymska, prowadząca do Gallii, a obok niej nowożytna kolej. Samo miasto posiada, przeciwnie, ulice wązkie, pozbawione światła i powietrza, a niektóre dzielnice są wprost obrzydliwe. Place publiczne nieliczne i szczupłe. Wzamian G. posiada kilka ulic, jak: Nuova (teraz Garibaldiego), Balbi, Carlo-Felice, wzdłuż których ciągną się pałace godne uwagi pod względem architektury wspaniałej i oryginalnej. Niektóre sięgają XII lub XIII wieku, np. pałac książęcy, ratusz, pałace Doria, królewski, Brignole, Sale, Balbi, Pallavicini, Durazzo i in. Cztery ostatnie zawierają wspaniałe galerye obrazów i sztuki. Uniwersytet, założony w 1775, posiada bibliotekę liczącą 60 000 tomów, szczególniej bogatą w dzieła treści teologicznej. Prócz tego biblioteka miejska i kilka prywatnych. Kościoły G-i mniej są godne uwagi, z wyjątkiem S. Maria di Carignano; wo-góle przeciążone ozdobami, mają wygląd teatralny. G. należy obecnie do rzędu miast bardzo przemysłowych: posiada fabryki makaronów, papieru, jedwabiu i aksamitu, mydlą, oliwy, mechaniczne, ceramiczne, sztucznych kwiatów i innych ozdób—ovrav del Genoës, należą zawsze do cudów Italii. Na przedmieściach ciągną się całe szeregi fabryk.—Klimat G-i nie należy do najlepszych. Gwałtowne wiatry, wiejące z morza, wpadają jak w lejek w góry, otaczające zatokę, i przynoszą wielką ilość opadów; liczba dni dżdżystych przenosi połowę roku. Port G-i jest kształtu półkolistego, 200 m. szeroki. W głębi i na pn. portu leży arsenał marynarki i port wolny, rodzaj doku, w którym wyładowują to-

W. Wr.

wary i przechowują bez opłaty cła. Ponad portem góruje latarnia na 118 m. wzniesiona nad poziom morza.—Handel G-i szybko wzrasta; jest to bowiem główny port Lombardy! i najbliższy dla Szwaj caryi. G. jest groźną współzawodniczką Marsylii, i zapewne wkrótce jej dorówna. W roku 1896 zawinęło do portu i opuściło go 6 136 statków, a przywóz i wywóz wyniósł 8 100 000 tonn ładunku, z których na Anglię przypada 2 640 000 tonn, na Włochy 3 167 000 tonn. Główne przedmioty wywozu są: jedwab i wyroby jedwabne (28 mil. fr.), wino (11127 tys.), oliwa (8 750 tys.), ryż (5 079 tys.), korale (4 870 tys.), skóry (4421 tys. fr.), otręby (3 720 tys.), sery (3 166 tys.), kapelusze (2 829 tys.), papier (2 672 tys. fr.).—Główne przedmioty przywozu: bawełna i wyroby (89 611 tys. fr.), mąka (41 487 tys. fr.), węgiel (39 749 tys.), chemikalia (39 033 tys. fr.), skóry (31 592 tys. fr.), cukier (18 245 tys.), ryby (17 mil. fr.), kawa 13 701 tys. fr.), jedwab (12 192 tys.), tłuszcze (11 591 tys. fr.).

Dzieje. W starożytności stolica Liguryi, zdobyta w 222 r. przed Chr. przez Marcellusa, G. dostała się pod panowanie Rzymian i była włączona do prowincyi Gallia Cisalpina. Podczas drugiej wojny punickiej w r. 205 zdobył ją i zniszczył brat Hannibala, Magon, lecz wkrótce potem Rzymianie odbudowali ją na nowo. W Wiekach Średnich z pod Longobardów G. w r. 774 przeszła pod panowanie Franków; a korzystając z zamieszek między potomkami Karola Wielkiego we Włoszech, dobijała się niepodległości i uzyskała w r. 958 od króla włoskiego Berengaryusza urzędowe uznanie siebie za Rzeczpospolitą Genueńską. W r. 1017 Piza wespół z G-ą zdobyły zajętą przez Arabów wyspę Sardynię, która została przy G-i; potem w r. 1070 ten sam los spotkał i Korsykę, przez co G. pozyskała przeważną potęgę na morzu; to wywołało zaciętą walkę pomiędzy temi dwoma sąsiedniemi miastami, którą dopiero uśmierzył papież Innocenty II, przyznając słuszność G-i. Wtedy też biskupia stolica genueńska, dotąd podległa arcybiskupowi medyolańskiemu, podniesioną została do godności arcybiskupstwa, do którego dołączono biskupstwa: Riviera di Ponente i Riviera di Levante. Za panowania rodu Hohenstauffów umiała G. ochronić swą niepodległość; cesarz Fryderyk I pozostawił miastu własną jego zwierzchność, za co ono się wywdzięczyło jego synowi, wspierając swą flotą Henryka (VI) przy obejmowaniu przez niego Obojga Sycylii w posiadanie. W walce jednakże Fryderyka II z Papieżem i Lombardyą G. stanęła po stronie tej ostatniej. W XlII-ym w. rozgorzała na nowo walka pomiędzy G-ą a Pizą o panowanie na morzu. Genueńczycy zwyciężyli flotę Pizańczy-ków w 1284 r. w bitwie morskiej pod Meloryą i wskutek dalszych walk wydarli im wszystkie dawniejsze ich posiadłości; tak np. owładnęli

Sardynią, jednak potem w r. 1296 musieli odstąpić ją królowi Aragońskiemu, Jakóbowi II, któremu wyspę tę prawem lennem nadał był papież Bonifacy VIII, potem, w r. 1290, jeszcze i Elbę. Korsykę zatrzymali w swem posiadaniu na mocy traktatu pokoju. W nagrodę za pomoc, jakiej G. udzieliła cesarzowi Michałowi Paleologowi w r. 1261 przy zdobyciu Konstantynopola, otrzymała przedmieście Galatę i wyspę Chios oraz swobodę handlu na morzu Czarnem. Genueńczycy zakładali wszędzie osady, stawiąc tym sposobem skuteczną zaporę zachciankom Wene-cyan, usiłujących zawładnąć wyłącznie handlem na morzu Śródziemnem. To spowodowało uciążliwą i długotrwałą wojnę pomiędzy współzawodniczkami. Wojna ta „o Chioggię” zakończyła się wreszcie klęską, jaką poniosła flota genueńska, pod flagą Tycyusza Cibo, od doży Andrzeja Contariniego w bitwie 23 grud. 1379: więc i pokój, zawarty w Turynie w 1381 r., był uciążliwym dla G-i. Jednocześnie z działaniami woj ennemi przeciwko Pizie i Wenecyi srożyły się wewnątrz nieustanne walki o konstytucyę. Od XII w., wodzowie, sędziowie i urzędnicy byli wybierani z pomiędzy przedstawicieli najznakomitszych rodów, ci zaś w końcu pochwycili wszelką władzę w swoje ręce. Ustanowienie urzędu podesty (1217) i powierzanie go osobom obcego pochodzenia gwoli bezstronności i większemu rygorowi, nie mogło położyć tamy zamieszkom; przeciwnie, udało się około r. 1260 Wilhemowi Boc-canegra, za poparciem cechów, usunąć podestat i samemu wziąć tytuł „Capitano del popolo”, pod którym sprawował władzę przez lat kilka, dopóki szlachta nie przywróciła dawnej konsty-tucyi. Wtedy nastały gwałtowne walki pomiędzy Gibellinami (Doria, Spinola i inni), a Gwel-fami (Fieschi, Grimaldi i t. d.); pierwsi ulegli w walce w 1319 r., lecz w 1331 r., za pośrednictwem Roberta króla neapolitańskiego, stanęło na tern, że oba stronnictwa miały się dzielić urzędami miejskiemi. Ciężko przez szlachtę u-ciśniony lud wybrał w r. 1339 pierwszego dożę, Szymona Boccanegrę, któremu do boku dodano radę, złożoną z 12-u członków, po 6-u ze szlachty i z ludu, ale przy powtórnym jego obiorze w 1361 r. szlachta została wyłączoną ze wszystkich urzędów. Gdy Boccanegrę w 1363 roku otruto, walka pomiędzy szlachtą a stronnictwem ludowem rozpoczęła się na nowo, tak, że w końcu rzeczpospolita, osłabiona przez wewnętrzne niesnaski i przez klęskę pod Chioggią, władzę nad sobą przyznała królowi francuskiemu, Karolowi VI. Król wysłał w r. 1402 marszałka Boucicault na gubernatora; ten wszakże przez swoją samolubną politykę taką ściągnął na siebie nienawiść, że we wrześniu 1409 wybuchło powstanie, i wypędzono Francuzów. Margrabia Montferratu został naczelnikiem rzplitej, ale w r. 1415 był znowu wygnany; w r. 1421 G. wskutek klęsk, poniesio-

Główną jego częścią była parada floty, w której wzięło udział 25 okrętów wojennych różnych narodów.—„Nuova storia della republica di Genova” (Genua 1874, 5 tomów); F. Donower „Storia di Genova” (Genua 1890); Malleson „Studies from Genoese history” (Londyn 1875); Langer „Polit. Geschichte G-s und Pisa’s im XII Jahrhundert” (Lipsk 1882); Caro „Studien Geschichte von G. 1190 —1257” (Strassburg 1891); Heych „G. und seine Marine im Zeitalter der Kreuzzüge” (Jnnsbr. 1886); Celesia „Storia dei Genovesi nel XVIII secolo” (Genua 1855); „Statuto dei Padri del cornune della re-pubblica Genovese” (Genua 1886).

nych przez jej flotę w walkach z Katalończy-kami i Aragończykami, dostała się pod panowanie Medyolanu, z pod którego się wyzwoliła w r. 1436, aby po długich wewnętrznych zamieszkach i ucisku z zewnątrz w r. 1458 uznać nad sobą znowu panowanie Francyi. W r. 1464 król Ludwik XI ustąpił pretensyi swoich do G-i księciu medyolańskiemu, Franciszkowi Sforzy.

Dom ten panował aż do r. 1499, kiedy G. zur wraz z Medyolanem znowu się dostała pod panowanie francuskie. Zewnętrzne i wewnętrzne losy G-i zostały rozstrzygnięte w 1527 r., gdy Andrzej Doria stał się poważnym i pożądanym sprzymierzeńcem zwycięskiego we Włoszech cesarza Karola V; tym sposobem została uratowaną samodzielność G-i; ale ponieważ usadowienie się Hiszpanów we Włoszech, Osmanów zaś na Wschodzie i na wybrzeżu afrykańskiem, odjęło G-i możność wylania swej siły na zewnątrz, niespokojne duchy zwróciły się znowu do wewnętrznych wichrzeń. Po spisku Jana Ludwika Fiesca przeciwko dziedzicznym rządom rodu Doria w 1547 przyszło do zaciętej walki pomiędzy starszym patrycyuszowskim rodem San Pietro i młodszym San Luca, który z początku trzymał ze stronnictwem ludowem, lecz potem zraził się przejawami radykalnych prądów i przyłożył się do reformy urządzeń na wzór arysto-kracyi weneckiej (1623). Przed poddaniem się pod władzę Sabaudyi G-ę, podobnie jak Genewę, ochraniała zazdrość Francyi, zatrwożonej możli-wem zamknięciem przed nią drogi lądowej do Włoch. Lecz gdy G. chciała się oprzeć na Hiszpanii przeciwko obu współzawodnikom, doznała wtedy barbarzyńskiej zemsty Ludwika XIV w straszliwem bombardowaniu, trwającem od 17 do 22 maja 1684 r.—Austryacy, zajmujący Lom-bardyę od 1714 r., wkroczyli do G-i w 1746 r., lecz powstanie ludowe wkrótce ich stamtąd wyparło. Natomiast pomyślnym było dla niej wypadkiem, że Korsyka, wspierana przez Anglię i gnębiona przez genueńską arystokracyę pieniężną, po długiej i ciężkiej walce powstańczej została nareszcie ustąpioną Francyi za summę wynoszącą 40 milionów franków. Bonaparte położył koniec panowaniu arystokracyi i w nowo utworzonej Rzplitej Liguryjskiej dał przewagę ludowi w r. 1797, w roku zaś 1805 włączył cały obszar rzplitej, zajmujący wówczas około 5 500 km. kw., do cesarstwa Francuskiego. Po upadku Napoleona I rzplita, pomimo swego protestu, została w r. 1814 w Paryżu, a następnie na kongresie Wiedeńskim w r. 1815, przyłączoną do Sardynii, jako oddzielne księstwo. Mądra handlowa i przemysłowa polityka hr. Ca-voura, otwarcie drogi żelaznej przez górę św. Gotarda oraz olbrzymie roboty w porcie, uczyniły z G-i najważniejsze miasto portowe we Włoszech. Od 4 do 15 września 1892 odbywał się w G-i obchód 400 rocznicy odkrycia Ameryki przez Genueńczyka Krzysztofa Kolumba. 1

St. Eew.

Genua, prowincya król. Włoskiego, w dawnej Liguryi. Granice stanowią: na pd. m. Śródziemne, na z. prow. Porto-Maurizio i Cuneo; na pn. prow. Alessandrya i Pawia; na w. Massa i Karrara. Długa na 168 km., szer. na 43 km., zajmuje 4 099 km. kw.

826 625 m-ców, t. j. 202 m-ców na km. kwadratowy, G. tworzy pas wązki, równoległy do wybrzeża, zajmujący oba stoki Apeninów—pd. do brzegu morza, pn. do równiny Acqui, Novi i Bo-bio. Wybrzeże, długie. 240 km., tworzy liczne zatoki i porty, pomiędzy któremi: G., Spezzia, Savona, Albenga. Apeniny osłaniają wybrzeże od pn. wiatrów. Z pomiędzy szczytów najwyższe: M. Bue (1 803 m.) i Montepenna (1 735 m.). Liczne potoki górskie spływają z Apeninów, lecz znaczna ich liczba podczas lata zupełnie wysycha; na stokach pn. do rz. Po spływają Bormi-da i Scrivia; ostatnia dostarcza wody dla m. Genui. Z bogactw mineralnych napotykamy tu rudę miedzianą (12 450 ton) i żelazną (6 350 ton).—Pas nadbrzeżny najlepiej jest uprawny, wewnętrzny zaś pokrywają kasztanowe gaje; oliwki sięgają 300 — 400 m. wysokości; prócz tego hodują wino, morwę, owoce, cytryny i pomarańcze. Chów bydła i gospodarstwo mleczne mało rozwinięte. Ze zbóż pierwsze miejsce zajmuje pszenica 204 000 bek. (1894), następnie kukurydza 61 000 hek.; kasztany 176 000 quint., wina 205 000 hek., oliwy 24 000 hek.; 158 000 kgr. kokonów, sera 526 000 km. i masła 285000 kgr. Kolej żelazna wzdłuż wybrzeża i dawnej drogi rzymskiej przebiega prowincyę; od niej biegną poprzeczne gałęzie Savona - Trofarello i G.-Aleksandrya. Prow. G. dzieli się na 5 obwodów (circondarii): Albenga, Chiavari, G., Savona, Spezzia, a następnie na 197 gmin.

W 1894 r. liczyła

Genui książę, ob. Ferdynand Sabaudzki.

Genzano di Roma, m. prow, i obwodu, o 25 km. na pdw. od Rzymu (5 700 m.), w pobliżu jez. Nemi. Uczęszczane w czasie lata. W oktawę Bożego Ciała odbywa się tu słynna uroczystość kwiatowa, Infiorata di G. Podczas pro-cessyi jedna z ulic ubrana jest dywanami, zro-

W. Wr.

bionemi z płatków i z całych kwiatów.

Genzerych albo Geiser i cli (od Gai seriell,

na

brył układu słonecznego.

Wł. w.

cqt,mą znaczyć „Pan grotów”, czyli groto-w jądn y; niektórzy zaś, germanizując to nazwisko; na Gänserich, wykładają przez „Dziki gąsior”), król Wandalów, nieprawy syn króla Godegisela (* 406 w Sewilli — f 477 r.); choć był małego wzrostu i kulawy, został jednak, dzięki swym zdolnościom wojskowym, przez armię w r, 427 na tron wyniesiony (po bracie Gunte-rychu). W r. 429 przywołany przez namiestnika Afryki, Bonifacyusza, który się chciał przy jego pomocy zabezpieczyć od swego potężnego dworze rzymskim nieprzyjaciela, Aëcyusza, G, wkroczył z 50 000 ludzi do Afryki i zajął zaraz Maurytanię. Napróżno Bonifacyusz starał się zapobiedz dalszym jego zaborom; kilkakroć Zwyciężany i oblegany przez 14 miesięcy w Hippo Regius, zmuszony został oddać Afrykę G-owi, który strasznie kraj spustoszył i pastwił się nad miejscową ludnością rzymską. Dwór rzymski zawarł z nim w r. 436 układ, na mocy którego odstąpił mu Numindyę zachodnią i Maurytanię; Rzymowi pozostała tylko Kartagina, którą jednak w r. 429 G. podczas pokoju zajął i stolicą państwa swego uczynił. W krótkim czasie utworzył znaczną flotę, z którą puszczał się na wyprawy rozbójnicze w różne strony. W r. 455 cesarzowa Eüdoxya, którą gwałtem zaślubił był Maximus, morderca jej męża, cesarza Walentyniana III, przywołała przeciw niemu na pomoc G-a. G. stanął 12 czerwca 455 r. pod Rzymem. Papieżowi, Leonowi I, który go błagał o oszczędzenie miasta, przyrzekł kościołów nie tykać i mieszkańców nie mordować; rabował jednak miasto przez dni 14 i uniósł olbrzymią zdobycz. Zabrał też z sobą do Afryki samą Eudoxyę z córkami i trzymał ją do r. 462 w więzieniu w Kartaginie; córkę jej, Eudocyę, wydał za swego syna, Hunerycha. Podbił później Sardynię, Korsykę, wyspy Balearskie i Sycylię, którą w r. 475 odstąpił Odoakrowi, z warunkiem płacenia daniny. Pustoszył też brzegi Gallii, Tracyi, Egiptu i Azyi Mniejszej, pobił wojska i spalił flotę (486 r.) wschodniego cesarza, Leona, z którego następcą, Zenonem, zawarł pokój w r. 475. W dwa lata później umarł. W testamencie swym postanowił co do porządku dziedziczenia władzy, by najstarszy członek dynastyi stawał się następcą tronu. G., lubo rozumny i energiczny, dobry wódz i polityk, nie wzniósł się jednak ponad dziki i barbarzyński „wandalizm” swoich współplemieńców. Potężne jego państwo rozbite zostało w 58 lat później przez Belizaryusza.

Geocentryozny, śródziemny, odnoszący się do środka ziemi. W astronomii nazywa się G-em położenie ciała niebieskiego, gdy jest oznaczone w ten sposób, jakby było widziane ze środka ziemi. Gdy położenie gwiazdy odnosi się do środka słońca, jako punktu obserwacyjnego, nazywa się heli ocen try c z nem. Obserwa-cye prowadzone być mogą, oczywiście, na powierzchni ziemi, a z otrzymanych pomiarów (szerokości, długości, zboczenia, wzniesienia prostego) rachunkiem wyprowadza się położenie gwiazdy geocentryczne lub heliocentryczne. Różnicę pierwszę zresztą uwzględnia się jedynie, gdy idzie o księżyc; co do innych ciał niebieskich, są one w ogólności tak oddalone, że ze środka ziemi byłyby widziane w takiem samem położeniu, jak i z jej powierzchni.—Pogląd geocentryczny, dawny pogląd astronomiczny, który przyjmował środek ziemi, jako punkt centralny ruchów wszystkich ciał niebieskich; od Kopernika astronomia zajmuje stanowisko heliocentryczne, przynajmniej co do

s. K.

Geoceraina, ob. Georetynowy kwas. Geocerynowy kwas, ob. Georetynowy

kwas.

Geodeta, pracujący w geodezyi i to zwykle w geodezyi sferycznej, albo też sferoidal-nej; zajmujący się geodezyą płaską zowie się miernikiem lub geometrą (ob.).

Geodezya (z greckiego Y7j=ziemia i dod£(t)= dzielę) jest umiejętnością podającą zasady i sposoby pomiaru, obliczania i wykreślania, które służą do wyznaczenia wielkości i postaci powierzchni ziemi lub jej części.—Podstawą operacyjną prac geodezyjnych jest powierzchnia prostopadła do pionów wszystkich miejsc ziemi, tak zwana geoida (ob.). Równania matematycznego dla tej powierzchni dotychczas nie wyznaczono. W najogólniejszych zagadnieniach geodezyjnych, dotyczących postaci ziemi, zastąpiono geoidę elipsoidą trójosiową, albo też elipsoidą obrotową. Przy pomiarze kraju zamiast geoidy przyjmujemy kulę. Mniejsze zadania geodezyjne, o ile odnoszą się do wyznaczenia planu (rzutu) poziomego, rozwiązać możemy, przyjmując za podstawę płaszczyznę.—Wszystkie zagadnienia geodezyjne dadzą się ostatecznie sprowadzić do wyznaczenia położenia pewnych punktów powierzchni ziemi względem siebie, oraz względem przyjętej podstawy. W tym celu wymierzyć trzeba pewną ilość prostych i kątów, a z tych spostrzeżeń można rachunkiem (za pomocą spółrzędnych) lub rysunkiem (za pomocą planów albo szkiców) wyznaczyć wzajemne położenie uważanych punktów. Najwa-żniejszemi pracami geodezyjnemi są następujące: 1) Wyznaczenie wielkości i kierunku siły ciężkości, ze spostrzeżeń wahadła, dla poznania postaci ziemi. 2) Wyznaczenie geograficzne (astronomiczne) punktu, t. j. wyznaczenie szerokości i długości geograficznej uważanego punktu. 3) Pomiar najkrótszej odległości dwóch punktów (tak zwanej linii geodezyjnej): a) sposobem bezpośrednim za pomocą odpowiednich przyrządów mierniczych, b) sposobem pośrednim, zwykle t. zw. odległownicami. 4) Trójkątowanie (tryangulacya), t. j. założenie, zdjęcie, obliczenie i wykreślenie sieci trójkątów. Stosownie do

Wł. w.

S. D.

wielkości mierzonego obszaru, albo odpowiednio do przyjętej postaci ziemi, rozróżniamy trójką-towanie sferoidalne, sferyczne i płaskie. Odpowiednio mamy tu spólrzędne sferoidalne, sferyczne i płaskie. 5) Wielobokowanie, t. j. łączenie punktów sieci trójkątnej wielobokami, obejmujące pomiar boków i kątów, względnie azymutów boków. 6) Zdjęcie szczegółowe, zwykle oparte na 4) lub 5).    7) Zdjęcie stolikowe, t. j.

wyznaczanie wzajemnego położenia punktów drogą rysunkową, zwykle z nawiązaniem do 4).

8) Pomiar wysokości, a mianowicie poziomowanie (uiwellacya), pomiar trygonometryczny i pomiar barometryczny. 9) Zdjęcie tachymetrycz-ne; jest ono połączeniem mierzenia optycznego odległości z tryangulacyą płaską, wielobokowa-niem i pomiarem wysokości. 10) Zdjęcia topograficzne i fotogrametryczne, mają za zadanie przedstawić teren poglądowo. 11) Wyrysowanie obrazu powierzchni ziemi, t. j. wykreślenie map (kart), planów, szkiców i przekrojów: a) dla celów geograficznych, b) dla celów topograficznych, c) dla celów katastralnych i technicznych. 12) Pomiar i obliczenie powierzchni (pla-nimetrya).—Według przyjętego kształtu podstawy, względnie podług wielkości obszaru, podzielić można G-ę na następujące działy: 1) Pomiar ziemi; służy on do wyznaczenia wielkości i postaci ziemi. 2) Pomiar kraju, którego podstawą jest powierzchnia kuli, ma za zadanie zdjęcie większych powierzchni ziemi: krajów albo państw dla celów katastralnych i politycznych. 3) Pomiar gruntu, na podstawie płaskiej, dla różnorodnych celów technicznych i gospodarczych. Tu należą zdjęcia dla melioracyi, kom-massacyi, gospodarstwa rolnego i leśnego, górnictwa, zdjęcia miast, zdjęcia dla projektów przemysłowych.— Rozwój G-i postępował zwolna w ciągu wieków, równomiernie z postępem matematyki, fizyki i astronomii. Przytoczone zagadnienia znane były, z małemi wyjątkami, bardzo dawno; wydoskonalenie metod ich rozwiązywania nastąpiło jednak dopiero w ciągu XIX-go stulecia. Przyczyniły się do tego pomiary stopni w XVII i XVIII - em stuleciu, wynalazki i ulepszenia na polu technicznem, rozwój mechaniki precyzyjnej i teorya najmniejszych kwadratów (rachunek wyrównania spostrzeżeń).—Ważniejsze dzieła miernicze polskie są następujące: Grzebski Stanisław (ob.) „Geometria, to jest Miernicka Nauka, po Polsku krótko napisana z Graeckich y z Łacińskich ksiąg” (Kraków 1566); N aroński Józef „Opisanie własności tey Xsięgi wtórego tomu, gdzie w nim Geometria albo Rozmiar” (Kraków 1659); Solski Stanisław „Geometra polski, to lest nauka rysowania, podziału, przemieniania y roz-mierzania linij, angułów, figur y brył pełnych” (Kraków 1683); Skaradkiewicz Patrycy „Geometrya czyli nauka o Ziemiomiernictwie” (Warszawa 1774, 1776, 1779); Zaborowski

Ignacy „Jeometrya praktyczna” (Warszawa 1786, 1792, 1806, 1815, 1820); Szemega J. „Rysunki topograficzne” (Poczajów 1818); Szali in Antoni „Jeodezya wyższa” (Wilno 1829); Szahin Antoni „Miernictwo i Równoważenie” (Wilno 1829); Pas z ko wski Fr. „O topografii gór” (Kraków 1830); Wrześniowski Wincenty „Miernictwo niższe” (Warszawa 1841); Józefowicz Wincenty „Wykład praktyczny miernictwa i niwellacyi” (Warszawa 1843); „Przepisy obowiązujące przy pomiarach przestrzeni dóbr i lasów rządowych, także majątków pod opieką rządu zostających” (Warszawa 1845); Gerschow Adolf „Poziomowanie topograficzne” (Warszawa 1851); Mu klan o wic z Henryk „Trójkątowanie drugiego rzędu” (Warszawa 1852); Jarmund Stanisław „O budowie dróg i mostów” Tom I. — Prace przygotowawcze; pomiary, poziomowanie” (Warszawa 1861); Źbrożek Dominik „Geodezya” (Lwów 1872, autogr.); „Teorya najmniejszych kwadratów według wykładów prof. D. Zbrożka, napisał August Witkowski” (Lwów 1878, autograf.); Zbrożek Dominik „Zastosowanie wyznaczników w teoryi najmniejszych kwadratów” (Kraków 1884); Widt Seweryn „Miernictwo I” (1899, autogr.); Laska Wacław „Astronomia sferyczna i Geodezya wyższa” (Lwów 1899).— Wykaz szczegółowy książek mierniczych i wo-góle technicznych polskich, wydanych do roku 1874, znajduje się w dziele Feliksa Kuclia-rzewskiego p. t. „Bibliografia polska technicz-no-przemy słowa” (Warszawa 1894).—Literatura geodezyjna innych narodów zestawiona jest w publikacyi kommissyi międzynarodowej dla pomiaru ziemi, p. t. „Geodätische Literatur, zuletzt von 1889 (zusammengestellt von Börsch)”, Berlin.— Najwybitniejsze dzieła niemieckie są: Helmert „Die mathematischen u. physikalischen Theorien der höheren Geodäsie” (Lipsk 1880 i 1884); Jordan „Handbuch der Vermessungskunde” (Stuttgart): Bd. I „Ausgleichungsrechnung nach der Methode der kleinsten Quadrate” (1895 4-e wyd.); Bd. II „Feld- und Landesmessung” (1897 5-e wyd.); Bd. III „Landesvermessung u. Grundaufgaben der Erdmessung” (1890 3-e wyd.); Bauernfeind „Elemente der Vermessungskunde” (Stuttgart 1890); Vogler „Lehrbuch der praktischen Geometrie” (Brunświk 1885 i 1894); Gauss F. H. „Die trigonometrischen Rechnungen in der Feldmesskunst” (Halla 1893).

Geodezyjna krzywizna, w danym punkcie P linii L, nakreślonej na powierzchni, jest to krzywizna w punkcie P jej rzutu na płaszczyznę styczną w punkcie P do powierzchni; środek tej krzywizny rzutu nazywa się środkiem krzywizny geodezyjnej.

Geodezyjna linia, na powierzchni jest to linia, której płaszczyzna ściśle styczna w każdym jej punkcie przechodzi przez normalną do po-

1892, str. 82—109).

s. D.

Wł. w.

s. D.

dach.

wierzchni w tym punkcie; można inaczej określić ją jako linię najkrótszą, łączącą dwa punkty powierzchni. Linią geodezyjną na powierzchni kuli pomiędzy dwoma punktami jest łuk koła wielkiego, przez te dwa punkty przechodzącego. Na powierzchni obrotowej w każdym punkcie linii geodezyjnej iloczyn promienia odpowiedniego równoleżnika przez wstawę kąta, jaki linia geodezyjna czyni z południkiem, jest ilością stałą. O liniach geodezyjnych patrz rozprawę J. Sochockiego („Prace mat.-fiz.” t. III,

s. D.

Geodezyjna odległość dwu punktów na powierzchni jest to długość łuku linii geodezyjnej, przez te dwa punkty przechodzącej.

Geodezyjne przyrządy i narzędzia służą do wykonywania różnorodnych prac geodezyjnych, wymienionych w art. „Geodezya.” Podzielić je można na następujące działy: 1) Przyrządy i narzędzia służące do pomiaru długości: łata, taśma, li-newka, koło miernicze.—2) Przyrządy do pomiaru wysokości: a) przyrządy do poziomowania (ni-wellacyi), dają linie poziome, za pomocą których wyznaczamy różnicę wysokości; składają się one zwykle z dwóch zasadniczych części: libelli i lunety (albo też dioptry); b) przyrządy, dające oprócz linij poziomych kąty nachylenia dowolnych celowych do poziomu: instrument uniwersalny, spadomierz, dendrometr, hypsometr itd.— 3) Przyrządy do wytyczania, mierzenia i rysowania kątów: a) przyrządy do wytyczania pewnych kątów (30°, 45°, 60°, 90°, 180°), t. zw. węgiel ni ce; b) przyrządy do pomiaru kątów poziomych: teodolit, pantometr, kątomiar (astro-labium), busola; c) przyrządy do rysowania kątów poziomych: stolik mierniczy z kierownicą lunetową lub przeziernikową, stolik szkicowy z prawidełkiem; d) przyrządy do pomiaru kątów poziomych i pionowych, które nadają się także do niwellacyi i mierzenia optycznego odległości: instrument uniwersalny, tachymetr; e) przyrządy do pomiaru kątów na płaszczyznach dowolnych: sekstans, koło refleksyjne, grafometr, kwa-drant.—4) Przyrządy do wykonywania zdjęć drogą fotograficzną: fototeodolity. — 5) Przyrządy i narzędzia do wykonywania rysunków, względnie kopij: podziałka, cyrkiel, kątomierz, nano-śnik (ordinatograf).—5) Przyrządy do obliczania powierzchni: planimetry.—6) Przyrządy do szczególnych celów geodezyjnych: a) wahadła do spostrzeżeń siły ciężkości; b) wodoskazy zwykłe i samokreślne (limnigrafy, medimaremetry, ma-reografy), używane do spostrzegania wysokości zwierciadła wód, przy niwellacyi rzek, przy badaniach kształtu geoidy i t. d. c) Przyrządy do sygnalizacyi: heliotrop, kolimator. d) Przyrządy dla celów górniczych: teodolit górniczy, półkole, kompas.— Ponieważ przed użyciem nale-ży każdy przyrząd sprawdzić, a w razie potrzeby zrek-tyfikować (poprawić), przeto używane bywają ponadto: 7) Przyrządy i urządzenia do sprawdzania przyrządów geodezyjnych: komparatory, kolimatory.—Literatura: Hünäus „Die geometrischen Instrumente der gesammten praktischen Geometrie” (Hannower 1864); „Zeitschrift für Instrumentenkunde” (Berlin); „Zeitschrift für Vermessungswesen” (Stuttgart).

Geodezyjny trójkąt na powierzchni jest to trójkąt utworzony z trzech łuków krzywych geodezyjnych. Na powierzchni o krzywiźnie stałej pole trójkąta geodezyjnego jest proporcyonalne do różnicy pomiędzy summą trzech jego kątów a dwoma kątami prostemi.

Geody (Żeody), czyli czerepy; są to zazwyczaj kuliste próżnie w skałach, usadzone kryształami, które utworzyły się na ich ścianach. Powszechnie znane są G-y kwarcu i ametysu. Niektóre inne minerały również występują w Geo-

z. w.

Geodynamika, ob. Geologia.

Geofagia (od gr. : Y7) = zie mi a i epaystv — jeść), dosłownie—jedzenie ziemi, ziemiożerstwo. Pod nazwą tą rozumiemy dziwaczny popęd do spożywania rozmaitych substancyj mineralnych, jako to: ziemi, gliny, piasku, wapna i t. p. Zjawisko to bywało spostrzegane i opisywane w różnych warunkach, a mianowicie: 1) Istnieją oko lice (Włochy północne, Styrya), których ludność przypisuje pewnym gatunkom tłustej gliny miejscowej własności pożywne oraz smak przyjemny. W innych znów miejscowościach podobną sławą cieszą się kwaskowate gatunki ziemi. Tak w jednym, jak i w drugim razie G. nie jest objawem choroby, ale raczej tradycyą uświęconym nałogiem do niezwykłego rodzaju używki (ob.).    2) U osób dotkniętych błędnicą (ob.)

daje się nieraz zauważyć nienaturalny apetyt na wapno, kredę, węgiel i t. p. 3) Wreszcie toż samo zjawisko w jeszcze wyższym stopniu spostrzegano u mieszkańców strefy gorącej—zwłaszcza w Egipcie, a także wśród murzynów przesiedlonych do Ameryki,—dotkniętych tak zwaną błędnicą podzwrotnikową. Zyskało ono sobie nawet w tym razie szczególniejszy rozgłos, przyczyniło się bowiem do zwrócenia uwagi lekarzy europejskich na prawie nieznaną im dotąd chorobę. W przypuszczeniu bezpośredniego związku pomiędzy ziemiożerstwem a błędnicą podzwrotnikową chorobę powyższą przez czas długi nazywano wprost G-ą. Odkąd wszakże przekonano się, że zjawisko ziemiożer-stwa nie jest ani swoiste w błędnicy podzwrotnikowej, ani tembardziej za jej przyczynę bezpośrednią uchodzić nie może, nazwę G-i w po-mienionem znaczeniu prawie zupełnie zarzucono. Błędnica podzwrotnikowa uznana została za chorobę pasorzytną, zależną od rozwoju w przewodzie kiszkowym mnóstwa małych robaczków (ob. tęgoryjec d wu na s tnicy=:au-chylostoma duodenale). G. odgrywa, conajwyżej, pewną rolę w szerzeniu się choroby z człowieka na człowieka₃ pośrednicząc w przenoszeniu

dem krwi.

się jajek pasorzyta. Właściwą zaś przyczyną G-i, zarówno w błędnicy podzwrotnikowej jak i w zwykłej naszej błędnicy, upatrywać należy zapewne w nieprawidłowej czynności narządu

smakowego, spowodowanej zmienionym skła-

Dr j. s.

Geoffrey of Monmouth lub G alf ri dus Mo-

nemutensis lub Monmo u t h e n s i s, kronikarz angielski (* około 1110 w Monmouth—f 1154). Wiadomo o nim tylko, że był archidya-konem w kościele rodzinnego miasta i że został w r. 1152 biskupem St.-Asaph. Z trzech przypisywanych mu dzieł: „Prophetia Anglicana Merlini Ambrosii Britanni” czyli „De Vita et Vati-ciniis Merlini Carmen”, „Compendium Gaufredi de corpore Cristi et sacramento eucharistiae” i „Chronicon, sive historia Britonum” (wyd. przez San Marte [A. Schulz], Halla 1854), ostatnie jest tylko prawdziwe. Zawiera historyę bajeczną Brytów, których pochodzenie G. wyprowadza od Brutusa, wnuka Askaniusza, i kończy się śmiercią króla Artusa. Wpływ Historyi Brytów był bardzo znaczny; Geoffrei Gaimaz (1145) i Wace (1165) przełożyli ją na język francuski, a Layamon według Wace’a w w. XIII na angielski. W r. 1278 powstała Roberta of Gloucester „Chronicie of England”, a w r. 1461 Tomasza Malory „The lyf and acts of the king Arthur” (wydr. przez Caxtona 1485) przeróbka prozą. Wielu jeszcze innych pisarzów, nawet w czasach najnowszych (Tennyson „Idylls of the king”) czerpało pośrednio lub bezpośrednio z „Historia Britonum”.

Geoffrin Mary a Teresa, z domu Rodet (* r. 1699 w Paryżu—f 1777 tamże), pochodziła z dobrej rodziny mieszczańskiej, a była z wielką troskliwością wychowana przez babkę, ma-tronę zacną i rozumną, która, zachęcając ją do czytania dzieł wyborowych, pięknie rozwinęła jej umysł i wydała ją w r. 1713 za Piotra Franciszka G., bogatego kupca i przemysłowca, jednego z założycieli fabryki zwierciadeł. Namiętnie rozmiłowana w literaturze i sztukach pięknych, pani G. r. 1748 w domu swoim otwarła salon, do którego umiała ściągnąć znakomitych pisarzy i artystów, a który się znacznie rozszerzył i wielkiego nabrał znaczenia ze śmiercią pani Tincin; wszyscy bowiem stali jej goście przenieśli się do pani G., były zaś to takie znakomitości, jak np., między innymi, Montesquieu, Mai-ran i Fontenelle. Przyjaciółka serdeczna Encyklopedystów, którzy u niej się zgromadzali, umyśliła zrobić swój salon encyklopedyą żywą „en action et en conversation” (S-te Beuve). Na wtorkowe obiady swoje zapraszała artystów (Yanloo, Boucher, Vernet, Langrenée, Suffłot i inni); na środowe pisarzy (d’Alembert, Marivaux, Morellet, Mairan, Helvetius, Castellelux, Raynal, S. Lambert, Grimm, Holbach, Marmontel i in.). Prócz tego przyjmowała także wieczorem. A zebrania owe były tak świetne i tak słynne, że przyby-

Rnoykl. Powie. Iluitr. Zeie. 190. T. XXIV

wający do Paryża cudzoziemcy najznakomitsi ubiegali się o przyjęcie na nie, jak o zaszczyt. Między innymi starał się o to i późniejszy król polski, Stanisław Poniatowski, który nią tak się zachwycił, takiem uwielbieniem dla niej się przejął, że gdy zasiadł na tronie, to poty ją oblegał listowemi prośbami, aby przybyła do Warszawy, aż się wreszcie r. 1766 zgodziła na to. Podróż ta dla tej zatwardziałej Paryżanki, która nigdy miasta rodzinnego nie opuszczała, była najważniejszym wypadkiem w życiu, a zarazem i najsławniejszym, gdyż nietylko w Warszawie, ale również w Wiedniu, w Berlinie, przyjmowano ją jakby jaką tryumfatorkę. Pani G., oprócz innych świetnych przymiotów swoich, odznaczała się nieprzebraną szczodrobliwością: wielu ze swoich gości wyświadczyła wielkie przysługi, wielu z nich stałą pensyę od niej pobierało. A jednakże, mimo to wszystko, przewaga jej i wziętośó w najdystyngowańszem społeczeństwie francuskiem w ludziach zawistnych obudziła nieprzyjazne ku niej uczucia i dała powód do złośliwych napaści: Palissot ośmieszył ją na scenie, jako patronkę encyklopedystów, Montesquieu mocno ją poniewierał w swoich listach poufnych. U schyłku jej życia córka jej, margrabina de La Ferté-Imbaule, zagorzała dewotka, dopięła tego, że oderwała ją od przyjaciół, „dla zbawienia jej duszy”. Sparaliżowana staruszka poddała się jej woli; raz tylko rzekła słówko dowcipne: „córka moja podobna jest do Gotfryda de Bouillon: chce bronić grobu mojego od niewiernych”. Karol de Mouy ogłosił „Correspondance inédite du roy Stanislas-Auguste Poniatowski et de M-me Geoffrin” (Paryż 1875).—D’Alembert i Morellet '„Éloges de M-me G.” (Amsterdam 1777); Sainte Beuve „Causeries du lundi”; Karol de Mouy „Étude sur Stanislas Auguste et M-me G.” ,we wstępie do wspomnianej wyżej korrespondencyi. * Geoffroy Stefan Franciszek (* 1672—f 1731), chemik i medyk francuski, zwany G. starszym—G. Paine.—Urodził się w 1672 r. w Paryżu. Ojciec Stefana, aptekarz, był człowiekiem wszechstronnie wykształconym i szczerze zamiłowanym w swym zawodzie, a temsamem w nieodłącznej natenczas od farmacyi chemii; przyjmował on w swym domu najsłynniejszych ówczesnych przyrodników francuskich. Pod wpływem ojca i otoczenia Stefan już we wczesnej młodości zaczął oddawać się badaniom przyro-doznawczym: studyował chemię w domu ojca i uczęszczał do uniwersytetu na wykłady medycyny. Ukończywszy studya w Paryżu, zajmuje się praktyką aptekarsko - lekarską w różnych miastach Francyi, nie zaniedbując jednak dla niej dalszych badań. W 1698 r. wyjeżdża do Londynu jako lekarz nadworny posła francuskiego, hr. Tallarda. W Londynie poznaje się z badaczami angielskimi i zostaje członkiem Towarzystwa Królewskiego (Royal Society). Następnie czas jakiś bawi w Bollaudyi. W 1700

109

r. wraca do Paryża, skąd znów wyjeżdża do ka nauczyciela w Jardin des Plautes. W na-Włoch jako lekarz nadworny p. de Louvois. stępnym roku zorganizowano wykłady przy mu-We wszystkich swych wycieczkach oddaje się zeum i otworzono tam 12 katedr, z pomiędzy z wielką pilnością chemii i medycynie : to których katedrę liistoryi naturalnej kręgowców też po powrocie do kraju otrzymuje (w 1704 r.) zaproponowano G. S. H. Na razie nie chciał stopień doktora medycyny. W tymsamym roku G. S. H. skorzystać z tej propozycyi. nie czując powołany został na profesora chemii przy Jar- się odpowiednio przygotowanym do zawodu profesorskiego w dziedzinie zoologii, ponieważ początkowo poświęcał się studyom mineralogicznym. A zadanie było nie lada, gdyż organizowany kurs anatomii był wtedy pierwszym w Paryżu i wogóle we Francyi. Wreszcie, ulegając namowom przyjaciół, przyjął zaproponowaną sobie katedrę 6 maja 1794 r., licząc 21 lat wieku.—Odtąd zaczyna się niezwykle bogata w owoce działalność jego na polu zoologii w ogóle, a w rozwoju Jardin des Plantes w szczególności. Dzięki jego zabiegom, została tam w „Comptes rendus utworzona menażerya, a nagromadzone zbiory de l’A. des sciences” 1718 r.), były przez sze- zoologiczne uporządkowano, odnowiono, dopeł-reg jego następców sprawdzane i dopełniane, niono. W tym czasie G. wezwał Cuviera do Prace swe, treści chemicznej i medycznej, dru- Paryża. Mieszkając razem, ci dwaj przyrodnicy kowal w „Philosophical Transactions” (1699— i przyjaciele zaczęli odtąd prowadzić swe stu-1709), jak również w protokółach Ak. Umiejęt- dya i wydawać prace wspólnie. W r. 1795

din des plantes i w 1709 r. do Collège royal. Członkiem akademii został był już w r. 1699. Czynny do końca życia jako nauczyciel i badacz, zmarł w 1731 r.— Co się tyczy stanowiska w nauce, był G. starszy orędownikiem i krzewicielem we Francyi flogistoniczuych poglądów Stahla i zaciekłym przeciwnikiem alchemii i wywarł też długotrwały wpływ swemi badaniami nad powinowactwem wzajemnem ciał chemicznych; tyczące się tego przedmiotu tablice („Tables de différents rapports, observés en chimie entre differ, substances”

T M.

ności w Paryżu.

wydali dwie pierwsze wspólne prace: „Sur Geoffroy Klaudyusz Józef (* 1686—f la Classification de mammifères” i „Sur les 1752), młodszy brat poprzedniego, zwany G. orangs”. Od r. 1798 do 1801 G. brał udział młodszym, był również chemikiem. Znany jest w głośnej wyprawie naukowej, towarzyszącej

jako badacz w dziedzinie olejów. Był członkiem Akadem. Umiej, paryskiej, i w jej pamiętnikach swe prace zamieszczał. Dokładniejsze szczegóły o życiu i działalności obu braci G. znaleźć można w podręcznikach historyi chemii.

Geoffroy Julian Ludwik (* 1743—f 1814), krytyk dramatyczny. Urodzony w Pennes; wstąpił do zakonu jezuitów, w r. 1776 został profesorem retoryki i redagował w latach 1776 — 1790 „Année littéraire”. Po wybuchu rewolu-cyi założył pismo konserwatywne „Ami du Roi”, które wkrótce zostało zamknięte. G. musiał uciec z Francyi i wrócił do Paryża dopiero w r. 1800; tam objął felieton w „Journal de 1’Empire” (tak nazywał się „Journal des Débats” za panowania Napoleona I). Jak utrzymują, używał swego talentu krytycznego przeciw poetom, którzy mu się nie opłacali.—Napisał „Commentaire sur les oeuvres de Racine” (7 tomów, Paryż 1808); jego artykuły krytyczne zostały zebrane w „Cours de littérature dramatique” (5 tomów, Paryż J819—20, 2-e wyd. 1825).

Geoffroy Saint-Hilaire Etienne, sławny przyrodnik francuski (* w Etampes 17 72 r.—f w Paryżu 1844 r.). Pozostawił po sobie jedno z najsławniejszych imion we współczesnej nauce. Kształcił się w Kollegium Nawarskiem, słuchając tam wykładów Daubeutona i Haiiya. Ten ostatni, będąc narażonym podczas ówczesnych rozruchów na utratę wolności i nawet życia, został ocalony przez oddanego mu ucznia i wyrobił dlań przez wdzięczność i w uznaniu jego zdolności odpowiednie miejsce pomocni-

T. M.

Napoleonowi I do Egiptu. Następnie objął znowu poprzednie swe stanowisko przy Muzeum w Paryżu. W r. 1808 został wydelegowany w celach naukowych do Portugalii. Miał sobie poleconem „zabrać” z muzeów zagranicznych wszelkie osobliwości, mogące przydać się do tworzonych wówczas na nowo muzeów francuskich. Z tak drażliwego dla uczonego zlecenia wywiązał się jednak gładko, uciekając się zawsze w tej sprawie do systemu zamiany, a unikając udzielonego mu prawa do „brania”. W r. 1809 otrzymał katedrę zoologii w Faculté des Sciences i aż do r. 1840 prowadził wykłady na obydwóch obejmowanych przez się katedrach. W tym czasie został wybrany na deputowanego swego rodzinnego miasta, nie przyjął jednak tej godności, nie chcąc porzucać swych ulubionych studyów zoologiczuych. Niebawem jednak musiał tych studyów zaniechać: w r. 1840 został dotknięty zupełną ślepotą. Liczne prace G. ożywione są przewodnią myślą o jedności państwa organicznego, o pokrewieństwie organicznem królestwa zwierzęcego. Posługując się metodą porównawczą i prowadząc badania nad rozwojem embryonalnym wyższych zwierząt, przyczynił się w znacznej mierze do ustalenia pojęć o narządach analogicznych i rzucił kilka płodnych myśli o równowadze organów w ustrojach. Jednocześnie, notując w anatomii zjawiska anomalne, uwolnił teratologię od ówczesnego mistycyzmu i nadał jej kierunek naukowy. W głośnych dysputach z Cuvierem, które się toczyły w r. 1830 w paryskiej Aka-

TJ 3

K. K-ó.

K. R-ó.

E. S.

demii Nauk, G. bronił swojej teoryi zmień ości gatunków, starając się obalić teoryę swych rze-ciwników „o kataklizmach”. Swoje poglądy filozoficzne G. wyłożył w „Principes de philosophie zoologique”. Z głównych prac G-a należy wymienić: „Mémoires sur les makis” (1795); „Mémoires sur les nageoires pectorales des poissons sur leur os furculaire, sur leur sternum, sur la tête osseuse chez les vertébrés en général et en particulier chez les oiseaux” (1800); „Catalogue des mammifères du Museum” (1803); „Histoire naturelle des mammifères”, wspólnie z Fryd. Cuvier (1819—1837); „Cours de l’histoire des mammifères” (1828); „Etudes progressives d’un naturaliste” (1835); „Notions de philosophie naturelle” (1838); „Fragments biographiques” (1838) i największe jego dzieło „Philosophie anatomique”, którego pierwszy tom został wydany w 1818, a drugi w 1822 r. Ostatnia ta praca, najważniejsza ze wszystkich dzieł G., obejmuje całokształt stworzonej przezeń nowej nauki, filozofii anatomicznej, w której posługując się metodą analityczną, w świetny sposób uzasadnił ideę o jednolitości państwa zwierzęcego, ideę, którą już odczuwali jego poprzednicy: Buffon i Vie d’Azyr.

Geoffroy Saint-Hilaire Isydore, zoolog francuski (* w Paryżu 16 grudnia 1806 r., w domu zajmowanym przez sławnego swego ojca [Etienne] przy Muzeum — f d. 10 listopada 1861 r.). Z początku poświęcił się studyom matematycznym, lecz następnie oddał się naukom przyrodniczym’. Nie mając jeszcze lat 19, wystąpił z popularnym artykułem o nowym gatunku nietoperza amerykańskiego (Nectinomus bra-siliensiś). Prawie w tymże samym czasie otrzymał miejsce pomocnika-przyrodnika w Jardin des Plantes. W r. 1829 objął wykłady ornitologii jako pomocnik swego ojca. W roku następnym zyskał rozgłos w świecie przyrodniczym swym filozoficznym wykładem w paryskiem Ateneum o stosunkach pomiędzy gatunkami zwierząt i te-mi ostatniemi a światem zewnętrznym. We dwa lata później wydał pierwszy tom swej rozprawy z dziedziny teratologii („Traité de tératologie”). Rozprawa ta otworzyła mu podwoje do paryskiej Akademii Nauk. Zostawszy w Faculté des Sciences pomocnikiem swego ojca, w r. 1838 był wysłany do Bordeaux z tytułem dziekana, aby tam zorganizował Wydział Nauk. Po ukończeniu tej pracy został mianowany inspektorem generalnym uniwersytetu i członkiem królewskiej rady oświaty publicznej. Wkrótce musiał zastąpić miejsce swego ojca, dotkniętego ślepotą, a od r. 1850, objąwszy katedrę zoologii w paryskim Wydziale nauk, zrzekł się wszelkich obowiązków administracyjnych i niepodzielnie oddał się wykładom i studyom zoologicznym. Przyczyniwszy się w wysokim stopniu do rozwoju menażeryi i zbiorów muzealnych w Jardin de Plantes, zawsze miał na uwadze

I względy praktycznej użyteczności. W r. 1854 zorganizował Towarzystwo aklimatyzacyi zwierząt i został jego przezesem i następnie założył wspaniały Jardin d’Acclimatation w lasku Bulońskim. Wreszcie starał się pokonać dotychczasowe przesądy kulinarne i rozpowszechnić we Francyi spożywanie końskiego mięsa; w tym celu w 1858 r. zorganizował towarzystwo „Banques hippophagiques”. Głównym rysem umysłu filozoficznego G-a była zdolność do uogólnień. Wstępując w ślady Buffona, Lamarcka i swego ojca, starał się on nowe oderwane zdobycze anatomii zwierząt wiązać w jeden ciągły system i wykazał przytem niezwykłą bystrość i głębokość umysłu.—Z prac jego na szczególną zasługują uwagę: „Considérations générales sur la classe de mammifères” (1816); „Histoire générale et particulière des anomalies de l’organisation chez l’homme et les animaux” albo „Traité de tératologie” (1832 — 1836); „Essais de Zoologie générale” (1845); „Vie, travaux et doctrines scientifiques d’Etienne Geoffroy Saint-Hilaire” (1847); „Domestication et naturalisation des animaux utiles” (1840); „Histoire naturelle générale des règnes organiques” (1854—1859). Ostatnia ta praca (magisterska) nie została ukończoną wskutek śmierci autora, który przerwał ją na drugiej połowie trzeciego tomu. Pracami swerni G. wpłynął na nowoczesny układ systematyczny państwa zwierzęcego. Zalecając nowe zasady systematyki, żądał między innemi wykluczenia człowieka z rzędu „dwurękich” i stworzenia dlań oddzielnego królestwa ludzkiego (règne hominal).

Geoffroya, rodzaj drzew należących do rodziny bre zyliowaty ch (Caesalpiniaceae). Zawiera kilka gatunków, zamieszkujących krainy zwrotnikowe (Surinam, Indye Zachodnie, Brazylia): G. retusa, inermis, araroba. Gorzka kora drzew tych miała dawniej zastosowanie w medycynie: cortex Geoffroyae.

Geofizyka, fizyka kuli ziemskiej, dział geografii czyli nauki o ziemi, rozpatrujący ziemię jako całość samoistną, jako odrębne ciało przyrody, obdarzone właściwemi sobie, tellury -cznemi, cechami. Przedmiotem jej są więc objawy fizyczne, na ziemi zachodzące, polegające na jakościowem i ilościowem przeobrażaniu składającej ją materyi. Sama nazwa geofizyki jest to termin nowy, utworzony na wzór nazwy astrofizyki, wprowadzonej przez Zöllnern; dawniej dział ten geografii nazywano powszechnie geografią fizyczną. Niektórzy autorowie starali się ująć różnicę między geofizyką a geografią fizyczną i przeprowadzić między niemi rozgraniczenie, podział jednak taki okazuje się zawsze sztucznym i nie da się ściśle przeprowadzić. Możnaby wprawdzie powiedzieć, że termin pierwszy służy lepiej, gdy mówimy o ziemi, jako o bryle niebieskiej i mamy na uwadze jej budowę wewnętrzną, nazwa zaś druga jest włą-

S. K.

J. L.

ściwsza, gdy idzie o powierzchnię planety naszej. Oba te zadania wszakże wiążą się z so-, bą na każdym punkcie, mają tenże sam przedmiot, a do badania posługują się tąż samą metodą fizyczną. Można też uważać geofizykę jarko dział astrofizyki, znajomość wszakże nasza budowy ciał niebieskich nie jest tak daleko posuniętą, by ogólne jej zasady do zrozumienia właściwości naszej ziemi prowadzić mogły; ale raczej to, co o własnej naszej planecie wiemy, dać może podstawę do wniosków przez analogię o naturze innych brył, we wszechświecie rozrzuconych. G. nadto tak ściśle wiąże się z fizyką, geologią i innemi działami wiedzy przyrodniczej, że trudno ją wyodrębnić w samodzielną gałąź nauki, a z drugiej strony oddzielne jej części, jak meteorologia zwłaszcza, w miarę rozwoju wyrastają w osobne zupełnie nauki. Podział olbrzymiego materyału geofizyki daje się najdogodniej oprzeć na samej budowie ziemi, złożonej z lądu stałego, wody i powietrza; nauka o postaci i wielkości ziemi, zarówno ze względu na przedmiot, jak i metodę badania, stanowi przedmiot geografii matematycznej czyli astronomicznej. Według tego rozpada się G. na następne działy: 1) Geisiyka czyli fizyka stałej skorupy ziemskiej, która rozpatruje układ geologiczny jej warstw, rozkład gór czyli orografię i morfologię powierzchni ziemi, a dalej śniegi i lody na górach, tworzenie się lodowców, objawy wulkaniczne i trzęsienia ziemi; ten zaś ostatni przedmiot wiąże się ściśle z zagadką wnętrza ziemi. 2) Hydrografia czyli hydrologia, obejmująca naukę o wodach lądowych, o źródłach, rzekach i jeziorach, oraz oceanografię, o własnościach oceanu, o rozkładzie mórz na powierzchni ziemi, o fizyografii dna morskiego, o ukształtowaniu wybrzeży, o temperaturze wody morskiej, o zawartości w niej soli i wogólno-ści o jej składzie chemicznym, o jej ruchach falowych, o prądach, o przypływach i odpływach wody oceanów. 3) Atmosferologia, nauka o powietrzu, obejmująca meteorologię, klimatologię, naukę o elektryczności atmosferycznej i o zjawiskach optycznych atmosfery, czyli optykę atmosferyczną. Do tych trzech działów zasadniczych przybywa dalej 4) nauka o magnetyzmie ziemskim, o elektrycznych i magnetycznych siłach bryły ziemskiej, o zboczeniu, nachyleniu i natężeniu magnetyzmu ziemskiego, oraz o zorzach biegunowych. Jeżeli wreszcie rozważamy ziemię jako siedlisko rozwijającego się na niej życia, winniśmy tu włączyć 5) geografię biologiczną, obejmującą rozkład organizmów na powierzchni ziemi, a więc geografię roślin i zwierząt, oraz antropogeografię, czyli geografię antropologiczną, która wiąże się ściśle z etnologią. Różnorodne te przedmioty, wchodzące w ekład G-i, traktowane są pod oddziel-nemi nazwami; ob. też Geografia i Ziemia. Jednem z pierwszych dzieł, obejmujących ca-

łość geografii fizycznej, było: „Geografia, czyli opi-sanie matematyczne i fizyczne ziemi” Jana Śniadeckiego (1803, wyd. 3-e, 1818): dzieło to, zalecające się dobrym układem, daje obecnie dokładny obraz stanu nauki w początkach XIX-go wieku; następnie nie ukazał się już w języku polskim żaden wykład obszerny geofizyki, ogólne tylko podręczniki geografii zawierają w szczupłym zakresie wiadomości z geografii fizycznej (ob. Geografia). Tu tylko wymienić można kilka książek elementarnych: A. Witkowski „Wiadomości początkowe z geografii fizycznej i meteorologii” (Warszawa, 1884); A. Geikie „Geografia fizyczna” (przekł. J. Morozewicza, War., 1895); E. Recks „Zjawiska ziemskie” cz. I Lądy stałe, cz. II Morza i meteory (przekł. M. Ste-fanowskiej, 1894—95). Z dzieł w językach obcych wymienimy: Günther „Lehrbuch der Geophysik und Physikalischen Geographie” ’ (2 t., 1884—82, 2-e wyd. 1896 — 99), oraz wykład skrócony: „Lehrbuch der physikalischen Geographie” (1891); Supan „Grundzüge der physischen Erdkunde” (2-e wyd. 1896); Kloeden1 „Handbuch der physischen Geographie” (4-e wyd. 1885); Penck „Morphologie der Oberfläche” (2 t. 1894); Hann, Hochstetter i Pokorny „Allgemeine Erdkunde” (4 wyd. 1885); E. Reclus „La Terre” (2 t., 1872, na język polski przełożony jest skrót tego dzieła, yyyżej przytoczony); Gerland „Beiträge zur Geophysik” (od 1887).

Geognozya (z grec. Y^=ziemia i yvôo/wmpo-znaję), ziemioznawstwo, wyraz, utworzony przez Wernera i używany przez niego dla oznaczenia nauki, „której treścią jest badanie ziemi, która uczy nas poznawać rozmaite złoża minerałów, z których się ona składa, powstawanie tych minerałów i ich wzajemne stosunki”. Wyraz ten został obecnie zastąpiony wyrazem Geolo-g i a (ob.), utworzonym przez de Luca.

Geograf z Rawenny, anonimowy, żyjący w VII w. i pochodzący z Rawenny, autor zarysu geografii w języku greckim pod tytułem „Kosmografia”; dzieło to zachowało się w łacińskim przekładzie, w IX w. dokonanym. Stanowi ono wyliczenie szeregu miast, wygp i rzek wszystkich krajów znanych w starożytności. Prawie wyłącznem źródłem jego jest wielka mapa drogowa, pokrewna zwanej „Tabula Peutingeriana” (por. Peutinger), którą można uważać za zepsutą kopię wielkiej mapy świata, ułożonej z rozkazu cesarza Augusta. „Kosmografię” wydali M. Pinder i G. Parthey (Berlin

1860).

Geografia (greckie gê“z;'emia i graph5 = piszę, opis ziemi) jest nauką o stanowisku ziemi w układzie wszechświata i słonecznym, o właściwych jej ruchach, wielkości, kształcie, składzie ziemi, a zwłaszcza powierzchownych jej warstw (powłoki powietrznej — atmosfery, wodnej — hydrosfery, twardej—litosfery) i zjawisk fizyczno-chemicznych w nich zachodzących, oraz

G. szczegółowa bada poszczególne krainy, pojęte jako terrytorya naturalne, ich położenie, wielkość, układ poziomy i pionowy, skład geologiczny, rozkład wód, klimat, szatę roślinną i zwierzęta, wreszcie zaludnienie.

G. szczegółowa nie poprzestaje wszelako na samym opisie, lecz docieka zawsze wzajemnego oddziaływania na się wszystkich tych jakości. Geografia, czy to ogólna, czy szczegółowa, zasób swój czerpie z • innych nauk matematyczno -przyrodniczych: matematyczna fizyczna — z meteorologii i klimatologii, hydrologii i oceanografii, geologii i petrografii, biologii i antropologii; dopiero wszakże zestawianie wszystkich danych razem, wykrywanie ich przyczynowego związku i zależności, oddziaływania na siebie i współdziałania, dociekanie praw, tkwiących w kojarzeniu się ich—stanowią zadanie umiejętnej G-i. Nawet człowiek występuje w G-i jedynie jako element dynamiczny, jak woda, powietrze, wulkanizm, z jednej strony zależny wprawdzie od natury, z drugiej wszakże wyciskający na niej właściwe piętno (Ratzel, Nałkowski). Gdybyśmy chcieli uledz tradycyi, przemo-

3 . J.3

CurOuiyr

\C’    ■.

Fig. 180.

Mapa ziemi podług Hekatäosa z Miletu (ń50—476 przed N. Chr.).

o ożywieniu ziemi: roślinach, zwierzętach i człowieku. Taką posiadając treść, G, w jej podawaniu może sobie poczynać dwojako: albo, przechodząc od wyżej wymienionych jakości i ich przyczyn oraz warunków do rozmieszczenia tych jakości na ziemi, ze zbadania ich wszechstronnego wysnuwa ogólne wnioski, buduje teo-rye i prawa ich ogólnej wzajemnej zależności,— wtedy jest ogólną; lub też roztrząsa szczególne wypadki kombinowania się jakości geograficznych w pewnej naturalnie pojętej krainie i miejscowe wyniki ich współdziałania, — wtedy jest sz c z e góło wą. G. ogólna rozpada się na matematyczną, fizyczną i antropogeografię. Stosunki ziemi przestrzenne, w najobszerniej-szem pojmowaniu wyrazu, rzeczywiste (stanowisko ziemi w układzie wszechświata i słonecznym, jej wielkość, kształt, ruchy i wynikające z nich właściwości, oznaczanie miejsca w bryle ziemi — w kierunku pionowym, oraz na jej powierzchni—w kierunku poziomym) w ich wzajemnej zależności, oraz obrazowe (plany, mapy, rzuty i t. p.), stanowią zadanie G-i matematycznej. G. fizyczna zastanawia się nad hypo-tezami powstania ziemi, oraz natury jej wnętrza, bada powłoki ziemi i zjawiska w nich zachodzące, a wszystko to ogarnia jako całość związanych przyczynowo szczegółów.

z astronomii,

żnej zwłaszcza w krajacli ospale zdążających za rozwojem poglądów naukowych, dołączyć musielibyśmy do G-i szczegółowej t. zw. krajoznawstwo, t. j. opis danych jednostek ter-rytoryalnych, pojmowanych historycznie lub politycznie; uwzględnia ono sztuczny, zmienny podział polityczny, administracyjny, urządzenia państwowe ; instytucye społeczne, statystykę ekonomiczno-handlową, wspomnienia dziejowe, osobliwości architektoniczne i t. p., co wszystko o tyle tylko będzie G-ą naukową, o ile wiąże się w naturalną całość przyczyn, warunków i zjawisk; reszta zaś—podawana jeszcze niekiedy w pracach geograficznych—może być wiązanką mniej lub więcej interesujących wiado-

S*

_££•

lh>)

B 'i

TltebeJ

mi

mości i wiadomostek, owocem wielkiej często erudycyi, wreszcie rzeczą pożyteczną, informującą, ale geografią nie jest. Toż samo, mniej więcej, da się powiedzieć o rozmaitych G-ach stosowanych (starożytnej, średniowiecznej, biblijnej, handlowej i t. p.).— Co do treści, zakresu, zadań G-i czytaj niemieckie prace Richthofena, Supana, Kircbhoffa, francuskie — Schradera, duńskie Löfflera (referaty prac metodycznych podają czasopisma: „Petermann’s Mitteilungen”, „Geogr. Jahrbuch”, „Wisła”), polskie —Nałkowskiego, pisane z głęboką znajomością rzeczy i niezwykłym talentem („Prawda”, „Przegląd pedagogiczny”, „Słownik geograficzny”, a zwłaszcza wszechstronnie opracowane kroniki geo-

graficzne w „Wiśle”, „G. powszechna rozumowa”, „G. powszechna poglądowa”).

Hi story a G-i. Czasy Starożytne. Obser wacya wzrokowa mówi nam, że widzialna dla spostrzegacza powierzchnia ziemi jest kolistą

il 11

«!

• ('MI

Seres

is

ill

Phrynes

s-

SB

■f 3

•X

111

111

Asi i

*s

*■»

*«*

lji|

tr

<QC

CO

Bactrian

,0

Arachosia

Gedrosia

",

t/5

«V,

o)

:0

Part nia

C/5

tf

Jl0

* £*

ii

Pe r s is

PeriżpoU*

'S

'êTsian Gu

$<

i

re « rK *

« 2 • - 3«

<* is

r &

Babylon

■3

•'

sHecccuuirl‘X

\^>

//

P |!*

to

!h

41

ill

É il

lilhl|

0< rlJ

mlm

'ii

II

Mfłaao

ss-r,

»l

tarczą, na której krawędziach wspiera się sklepiony strop nieba. Poglądy dawniejszych filozofów jońskich (Anaksagorasa, Anaksimenesa i in.) na ogólny kształt ziemi nie różniły się od takiego wyobrażenia. Już wszakże Pitagorejczycy postawili teoryę geocen-trycznego układu świa-i    ta (kulista ziemia, za

wieszona w środku sklepienia niebieskiego, obracającego się naokoło osi, przechodzącej przez środek ziemi). Teorya ta znalazła najwymowniejszego rzecznika w osobie Ptolemeusza w Aleksandryi, któremu sądzono było być wyrocznią w astronomii w ciągu 14-stu wieków. Pitagorejczyk Filolaos przypuszczał obrót ziemi w przestrzeni naokoło „o-gnia zewnętrznego (ale nie było nim słońce!).” Wreszcie Arystarch z Sa-mosu głosił na zasadzie wywodów matematycz -nych, że gwiazdy i słońce są nieruchome, ziemia zaś obraca się naokoło słońca, jako swego środka; on też obliczał odległość ziemi od księżyca i słońca i — jakkolwiek w tym okresie niemowlęctwa matematyk ki liczbowe wyniki jego rachunku są niedokładne, — w każdym jednak razie samemu rozumowaniu nic zarzucić nie można. Pyteas z Marsylii obliczył nachylenie ekliptyki, myląc się zaîedwie o 1° (mniej-więcej). Erato-sten es prócz tego podał wielkość 1° południka (myląc się o 1 kim. mniej -więcej). Parmenides przyjmował 5 pasów na ziemi: gorący po obu stronach równika (niezamiesz-kany podług Parmenide-sa), 2 umiarkowane (zamieszkane), 2 zimne przy biegunach (niezamieszka-ne). (Szczegóły ob. Astronomia lub w „Kosmografii” Jędrzejewicza wstęp historyczny H. Merczynga). Co do powstania ziemi, Hezyod uważa ją za bó-

III,

'll

0*1

's

CO

!

CJ

;■

Fig. 181. Mapa ziemi podług Strabona (63 r. przed N. Chr.— 24 po N. Chr.).

stwo, gdy Mojżesz, Platon i Owidyusz mają ziemię za rzecz stworzoną; materyaliści starożytni (Epikur, Lucretius) usiłują wytłóinaczyć powstanie ziemi na drodze mechanistycznej. — W związku z teoryami kosmogoniczneini znajduje się zagadnienie: jakiej natury jest wnętrze ziemi? Sycylijczykowi Empedoklesowi wulkaniczna jego ojczyzna nasunęła przypuszczenie, że wewnątrz ziemi znajdują się massy ognisto-płynue.—Wiadomości starożytnych z orografii były nieznaczne; wysokość gór stale przeceniana, dopiero Dioae-arcli wskazał właściwy sposób (trygonometryczny) mierzenia gór.— Różnicowanie się skorupy ziemskiej pod względem substancyonalnym i morfologicznym dostrzegano już w zamierzchłej starożytności (wskazówek dostarczało znajdywanie skorup mięczaków morskich, oraz jezior sło-żach swoich po Atlantyku zauważyli przypływ i odpływ morza; Posidonius przypisywał to zjawisko wpływowi księżyca. Co do wód lądowych, Starożytni mniemali, że źródła mają połączenie podziemne z oceanem (z powodu obfitości w Gre-cyi poników—rzek niknących w gruncie wapiennym), zbytnio także szafowali rządkiem w naturze zjawiskiem bifurkacyi (rozwidlenie strumieni).—Arystoteles tłómaczył wiele zjawisk meteorologicznych: pod wpływem ciepła promieni słonecznych ulatnia się wilgoć z ziemi, poczem, wskutek oziębienia w górnych warstwach powietrza, spada znowu na ziemię. W ten sposób tłó-inaczy Arystoteles powstawanie chmur i obłoków, rosy, szronu, dżdżu, śniegu i gradu. Mniej udatna jest jego teorya wiatrów („suche wyparowania ziemi”), oraz błyskawic i piorunów. Zdawał so-

rn n Cfai T<r A Terra ultra- Octcjaum. t -\jhi ante, dilujuvum. hjxbxtahant Iwrru-nes

lT £v fra- rT° r

U CLTOuH

ÀviT/uH eci-tcjjfoav oi cur

V 3/> CJ rtOL

• ’X-

X3s

gXgf;

Tv *■ ■■ —

pgsg

=22E3e?E

s=e

PPsH

C3

i;xhc:

jgj^

XX

fc=a==s=3

=s

^-?;0

Vv :îxT<y

Aw

A~

;Xj

3a

tëtealîg- ft.»,

^5T-7:

•;

S!

sir*

BsHI

-'-•- /x-v.“xx^

Ss=5£

•^5- X

t

IMp fgbgfń -

JIB_Silw~

is

IS

•™

--X!

ggg

wmam

■'.••• r—.-rr

X'-X-

*\T Qh.ZouvF

rr f C CUV Terra ultra. 0 ceuu'tAxsn

Gecm,

Flunj-uuJ

o T aucos

«SS3

Fig. 182.

Mapa ziemi podług Kosmasa (Indikopleustesa) z w. VI po N. Ckr.

nych w znacznem oddaleniu od morza, obserwowanie powstawania delt). Seneka („Quaes-tiones naturales”) roztrząsa powstawanie strumieni, erozyę wód płynących, mówi o niwelującej czynności wód, analizuje wulkany i trzęsienia ziemi. Empedokles, Pliniusz Starszy padają ofiarą chwalebnej ciekawości naukowej (Empedokles podczas wybuchu Etny, Pliniusz Starszy przy wybuchu Wezuwiusza). Pliniusz Młodszy w liście do Tacyta opisuje wybuch Wezuwiusza z r. 79. Strabon dzielił wyspy na oceaniczne i brzegowe (powstałe wskutek oderwania się od lądu). (Szczegóły ob. Kosmografia, Kośni o go ni a, Geologia).— Badano również stosunki hydrograficzne (głębokość, barwę, ciepłotę, zawartość soli w morzu, poziome rozczłonkowanie oceanu, rzeki itp.). Fenicyauie w podrobię natomiast sprawę z zależności temperatury powietrza od szerokości geograficznej i od wysokości (ob. Meteorologia, Klimat, Klimatologia; Zellera „Philosophie der Griechen”, II, 2, Tubinga).—O zależności natury ożywionej od martwej myślano oddawna, ale szczupły zasób wiadomości faktycznych z przyrodoznawstwa sprawiał, że do słusznych pomysłów dołączano wiele złudzeń. Ważne są pod względem biologicznym dzieła Arystotelesa o zwierzętach, botaniczne pisma Teofrasta, botaniczno-lekarskie Dyoskorydesa, kompilacye Pliniusza. Strabon zauważył zależność roślinności od ciepła. Hippo-krates i Strabon dali pierwsze początki antropo-geografii (wpływ czynników fizycznych i historycznych na człowieka u Hippokratesa,— chara-rakteru wybrzeży na dziejowy rozwój mieszkańców u Strabona). G. szczegółowa i krajoznawstwo w świecie starożytnym zasób swój czerpały z owoczesnycli podróży i wypraw. Ważną pod tym wzgłędem była kolonizacya grecka na wybrzeżach morza Śródziemnego, wyprawa żegłarzy fenickich, wysłana z rozkazu Nechosa (Neko), króla Egiptu, w celu opłynięcia (periplos) Afryki, podróż Hannona, Kartagińczyka, aż do wybrzeży Sierra Leone w Afryce, podróże Herodo-ta, wyprawy wojenne Aleksandra Macedońskiego i jego wodzów (Nearchos dotarł do zatoki Perskiej, Patrokles do krain na wybrzeżach kaspijskich, Onesikritos opisał Iran wschodni); Pyteas z Marsylii podróżował aż do W. Brytanii. (Obrazowe przedstawienie owoczesnycli wiadomości o powierzchni ziemi widać na mapach, dołączonych do artykułu).— Wieki Średnie. Jeżeli wieki starożytne można-by nazwać epoką obserwa-cyj, w przeciwstawieniu do epoki badań, charakteryzujących wieki nowożytne, tedy obu tym okresom należy przeciwstawić czasy średniowieczne— dobę ciemnoty i upadku umysłowego. Okrzyk Jozuego: „Słońce,przeciw Gabaon nie ruszaj się!” wstrzymywał rozwój wiedzy o ziemi; uprawiali ją Arabowie, których religia nie krępowała pod tym względem, raczej, przeciwnie, zachęcała (mahometanie muszą wszędzie oznaczać położenie miejsca, aby wczasie modlitwy inódz się zwracać twarzą do Mekki). Zwłaszcza G. matematyczna i krajoznawstwo stały u Arabów wysoko. Massudi (f 986 r.) przedsiębrał rozległe podróże, Abulfeda (1321 r.) napisał podręcznik G-i, klasyfikując krainy podług klimatu; położenie oznaczał podług szerokości i długości geograficznej. Ibn Batuta (pierwsza połowa w. XIV) opisuje szczegółowo krainy, wyznające religię Mahometa. Nawet dzieła Ptolemeusza przetłó-maczono w Europie na język łaciński w w. XII z arabskiego (Almagest). Dopiero w późniejszej dobie Czasów Średniowiecznych wskrzeszone stu-dyowanie Arystotelesa, oraz korzystanie z pism arabskich było pierwiastkiem zapładniającym naukę średniowieczną. Ożywcze działanie tych czynników widzimy w dziełach Alberta Wielkiego (1193 —1280) z Ratyzbony, Rogera Bacona, Franciszkanina, który odważył się na rozstrzyganie zagadnień matematycznych i geofizycznych. Tymczasem na Atlantyku odbywali śmiałe i rozległe podróże Normannowie; faktem jest, iż docierali oni nawet do Ameryki; odkrycia ich jednak, zapomniane, nie wywarły wpływu na postępy G i średniowiecznej. Ważniejszemi były podróże na Wschód od czasu, kiedy wielcy hanowie mongolscy otwierać zaczęli podwładne sobie krainy podróżnikom europejskim w celu nawiązania stosunków z książętami Zachodu (Piano di Carpini 1245, W. Rubruck 1253, Benedictus Polonus, a zwłaszcza Marco Polo 1254— 1323). —Epoka wielkich odkryć i wieki nowożytne. W końcowej dobie wieków średnich daje się zauważyć w Europie coraz silniejsze parcie ku oceanowi;

zjawisko to pozostaje w zależności ze wzrastającą we wsch. części morza Śródziemnego potęgą turecką (ob. P esc hel „Historya wielkich odkryć geograficznych w XV i XVI w.” przekład polski, lub Nałkowski art. Europa w „Encyklopedyi” T. XX str. 801),—umożliwiało je posiadanie kompasu (wpływ kompasu na rozwój żeglugi był wprawdzie znaczny, ale przeceniony, ob. P esche 1 1. c.). Epokę wielkich odkryć geograficznych zapoczątkował, rzec można, Henryk Żeglarz (ob.). Poznano nowe części świata, wzbogacając G-ę szczegółową i krajoznawstwo, zebrano wiele materyałów do badań ogólno-geograficznych. Wszakże uczeni nie odraził do nich przystąpili: ich inicyatywę (Acosta w w. XVI) tłumił fanatyzm i zabobon (Humboldt i Bonpland „Reise in die aequinoct. Gegenden”). Heliocentryczny systemat Kopernika nie odrazu został uznany w kole ogółu, a nawet uczonych (w Elblągu na scenie ośmieszano astronoma i jego teoryę; Kościół krzywo na nią patrzył), a jednak z drobnemi zmianami pozostał on ostatnim wyrazem nauki. Jeszcze w wieku XVII kosmo-goniczne idee Platona wprawiały w zachwyt uczonych, a w ich liczbie wielkiego Keplera, który później dopiero doszedł do swych słynnych praw, tory bijąc Newtonowi. Na Newtonowskich prawach ciążenia oparły się hypote-zy kosmogoniczne. Pierwszą myśl jedności pochodzenia ciał stanowiących układ słoneczny wypowiedział w połowie w. XVIII Kant, uzasadnił ją w czterdzieści lat później Laplace, poparł doświadczalnie Plateau, dopełnił i rozwinął Faye („Sur l’origine du monde”, 1894). Wynalazek polaryskopu (przyrząd pozwalający odróżnić światło odbite od własnego), dokonany przez Araga, a nadewszystko analiza widmowa, stwierdzająca jedność materyi we wszechświćcie, pozwoliły sięgnąć głębiej w dociekaniach początku wszechrzeczy i ziemi w szczególności. Co się tyczy natury wnętrza ziemi, tedy przypuszczenia Empedoklesa (ob. wyżej) przetrwały w głównych zarysach (Leibniz, jezuita A. Kircher, przyznający istnienie wielu jąder rozpalonych we wnętrzu ziemi). Roztrząsanie współczesnych hypotez o wnętrzu ziemi wykracza poza ramy artykułu; odsyłamy przeto czytelnika do odpowiednich artykułów lub do buletynów Akademii nauk Franc. Józefa w Pradze 1898, str. 38, do referatu Woldricha. Naukowe badania geologiczne, podjęte jeszcze przez Duńczyka Steno, prowadzone są dopiero od niedawna; osobistością, która zapoczątkowała stanowczy zwrot w tym kierunku, był G. v. Werner, mineralog freiberski, dalej poszli: A. v. Humboldt, Ii. Buch i wielu innych. Co do przyczyn wywołujących różnicowanie się skorupy ziemskiej, zawrzał wieloletni spór wulkanistów, oddających pod tym względem przewagę siłom wulkanicznym, z nep-ptunistami, wywalczającymi pierwszeństwo wodzie; walka ta, wreszcie zaniechana, podniecała

aŁ\5.''

Wl

i¹

'lii

OOP/

VICTORIA

Fig. 183.

Okręt z wyprawy Magalhâesa,—pierwszy, który opłynął naokoło ziemię (1519—1522).

1873).

uczonych do owocnych badań. Wbrew teoryi Cuviera o katastrofach, zawdzięczającej swe powstanie infekcyi dawnych podań o potopie, wystąpili Lyell, Hoff, wreszcie Darwin, którzy różnicowanie się skorupy ziemskiej przypisują powolnym zmianom pod wpływem czynników analogicznych do obserwowanych dzisiaj (szczegóły pod wyrazami Ko sm o gonią, Geologia). Na początku wieków nowożytnych rozpoczęto mierzenie głębin morskich: Magalhâes sondował je wśród oceanu Wielkiego. W końcu w. XVI Mercator podaje już mapę głębokości oceanu. Podczas wielkich wypraw morskich zauważono prądy w oceanie, chociaż długo nie umiano ich wytłómaczyć. Dzisiejsza oceanografia jest, rzec można, płodem najnowszych czasów (naukowe

LI)

ff

U,

W'/w

! Cl r-

jllpäl

ekspedycye Challengera, Tuscarory, Travailleura, Talismana i innych—ob. Ocean, Oceanografia). W badaniu powietrznej powłoki ziemi G. pozyskała nowe metody: w. XVI obdarzył ją termometrem (Galileusz), XVII barometrem (Toricelli), XVIII hygrometrem (Saussure). W końcu w. XVIII założono akademię meteorologiczną w Mannheimie; na sprawozdaniach jej Humboldt oparł klimatologię porównawczą, zaprowadzając doskonały, choć prosty, pomysł — izoterm (ob. Atmosfera, Klimat, Klimatologia, Meteorologia). Wraz z w. XVIII rozpoczął Touruefort (w r. 1700) badania zależności natury żywej od martwej: z wycieczki na Ararat powziął ideę podziału roślinności na strefy w kierunku pionowym; Linneusz naszkicował pasy roślinności dla półw. Skandynawskie-

Eno. Pow. Iiuitr. Zesz. 190. T. XXIV.

go w kierunku poziomym ; właściwym jednak twórcą G-i roślin był A. v. Humboldt; z kolei Zimmermann (r. 1777) ułożył mapę rozsiedlenia zwierząt; wszakże dopiero w kilkadziesiąt lat później (1840) mapy zoologiczne A. Wagnera, następnie prace Sclatera, Wallace’a, wiekopomne badania Darwina, często trafne pomysły „teoryi migracyjnej” M. Wagnera,—nową drogę wytknęły G-i biologicznej (ob. G. roślin, G. zwierząt, Ewo-lucyonizm, Dar wini z m, nazwiska autorów). Spuściznę idei Strabona o związku człowieka z naturą objął A. Humboldt, a zwłaszcza K. Ritter. Pewne właściwości pracy Rittera (teleologia religijna, traktowanie rzeczy według krain) podkopały chwilowo powagę samego kierunku; a jednak sami przeciwnicy Rittera (głównie Pe-schel) w pismach swoich dostarczyli wiele faktów na korzyść idei Ritterow-skiej. Ścisły związek natury i człowieka (wpływ natury na człowieka, człowieka na naturę, wzajemny wpływ ludzi na siebie) akcentowany był silnie w pismach geograficznych W. Nałkowskiego, chociaż z całkowitem urzeczywistnieniem tej idei wyprzedził go Ratzel („Antropogeographie”). — Berger „Geschichte der wissensch. Erdkunde der Griechen” (Lipsk 1887—93); Lelewel „ Badania Starożytności we względzie geografii”, z atlasem (Wilno i Warszawa 1818,    591 i 20 str., 50

map, in 8-o); tenże „Géographie du moyen âge” (wyd. Bruksella 1858, 5 t. i atlas z wyd. Bruksella 1849 — 50, Mucquardt); Pesch el „Geschichte der Erdkunde” (Monachium 1865 i wydanie z r. 1878); Vivien de St.- Martin

„Histoire de la géographie” (Paryż

w. J.

W Polsce pojęcia geograficzne urabiały się podług wzorów zachodnio -europejskich;— przemawia za tern okoliczność, że jeszcze przed odnowieniem uniwersytetu krakowskiego szkoły polskie organizowano podług modły zagranicznej (Karbowiak „Dzieje wychowania w Polsce”), zamożne rody wysyłały (od w. XIII) synów do Włoch i Francyi; w księgozbiorach polskich wreszcie już w w. XII znajdowały się dzieła geografów średniowiecznych. Później—zorganizowanym łącznikiem Polski z nauką zachodnio-europejską stał się, oczywiście, uniwersytet krakowski: wykładano tam G-ę (przeważnie kommentując dzieła popularnych naówczas autorów), profesorowie układali podręczniki dla młodzieży. Wawrzyniec Rabe, czyli Laurentius Corvinus ze Szląska, w końcu w. XV napisał dzieło „Cosmographia dans manuductionem in tabulas Ptolomei”, zrywające w kilku kwesty ach z trądy cyą religijną. Dzieło Corvinusa miało służyć za podręcznik szkolny dla młodzieży. Część ogólna tej księgi •

110

w. j.

dzieli powierzchnię ziemi na pięć stref: dwie ' niezamieszkane z powodu zimna przy biegunach; dwie umiarkowane, zamieszkane (co do zamieszkalności południowej Corvinus idzie za Piotrem de Apono, wbrew Arystotelesowi); środkowy pas równikowy, niezamieszkany z powodu gorąca. Autor napomyka o antypodach (narażając się na zarzuty ze strony religii); rozkład temperatury na ziemi sprowadza do ruchu słońca; sprawozdawczo załatwia się z przypływem i odpływem oceanu (ruchy płuc i nozdrzy oceanu, pojmowanego jako organizm, — wpływ księżyca, wpływ wiatrów). Ocean nadal jest rzeką opływającą świat. W części opisowej autor podaje charakterystykę Afryki (Libii), Azyi i Europy, na pierwszy plan wysuwając fizyczną stronę krain; opisy swe popiera wyjątkami z poetów rzymskich.— Anonimowy traktat z początku w. XVI (rękopis biblioteki Jagiellońskiej), napisany przez profesora krakowskiego, ma za punkt wyjścia Kosmografię Ptolemeusza. Autora cechuje większa zależność od względów religijnych (odrzuca możliwość antypodów, zaćmień słońca, deszczów na półkuli zachodniej—jako przeciwną zasadom Kościoła). Jan Stobniczka, profesor krakowski, napisał w r. , 1512 dzieło p. n. „Introductio in Ptolomei cosmo-graphiam.” Będąc na łasce astronomii, a zwłaszcza astrologii, G. ogólna nie mogła rozwijać się należycie; za to uprawiano żarliwie G-ę Polski (ob. Polska). Nie zapominajmy wszakże, że cała niemal obecna G. matematyczna jest pomysłem Kopernika. Znakomity naturalista w. XVII, Jonston z Szamotuł („Thaumatographia naturalis”), znaczny dział swej pracy poświęca G-i fizycznej, nietyl-ko stojąc na wysokości nauki sobie współczesnej, ale wyprzedzając ją nawet.—Wiadomości o krajach obcych czerpano z opisów geografów starożytnych i średniowiecznych, uzupełniano lub prostowano je własnemi podróżami (Franciszkanie de Piano Carpini, Benedictus Polonus, wysłani w r. 1246 przez papieża Innocentego do hana Mongołów, opisują wszystko, co ich wśród nieznanych krain i ludów zainteresowało; M. Wiszniewski przetłómaczył opis ich podróży na język polski w „Hist. lit. pol.” t. II. Jakkolwiek zakazany przez papieża, bardzo jednak popularny w swoim czasie opis podróży Radziwiłła-Sierot-ki do Jerozolimy z lat 1582—1584, liczne dya-ryusze i pamiętniki). Dziejopisowie nasi (Długosz, Miechowita i inni) uwzględniają opisy krain, Długosz nawet zrywa z trądycyą: opisuje Polskę podług dorzeczy, nie zaś podług podziałów administracyjnych. Piotr Grabowski (w. XVI) pojmuje wartość granic naturalnych, z braku ich od wschodu i zachodu rokując Polsce niedobre losy. W nowszych czasach świetną kartę w rozwoju G-i w Polsce stanowi dzieło Jana Śniadeckiego „Jeografia czyli opisanie matematyczne i fizyczne ziemi”, nietylko uwzględniające najzupełniej owoczesny stan nauki, ale nadto napi

sane jasno, z wielkim talentem pedagogicznym. Historyę G-i badał sumiennie Lelewel, którego szanowali i K. Ritter, i A. Humboldt. — Bibliografię krajoznawczą zestawili: Dr J. Majer „Literatura fizyografii ziemi Polskiej” (Kraków

1862); Dr Eug. Romer „Spis prac odnoszących się do fizyografii ziem polskich za lata 1891 — 95” (Lwów 1898). — Uwadze czytelnika zalecamy sumienną i poważną pracę Fr. Bujaka „Geografia na uniwersytecie Jagiellońskim do połowy XVI wieku” (Kraków 1900).

Geografia roślin, geografia botaniczna albo fitogeografia, jest to dział botaniki, którego przedmiot stanowi badanie praw i przyczyn, kierujących rozmieszczeniem roślin na kuli ziemskiej. Jest to przedmiot ciekawy i zawiera kwestye o szerokiem znaczeniu, przeto niejednokrotnie poruszano je i zajmowano się niemi i w czasach dawniejszych; wszakże były to wskazówki i obserwacye li-tylko dorywcze i luźne. Charakteru mniej więcej systematycznego nabiera zbiór wiadomości z geografii roślin dopiero w początku XIX stulecia, a erę stanowią w tym względzie słynne opisy „typów roślinnych”, świetnie przedstawione piórem Aleksandra Humboldta. Następnie w r. 1821, botanik duński, Fryderyk Schouw, wydaje specyalną geografię roślin wraz z mapami, przedstawiaj ącemi rozmieszczenie roślin, a raczej głównych „państw roślinnych”. Od tej chwili G. r. staje się już wyodrębnionym działem nauki, posiadającym niezbyt jeszcze wyraźny, ale własny swój system. W r. 1856 wychodzi słynna „Géographie botanique raisonnée” Alfonsa De-Candolle’a, a następnie, wraz z przyjęciem i rozpowszechnianiem się teoryi ewolucyi, czyni też szybkie postępy nauka o rozmieszczeniu roślin, albowiem liczne zjawiska z tej dziedziny znajdują odpowiednie wyjaśnienie właśnie ze stanowiska teoryi ewolucyi. Pod wpływem nowych prądów w nauce powstają już znacznie pogłębione i rozszerzone prace A. Gri-sebacha (1872 —-1875), oraz najnowsze: O. Drudego i A. Englera. Najbliższem zadaniem, a zarazem inateryałem surowym, na którego podstawie G. r. buduje dalsze swe wnioski, jest układanie t. z w. „flor”, czyli wykazów albo spisów gatunków, rosnących na danej przestrzeni. Przez zestawianie i porównywanie tych danych florystycznych możemy oznaczyć na mapie punkty krańcowe rozmieszczenia każdego gatunku roślinnego, a znów przez połączenie wszystkich tych punktów—zakreślić linię, stanowiącą granicę jego rozmieszczenia (jest to t. zw. „zasiąg” gatunku, czyli area). Od granic rozmieszczenia pojedyńczych gatunków przechodzimy do przestrzeni, stanowiących teren rozmieszczenia całego ich szeregu, i w sposób taki dzielimy powierzchnię kuli ziemskiej na rozległe państwa, obszary, krainy, strefy i okręgi roślinne. Poznanie rozmieszczenia gatunków na ziemi wyjaśnia nam niekiedy ich historyę, albowiem czynniki historyczne odgrywają w rozpowszechnianiu gatunków ważną rolę. Pod czynnikami historycznemu rozumiemy stosunki geo-historycz-ne danej miejscowości, wyjaśniające jej przeszłość geologiczną. Chcąc naprzykład zdać sobie sprawę z przyczyn, które spowodowały zupełnie odmienny skład florystyczny roślinności Japonii i innych krajów w północno-wschodniej Azyi, w porównaniu z krajami europejskiemi, położonemi na tej samej szerokości, zwracamy uwagę na przeszłość geologiczną tej części lądu azyatyckiego. Okazuje się, że kiedy cała Europa północna, a nawet środkowa przechodziła szereg okresów lodowcowych, które zniszczyły w niej dawną roślinność trzeciorzędową, Azya północno-wschodnia była wolna od powicia lodowego; z tego powodu w krajach tych przechowała się roślinność dawna i stąd wynikają różnice w porównaniu z nowo powstałemi typami roślinnemi europejskiemi. Oprócz czynników historycznych, wpływ znaczny na rozmieszczenie roślin wywierają też wszelkiego rodzaju czynniki współczesne, a wśród nich pierwsze miejsce zajmują stosunki klimatyczne, albowiem większość czynników gegraficznych (łańcuchy górskie, rozmieszczenie mórz i oceanów, doliny rzeczne etc.) sprowadza się w gruncie rzeczy do różnic klimatycznych. Ze wszystkich zaś czynników warunkujących klimat^danej miejscowości najważniejszy wpływ wywierają na rozmieszczenie roślin warunki wilgotności. Na tej zasadzie Alfons De-Candolle utworzył sześć następujących grup roślinności, pokrywającej kulę ziemską: 1) Hygromegatermy (par nor os ty), rośliny o wielkich wymaganiach względem wody i ciepła (wilgotne kraje zwrotnikowe; 2) Ksero-fity (such or o sty), roślinność pustyń i stepów; 3) Mezotermy (ciepło r os ty); 4) Mikrotermy (chłodnorosty); 5) Hekistotermy (zimnoro-sty) i 6) Megistotermy, rośliny, właściwe dawnym okresom geologicznym, wymagające nadmiernej wilgoci i średniej temperatury po nad -j- 30°. Właściwiej byłoby dzielić roślinność wo-góle na dwie główne grupy: hydrofilową (lubiące wodę) i kserolilową (lubiące suszę), i dopiero w każdej z grup powyższych odróżniać cztery stopnie: megatermy, mezotermy, mikrotermy i hekistotermy.—Drugim ważnym czynnikiem są własności gruntu. Jednakże, ponieważ w każdym prawie gatunku gruntu znaleźć można w mniejszej lub większej ilości wszystkie niezbędne dla życia rośliny substancye mineralne, przeto główną rolę odgrywają w tym względzie, nie właściwości chemiczne, lecz różnice w budowie fizycznej gruntu; te zaś ostatnie ze swej strony znajdują się znów bardzo często w ścisłym związku z warunkami klimatycznemi. Pewną rolę w rozpowszechnianiu roślin odgrywa też udział zwierząt, oraz stosunki wzajemne roślin; pod wpływem tych stosunków (walka o byt) skład roślinności każdego kraju podlega ciągłym, jakkolwiek bardzo powolnym, i niedostrzegalnym zmianom. Do bardzo ważnych czynników należy też wpływ człowieka (ob. Akii maty żacy a). Stopień rozpowszechnienia różnych gatunków bywa bardzo rozmaity. Rośliny właściwe tylko jednej miejscowości nazywają się endemiczne mi, w przeciwstawieniu do gatunków kosmopolitycznych. Te ostatnie bywają w różnym stopniu kosmopolityczne: niektóre spotykają się na przestrzeni zajmującej ’/₂ powierzchni kuli ziemskiej (De-Candolle wymienia takich gatunków 19), inne ł/3 (200) i t. d. Wogóle zaś, im gatunek posiada prostszą organizacyę, tem rozleglejsze jest jego rozmieszczenie geograficzne: przestrzeń rozpowszechnienia drzew i krzewów nie sięga tak znacznych rozmiarów, jak niektórych gatunków zielnych, zwłaszcza zaś trawiastych; roślin trwałych — jak jednorocznych, dwuliściennych — jak jednoliściennych; najbardziej rozpowszechnione są niższe grzyby i wodorosty.—Przedmiot geografii botanicznej stanowi też badanie topografii roślin, czyli stopnią rozmieszczenia osobników w obrębie granic naturalnego rozmieszczenia gatunku. Główną rolę odgrywają w tym względzie miejscowe stosunki topograficzne, geognostyczne i orograficzne (budowa powierzchni ziemi w danej miejscowości), oraz przedewszystkiem sama natura danej rośliny: jedne gatunki bowiem są towarzyskie, czyli porastają mniej lub bardziej zwartemi zbiorowiskami; inne natomiast rozsiane są pojedyńczemi okazami. Na te naturalne zbiorowiska roślin, będące wyrazem stosunku roślinności danej okolicy do właściwych jej warunków klimatycznych i innych, zwrócił już uwagę A. Humboldt, stwarzając 19 głównych typów, warunkujących ogólną fizyognomię szaty roślinnej danej miejscowości. Następnie O. Drude wprowadził pojęcie formacyi roślinnej, jako części składowej roślinności w danem miejscu, rozpatrywanej jako jedna całość. Wszystkie dane powyższe umożliwiły podzielenie powierzchni kuli ziemskiej na pewną ilość obszarów roślinnych, z których każdy przedstawia mniej - więcej jednolitą grupę odpowiednich naturalnych zbiorowisk lub formacyj. Mapę taką ułożył Grisebach; uzupełniona na zasadzie danych nowszych przez Drudego, przedstawia się ona jak następuje: 1) obszar arktyczny: przeważnie mchy i porosty; 2) obszar leśny eu-ropejsko-azyatycki: na północy brzoza, jodła, modrzew syberyjski; następnie lasy sosnowe i lipowe; ku południu dęby i buki; rośliny zbożowe (z wyjątkiem ryżu) i drzewa owocowe; 3) obszar leśuy północno-amerykański: w zarysach ogólnych przypomina poprzedni; tylko gatunki drzew są tu inne, zastępcze względem odpowiednich eur.-azyatyckich; 4) śródziemnomorski: zawsze zielone drzewa liściaste; pierwsze palmy

874

19. Obszar roślinności Andów. 20. Obszar antarktyczny.

1. Obszar arktyczny. 2. Obszar lasów północnych Starego Świata. 3. Obszar lasów północnych Nowego Świata. 4. Śródziemnomorski, o. Stepowy. 6. Sahara. 7. Obszar chińsko-japoński. 8. Sudan. 9. Obszar indyjski. 10. Kapland. 11. Kalahari. 12. Obszar Madagaskaru. 13. Australijski. 14. Obszar wysp Oceanu Spokojnego. 15. Obszar wysp antarktycznych. 16. Obszar części środkowej lądu północno-amerykańskiego. 17. Ameryka zwrotnikowa. 18. Obszar wysp Antylskich.

r?

Grisebacha, Drudego i in.

Obszary roślinne według

geograficzne roślin

Rozmieszczenie

\l

■a y ■

in

wr

S\A

*«.

,'4i

rs

XIX

«•

N-

ÆTft

'U

-A

IILV

,-----

: ‘té*"'

-Aa i

,-G

'jg ,;X......._

|f\5

VI

WAX t

¹-*    \ * v

•» o • *

\JrA

’-&■

\^r

mx

'?•

i*

_y

•fc

\VY

■śl

O-sćt^

ł₍

-i

^-4

;.’-'V    * ‘ .•’•

:• w

• <î

.,. .i’’

•*v

.i À

\.

Vf;

TO

/---

Ou

i#

)*|r4Ł

A⁵'

T;

AA

■.

ŁJ

~""Ld

Y&fH

n-'fl

ii

At A

<£â

<¥3

U.-

S*

4s

>r

C-w4

"'W'

/•

W-p J • łJ

HO*

0 »J

E. S.

(Chamaerops);    5) stepowy: od niziny Węgier

skiej do Chin; 6) Sahara; 7) obszar chińsko-japoński; 8) obszar Sudanu i Afryki zwrotnikowej — zawiera trzy główne typy roślinności: lasy zawsze zielone w porzeczu Kongo i na wybrzeżu Gwi-nejskiem; sawany (baobab) nad górnym Nigrem i Zambezi; lasy i łąki górskie, zbliżone do roślinności stref umiarkowanych; 9) indyjski: Indo-stan, Indo-Chiny, Ceylon,, wyspy Sundzkie i Fi lipińskie; 10) pustynia Kalahari; 11) obszar Kap-landu: państwo barwnych wrzosów, aloesów i pelargonij; 12) wyspy wschodnio-afrykańskie; 13) Australia: niezwykła obfitość gatunków endemicznych, tylko Australii właściwych; euka-lyptusy; 14) Polinezya; 15) wyspy antarktycz-ne; 16) obszar środkowo-amerykański północny; 17) Ameryka zwrotnikowa: kampo-sy, llanosy, pampasy, catinga; 18) wyspy Antyl-skie; 19) Andy; 20) obszar antarktyczny; 21) obszar mórz i oceanów. Rozmieszczeniu stref roślinnych na powierzchni kuli ziemskiej od równika ku biegunom w zarysach ogólnych odpowiadają też zmiany roślinności, które napotykamy przy posuwaniu się ku górze, na szczyty gór wysokich (ob. Górska roślinność).— Wszystko, co powiedziano wyżej, dotyczy G-i r. flory stycznej. W ostatnich latach począł się wyodrębniać nowy dział geografii botanicznej, etiologiczny, czyli wprost: ekologia roślin (od greckiego „ojkos”—dom, gospodarstwo i „logos”=nau-ka, więc: nauka o gospodarstwie roślin). Przedmiot ekologicznej G-i r. stanowi badanie stosunku organizmu roślinnego do otaczających go warunków naturalnych. Pod wpływem tych ostat nich powstają pewne formy biologiczne, obejmujące gatunki o jednakowej lub bardzo podobnej postaci i flzyognomii, bez względu na stopień ich pokrewieństwa; tak np. kaktusy i niektóre euforbie, właściwe krajom suchym i gorącym, stanowią jeden typ biologiczny.— Formy biologiczne mają takie znaczenie w ekologii roślin, jak gatunki w systematyce: są to jednostki, z których składają się naturalne zbiorowiska roślinne czyli formacye (u niektórych autorów). Zadanie G-i r. ekologicznej stanowi właśnie opis wszelkich zbiorowisk, wyjaśnienie ich istoty, oraz ich klasyfikaeya. Pierwsze próby klasyfikacyi form biologicznych znajdujemy już u Grisebacha; wszakże w postaci bardziej wykończonego systemu przedstawił nam klasyfikacyę zbiorowisk roślinnych dopiero Eug. Warming (ob. Literaturę na końcu artykułu): dzieli on wszystkie zbiorowiska na cztery główne grupy: 1) hydrofitowe, rosnące w warunkach znacznej wilgotności (minimum 80°), 2) kse-rofitowe, przeciwstawienie poprzednich; 3) halo fi to we, roślinność gruntów słonych; 4) mezo-fitowe, zbiorowiska, przystosowane do średniej wilgotności powietrza i gruntu. Każda z grup powyższych zawiera znów szereg odrębnych klas zbiorowisk. Tak np. do grupy czwartej, mezofi-towej, należą: 1) kobierce traw i ziół krain podbiegunowych i alpejskich; 2) łąki; 3) pastwiska uprawne; 4) niektóre typy zarośli krzewiastych;

5) zrzucające liście lasy krain umiarkowanych i 6) niektóre typy zawsze zielonych lasów liściastych.— Literatura: A. Humboldt „Ideen zu einer Physiognomik der Gewächse” (Tybinga 1806); F. Schouw „Grundträkt til en aim. Planteeeografi” (1821; wydanie niemieckie w Berlinie 1823); Alfons De-Candolle „Géographie botanique raisonnée” (1856); A. Grisebach „Die Vegetation der Erde” (1872); „Pflanzengeographie” (1875); A. Engler „Entwickelungsgeschichte der Pflanzenwelt” (dwie części, 1879 i 1882); 0. Drude „Pflanzenverbreitung” (1889); „Handbuch der Pfianzengeograpliie” (1890); Eug. Warming „Zbiorowiska roślinne” (przekład Ed w. Strumpfa i Józefa Trzebińskiego, Warszawa 1900); A. F. W. Schimper „Pflanzengeographie auf physiologischer Grundlage” (Jena 1899).

Geografia zwierząt, czyli zoogeografia, jest gałęzią zoologii, która bada rozsiedlenie zwierząt na ziemi. Punktem wyjścia dla badań zoogeograficznych jest myśl, że każdy gatunek musiał powstać w określonem miejscu na kuli ziemskiej; stąd, rozmnażając się nieustannie, obejmował coraz większe obszary. Gdyby w tej dążności dany gatunek nie napotkał żadnych przeszkód, rozsiedliłby się po całej powierzchni ziemi, prawidłowo, w kierunku promieni od punktu powstania. Takich zwierząt nie znamy, a tak zwane kosmopolityczne gatunki, choć rozległe bardzo zajmują obszary, posiadają o-kreślone granice rozsiedlenia geograficznego. Dla większości gatunków granice zamieszkiwanych przez nie obszarów są bardzo ograniczone, rozsiedlenie ich bowiem powstrzymały różnorodne przeszkody: wysokie góry, rozległe pustynie, wielkie morza, wrogi klimat lub wreszcie walka o byt z innemi gatunkami. Skoro więc każdy obszar na ziemi jest zamknięty przez nieprzebyte dla pewnych zwierząt szranki, posiadać musi sobie tylko właściwe życie zwierzęce: zamieszkuje go tylko pewna ilość gatunków istniejących na całej powierzchni ziemi i posiada takie gatunki, których niema na innych obszarach. W Australii, np., niema licznych gatunków ptaków indyjskich; z drugiej zaś strony, tylko w Australii istnieją stekowce. Zbiór form zwierzęcych, zamieszkujących daną miejscowość na ziemi, nosi nazwę fauny tej miejscowości, a geograficzny obszar na ziemi, zamieszkany przez pewną charakterystyczną faunę, nazywamy zoo-geograficznym okręgiem. Okręgi, odpowiednio do drobniejszych faun. dzielą się na pod-okręgi. Granice zoogeograficznych okręgów nie odpowiadają geologicznym i geograficznym podziałom powierzchni ziemi, ponieważ rozsiedlenie zwierząt na ziemi warunkuje się czynnikami nie-tylko natury fizycznej, lecz także i biologicznej. Współczesne rozsiedlenie geograficzne zwierząt jest bardzo skomplikowanym rezultatem niegdyś istniejącego rozsiedlenia przodków, powstałych następnie zmian geologicznych, warunków klimatycznych i wreszcie biologicznych, od zdolności do przebywania naturalnych szranek, od walki o byt, która częstokroć w kwestyi rozsiedlenia gatunku poważniejsze sprowadza skutki, niż wpływ warunków fizycznych. Wyświetlenie tych wszystkich czynników, które uwarunkowały współczesne rozsiedlenie zwierząt na ziemi, jest głównym celem geografii zwierząt, jako nauki, jako wyodrębniającej się gałęzi nauk zoologicznych. Zoogeografia w takiem oświetleniu słusznie ma prawo zająć w przyszłości odrębne miejsce wpośród nauk przyrodniczych, już dziś bowiem nie obejmuje ona tylko suchego opisu faun. Opierając swe wnioski na danych z zoologii i geologii, dostarcza jednocześnie tym naukom bardzo cennych dokumentów. Współczesne bowiem rezsiedleuie geograficzne zwierząt jest znakomitem świadectwem geologicznej i organicznej ewolucyi wogóle, w pewnych zaś kwe-styach wymownie świadczy o miejscowych zmianach w dziejach rozwoju ziemi, lub tłómaczy rodowód danej grupy zwierząt. Geografia zwierząt nie zajmuje jednak dzisiaj należnego jej stanowiska, niedawno bowiem powstała i dziś się dopiero rozwija, a zadanie, które ma do rozwiązania. jak mówiliśmy wyżej, jest bardzo zawi-kłanem. To też należy z pewną ostrożnością wysnuwać wnioski ze stanu dzisiejszego g-go rozsiedlenia zwierząt, i to tembardziej, że stan ten nie jest jeszcze dokładnie poznanym, a część opisowa zoogeografii nie jest jeszcze zakończoną. Opis rozsiedlenia g-go zwierząt można podzielić na 3 następujące części: rozsiedlenie zwierząt lądowych, morskich i słodkowodnych. Klasyfi-kacya ta nie jest zupełnie ścisła, istnieją bowiem ustroje zwierzęce, które żyją, jak jesiotr, i w morzu i w rzekach, lub jak żółw, na lądzie i w wodzie. Dla większości jednak gatunków lądowych obszary wody są szrankami nie do przebycia i odwrotnie. Na każdym z tych 3-ch obszarów można badać rozsiedlenie zwierząt w 2-ch kierunkach: poziomym według szerokości i długości g-ej, i pionowym od wierzchołków gór do powierzchni morza i od powierzchni wód do ich dna. Opierając się głównie na rozsiedleniu ssaków i ptaków, uczeni (Sclater, Wallace) dzielą powierzchnię lądów na 6 zoogeografiezuych okręgów, z których każdy ma do pewnego stopnia sobie tylko właściwy skład fauny. 1. Okręg australijski: Australia wraz z niektóremi wyspami. Najbardziej charakterystyczne dla tego okręgu formy zwierzęce: stekowce, workowate, rajskie ptaki i inne. 2. Okrąg wschodni lub indyjski: Azya Południowa i sąsiednie wyspy (oddzielony od sąsiedniego okręgu linią ciemną ob. na mapie str. 877). Orangutang, gibbon, lemur — charakterystyczne formy; prócz tego: słoń indyjski, tapir, kilka gatunków nosorożca; z ptaków pewne gatunki kurowatych, jak paw, bażanty, kury. 3. Okrąg etyopski: Afryka na południe od gór Atlasu, Arabia południowa i Madagaskar. Skład fauny podobny najwięcej do fauny okręgu indyjskiego. Jemu tylko właściwe formy: goryl, szympans, hippopotam, żyrafa, liczne rodziny ptaków i inne. 4. Okrąg palear-ktyczny: Europa, Azya umiarkowana, Afryka północna do gór Atlasu. Posiada mało jemu samemu tylko właściwych gatunków. W tym okręgu przeważnie rozsiedliły się: kret, baran, koza, owca, wielbłąd i bardzo liczne gatunki ptaków. 5. Okrąg nearktyczny: Grenlandya i Ameryka północna aż do Północnego Meksyku. Bardzo zbliżony pod względem fauny do okręgu palear-ktycznego, posiada jednak pewne swoiste formy, które przeniknęły tutaj z sąsiedniego okręgu neo-tropicznego. 6. Okrąg neotropiczny: Ameryka południowa. Meksyk i Antylle. Posiada bardzo liczne, jemu tylko właściwe, formy: małpy szerokonose, pancerniki, leniwce, mrówkojady, dydelfy, kolibry. —Prócz wymienionych okręgów inni uczeni odróżniają 2 okręgi biegunowe: ark-tyczny i antarktyczny; wreszcie niektórzy dawniejsze podokręgi nazywają okręgami, ponieważ mają one bardzo swoistą faunę (np. Madagaskar, podokrąg 4-ty okręgu etyopskiego).W kierunku pionowym każdy z gatunków posiada również określone granice rozsiedlenia. Wysokie góry podzielić można na pewną ilość okręgów, z których każdy posiada swoistą faunę. Najbardziej charakterystyczną jest fauna najwyżej położonych górskich okręgów, t. z w. fauna alpejska; dla alp europejskich charakterystyczną formą jest np. zając alpejski (Lepus variabilis). Najwyżej wznoszą się drapieżne ptaki, np. kondor (Sarcorhamphus gryplius). Stan fauny górskiej w danem miejscu, prócz warunków klimatycznych, znajduje się , w zależności i od innych czynników. Badania wykazały, że nie wszystkie śniegiem wiecznie pokryte góry posiadają faunę podbiegunową; taką faunę posiadają tylko góry w pasie umiarkowanym, np. Alpy lub Pół-nocno-amerykańskie góry Skaliste. Mamy tu widocznie do czynienia, nie z klimatem, lecz z inną przyczyną, i taką przyczynę znaleziono w epoce lodowcowej: podczas topnienia lodowców podbiegunowych zwierzęta rozsiedlały się w dwóch kierunkach: na północ i na góry, a gdy doliny zostały oczyszczone od lodowców, północne zwierzęta wymarły tutaj i ocalały tylko w oddalonych od siebie miejscowościach, pod biegunami i na wierzchołkach tych gór, które były pokryte lodowcami w czasach epoki lodowcowej. W obszarach wód morskich i słodkowodnych odróżniają zwykle 3 wielkie fauny: faunę wybrzeży, głębin i powierzchni cz. pela-giczną. Każdy z tych obszarów posiada swoiste warunki życia, które kładą często swe piętno na organizacyi zwierząt; naprzykład zwierzę-

*•

<*«•

pa*

>7 ;

«*

vZr>

jl <sÿÂl

¹    V* x

fl

\ *' $Ajł

WxM

-j \v

*T pT*

C^*

V.

MöM

IRrr^f/

|Fs?i

h :

'NS

CO

<txÿ \

o

>'<

c’

£b*

Tr

\ iCsjU,

\%

Cyfry: I, 2, 3, 4 oznaczają podokręgi.

«1 ₍«

'Jr*

i **

» ••

«t»

•*r

Granice podokręgów.

ATfd

<&

'•»Ł

WS,

4GM

#1

\v

4^*

e-

rr

's

W 'S

v>

{£

-■

.1

• V"

Zoogeograficzne o kręgi

według Wallace’a.

Granice okręgów.

v.

K. a. c.

ta pelagiczne są przeważnie bezbarwne, przezroczyste, zwierzęta wybrzeży przystosowane są do życia osiadłego, fauna głębin dostarcza licznych przykładów form ślepych lub świecących, wreszcie wytrzymałych na silne ciśnienie wody. Faunistyczne okręgi wód morśkich nie są oddzielone tak wyraźnemi granicami, jak zooge-ograficzne okręgi lądów, ponieważ większość mórz łączy się z sobą stale. Wyraźne różnice w faunach mórz spotykamy wówczas, gdy oceany rozdzielone są daleko na północ lub południe ciągnącemi się lądami; tak np. fauny wschodnich i zachodnich wybrzeży Ameryki różnią się znacznie pomiędzy sobą. Najdokładniej zbadaną pod względem zoogeograficznym jest fauna wybrzeży, którą dzielą dziś na 7 okręgów (ob. literaturę—Keller). Rzeki i jeziora są porozdzielane nieprzebytemi w postaci lądów szrankami, okręgi jednak wód słodkich szerokie obszary obejmują: tłómaczy się to licznemi środkami rozsiedlania, jak burze, wylewy, przenoszenie jaj przez owady, ptaki i inne zwierzęta. — Literatura: 1) Schmard „Die geographische Verbreitung der Thiere” (1853). 2) P. L. Sclater „Ueber den gegenwärtigen Stand unserer Kenntniss der geographischen Zoologie” (1876).    3) A. R. Wallace „The geographical

distribution of animals” (1876).    4) E. L.

Troussart „La géographie zoologique” (1890). 5) K. Keller „Das Leben des Meeres”.

Geograficzne czasopisma. W r. 1892 wychodziło ogółem wydawnictw peryodycznych 152 poświęconych geografii; 124 z nich wydawane są przez różne towarzystwa, 125 wypada na Europę, reszta na pozostałe części świata; 52 wychodzą w języku francuskim, 43 w niemieckim, 14 w rossyjskim, 12 w angielskim, 8 we włoskim, 6 w hiszpańskim, 5 w portugalskim, 3 w hollenderskim, 2 w duńskim, po 1-em w szwedzkim, węgierskim, rumuńskim i japońskim, 3 w różnych językach. Z tych wydawnictw najważniejsze są publikacye towarzystw: Londyńskiego, Szkockiego, Paryskiego, Berlińskiego i Rossyjskiego; z wydawnictw niemieckich: „Globus”, „Aus allen Welttheilen”; Dr A. Pe-termauns „Geographische Mitteilungen” "(Gotha); „Geographisches Jahrbuch” (Gotha); z franc. „Revue de Géographie” (Paryż).

Geograficzne kongresy i zjazdy datują się od bardzo niedawna. Myśl pierwszego międzynarodowego k-u G-go powzięło r. 1869 towarzystwo geograficzne paryskie; z powodu wojny musiał być jednak zaniechany i odbył się dopiero w r. 1871 w Antwerpii. Drugi międzynarodowy

k. G-y odbył się w 1875 r. w Paryżu, trzeci— w 1881 w Wenecyi, czwarty—podczas wystawy powszechnej 1889 r. w Paryżu, piąty—1891 r. w Bernie, szósty—1895 r. w Londynie. Jednocześnie z trzema pierwszemi kongresami urządzano wystawy G. Po każdym kongresie, urządzające go towarzystwo G. ogłaszało odpowiednie dokumenty, mowy i referaty. Oprócz międzynarodowych k-ów zwoływane bywają i krajowe lub narodowe. Narodowe k. G. odbywają się w Anglii od r. 1875 corok; we Francyi od 1872, w Niemczech od 1881, w Szwajcaryi od 1881, we Włoszech, z okazyi czterechsetlecia odkrycia Ameryki, odbył się 1892 pierwszy k. G-y włoski. W Anglii narodowe k. G. urządzane są przez sekcyę G-ą przy „British Association for the advancement of sciences”, we Francyi przez sekcyę G-ą przy „Association française pour l'avancement des sciences”. Prace tych kongresów bywają też ogłaszane drukiem.

Geograficzne towarzystwa. Pierwsze t-o G. dla celów naukowych założone zostało 1821 r. w Paryżu („Société de Géographie”). W 1828 powstało w Berlinie „Gesellschaft für Erdkunde”, w 1830 w Londynie „Royal Geographical Society”. W 1846 było ogółem 9 t. G-ych: 6 w Europie, 2 w Ameryce, 1 w Azyi. W 1871 było ich 25 (16 w Europie, 6 w Ameryce i 3 w Azyi). Od r. 1871 ilość t. G-ych szybko wzrastać zaczęła: w 1892 było ich 117 z 53 0:j0 członków rzeczywistych. Francy a liczyła ich wtedy 31 z 18 650 członków; najstarszem z nich jest wspomniane wyżej towarzystwo paryskie. Od 1824 wydaje ono kwartalnie „Bulletin de la société de G.”. W latach 1824—44 wydało w 7 tomach „Receuil de voyages et de mémoires”, cenne dzieło, zawierające pisma Marco Pola, przekład Geografii Idrisiego i wiele innych; towarzystwo posiada bogatą bibliotekę i zbiór map. Zajmuje się ono głównie Afryką, podzwrotnikową częścią Ameryki Połud. i Tonki-nem. W 1873 powstało t-o G. w Lyonie, w 1874 w Bordeaux, i odtąd co rok prawie przybywają Francyi nowe.—W Anglii najstarszem t-em G-m jest Londyńskie, najbogatsze ze wszystkich t-w G-ych. Posiada ono około 30 000 f. st. kapitału i liczy około 4 000 członków. Udziela szczodrych zapomóg podróżnikom i badaczom. Od 1830 wydaje „Journal of the Royal Geogr. Society”, zawierający większe prace; ogłoszone od 1855 „Proceedings” i „Supplementary papers” poświęcone są mniejszym rozprawom. Oprócz Londyńskiego istnieją jeszcze t. G. w Manchester (1884), Edynburgu (1884) i t. d. Wszystkich t. G-ych w 1892 liczyła Anglia wraz z koloniami 10 z 7 600 członkami.—W Niemczech towarzystwo Berlińskie „Gesellschaft für Erdkunde” liczyło w 1893 r. członków 987 i posiadało 53 300 mar. kapitału. Wydaje od 1853 „Zeitschrift für allgemeine Erdkunde” (od 1866 p. t. „Zeitschrift der Gesellschaft für Erdkunde in Berlin”). W 1892 było w Niemczech 23 t. G. z 8 960 czł.—W Rossy i istnieje od 1845 r. „Impieratorskoje russkoje geograf, ob-szczestwo”. Liczyło ono w r. 1892 czł. 615 i miało około 20 000 r. dochodu. Przyczyniło się w znacznym stopniu do poznania europejskich i azyatyckich posiadłości Rossyi, również i są-

siednich krajów azyatyckich, urządzając lub wspierając wyprawy naukowe, zbierając dane statystyczne i uskuteczniając pomiary. Wydaje od 1862 „Jeżegodnik J. R. G. O.”, od 1865 „Izwiestia”, od 1861 „Zamietki” z dziedziny geogr. ogólnej, statystyki i etnografii. Wraz z cesarskiem t-ein G-mijego oddziałami (w Ty-flisie, Orenburgu, Omsku i Irkucku), liczyła Rossya w 1892 r. 12 t. G-ych z 1500 czł.—We Włoszech istniało w 1892 r. 5 t. G-ych z 2 470 czł. (najst. „Societa geografica italiana”

tę powierzchnię idealną. Powierzchnia zatem morza nie jest wszędzie jednakowo od środka ziemi odległą; różnica między wysokością poziomu morskiego a wysokością jego w okolicach środkowych oceanu wynosi kilkaset metrów. Pomiary ziemi wykazały, że powierzchnia oceanu nie przedstawia zgoła jednostajnej, prawidłowej postaci, któraby się dała ująć w ściśle określoną formę matematyczną. Wyobraźmy sobie ową nieregularną powierzchnię oceanu rozprzestrzenioną kanałami pomiędzy wszystkie lądy, a bryła ta wodna przedstawiałaby nam istotną postać ziemi, bez względu na wygięcia lądu. Do takiej powierzchni odnosi się nazwa geoidy, wprowadzona przez Listinga 1873, której Bruns nadał ściślejsze określenie matematyczne. Wyobrazić też sobie można postać geometryczną sferoidy czyli elipsoidy obrotowej, któraby wymiarami swemi jaknajdokładniej przystawała do geoidy, chociaż ta ostatnia w jednych miejscach wznosić się nad nią, w innych pod nią zagłębiać będzie; celem wszakże ostatecznym pomiarów ziemi nie jest ustanowienie takiej sferoidy ziemskiej, ale dokładne oznaczenie geoidy z całem jej powikłanem ukształtowaniem. Co do bliższych szczegółów o metodach pomiarów ziemi i ich historyi oh. Geodezya i Ziemia.—Por. Listing „Ueber unsere jetzti ge Kenntniss der Gestalt und Grösse der Erde” (1873); Bruns „Die Figur der Erde” (1876); Helmert „Die mathematischen und physikalischen Theorieen der höheren Geodäsie” (1881); S. Kramsztyk „O postaci i ciężarze ziemi” (wyd.

S. K.

[1867] we Rlorencyi, później w Rzymie), w Au-stryi 3 t. G. z 1 830 czł. (najst. „K. K. geografische Gesellschaft” w Wiedniu 1856); w Stanach Zjednoczonych Am. Półn. 3 t G. z 1 ?60 czł. (najst. „American Geographical and Statistical Society” w N.-Yorku 1852), w Szwajcar y i 6 t. G-ych z 1 788 czł. (najst. w Genewie 1858), w Belgii 2 t. G. z 1 450 czł.

(w Brukselli 1876 i Antwerpii), w Hollandyi 2 t. G. z 1 230 czł. (w Delft późn. Haga 1851,

Amsterdam 1873), w Portugalii 1 t-o G. z 1186 czł. (w Lizbonie 1873); w Szwecyi

1    Norwegii 2 t. G. z 1156 czł. (w Chrystya-nii 1839 i Sztokholmie 1877), w Argentynie

2    t. z 1000 czł. (w Buenos-Ayres 1879), w Brazylii 5 t. z 700 czł. (najst. w Rio - Janeiro

1838), w Hiszpanii 2 t. z 426 czł. (w Madrycie 1876), w Danii 1 t-o z 510 czł. (w Kopenhadze 1876), w Rumunii 1 t-o z 233 czł.

(w Bukareszcie 1875), w Japonii 1 t-o z 200 czł., w Meksyku 1 t-o z 150 czł. (od 1839 r.l, w Egipcie 1 t-o z 100 czł. (od 1875 r.), w Guatemali 1 t-o z 60 czł., w Peru 1 t-o 2-e, 1885).

Geokronit, minerał—siarek ołowiu i antymo-układu rombowego, należy do

grupy siarkosoli; znany w Apeninach, we Wło-

z. w.

(od 1888), w Boliwii 1 t-o (od 1889). Z krajów europejskich niema wcale t. G-ych w Tur- nu_PbrSb. S

cyi, Grecyi, Serbii i Bulgaryi.

szech północnych.

Geok (Gök)-Tepe, forteca na oazie Achał-Teke, w Turkiestanie rossyjskim, nad rzeczką Sasyk-ab, przy dr. żel. Zakaspijskiej. Od r. 1881 należy do Rossyi. Gen. Skobelew zdobył 20 grudnia 1880 r. z 8 000 wojsk kaukaskich i tur-kiestańskich ufortyfikowaną miejscowość Jangi-ka-la na południe od G. i założył warowny obóz pod fortecą, w której znajdowało się 40 000 Tekińców. D. 24 stycznia 1881 szturmował G.; Tekińey cofnęli się i w odwrocie zostali prawie zupełnie zniesieni. Rossyjska warownia G. nie leży w tern samem miejscu, co dawne G., zdobyte przez Skobelewa. Na miejscu dawnej twierdzy znajduje się wieś Geok-Tepe lub Arab, z 1438 m-ców (1883 r.) Tekińców; a w pobliżu druga Geok-Tepe, czyli Bogadze, przez 1581 Te-Î kińców zamieszkana.

Geografów kanał, cieśnina na zachodnim brzegu Australii, między przylądkiem Cuviera i wyspą Bernier (24 — 25° szer. poł.); łączy zatokę Stark z Oceanem Indyjskim.

Geografów zatoka, znajduje się na południowo-zachodnim brzegu Australii zachodniej, pod 33°30' szer. poł., na południowo-zachodniej części półwyspu, kończącego się przylądkiem Na-turalistów; znajdują się przy niej małe porty Bunbury i Gusselton.

Geolity (od y^^ziemia i XiJoç = kamień),

Geoida, idealna powierzchnia ziemi, której część stanowi powierzchnia oceanu. Powierzchnia morza nie przedstawia postaci prawidłowej elipsoidy, jak to wogóle przywykliśmy sobie wyobrażać, wskutek bowiem przyciągania wywieranego na wodę przez lądy, wznoszące się znacznie ponad dno oceanu, woda musi się na wybrzeżach podnosić do różnej wysokości, zależnie od rozległości lądu i od gęstości pokładów, z których jest on zbudowany. Wzdłuż wybrzeży przeto woda występuje nad powierzch- termin, użyty przez Naumana na oznaczenie nię prawidłowej elipsoidy ziemskiej, co znów krzemianów i glinianów, zawierających w swym w środkowych okolicach oceanu wprowadza za- j składzie zasadę alkaliczną lub alkaliczno -klęśnięcie się jej, tak, jakby była obniżona pod I ziemną.

111

Kncykl. Poważ. Ilustr. Zeaz. 190. T. XXIV

Geologia (od ^Yj-ziemia i X^oç— nauka), nauka o ziemi, badająca skład i budowę kuli ziemskiej, działające na niej obecnie siły i historyę jej rozwoju. Celem Gi jest danie odpowiedzi na następujące pytania: 1) Jakie są wymiary, postać ziemi, ukształtowanie jej powierzchni i fizyczne na niej warunki? Na pytania te odpowiada G. fi zy o graf i c zna. 2) Z jakicli ma-teryałów składa się dostępna dla nas część ziemi? Jest to treścią G-i petrograficznej. 3) Jakie siły działały i działają obecnie przy powstawaniu i przeobrażaniu się skał, jakie siły wywołały współczesne ukształtowanie powierzchni ziemi? Tutaj informuje nas G. dynamiczna. 4) W jaki sposób zbudowaną jest skorupa ziemi ze skał, jaką jest jej tektonika? Zagadnienie to jest treścią G-i tektonicznej. 5) Jaką jest historya rozwoju ziemi i jej mieszkańców? Na to pytanie odpowiada G. historyczna.—G. jest nauką o tak obszernym zakresie badań, że w wielu wypadkach wkracza na dziedziny stanowiące treść innych nauk, zlewa się z niemi tak ściśle, że żadnej między niemi określonej granicy przeprowadzić nie można. Najściślejszym jest związek G-i z geografią. G. fizyograficzna i dynamiczna mogą być po części również rozważane jako geofizyka, nauka o ziemi, jako ciele fizycznem, po części wkraczają w dziedzinę opisowej geografii fizycznej. G. petrograficzna znajduje się w ścisłym związku z petrografią, opisową nauką o skałach. Wreszcie jedną z najgłówniejszych podstaw G-i historycznej jest paleontologia, nauka o faunie i florze ubiegłych okresów geologicznych.—Z pomiędzy nauk pomocniczych dla G-i najważniej-szemi są: chemia i fizyka, jako podstawy każdej nauki przyrodniczej, astronomia, łącznie z G-ą badająca pochodzenie ziemi, wreszcie mineralogia, której treścią jest materyał, z jakiego składa się cała skorupa ziemi.—G. znowu jest podstawą geografii, gleboznawstwa i przedewszyst-kiem górnictwa; oprócz tego niezbędnemi są wiadomości geologiczne przy wielu technicznych przedsięwzięciach, jako to: budowie studni artezyjskich, kanałów, dróg, tuneli (G. techniczna), wreszcie G. może i pod względem hygienicznym cenne dawać wskazówki.—Przeszłość ziemi, jej pochodzenie i rozwój, zawsze nęciły ciekawość ludzką; ale nawet wysoko-kulturne narody starożytności posiadały równie niejasne i nienaukowe pojęcia, jak dzikie ludy współczesne. Podania o powstawaniu świata i ziemi niejednokrotnie budzą w nas podziw jako twory fantazyi, pozbawione są jednak wszelkich podstaw faktycznych. Dotyczy to przedewszjstkiem ludów wschodnich, gdyż Hellenowie bardziej objekty-wnie oceniali zjawiska przyrodzone i na nich dopiero opierali dalsze filozoficzne spekulacye; główną treścią rozmyślań było powstawanie ziemi, a nie jej rozwój i przekształcenia. Tales z Miletu wyprowadzał z wody ziemię i zamieszkujące ją twory; genialny jego uczeń, Anaksi-mand er, pierwszy przypuszcza możliwość rozwoju w świecie zwierzęcym: ludzie i zwierzęta powstali ze szlamu pod wpływem ciepła słonecznego i posiadali pierwotnie do ryb zbliżoną postać. Kseń o fanes z Kolofonu i Ksantos z Sardes zwracali uwagę na to, że muszle morskie znajdują się w skałach Parosu, Malty i Azyi Mniejszej; było to dla nich dowodem, że lądy były wielokrotnie zatapiane przez morza. Hero dot na podstawie muszli znalezionych w górnym Egipcie i w pobliżu oazy Ammona i na zasadzie zawartości soli w tamtejszych skałach uważał Egipt dolny za wytwór Nilu, który osadami swemi zapełnił pierwotną zatokę. P y-t ago ras zwrócił uwagę na działalność wody bieżącej; wymywa ona doliny, znosi góry, zapełnia oceany; trzęsienia ziemi pogrążają w morze części lądu, miasta całe, wulkany gasną, inne powstają natomiast; przyczyną zaś wybuchów wulkanicznych jest ogień centralny. Znaczny pod tym względem postęp widzimy u E m -pedoklesa; przypuszcza on, że wnętrze ziemi jest ognisto-płynne, a na dowód przytacza źródła gorące i wulkany. Rozwój szkoły sofistycz*-nej zahamował na czas pewien bezpośrednią obserwacyę przyrody, na pierwszy zaś plan wysunął dyalektyczno - spekulatywne roztrząsania. Dlatego też u Platona np. żadnych nowych spostrzeżeń, nowych faktów geologicznych nie znajdziemy. Jedyną godną uwagi geologa wiadomością jest podanie o obszernym lądzie — Atlantydzie, który kiedyś leżał za słupami Herkulesa; ale trzęsienia ziemi i powodzie zniosły ten ląd cały, a ua jego miejscu płytkie, błotniste pozostało morze. 1 Arystoteles, w którego licznych pismach znajdujemy kwintessencyę wiedzy przyrodniczej Greków, niewiele tylko o ziemi nam mówi, i to przeważnie kompiluje znane już fakty; wyraził on również przekonanie, że skamieniałości powstały na miejscu z zarodków, które się tam przypadkiem dostały. Aleksandryjska szkoła również nic prawie dla G-i nie zrobiła.—Daleko pilniej od Greków zajmowali się obserwacyą zjawisk przyrodzonych uczeni z pierwszych czasów cesarstwa Rzymskiego. Strabo opisuje dokładnie zjawiska wulkaniczne; siły podziemne mogą już-to podnosić całe wyspy nad poziom morza, już-to je znowu zatapiać. Sycylię, Procydę, Capri oderwały od lądu trzęsienia ziemi; koło Metony, wskutek wybuchów wulkanicznych, powstała wysoka góra. Tak tedy Strabo jest ojcem niektórych poglądów na tworzenie się gór; on również pierwszy zapatrywał się na wulkany jako klapy bezpieczeństwa. Nader trafne zdania wygłaszał Seneca: przyczyną trzęsienia ziemi są już-to podziemne wybuchy gazów, już-to zapadanie się pieczar; wulkany wyprowadzają na powierzchnię ziemi lawę z lokalnych ognisk podziemnych; cennemi są również uwagi o burzą-

cej działalności wody, o tworzeniu się osadów i delt. Pliniusz starszy jest tylko pilnym kompilatorem. Pliniusz młodszy barwnem piórem kreśli obraz wybuchu Wezuwiusza, podczas którego stryj jego stracił życie. Oto wszystko, co pozostawili po sobie starożytni filozofowie: dużo bezpodstawnych hypotez, nieco oderwanych faktów z G-i dynamicznej.—Ale i te skromne początki wiedzy geologicznej zaginęły podczas burzliwych czasów wędrówek narodów i tworzenia się nowych społeczeństw. Nauka stała się suchą scholastyką, kommentatorstwem tradycyi Mojżeszowej i Arystotelesa. W G-i łatwiej niż w innej nauce stanąć w sprzeczności z trady-cyą, a to przestępstwo stosem było karaue.

nem wydawać się może, że podobnie bezpodstawne przekonania trzymały się uporczywie aż do XVIII wieku, choć poznawano coraz lepiej skamieniałości, opisywano je i rysowano. Dzieła Aldrovandego „Museum metallicum” (1648); Kirc liera A. „Mundus subterraneus” (1664); Lachmunda „Oryctographia Hildesheimiensis” (1669); Reiskego „Dissert, de cornu Hammo-nis” (1688); Chiocciego „Museum calcecolaris” (1622); Balbiniego „Miscellanea historia regni Boliemiae” (1682) i wielu innych zawierają liczne i po części dokładne rysunki, lecz tekst jest przepełniony błędami: skamieniałości są już-to „szczególne kamienie” lapides sui generis, już-to „igraszki przyrody”, już-to wytwory vis plastica, lub spiritus lapidificus. Inni porównywu-ją skamieniałości ze współczesnemi formami zwierząt, nadają im nawet odpowiednie nazwiska ostracytów, pektynitów itp., nie troszcząc się wcale o ich stosunek do żywych organizmów. Najważniejszemi przedstawicielami tego kierunku byli: Lister (1638—1711), który pierwszy dostrzegł, że można rozróżniać skały na zasadzie znajdowanych w nich skamieniałości, ale przyczyny tego szukał w zdolności każdej skały do wytwarzania różnych form; Lhwyd (Lui-dius) opisał w bardzo ładnie ilustrowanem dziele do 1000 różnych postaci, ale pochodzenie ich objaśniał działaniem aura seminalis, powietrza przesyconego zarodkami; Szwajcar, Lang (1670 — 1741), gorący zwolennik Lhwyda, równie pracowicie opisał szwajcarskie skamieniałości. Jednocześnie rozwijała się obfita literatura, oparta na dokładnem zrozumieniu natury skamieniałości. Już w 1580 r. słynny ceramik, Bernard Palissy, prosto i naiwnie objaśnia kamienienie drzewa, mineralizacyę muszli, ich podobieństwo do współczesnych. Liczba zwolenników Palissy’ego powiększała się szybko: F a-bio Colon na, Steno, Scilla, Major, Imper a to, popierali gorąco we Włoszech jego idee; wraz z nimi wystąpili do walki w Anglii: Hooke, Ray, Woodward; Leibniz i Büttner w Niemczech i wielu innych, tak, że w drugiej połowie zeszłego wieku nikt już na seryo nie wierzył, żeby skamieniałości były igraszką przyrody lub wytworem ziemi. Robert Hooke w broszurze, pisanej w 1688 r., a wydanej dopiero po jego śmierci, nazywa kopalne muszle pomnikami przeszłości, wa-żniejszemi niż medale i pergaminy, gdyż fałszować ich nie można; co prawda, trudno z tych szczątków odbudować historyę ziemi; w Anglii

Podczas tego barbarzyńskiego okresu Arabowie tylko z pietyzmem przechowywali uczone księgi Hellady, sami jednakże żadnych w G-i nie zrobili postępów. Zwolna jednak i Europa odradzała się, uczeni zaczęli się zwracać bezpośrednio do przyrody: zaczęto zbierać, opisywać i klasyfikować wszelkie twory naturalne; wtedy też właściwie G. zaczęła nabierać cech nauki.

Przedewszystkiem rozgorzał zacięty i długotrwały spór o istocie skamieniałości. Średniowieczna scholastyka nic prawie nam o nich powiedzieć nie potrafi; Avicenna twierdzi, że skamieniałości wytworzyła ze szlamu szczególna vis plastica (siła kształtująca); Albert Wielki tego samego jest zdania. Od XV-go do XVIII-go wieku trwa spór o to, czy skamieniałości są tylko igraszką przyrody, lusus naturae, czy też szczątkami wymarłych organizmów, które potop czy inne kataklizmy w skałach zamknęły. Leonardo da Vinci pierwszy twierdził stanowczo, że skamieniałości są szczątkami zwierząt, które tam żyły, gdzie obecnie leżą ich skielety. Niegdyś takie miejscowości pokrywało morze; osady jego otaczały szczątki zwierząt, po ustąpieniu zaś morza wyschły i skamieniały. Tego samego zdania jest Alessandro degli Ales-sandri (1461 —1523); zalew zaś lądów, według -niego, wywołała zmiana w położeniu osi ziemskiej. Fracastoro w 1517 nietylko uznaje skamieniałości za szczątki organizmów, ale zwalcza nawet przypuszczenie, że potop powszechny mógł je rozproszyć: leżałyby one na powierzchni ziemi, a nie znajdowały się głęboko w jej łonie; tedy wymarłe zwierzęta tam właśnie żyły, gdzie leżą ich szczątki. Jerzy Bauer (1494—1555), częściej Agricola zwany, nie mógł określonego sobie o skamieniałościach wyrobić pojęcia: jedne —ryby, kości, liście uważał za twory organiczne przez succas lapi- niegdyś klimat był cieplejszy, dowodem kopalne descens zmienione; inne, jak ammonity, bedle- ammonity i żółwie; trzęsienia ziemi zmieniły mnity, były dlań verhärtete Wassergemenge (stwar- dawniejsze dno morskie w wysokie góry.—Za-dniałemi mieszaninami wodnemi). Jednocześnie ledwie jednak wiedzę oczyszczono z błędnych Fallopius z twierdzi, że muszle z Volterrano i bezsensownych mniemań, dotyczących natury utworzyły się skutkiem fermentacyi w ziemi, skamieniałości, a już powstała, pod wpływem teo-a nawet skorupy naczyń na Monte Testaccio logii, inna, równie szkodliwa hypoteza: skamie-powstały pod wpływem vis plastica. Szczegół- niałości miały być śladami pozostawionemi przez wody potopu. Na tem stanowisku stali: Woodward, Burnet, Winston, Wedel, Baier,

stawił żadnych. Teorya Mora otrzymała satikeyę Kościoła katolickiego: Moro pierwszy odróżnia skały pierwotne, nieuwarstwione, bez skamieniałości, od wtórnych, uwarstwionych. W jawnej sprzeczności z tradycyą kościelną staje de Maillet, zwalcza istnienie potopu, opisuje ewolucyę roślin i zwierząt morskich w lądowe, ryby w ptaka naprzykład. Z pomiędzy innych uczonych, co spekulacyami geologicznemi się zajmowali, wymienimy Needhama, Justiego, Gleichen-Russwurma, Krügera i Silberschlag a.—Jednocześnie szereg pracowitych ba-daczów poświęca się studyom szczegółowym określonych obszarów. Mylius opisuje skały zechsteinu Turyngii, Strachey—zagłębia węglowe Sommersetshiru i Northumberlandu, Holloway osady kredowe. We Włoszech na tem polu prowadzili badania: Donati, Bald as-sari, Tozetti.—W Niemczech najpoważniejszemu były stratygraficzne badania Lehmanna, który podał dokładny profil i następstwo warstw permu i tryasu w okolicach Ilfeldu, i Fiichse-la, który podzielił wszystkie skały Turyngii, od

nie, na dziewięć grup, a z nich każda ma reprezentować określony przeciąg czasu; Ftichsel pierwszy wyobraził na mapie rezultaty swoich badań.—Arduino we Włoszech dzieli wszystkie skały na pierwotne, wtórne, trzeciorzędowe i wulkaniczne; Packe wydaje w 1743 roku najstarszą geologiczną mapę części Anglii; Gläser w 1775, Charpentier o trzy lata później wydają kolorowane mapy Saksonii, na których każda formacya innym oznaczona kolorem. — Francuz, Guettard, podróżuje po Francyi, Anglii, Niemczech i Polsce, a zebrany materyal służy, mu za podstawę do geol. mapy zachodniej Europy; wraz z Lavoisierem wydaje on 29 arkuszy tej mapy, Monnet dopełnia ich liczbę do 60-u. So ula vie opisuje wulkany Owernii, stara się określić wiek skał wybuchowych, podaje mapę Plateau Central Francyi.—Z pomiędzy dzieł specyalnie zjawiskom wulkanicznym poświęconych najważniejsze są: wspaniale ilustrowany opis włoskich wulkanów przez Hamiltona; Desmarest dowodzi ogniowego pochodzenia bazaltu, twierdzenia jego popierają: Raspe, Arduino, Strange, Faujas de Saint Fond.—Leclerc de Buffon podaje szkic históryi ziemi; jest to niewątpliwie najgenialniejszy ze wszystkich przedstawicieli spekulatywnego, dedukcyjnego kierunku G-i. Zamyka on okres, podczas którego zebrano wiele materyału do históryi ziemi i przekonano się, że danych dostarczyć może tylko ziemia sama. Nie znaleziono jednak jeszcze klucza do odtworzenia chronologicznego następstwa wydarzeń na powierzchni ziemi, nieznanem było pochodzenie wielu skał, nie wyjaśnioną budowa i skład skorupy ziemskiej, niestwierdzonem prawidłowe rozmieszczenie szczątków zwierzęcych w pokładach

Büttner, Liebknecht, Helwing, a najpoważniejszym przedstawicielem był Scheuehzer (1672—1733), tak przekonany o słuszności hy-potezy, że, znalazłszy szczątki wielkiej salamandry (Andrias Scheuehzeri) uznał je za szkielet człowieka utopionego podczas potopu (homo tristis Diluvii testis et O-eôokotcoç). Najważniej-szem atoli dziełem tego okresu jest „Sammlung von Merkwürdigkeiten der Natur und Alterthümer des Erdbodens” (Knorra 1705—1761 i Walcha 1724 — 1778), przedstawiające całokształt ówczesnej wiedzy w tym zakresie.— Żywe zainteresowanie się minerałami i skamieniałościami zwróciło zwolna uwagę uczonych na badanie samej ziemi. Górnictwo, pozbawione wszelkiej literatury, wywarło bardzo nieznaczny tylko wpływ na G-ę. Pomiędzy uczonymi niebawem wyodrębniły się dwa kierunki: jedni empirycznie badali skład skorupy ziemskiej i zmiany zachodzące na jej powierzchni, zadawalając się stwierdzaniem faktów lub wysnuwaniem z nich teoryj ; inni pogardzali obserwacyą i spekula- krystalicznych poczynając do zechsteinu włącz-tywnie wyprowadzić chcieli powstanie i histo-ryę ziemi, tworząc hypotezy najzupełniej nienaukowe. Do grona rozsądnych empiryków należą:

Lionardo da Vinci, Agricola; Giordano Bruno jest jednym z najstarszych i najdowcipniejszych przedstawicieli spekulatywnego kierunku: odrzuca on potop powszechny; wulkany i źródła gorące są uwarunkowane zachodzącemi w głębi ziemi zjawiskami. Lepiej od Bruna rozumianym i bardziej uznanym był jezuita Atanazy Kircher (1602—1680); zwiedził on wulkaniczne miejscowości i poświęcił im znaczną część swego „Mundus subterraneus” (pyrologus)\ w ziemi znajdują się specyalne ogniska, pyro-fylacye, kanałami z wulkanami połączone; obok tych ognisk istnieją zbiorniki wody—hydrofyla-cye, stąd ciepło na dnie kopalni. Daleko wyżej stoi zamieszkały we Florencyi Duńczyk,

Steno (1638—1687): zajmuje go działanie wód i tworzenie się skał, rozróżnia on morskie i słodkowodne osady; warstwy osadzały się poziomo, potem dopiero mogły być wyprowadzone z pierwotnego położenia; warstwy wyższe utworzyły się później od leżących pod niemi. Przeciw potopowi, uznanemu przez Stena, występuje Qui-rini. Kartezyusz i Leibniz tworzą hypotezy o powstawaniu ziemi drogą stygnięcia rozpalonej gazowej massy. W Anglii tymczasem panowało dążenie do podporządkowania danych naukowych podaniu Mojżesza; Burnet,

Woodward, Winston, Ray, tworzą coraz to bardziej bezsensowne hypotezy, aby objaśnić potop, określić położenie raju, przepowiedzieć koniec świata. Włosi: Lazzaro Moro i Val li s-neri gorąco walczą przeciwko spaczonym poglądom: potop jest niedostępną dla ludzkiego rozumu tajemnicą, śladów zaś po sobie nie zo-

skał. Rozwiązanie tych zagadnień przypadło w udziale następnemu okresowi rozwoju G-i; Zittel w swej „Historyi G-i” nazywa go „heroicznym”, wyznaczając jego granice od r. 1790 do 1820.—Cechą charakterystyczną tego okresu, najważniejszego w rozwoju G-i, jest ostateczne zerwanie z tym kierunkiem, który dążył do wyjaśnienia, powstawania i rozwoju ziemi drogą spekulacyi, nie licząc się z faktami i prawami przyrody. Coraz głębiej wpajało się przekonanie, że na tej drodze niema rzeczywistego postępu. Zaczęto żądać nowych faktów, nie nowych pomysłów. Uczeni z niebywałym zapałem wzięli się do badania składu i budowy dostępnej dla obserwacyi części ziemi. Odważni badacze ośmielili się dotrzeć do najdzikszych górskich miejscowości, wdarli się na szczyty, doówczas uważane za niedostępne, podróżnicy zapuścili się w tajgi Syberyi, w odległe góry Azyi i Ameryki i zewsząd przywieźli massę obserwa-cyj, które z europejskiemi stosunkami porównać należało.—Jednym z najważniejszych krzewicieli trzeźwego, naukowego opisowego kierunku był Abraham Gottlob Werner, profesor freiburskiej akademii górniczej. Działał on przedewszystkiem swojemi wykładami, daleko mniej swemi pismami. Treścią nauki wykładanej przez niego po raz pierwszy było prawidłowe określenie skał, znajdujących się w nich minerałów, warunków ich występowania, miąższości, wzajemne skał stosunki i ich powstawanie. Naukę powyższą Werner początkowo nazywał Góroznaw-stwem (Gebirgskunde), a od r. 1780 Geognozy ą. De Luc dawniej już zaproponował był termin G., ale tym ostatnim Werner określał tylko teoretyczne wywody o powstawaniu i historyi ziemi. Metoda Wernera nie była jednak wolną od błędów. Nie określał on ściśle chronologicznego następstwa warstw, nie spożytkowywał w tym celu wcale prawie skamieniałości i wogóle nie uznawał doniosłości study ów nad rozwojem świata organicznego. Pod tym względem epo-kowemi były prace angielskiego inżyniera, Williama Smith a. On pierwszy dowiódł niezbicie, że najpewniejszem jest rozpoznawanie i określanie wieku skał angielskich na zasadzie zawartych w nich skamieniałości i uzupełnił w ten sposób układ Wernera, oparty wyłącznie na składzie mineralnym i warunkach występowania warstw, i stworzył podstawy, na których opiera się G. historyczna. Niezależnie od Williama Smitha Brongniart i Cuvier doszli do tych samych wniosków, badając osady paryskiego zagłębia trzeciorzędowego.—Od tego czasu nauka o tworach ubiegłych okresów geologicznych, Paleontologia, zajęła naczelne miejsce w G-i historycznej. Szczątki zwierząt wygasłych zaciekawiają nietylko jako formy nieznane, ale przedewszystkiem jako dokumenty do rozpoznania wieku osadów, do określenia warunków, w jakich one powstały. Paleontologia rozwijała się szybko, dzięki pracy takich badaczów, jak Cuvier, Br o n-gniart, Lamarck, v. Schlotheim, Sower-b y i wielu innych, i niebawem oddzieliła się od G-i, tworząc samodzielną naukę.— Chociaż znajomość skał, formacyj geologicznych i zawartych w nich skamieniałości szybkie czyniła postępy, teoretyczna G. w okresie od r. 1790 do 1829 po starych poruszała się torach.—Werner nigdy poza granice Saksonii nie wyjeżdżał i zjawisk wulkanicznych nie nauczył się oceniać. Były to dla niego czysto lokalne zjawiska, których przyczyną są pożary pokładów węgla, w ubiegłych zaś okresach nic podobnego nie zachodziło. Dlatego też przypisywał on wodne pochodzenie wszystkim młodszym skałom ogniowym, a przedewszystkiem bazaltowi. Autorytet Wernera był tak wielki, że większość geologów Europy przyłączyła się do jego zdania, tworząc szkołę t. z w. neptunistów. — W Anglii przeciwko teoryi Wernera wystąpił Hutton, twórca szkoły plutonistów. Przyjął on teoryę wewnętrznego ciepła ziemi, uznał ogniowe pochodzenie granitów aż do najmłodszych skał wybuchowych, przypisał powstawanie gór działaniu sił górotwórczych, od ciepła wewnętrznes-o zależnych, wreszcie pierwszy być może pojął niezmierne okresy czasu niezbędne dla G-i. Dzieła Hutto-na były ciężko napisane, tak, że daleko bardziej znanym jest wykład jego teoryi, napisany przez Play fair a, jego przyjaciela i zwolennika. James Hall znowu doświadczalnie potwierdził hypotezę Huttona, stapiając rozmaite skały.—Pomiędzy neptunistami i plutonistami rozgorzał spór zacięty, zakończony zwycięstwem plutonistów wtedy dopiero, gdy Aleksander v. Humboldt i Leopold von Buch, uczniowie Wernera, po jego śmierci przeszli na stronę Huttona, tembardziej, że jego teorya zgadzała się z wywalczającą sobie coraz większe uznanie teoryą Kanta-Laplace’a. Jednocześnie we wszystkich dziedzinach G-i praca wre na dobre. Saussure bada Alpy, wdziera się na szczyt Montblanc i uznaje góry za olbrzymie fałdy na powierzchni ziemi. Pallas zwiedza Syberyę i Ural. Lasius, Voigt, Heim, Freiesieben badają Niemcy, PI bel, Hacquet Austryę, Brocchi, Dolomieu, Spallanzani, Brei-slak działają we Włoszech. Eeynaud de Montlosier, Palasson, Charpentier, Brard, O malins d’Halloy we î'rancyi, Philips, Mantell, Greenough, Mac Cullocli, Buck-land, Jameson pogłębiają znajomość Anglii; wymieniamy tu tylko wybitniejszych, a obok nich pracowała plejada mniejszych talentów. Paleontologia rozwijała się również szybko; z głośniejszych jej koryfeuszów wymienimy: Blumenbacha, Schlotheima, Parkinsona, Sowerby’ego, Cuviera i Brongniarta (co do szczegółów ob. Paleontologia). Podczas powyższego okresu G. rozwijała się głównie w szkołach górniczych, i literatura geologiczna ściśle była związana z górniczą. Powstają liczne czasopisma specyalne: Voigt od 1789—1791 wydaje „Mineralogisch - bergmännische Abhandlungen”, C. v. Moll „Jahrbücher der Berg- und Hüttenkunde” (1797— 1826). W 1807 r. Leonhardt zakłada „Taschenbuch für die gesammte Mineralogie”, który jako „Neues Jahrbuch f. Mineralog., Geolog, und Petrefaktenkunde” trwa do dnia dzisiejszego. We Francyi założono w 1795 „Journal des Mines,” przemianowany w r. 1816 na „Annales des Mines.” W 1807 r. w Londynie powstaje pierwsze Towarzystwo geologiczne, które wydaje „Transactions”, później podzielone na „Proceedings” i „Quarterly Journal.” Przeważnie ludzie o niezależnem stanowisku, lub też do innych należący zawodów, brali udział w tworzeniu podstaw wiedzy geologicznej. Bardzo nieliczni tylko geologowie i paleontologowie należeli do ciała nauczycielskiego wyższych zakładów naukowych. Uniwersytety zachowywały się nader powściągliwie względem młodej nauki i po długich dopiero wahaniach zaliczyły ją do przedmiotów wykładowych. Od tego urzędowego uznania zaczyna się współczesny szybki rozwój G-i i paleontologii, wytwarza się zastęp specyalistów uczonych, osobliwie w Niemczech liczny. Zaczęto wszędzie zakładać muzea skamieniałości i skał, instytuty i la-boratorya, gdzie początkujący poznawać mogli metody badania i literaturę naukową, otrzymywali zachętę do samodzielnych studyów i potrzebne ku temu środki. Ilość zaobserwowanych faktów i dziedzina samej nauki zaczęły się rozszerzać z niezwykłą szybkością, wywołując specyaliza-cyę. Pierwiastkowo, osobliwie w krajach, gdzie potężnym był wpływ Wernera, mineralogowie zajmowali się również G-ą i paleontologią, niebawem jednakże obie młode nauki poczuły potrzebę samodzielności; obecnie we wszystkich uniwersytetach nauki te są wykładane przez specyalistów. Wobec ustalania się coraz bardziej ścisłych metod i bardziej akademickiego sposobu badania, prywatni uczeni lub też górnicy ustąpić musieli pierwszeństwa specyalistom uczonym. W trzecim już dziesiątku wieku XIX minął okres dzieciństwa naszej nauki, skończyły się czasy, gdy jeden człowiek mógł obejmować jej całokształt i wszędzie czynnie występować, gdy wielkie odkrycia z niewielkim nakładem pracy robić było możną. Miejsce rozległych, lecz powierzchownych, badań, zajęły szczegółowe poszukiwania, na niewielkich prowadzone obszarach. W tern właśnie pogłębieniu treści badań, w gruntownem rozwiązywaniu niezbyt obszernych, lecz ściśle określonych zagadnień, szukać należy przyczyny szybkiego współczesnego rozwoju G-i. Powstają nader liczne towarzystwa geologiczne; olbrzymia doniosłość G-i dla praktyki zwróciła na nią uwagę rządów. Okazała się potrzeba dokładnego zbadauia pod względem geologicznym nietylko poszczególnych, dla uczonego ważnych i ciekawych miejscowości, lecz całych krajów; w tym celu powstają państwowe zakłady geologiczne; praktyczna Anglia przoduje w tern wszystkim krajom (1835). G. bardziej niż jakakolwiekbądź nauka opiera się na współdziałaniu rozrzuconych po całym świecie bada-czów, dlategoteż niebawem okazała się paląca potrzeba międzynarodowego stowarzyszenia. W tym celu odbył się w 1878 r. w Paryżu pierwszy międzynarodowy kongres geologiczny, a po nim co trzy lata nastąpiły inne w Bolonii, Berlinie, Londynie, Waszyngtonie, Zurychu, Petersburgu i w roku 1900 w Paryżu. Ze wszystkich stron świata napływa taka niezmierna ilość materyału do badań, że podołać mu można tylko przy jaknajdalej posuniętym podziale pracy. W początkach wieku bieżącego G. stanowiła jeszcze jedną całość, która niebawem jednak rozpadła się na liczne, prawie niezależne gałęzie; pierwsza odpadła paleontologia (ob.), używająca metod zoologii i botaniki, później powstała jako osobna nauka petrografia (ob.), a potem i sama G. rozdzieliła się na kilka odłamów, znacznie różniących się co do treści i metod. Pytania dotyczące początków świata i powstania ziemi, kosmogonia i geogenia, przypadły w udziale astronomom, fizykom i chemikom, i niewielu tylko geologów zajmuje się niemi poważniej. Przeważnie geografowie działają na polu G-i fizyograficznej, obszerną dziedziną G-i dynamicznej dzielą się geologowie, geografowie i fizycy. Horoskopy, jakie-by można przyszłym losom G-i postawić, są nader obiecujące. Największych zdobyczy spodziewać się należy na polu G-i topograficznej i paleontologii. Olbrzymie jeszcze obszary czekają na dokładne zbadanie i kryją w sobie niejedną niespodziankę. Być może, że za lat setkę znać będziemy powierzchnię ziemi o tyle dokładnie, iż będzie można stworzyć porównawczą G-ę topograficzną, której genialną próbę dał Suess w swojem „Antlitz der Erde.” Jeżeli poznamy budowę skorupy ziemskiej, odtworzyć będziemy mogli historyę zmian w ukształtowaniu powierzchni ziemi w ciągu ubiegłych okresów; wreszcie wymarłe organizmy pozwolą nam może wnioskować o fizycznych warunkach, jakie niegdyś istniały. Ogrom faktów i teoryj, zdobytych pracą niezliczonej falangi badaczów, jest tak wielki, że odesłać musimy czytelnika do specyalnych artykułów, traktujących o poszczególnych zjawiskach geologicznych; tu zaś tylko w najogólniejszych zarysach podamy te zdobycze, które najsilniej wpłynęły na ukształtowanie współczesnej G-i. Najważniejszą była teorya un if o r mi tary z mu, polegająca na twierdzeniu, że siły, które działały na ukształtowanie powierzchni ziemi podczas ubiegłych okresów geologicznych, niczem się nie różniły od działających obecnie. Adolf v. Hoff (1771 — 1837) pierwszy wygłosił zasadę powyższą, powszechnie przyjętą dopiero pod wpływem Karola Lyella (1797—1875), który niezależnie doszedł do tych samych co Hoff wniosków. Teorya Lyella, na której właściwie opiera się cała współczesna G., musiała ciężką stoczyć walkę z hy-potezą Cuvier a, który twierdził, że między jednym a drugim okresem geologicznym zachodziły katastrofy, niweczące cały świat organiczny, potem na nowo stwarzany. Epokowe „Principles of geology” 'są pierwszą zupełną G-ą dynamiczną. Wywody Lyella o ciągłości rozwoju ziemi i świata organicznego znalazły później świetne potwierdzenie w teoryi ewolu-cyi, przez Darwina i Wallace’a uzasadnionej, same zaś niewątpliwie wywarły wpływ na jej powstanie. Dalej, niezmiernej doniosłości dla G-i są teorye powstawania gór, dotychczas sporne. Zwalczono już hypotezę Leopolda v. Bucha, który uważał wulkany za bańki, jakgdyby utworzone przez podniesienie części skorupy ziemskiej wskutek parcia gazów, a przyjęto teoryę Poulett Scrope’a (1797—1875), według której są one stożkami popiołu, tufu, lawy, nasypanemi dokoła szczeliny, wyprowadzającej z głębi ziemi produkty wybuchowe. Elie de Beaumont objaśnia powstawanie gór kurczeniem się stygnącej ziemi, które wywołuje fałdowanie się jej powierzchni; paczy jednak słuszną ideę zasadniczą pod wpływem teoryi katastrof Cuviera. Każde pasmo gór powstaje w ciągu jednej tylko forinacyi, wszystkie zaś pasma równoległe utworzyły się równocześnie. Takich układów gór, a więc okresów ich powstawania, Beaumont naliczył w Europie 21. Późniejsze badania Thurm an na, Dana, Heima, Suessa i innych wykazały bezzasadność dalszych spekulacyj Beaumonta; opierają się jednak na tej samej podstawie, przypisując powstawanie gór kurczeniu się ziemi. Dzięki pracom Murchison a, Verneuilla, Sedg-wicka, d’Orbigny’ego, Deshayesa, Bronił a, Quenstedta, Barranda i wielu innych, całokształt warstw osadowych został podzielony na poszczególne formacye (ob. Formacya geologiczna), które w rozmaitej lokalnej postaci na całej znaleziono ziemi. Mayer-Eymar, Lap parent, Neumayr starają się na zasadzie zebranego materyału odtworzyć ukształtowanie powierzchni ziemi w ubiegłych okresach geologicznych (paleogeografia), i uprzytomnić sobie panujące podówczas warunki klimatyczne. Obok metody aktualistycznej, którą Walther nazywa ontologiczną, polegającej na sądzeniu

o. minionych zjawiskach na zasadzie współczesnych, G. zaczęła się posiłkować metodą doświadczalną. Najznaczniejsze metoda ta świadczy usługi w dziedzinie petrogenezy, tj. w kwe-styach, dotyczących powstawania skał; syntezą skał, sztucznem ich odtwarzaniem zajmowali się przedewszystkiem Fouqué, Michel - Lévy

i rodak nasz, J. Morozewicz. Znacznie mniej-szemi są postępy fizycznych doświadczeń w G-i, gdyż wykonane na małą skalę niewielkie tylko do naturalnych zjawisk mają one podobieństwo; Daubvée, a ostatnio Meunier, Prinz i Re-yer pracują nad tworzeniem się spękań i fałd w ciałach plastycznych.—Szczegóły o G-i czytelnik znajdzie głównie w następujących artykułach: Formacye geologiczne, Geotermiczny stopień, Górotwórcze procesy, Lodowce, Petrografia, Paleontologia, Trzęsienia ziemi, Woda: działalność geologiczna, Wulkany, Ziemia.- postać, wymiary, wiek.—G. .w Polsce: pierwsze dane o geologicznej budowie ziem polskich znajdujemy u Carosiego (1781). W r. 1806 Staszyc wydaje „O ziemiorodztwie Karpat” wraz z najstarszą geologiczną mapą Polski. Jest to jednak praca dylettancka, pierwsze zaś ściśle naukowe Dadania przeprowadził Pusch („Geogno-stische Beschreitung v. Polen”) 1836, który zwiedził i opisał całe Królestwo Polskie. Po nim pracowało wielu wybitnych badaczów, jako to: Ludwik Zejszner, a później A. Michalski,

J. Siemiradzki, St. Kontkiewicz, G. Giirich i wielu innych. Na początku wieku bieżącego zainteresowanie się G-ą u nas było znaczne, pewnie pod wpływem Wernera; dowodem liczne wydane dzieła oryginalne i tłómaczone. Zajęcie to jednak osłabło później, tak, że obecnie (1900) nie mamy wcale oryginalnego, a choćby tłómaczonego podręcznika G-i, odpowiadającego współczesnym wymaganiom. Z pomiędzy podręczników, obejmujących całokształt G-i, najważniejsze są: C. F. Naumann „Lehrbuch der Geognosie” (3 tomy, II wyd., Lipsk, 1858 do 1872); W. von Gümbel „Grundzüge der Geologie” (I część „Geologie von Bayern”, 1885 —1888); E. Kayser „Lehrbuch der Geologie” (Stuttgart 1891—93); H. Credner „Elemente der Geologie” (Lipsk 1897); M. Neu-j mayr „Erdgeschichte” (2 tomy, 2-e wyd. opracowane przez Uhliga, Lipsk 1895); A. Geikie „Text-book of geology” (Londyn, 2-e wyd. 1885);

J. D. Dana „Manual of geology” (4-e wyd. 1900); F. v. Richthofen „Führer für Forschungsreisende” (Berlin 1886); K. v. Fritsch „Allgemeine Geologie” (Stuttgart 1888).— Oprócz tego istnieją podręczniki poszczególnych działów nauki. Na odrębnem stanowisku stoi Walther w „Einleitung in die Geologie als historische Wissenschaft” (1894); wykłada on współczesne warunki istnienia zwierząt morskich i powstawania osadów. Reyer w „Theoretische geologie” (1888) zajmuje się przeważnie sposobem zalegania rozmaitych skał. Z zakresu G-i doświadczalnej najważniejsze są następujące dzieła: Daubrée „Géologie expérimentale,” Reyer „Geologische Experimente” i Meunier Stanislas „Géologie expérimentale.” O ważnych dla geologa zjawiskach chemicznych traktuje

J. L.¹

vis

Fig. 186. Geometer (lierb).

Justus Roth „Allgemeine und chemische Geologie.” Specyalne rozprawy, dotyczące poszczególnych zagadnień geologicznych, rozrzucone są po licznych peryodycznych wydawnictwach, z których najważniejszemi są: „Neues Jahrbuch für Mineralogie, Geologie und Palaeontologie” (wydawany od roku 1830, obecnie pod redakcyą Bauera, Damesa, Liebischa), „Zeitschrift der Deutschen Geologischen Gesellschaft” (wychodzi od 1848 r.), „Jahrbuch der Kaiserlich - Königlichen geologischen Reichsanstalt” i „Verhandlungen d. k. k. geologischen Reichsanstalt” (w Wiedniu), „Jahrbach der Königlichen preus-sischen geologischen Landesanstalt,” „Geological Magazine” (Londyn), „Quarterly Journal of the geological Society of London,” „Geologiska Föreningens” i „Stockholm Förhandlinger,” „Bulletin de la Société géologique de France,” „Journal of Geology” (Chicago).— Polska literatura, dotycząca G-i, jest nader ubogą, i stała na wysokości zadania tylko w pierwszej ćwierci bieżącego wieku. Wtedy wyszły: Ignacy Jako-wicki „Krótki wykład oryktognozyi i geognozyi podług ostatniego układu Wernera” (Wilno 1825, wyd. 2-e 1827), Norbert Alfons Kumelski „Rys systematycznej nauki o skamieniałościach, czyli petrefaktologia” (Wilno 1826), Norbert Alfons Kumelski „Zasady geognozyi wedle nauki Wernera” (część I i II, Wilno 1827). Wszystkie dzieła powyższe napisane były pod bezpośrednim wpływem Wernera i hołdują wygłaszanym przezeń zasadom. Później następuje długi okres ciszy i dopiero w roku 1848 wychodzi: F. S. Beudant „Wykład początków mineralogii i G-i” (w tłómaczeniu H. Łabęckiego, najlepszy pewnie z wydanych po polsku podręczników). Po nim wydano: L. Zejszner „G. do łatwego pojęcia zastosowana” (Kraków

1856), H. WAtanowski przełożył z niem: „Świat i przemiany skorupy ziemskiej” (Lwów 1856), Dr W. F. A. Zimmermann „Dziwy świata pierwotnego, czyli kolebka wszechświata” (w tłóm. Dziekońskiego, Warszawa 1857), Leśniewski zebrał według różnych autorów: „Historya naturalna systematycznie ułożona” (Warszawa 1858), F. Schoedler „Księga przyrody” (tom drugi zawiera G-ę, Warszawa 1867). Współczesna literatura podręcznikowa geologiczna ulega silnej krytyce : mamy zaledwie parę naj elementarniej szych dziełek z tego zakresu, jako to: A. Geikie „Geologia” (Warszawa 1894), N. S. Skalier „Dzieje ziemi czyli początki G-i” (Warszawa 1888), J. D. Dana „Podręcznik G-i” (Warszawa 1891). Specyalne rozprawy dotyczące G-i Polski znaleźć można przedewszystkiem w „Pamiętniku Fizyograficznym,” w „Sprawozdaniach komisyi fizyograficznej,” w „Kosmosie”, w wydawnictwach Akademii Umiejętności, oraz państwowego instytutu geologicznego w Petersburgu.—O histo-ryi G-i traktują następujące dzieła: Hoffmann „Geschichte der Geognosie” (BerÜn 1838), Ke-f er st ein „Geschichte der Geognosie” (Halle 1840), d’Archiac „Histoire des progrès de la géologie” (8 vol., Paryż 1847—60), Cotta „Beiträge zur Geschichte der Geologie” (Lipsk 1877), K. A. v. Zit tel „Geschichte der Geologie und Palaeontologie bis Ende des XIX Jahrhunderts” (Monachium 1899).

Geomancya (z grec. ^^ziemia i [ravtet a= wieszczenie), sztuka wieszczenia z ziemi, mianowicie bądź ze szpar w jej popękanej powierzchni, bądź z punktów albo linij, dowolnie co do liczby i miejsca poznaczonych, z których później układa się figury rozmaite, a z tych dopiero wieszczbę się wyprowadza. Prawidła G-i mieszczą się w księgach właściwych, sprzedawanych zwykle na targach. Sztuka ta pochodzi od Arabów, którzy ją dotąd uprawiają z upodobaniem, a nazywają „rezm”. Księga taka, przełożona na język niemiecki, wyszła w Lipsku r. 1785. Pokrewnym z G-ą jest chiński sposób wieszczenia, zwany „fong-szui”, według którego z położenia rzek, pagórków, drzew i t. p. sądzi się o dogodności danego miejsca pod budowę domu, grobowca i t. p. Przesąd ten jest • niemałą przeszkodą szerzenia się cywilizacyi europejskiej w Chinach,—między innemi nieraz wywołuje opór przeciw przeprowadzeniu dróg żelaznych, telegrafów i t. d.

Geometer czyli Jelita Franka. Herb polski z indygienatu. W polu czerwouem dwie srebrne kopie żeleźcami do góry, ukośnie skrzyżowane. Nad hełmem w koronie szlacheckiej gryfia noga złota, stopą odwrócona do góry. Herbem tym pieczętują się rodziny: Franków i pochodząca od Franków rodzina Francuzowiczów v. Francuzewiczów. Co się tyczy Franków, jest to rodzina włoska di Franco, z której Piotr, geometra królewski, otrzymał, za zaleceniem Jana Zamoyskiego, kanclerza, udostoj-nienie w herbie przez dodanie dwóch kopij, oraz indygienat polski z nazwiskiem Konglaneński, w 1582 r. od króla Stefana Batorego.—Źródła: Paprocki; Niesiecki; Krzyżanowski „Słownik heraldyczny”; Piekosiński; Borkowski; Ostrowski: „Źródła dziejowe” t. XI str. 245.

Geometra, Miernica, rodzaj motyli nocnych, do rodziny Geometriclae albo Phalenidae należący. Nazwę swoją motyle te otrzymały za szczególny sposób poruszania się ich gąsienic. Te gąsienice mają tylko dwie pary nóg odbytowych na 7 i 9 pierścieniach ciała, wskutek cze-

K. K-ć.

S. D.

500).

go przy posuwaniu się naprzód zginają i rozprostowują swe ciało, w ten sposób jak gdyby swą długością mierzyły odbywaną drogę. Nazwą Geometridae Linneusz oznaczył bardzo liczną gromadę motyli, z pośród których nazwę „geometra” dotychczas zachował tylko jeden gatunek, mianowicie G. Papilionaria. Motyl ten, zielonego koloru, posiada 4—5 ctm. szerokości; zielone z czerwonemi brodawkami jego gąsienice można spotkać na brzozach w maju i czerwcu.

Geometra. I-o) uczony, zajmujący się badaniami geometrycznemi i wogóle matematycznemi; 2-o) w innem znaczeniu mierniczy, zajmujący się roz-inierzaniem gruntów.

Geometra litewski należał wraz z Wojskim i Piwniczym do grona generalnych dygnitarzy na Litwie, których Korona nie miała. Były to tylko godności, bez żadnych czynności urzędowych. —Por. B. Leng nich „Prawo pospolite Królestwa Polskiego” (wydanie krakowskie z r. 1836, str.

H. K.

Geometrya (z greckiego yetöjJisTpta—dosłownie mierzenie ziemi), jeden z dwu wielkich działów matematyki czystej, którego dział drugi (złożony z arytmetyki, algebry, teoryi liczb i wszystkich gałęzi rachunku wyższego) nazywamy analizą. G-ę określano jako naukę, mającą za przedmiot mierzenie rozciągłości (Legendre); jako naukę porządku i miary wielkości (Chasles); jako naukę o przestrzeni, t. j. o ogóle punktów, stanowiących rozciągłość (Wroński); jako zastosowanie ogólnej nauki wielkościowej do przestrzeni, uważanej za przedmiot zewnętrzny względem umysłu ludzkiego (Grassmann) itd. W dzisiejszym stanie badań określić można G-ę, jako naukę, ujmującą w system definicyj, postulatów i twierdzeń fakty naszej intuicyi przestrzennej, oraz wszelkie konstrukcye w przestrzeni, wyobrażalnie i myślowo wykonywalne, uogólniającą nadto układ postulatów i stwarzającą systemy idealne, intuicyę bezpośrednią przekraczające. Wyrażając się prościej, powiedzieć możemy, że G. jest nauką, badającą własności i związki wzajemne figur, wytworzonych z elementów, zwanych punktem, prostą, płaszczyzną, na podstawie pewnej liczby definicyj, postulatów, aksiomatów lub twierdzeń, za nieprzy wiedlne uważanych, a elementy powyższe do badania wprowadzających. Badanie to, dochodzenie prawd nowych, uskutecznia się w*G-i przeważnie przy pomocy dedukcyi,

t. j. wnioskowania, które poza pierwiastkami in-tuicyjuemi, w definicyach i aksiomatach zawartemi, do intuicyi więcej nie odwołuje się. Nie wyłącza to bynajmniej faktu, że na pierwotnych stadyach rozwoju, a nawet w dzisiejszym stanie nauki, odkrywanie prawd i związków uskuteczniało się i uskutecznia nieraz drogą indukcyi i analogii. Przyczem wszakże zauważyć należy, że już same elementy (punkt, prosta, płaszczyzna) są utworami idealnemi, ze spostrzeżeń i doświadczeń konkretnych wydzielonemi, i że w dalszym

Encykl. Powsz. Ilustr. Zosz. 190. T. XXIV.

rozwoju matematyki idealizacya ta może się odbywać sposobem odmiennym od najprostszego, który napotykamy w G-i zwykłej. Powyższe określenie stosuje się przedewszystkiem do G-i trójwymiarowej; G. wielowymiarowa, prócz powyższych elementów, wprowadzać musi elementy nowe, niewyobrażalne, a to na podstawie definicyj czysto pojęciowych. Wyśledzenie pierwiastków w faktach, wyrażających się w twierdzeniach G-i, stanowi zadanie krytyki podstaw G-i. Krytyka ta w bieżącem stuleciu uczyniła wielkie postępy, dzięki pracom Gaussa, Bolyay’a, Łobaczewskie-go, Riemanna, Helmholtza, Liego, Pascha, Peano, Pierego, Hilberta i in., i stanowi zarazem jedno z najważniejszych zagadnień teoryi poznania. Według badań najnowszych postulaty G-i zwykłej dadzą się podzielić na pięć grup (Hilbert). Grupa pierwsza, zwana grupą „aksiomatów połączenia” (siedem aksiomatów) określa prawa łączenia elementów zasadniczych: punktu, prostej, płaszczyzny (np. dwa punkty różne określają prostą; trzy punkty nie leżące na jednej prostej określają płaszczyznę i t. d.). Drugą grupę (pięć postulatów) stanowią „aksiomaty uporządkowania”; określają one pierwiastek intuicyjny, zawarty w pojęciu „między, pomiędzy” (np. jeżeli A, B, G są punkty prostej i B leży pomiędzy .1 i G, to B leży też pomiędzy C i A itd.). Do grupy trzeciej należy jeden postulat o liniach równoległych, zwany aksiomatem Euklidesa; orzeka on, że przez punkt dany na płaszczyźnie zewnątrz prostej danej można poprowadzić jedną tylko linię prostą, która prostej danej nie przecina. Do grupy czwartej (6 postulatów) należą „aksiomaty przystawania” (albo ruchu), określające przystawanie (równość) odcinków i kątów. Wreszcie grupę piątą stanowi „aksiomat ciągłości”, zwany inaczej „aksiomatem Archimedesa”, a dający się wyrazić sposobem następującym: Na prostej obieramy dowolny punkt Ax, bierzemy następnie punkty J₂, A₃, A₄, tak, aby punkt A znajdował się pomiędzy A i A₂, punkt A₂ po-Ax i A₃, punkt A₃ pomiędzy A₂ i A₄ i t. d. i aby odcinki AAX, A₁A.₂, A₂A₃, AtA₄.... były rów-nemi; wtedy w szeregu punktów A₂, A₃, A₄, znajdzie się zawsze punkt An, leżący pomiędzy An.! i B. Dowodzi się, że te wszystkie grupy nie są z sobą sprzeczne, tj. że nie można przez rozumowanie wyprowadzić z nich faktu, któryby nie był z niemi w zgodności; że są od siebie niezależne, tj. że żaden z aksiomatów nie daje się przy pomocy wnioskowań logicznych wyprowadzić z pozostałych. Na tych - to postulatach buduje się cały system G-i zwykłej. — Jeżeli z powyższego układu aksiomatów wyłączymy niektóre (np. aksiomat grupy trzeciej o liniach równoległych) i przy pomocy pozostałych zbudujemy G-ę, otrzymamy system nauki niesprzecz-nej w sobie, która będzie G-ą różną—a jeżeli chcemy—ogólniejszą od zwykłej G-i intuicyjnej. Takie G-e rzeczywiście zbudowano; noszą one

112

G-i

nazwę G-i nieeuklidesowej (G. Łobaczew-skiego i Riemanna (Por. P. Mansion „Pierwsze zasady G-i ogólnej”, Warszawa 1897).—Według dotychczasowych badań historycznych pierwsze zawiązki G-i powstały w starożytnym Egipcie (ob.) i w Babilonii. Z Egiptu wiadomości geometryczne przeszły do Grecyi, gdzie z biegiem czasu wytworzyły właściwą naukę. Tales z Miletu (640 — 550 przed Chr.) miał odkryć niektóre twierdzenia elementarne o kątach, trójkątach i kole; Pytagorasowi (około 580 r. przed Chr.) i jego szkole przypisujemy: odkrycie twierdzenia o summie kątów trójkąta, twierdzenie o kwadracie wystawionym na przeciwprostokątnej w trójkącie prostokątnym, badania nad wielo-ścianami foremnemi; Anaxogoras (500—478) miał zajmować się kwadraturą koła; Hipokra-tes (około 440) rozwiązał zagadnienie o podwojeniu sześcianu i o kwadrowanin t. zw. „księżyców”; miał być także autorem pierwszego traktatu geometrycznego; Antyfon i Bryson zajmowali się badaniem własności wielokątów foremnych; Platon (429 — 347) badał metody dochodzenia prawd geometrycznych; Menechinos odkrył linie stożkowe; Eudoksus wyznaczył objętość ostrosłupa i ostrokręgu; Arystoteles (384—322) badał pojęcie nieskończoności i ciągłości w G-i. Najważniejsze wyniki badań swoich poprzedników zebrał, uporządkował i usystematyzował Euklides Aleksandryjczyk (około r. 300 przed Chr.) w wiekopomnem dziele: axoïyzïa. („Elemeuta”). O tern dziele i jego znaczeniu ob. artykuł Euklides. Z następców Euklidesa najznakomitszymi byli Archimedes z Syrakuz (287 — 212) i Appolonius z Pergi (około r. 200 przed Chr.). Pierwszy zajmował się pomiarem koła, kwadraturą paraboli, krzy-wemi spiralnemi, kubaturą konoid i sferoid; odkrył twierdzenie o stosunku powierzchni kuli do powierzchni walców wpisanego i opisanego na kuli i t. d.; drugi jest twórcą teoryi krzywych rzędu drugiego. Z późniejszych geometrów epoki aleksandryjskiej Nikomedes badał własności konchoidy, Diokles własności cisoidy, Zenodor utwory równoobwodowe, Heron zajmował się G-ą praktyczną i geodezyą; odkrył on znany pod jego nazwiskiem wzór na powierzchnię trójkąta. Menela os posunął G-ę kuli; Pappus jest autorem znakomitego dzieła oovaYWYty w którem nietylko zawarł kommentarze do prac dawnych geometrów, ale i nowe odkrycia, a między innemi niektóre twierdzenia o dwustosunku, czworokątach zupełnych i inwolucyi, należące do dziedziny „G-i nowszej”. Znakomitym kommenta-torem Euklidesa był też Proklos Diaodochos (410—485 po Chr.). Trygonometryę, której pierwsze ślady znajdujemy już w podręczniku egipskim Ahmesa (ob. Egipt), stworzyli głównie wielcy astronomowie greccy: Hipparch (około 150 przed Chr.) i Ptolemeusz (około 125 po Chr.). Rzymianie nie posunęli czystej wiedzy geome-

tryeznej i zajmowali się przeważnie G-ą praktyczną. Pomiędzy autorami rzymskimi zasługuje na wyróżnienie Vitruvius Polio, autor sławnego dzieła o budownictwie. Pomiędzy matematykami bizantyjskimi nie było też żadnego, któryby w historyi G-i zaznaczył się doniosłej-szem odkryciem. — Wieki Średnie, jeżeli pominiemy prace Gerb er ta (ob.) (Sylwestra II, papieża), Gerarda z Kremony (ob.), Tomasza JBradwardina (ob.) i kilku innych, niewiele dorzuciły do skarbca G-i; a nauka tego przedmiotu, który w dziełach pisarzy starożytnych doszedł do tak wysokiej doskonałości, ograniczała się w szkołach i uniwersytetach prawie do samych początków. Jeżeli wiadomości z G-i i matematyki wogóle przekazane przez starożytnych nie zaginęły w Wiekach Średnich, zawdzięczać to należy nie w małej mierze Arabom.—Rozwój samodzielny G-i europejskiej rozpoczyna się od Viety (1540—1603 r.), Fermata (1601 — 1665), Pascala (1623—1662) i Desargues’a (1593— 1662); dwaj ostatni zajmują wybitne stanowisko w historyi G-i, jako odkrywcy twierdzeń o stożkowych i o liniach poprzecznych. Ale najdonioślejszym faktem tej epoki jest pojawienie się w r. 1647 znakomitej Geometryi Descartes’a (1596—1650), w której po raz pierwszy wprowadzona została metoda badania linij krzywych, przy pomocy układu spółrzędnych. Dzieło to nadało nowy zupełnie kierunek badaniom geometrycznym, przez zastosowanie do nich narzędzia rachunkowego. Narzędzie to stało się jeszcze potężniejszem po odkryciu rachunku różniczkowego przez Newtona (1642—1727) i Leibniza (1646 — 1716). Odtąd, dzięki pracom Newtona, Huygensa, La Hire’a, Halleya, Maclaurina, Simpsona i innych, wzbogaca się nauka geometryczna nowemi zdobyczami w teoryi linij krzywych i powierzchni. Clairaut i Euler rozszerzają jeszcze bardziej tę dziedzinę i stwarzają zupełnie nową gałąź G-i, która nazywa się dziś G-ą analityczną. Monge (1746— 1818) jest twórcą innej gałęzi, zwanej G-ą wykreśl ną albo opisującą (ob.), ważną nie-tylko teoretycznie, ale i przez swoje zastosowanie do budownictwa, teoryi cieniów, perspektywy i ciesiołki. Carnot w swojej „Geometryi położenia” podaje nowe ogólne metody badania własności figur geometrycznych; Poncelet dziełem swern: „Traité des propriétés projectives des figures” (1822) kładzie podwaliny metod G-i nowej, zwanej dziś rzutową (albo syntetyczną), która, dzięki pracom Steinera (1796 — 1862), von Staudta (1798—1867) i Chasles’a, zajęła w nauce miejsce równoważne analitycznej. Niepodobna tu w treściwym artykule encyklopedycznym przedstawić choćby w naj-pobieżniejszym zarysie rozwoju G-i w naszych czasach. Czytelnik, ciekawy tego przedmiotu, znajdzie treściwe iego przedstawienie w książce prof. Gino Loria, której wydanie pierwsze istnie-

S. D.

S. D.

S. D.

je i w przekładzie polskim („Przeszłość i stan obecny najważniejszych teoryj geometrycznych”, Warsz. 1889). Krótką historyę G-i wogóle znaleźć też można w artykule „Geometrya” (w „'Encyklo-pedyi Wychów.”, oraz osobno Warsz. 1889), we wstępie historycznym do „Geometryi elementarnej” J. Badowskiego (Warszawa 1892); historyę trygonometryi we wstępie do „Trygonome-tryi” A. Czajewicza (Warszawa 1891), historyę G-i analitycznej we wstępie do „G-yi analitycznej” Zajączkowskiego (Warsz. 1884)—W Polsce G. była wykładana w szkołach już w w. XIII i XIV. Jednym z najdawniejszych zabytków literatury geometrycznej w Polsce jest ogłoszony przez L. Birkenmajera (Warszawa, wydawnictwo „Prac matematycznych”, 1895) traktat łaciński „Geometryi praktycznej” Marcina Króla z Przemyśla (z epoki ok. r. 1450). Pierwszą znaną książką polską geometryczną jest „Geometria” Stanisława Grzepskiego z r. 1566. Jest to przystępny wykład G-i i miernictwa. W w. XVII najwybitniejszymi przedstawicielami tej nauki byli: Brożek, Toński, Głoskowski, Kochański i Solski. Ostatni jest autorem „Geometry polskiego” w 2 częściach (część I 1683, część II 1686 r.) dzieła obszernego, głównie cele praktyczne na widoku mającego. Od czasów reformy Konarskiego (1750), założenia korpusu kadetów w Warszawie (1766) i ustanowienia Kom-missyi edukacyjnej (1773) datuje się u nas podniesienie nauk matematycznych. Ukazują się podręczniki G-i tłómaczone i oryginalne Clairauta (w tłómaczeniu Poczobuta), Skaradkie wieża, L’Huiliera (w tłómaczeniu księdza Gawrońskiego). Jan Śniadecki ogłasza w r. 1783 „Rachunku algebraicznego teoryę przystosowaną do linij krzywych” (w 2-ch tomach), w której daje doskonały na owe czasy wykład zasad nieznanej u nas jeszcze Geometryi analitycznej. W r. 1817 ogłasza Śniadecki „Trygonometryę kulistą” (wydanie drugie 1820). Nauki matematyczne poczynają rozwijać się dość pomyślnie w Uniwersytecie Wileńskim, a następnie w Uniwersytecie Warszawskim, otwartym w r. 1817. „Geometryę wykreślną” wydaje Sapalski w r. 1822; „Geometryę analityczną” Adryan Krzyżanowski w tymże r. 1822; piszą rozprawy geometryczne: Garbi ński, Frączkie wic z, Karol Hube. Odtąd literatura geometryczna polska nie przestaje rozwijać się, wszakże przeważnie w kierunku dydaktycznym. W badania samodzielne i rozprawy oryginalne w dziedzinie G-i literatura nasza nie obfituje; w nowszych dopiero czasach w wydawnictwach Akademii Umiej, w Krakowie (od r. 1873), w „Pracach matematyczno-fizycznych” (od r.

1888), w „Wiadomościach matematycznych” (od r. 1897) pojawiają się przyczynki samodzielne do różnych gałęzi G-i. Krótki zarys rozwoju i nauczania oraz literatury G-i w Polsce znaleźć można w cytowanych wyżej: artykule „Geometrya”, w „Encyklopedyi Wychowawczej” i we wstępach do wymienionych książek Zajączkowskiego, Czajewicza i Badowskiego.

Geometrya absolutna (bezwzględna), nazwa geometryi, zbudowana na układzie pewników, po wyłączeniu z niego aksiomatu Euklidesa o liniach równoległych (ob. artykuł Geometrya); nazywamy ją inaczej G-ą nieeuklidesową. G. ta jest zdobyczą nowszych czasów. Wykład jej elementarny znaleźć można w dziele Frisch li aufa „Elemente der absoluten Geometrie” (Lipsk 1876). — Por. P. Mansion „Pierwsze zasady metageometryi czyli geometryi ogólnej” (Warszawa 1897).

Geometrya analityczna, jest to gałąź wyższa G-i, zajmująca się badaniem utworów geometrycznych przy pomocy metod rachunku (analizy). Opiera się ona na założeniu, że elementom (np. punktom) utworów geometrycznych odpowiadają w sposób jeduoznaczny liczby zwartego obszaru liczbowego, i odwrotnie. Sposób przyporządkowania liczb do obszaru elementów zależy od przyjętej metody. Najprostszą i najdawniejszą metodą jest metoda układu spół-rzędnych Descartes’a, według której każdemu punktowi figury płaskiej odpowiadają dwie wielkości (odległości od dwu osi spółrzędnych w u-kładzie prostokątnym), zwane rzędną i odciętą punktu; każdemu punktowi figury/uważanej w przestrzeni trzy wielkości (odległości od trzech płaszczyzn spółrzędnych w układzie prostokątnym), zwane spółrzędneini punktu w przestrzeni. Związek pomiędzy rzędną y i odciętą x, mający wogóle postać f (x, y)—o, gdzie fjest symbolem funkcyi, związek, któremu czynią zadość punkty utworu, nazywa się równaniem tego utworu (linii krzywej); w przestrzeni związek f (x, y, z) == o, gdzie x, y, z są spółrzędne punktu, jest równaniem tego utworu (powierzchni) i t. d. Badanie własności utworów geometrycznych sprowadza się do badania ich równań, to jest obrazów analitycznych. Oprócz powyższego układu kartezyań-skiego w G-i a-ej stosowane są układy biegunowe, dwubiegunowe; oprócz spółrzędnych zwykłych—spółrzędne zwane bazycentrycznemi (Möbius), jednorodnemi, rzutowemi i t. d. G. a. dzieli się na G-ę a-ą na płaszczyźnie, czyli dwuwymiarową, i na G-ę w przestrzeni, cźyli trójwymiarową. Na stopniu wyższym mamy jeszcze G-ę wielowymiarową, odnoszącą się do utworów, w których pojęciowo (nie wyobra-żalnie) przyjmujemy wymiarów więcej niż trzy. G-ę a-ą zawdzięczamy D e sc arte so wi; rozwinięcie jej Clairautowi, Eulerowi, w nowszych czasach Pliickerowi, Clebschowi, Hesse mu, Lindemann owi, Kleinowi i wielu innym. W literaturze naszej podręczniki G-i a-ej ogłosili Śniadecki (1783), Krzyżanowski (1822), Pęczarski (kurs litografowa-ny Szkoły Głównej 1866), Zajączkowski (1884), Dziwi ński (Lwów 1900).

s. D.

niach”.

t owa.

Geometrya rzutowa jest to G. badająca własności rzutowe figur, t. j. własności utworów geometrycznych, niezależne od pojęcia miary i utrzymujące się bez zmiany przy działaniach, zwanych ogólnie rzutami (rzuty ze stałego punktu i rzuty ze stałej prostej). Elementami G-i rzutowej są: punkt, prosta i płaszczyzna,—formami zasadniczeini w niej są: 1) prosta punktowa, pęk prostych, pęk płaszczyzn; 2) płaszczyzna punktowa, płaszczyzna liniowa, wiązka prostych, wiązka płaszczyzn; 3) przestrzeń punktowa, przestrzeń płaszczyznowa. Działaniami zasadniczemi są rzuty i przecięcia. G-ę rzutową rozwinęli: Poncelet (ob. art. „Geometrya”), Steiner („Systematische Entwickelung der Abhängigkeit geometrischer Gestalten von einander” 1832), v. Staudt („Geometrie der Lage” 1847), Chasles („Géométrie supérieure” 1865), Cremona („Geometria pro-jettiva”); klasycznem jest dzieło Reye’go („Die Geometrie der Lage”).— Po polsku: Ziembińskiego „Składnia wykreślna” (przekład z Le-ge’go, niedokończone); w druku: Lewenber-

s. D.

s. D.

Geometrya elementarna nie stanowi właściwie osobnej gałęzi G-i, lecz jest wykładem systematycznym prawd geometrycznych, przystosowanym do potrzeb szkoły. Podstawą tego wykładu jest system pewników, o którym mówimy w artykule „G.”. G. e. składa się z planimetr y i, obejmującej naukę o figurach na płaszczyźnie (prostokąty, trójkąty, wielokąty, koło), — i stereometryi (solidometryi), która zajmuje się własnościami figur w przestrzeni (płaszczyzn, kątów dwuściennych, bryłowych, graniastosłupów, ostrosłupów, walców, ostrokręgów i kuli). W nowszych czasach ujawnia się dążenie do zlania tych dwóch działów w jeden, t. j. do równoczesnego traktowania figur płaskich i przestrzennych; ale przeważnie utrzymuje się jeszcze metoda dawniejsza, mająca za sobą wiekową praktykę dydaktyczną. Do wykładu G-i e-ej w szkołach wprowadzane bywają niekiedy wiadomości z G-i nowszej (rzutowej) i wykład własności niektórych krzywych, jak elipsy, hyper-boli, paraboli. Do G-i elementarnej szkolnej zaliczyć można i trygonometryę (ob.). Liczba podręczników G-i w literaturach obcych jest olbrzymia; wymienimy z nich tylko kilka nowszych, cieszących się uznaniem: R o uchę et Comberousse „Traité de Géométrie” i tychże autorów „Éléments de Géométrie”; Hada-mard „Géométrie plane”; Gérard et Nie-wenglowski „Géométrie élémentaire”; Baltzer „Elemente der Mathematik, II. Geometrie”. Spis dawniejszych podręczników polskich znaleźć można w artykule „G.” w „Encyklopedyi Wychowawczej” i we wstępie do „G-i e-ej” Badowskiego, która jest najnowszym, do dzisiejszych wymagań przystosowanym, podręcznikiem. Zasługują tu na wzmiankę z dawniejszych G-i Mazurkiewicza (Warszawa 1852—1853), oraz „Solido-metrya” Krysińskiego (Warszawa 1861). W Ga-licyi używana jest G. „Mocnika” w opracowaniu z niemieckiego.

Geometrya metryczna, ob. Geometrya miaro w a.

Geometrya nieeuklidesowa, ob. Geometrya i Geometrya absolutna.

Geometrya opisująca, ob. Geometrya wykreślna.

Geometrya początkowa — tak nazywa się nauka początków G-i, poprzedzająca wykład systematyczny G-i elementarnej szkolnej. Posługuje się ona w dochodzeniu twierdzeń metodą poglądu, indukcyi i prób, i nazywa się niekiedy G-ą poglądową; obejmuje przedstawienie własności prostych, kątów, trójkątów, wielokątów, koła i niektórych brył. — Po polsku mamy: Faifofera „Pierwsze początki G-i poglądowej”, w przekładzie Kwietniewskiego (1897); Z. Kam i ń skie go „Cyrkiel i ekierka” (1896); Berta (przekład S. Srebrnego „Pierwsze wiadomości z geometryi doświadczalnej” (1897); S.

Dicksteina „Początkowa nauka G-i w zada-

s. D.

Geometrya położenia, ob. Geometrya r z li

Geometrya praktyczna, ob. Geodezya, Miernictwo.

g a „Geometrya rzutowa”.

Geometrya syntetyczna, nazwa nadana geo-metryi rzutowej, operującej przeważnie na samych figurach w przeciwstawieniu do G-i analitycznej, badającej utwory geometryczne przy pomocy rachunku analitycznego. Ob. Geometrya rzutowa.

Geometrya wykreślna jest to gałąź G-i, której zadaniem głównem jest przedstawienie brył przy pomocy rysunku na płaszczyźnie w ten sposób, aby z tego rysunku można było poznać wzajemne położenie części przedstawionych przedmiotów, oraz ich prawdziwe rozmiary. Cel ten osiąga G. wykreślna przy pomocy metody rzutów (prostopadłych) figury danej na dwie płaszczyzny rzutu: jedną poziomą, drugą pionową; stąd każdej figurze odpowiadają dwa rzuty: jeden, zwany rzutem poziomym, drugi—pionowym. Jeżeli wyobrazimy sobie, że płaszczyznę pionową obracamy około prostej jej przecięcia się z płaszczyzną poziomą, czyli około tak nazwanej linii ziemnej, dopóty, póki ta płaszczyzna pionowa nie zleje się z płaszczyzną poziomą, która niechaj będzie płaszczyzną rysunku, otrzymujemy oba rzuty: poziomy i pionowy na jednej płaszczyźnie rysunku, jeden pod, drugi nad linią ziemną. Z położenia i własności tych rzutów wnosimy o własnościach badanej figury. G. wykreślna zajmuje się naprzód szeregiem zadań elementarnych, odnoszących się do rzutów punktów, prostych i płaszczyzn, oraz ich przecięć w rozmaitych poło-

s. D.

A. K.

E. S.

K s.

żeniach, i przy pomocy pozyskanych twierdzeń rozwiązuje szereg zagadnień, odnoszących się do płaszczyzn stycznych do powierzchni, do przecięć wzajemnych powierzchni krzywych, do linij o podwójnej krzywiźnie i t. d. Zastosowanie G-i wykreślnej stanowią teorye: cieniów perspektywy i ciesiołki.—G. wykreślna rozwinęła się z dawniej znanych prawideł praktycznych, odnoszących się do perspektywy (Alhazen, Peck-ham, Leon Battista Alberti, Desargues i inni) i ciesiołki (Derand, Jousse, Frézier). Umiejętną budowę tej nauki stworzył Monge („Géométrie descriptive”), rozwinęli ją uczniowie Monge’a: Lacroix, Hochette, Dupin, Olivier i inni. Z podręczników G-i wykreślnej klasycznemi są nowsze podręczniki niemieckie W i en era, Fiedlera, Rohna i Papperitz a. O traktacie polskim Sapalskiego (1822) była wzmianka już w art. „Geometrya.” G. w. stanowi ważny przedmiot, wykładany w szkołach technicznych wyższych i średnich; wykładana też bywa w wielu uniwersytetach. W szkole Głównej warszawskiej (1862—1869) wykładał ten przedmiot Nikodem Pęczarski (kurs litografowany). Do nauki w szkołach realnych mamy podręczniki polskie Wierzbickiego i Łazarskiego. Zarys historyi G-i wykreślnej ogłosił M. Rembacz (Stanisławów 1890, 1891); najnowszem dziełem histo-rycznem w tym przedmiocie jest F. J. Oben-r au cha „Geschichte der darstellenden u. projec-tiven Geometrie” (Berno morawskie 1897).

Geometrya wyższa, ob. Geometrya analityczna, Geometrya rzutowa.

Geomyrycyna, ob. Georetynowy kwas.

Geomys (7fj:=ziemia i p,ûç=imysz). Zwierzę, należące do rodziny tejże nazwy: Geomyidae, rzędu Gryz o ni ów. Niezgrabne ciało opatrzone jest dużą bardzo głową, grubą szyją i krót-kiemi nogami; pazury nóg przednich są bardzo mocne. Krótki ogon cały, z wyjątkiem końca, owłosiony. Uszy w zaniku. Geomys bursaria (bursa^kieszeń) posiada długości 28-5 cm., łącznie ź ogonem 85 cm.

Geophila, rodzaj roślin, należący do rodziny marz ano w aty c h (Rubiaceae). Zawiera około 10 gatunków, właściwych krainom Azyi i Afryki zwrotnikowej.

Geophilus Leach. (Zieminek) należy do rodziny Ziemiszków (Geophilidae), z rzędu Ostrorożnych (Chilopoda), zaliczających się do gromady Wijów (Myriapoda), z typu Sta w o nogo w (Arthropoda). Są to zwierzęta żwawe i drapieżne, uśmiercające swą zdobycz za pomocą wydzielających jad szczękonóg. Głowę mają spłaszczoną, zaopatrzoną trzema parami szczęk, z których pierwsza para jest nader silnie rozwinięta i tworzy parę haczykowatych narzędzi (szczękonóg), na których tuż przy wierzchołku znajduje się otwór gruczołu jadowego. Ciało złożone jest z wielkiej ilości pierścieni i spłaszczone w kierunku grzbieto-brzusznym. Odbyt znajduje się na ostatnim pierścieniu. Wątroby brak. Serce jest długą, na grzbiecie umieszczoną, rurką, z parzystemi szczelinami bocznemi, przez które krew przenika w ciało. Organy płciowe otwierają się uściem nieparzystem u spodu na tylnym końcu ciała, przed odbytem. Tchawki są nadzwyczaj liczne i ułożone meta-merycznie. Zieminek ten żyje na ziemi. W krajach strefy umiarkowanej, np. u nas, żyją tylko gatunki dosyć drobne; znaczniejszych rozmiarów (do stopy długości) dosięgają pod zwrotnikami, Zieminek świecący (Geophilus electricus)

r/U

Fig. 187. Geophilus electricus.

wydaje światło w ciemności. Geophilus Gabrielis Fabr. wydziela w ilości dość obfitej płyn purpurowy z organu położonego na brzusznej stronie odcinków (segmentów).    K- s-

Geoplana (Ziemnioch), należy do gromady Wirków (Turbellaria) z typu Robaków płaskich (Plathelminthes). Ciało wszędzie ma pokryte migawkami, a otwór gębowy mieści się na stronie spodniej. Żywi się innemi zwierzątkami, naprzykład małemi raczkami, które chciwie chwyta i wysysa. Żyje na lądzie w miejscach wilgotnych, w Europie środkowej; za najlżejszem dotknięciem rozpływa się. Jest rzadkim okazem.

Geopcnia (yswTcovta), wyraz grecki, utworzony z rzeczownika 77)=ziemia i czasownika novsco— pracować, oznaczający więc „praca” w roli, uprawa roli; od niego utworzony jest przymiotnik ystüTcovaôç w znaczeniu „przynależny do uprawy roli, dotyczący uprawy roli, traktujący o uprawie roli”; liczba mnoga rodzaju nijakiego od tego przymiotnika=YS(ouovŁxa oznacza dzieło traktujące o uprawie roli; w liczbie zaś mnogiej rodzaju męzkiego —

Geoponicy (yswtcövtxo£) nazywają się wyrażeniem ogólnem pisarze starożytni, którzy pisali dzieła o uprawie roli; po łacinie zowią się właściwie Scriptores rei rusłicae. Z należących tu greckich pisarzów posiadamy tylko nieliczne dzieła, i to Ksenofonta „(Rxovoiaixoç Xôfoç”, w którem także agronomiczną kwestyę pokrótce traktuje; nie jeden szczegół jest jeszcze zawarty w pismach Arystotelesa, ucznia jego Teo-frasta i poety A rat o sa. Epoka aleksandryjska wydała kilka poetycznych opracowań agronomicznych, jak „Georgika” Menekratesa z Efezu i Nikandra z Kolofonu, lecz wszystkie zaginęły. Z tych dzieł i z wielu innych jeszcze, które czasów naszych nie doszły, skompilował Kassian os Bassos z Bitynii, na rozkaz cesarza Konstantego VII Porfirogenety, około r.

(Berlin 1883).

Georama, wielki globus, ob. Globus. Georetynowy kwas C₁₀H₂₀ (COOH)₂ otrzymano, ługując wyskokiem pozostałość wyciągów eterowych z węgla brunatnego z Gerstenwitz,

"W. Br.

950, dzieło w 20 księgach, pod tytułem PewTrovixa, korzystając mianowicie z obfitych wyciągów, jakie Vin darni us Anatolius z Berytu już w IV wieku był sporządził. Dzieło K. Bassosa dochowało się do dzisiaj; wydał je J. H. Niclas z ła-cińskiem tłómaczeniem. w 4-ch tomach, w Lipsku r. 1781.—Nierównie bogatszą jest ta właśnie gałąź literatury u. Rzymian, ponieważ za czasów rzeczypospolitej państwo Rzymskie rolnictwo bardzo wysoko ceniło i z praktycznych względów uprawę roli gorąco popierało. I tak, wiemy, że po zdobyciu Kartaginy przetłómaczono, na rozkaz senatu, na język łaciński dzieło agronomiczne Kartagińczyka Magona, złożone z 28 ksiąg, które po grecku opracował był Cassius Dionysius z Utyki w 20 księgach, a Dioplianes w ekscerptach w 6 księgach wydał. Dalej występują jako autorowie w dziedzinie agronomicznej: M. Porcius Cato Censorius, którego dzieło „De re rustica”, choć w późniejszej przeróbce, jeszcze posiadamy; Mamił i us Sura; dwóch Sasernów, ojciec i syn; M. Ser of a T rem e 11 i u s,— których pisma zaginęły. Dochowało się natomiast znakomite dzieło M. Terencyusza V a r r o n a „De re rustica” z r. 37 przed Chr. w 3 księgach, odznaczające się głęboką uczonością, dobrym, choć monotonnym, językiem i doskonałą dyspozycyą. W tym samym czasie, od r. 37—30 prze i Chr., opracował Wergiliusz w wierszach „Georgica” (=Ziemiaństwo). Za czasów Cesarstwa wydoskonalili ten rodzaj literatury: Julius Hyginus, Cornelius Celsus, Julius Atticus i Julius Graecinus, L. Junius Moderatus Columella, napisał około r. 50 po Chr. dzieło „De re rustica” w 12 księgach, pięknym językiem, a dziesiątą księgę, o ogrodownictwie, skreślił nawet w wierszach i wprowadził takim sposobem agronomię w zakres ogólnej literatury. Pilnie studyowano to dzieło, zwłaszcza w południowej Gallii i w Hiszpanii, a od tego czasu utworzono tamże dla agronomii osobne katedry po wyższych zakładach naukowych. Z III wieku dochowały się znaczne części z dzieła agronomicznego, które Gargilius Martialis napisał; w IV wieku powstał podręcznik P a 11 a d y u-sza do użytku szkół. Zbiorowe wydanie „Scrip-tores rei rusticae latini” sporządzili: J. M. Ge-sner w 3 tomach, Lipsk 1735; Ernesti w 2 tomach, Lipsk 1773; Schneider w 4 tomach, Lipsk 1794—1797; najnowsze wydanie rozpoczęli H. Keil i Schneider w Lipsku, od r. 1881.—Por. Magerstadt „Bilder aus der römischen Landwirtschaft” (6 zeszytów, Sondershausen 1858—1863); Gemoll „Untersuchungen über die Quellen, den Verfasser und die Abfassungszeit der Geoponica”

S. Drz.

w pobliżu Weissenfelsu; kwas ten krystalizuje pod postacią igieł drobnych. Z tegoż węgla brunatnego otrzymano zarazem: geomyzycynę C34 H₆₈0.₂ (punkt topi. 82 — 83°C.), G. k. C₂₈H5fiÓ2 (p. t. 82°C.) i geocezainę C₂₈H₅₆0₂ (p. t. 80°C.) ciało obojętne.

George Henry (* 1839 r. w Filadelfii — f w 1898 r. w New-Yorku), publicysta i ekonomista amerykański, twórca systemu socyalizmu rolnego. Był to samouk i wogóle człowiek samopomocy. Za młodu został zecerem, potem był kopaczem złota w Kalifornii, a następnie wrócił do drukarstwa, lecz zaczął też sam składać własne już prace ekonomiczne. W 1871 założył pismo „San Francisco Post”, a 1872 „Evening-Post”, pismo socyalistyczne, którego numer kosztował jeden penny. Przerzucał się jeszcze później do różnych zawodów, był inspektorem gazu i bibliotekarzem w San Francisco, potem wyjechał do Anglii, by zbadać tamtejsze stosunki robotnicze. Nakoniec osiadł w New-Yorku, jął się znowu re-dakcyi pisma robotniczego i wkrótce już wysunął się na widownię jako wydatny ekonomista i wpływowy agitator socyalistyczuy. Około 1885 r. zażywał tak wielkiej popularności, że otrzymał olbrzymią liczbę głosów jako kandydat socyalistycz-ny na stanowisko burmistrza New-Yorku; pobił go jednak kontr-kandydat demokratyczny, Hewitt. Wsławił się naprzód przez studyum ekonomiczne p.

t. „Progress and poverty” (San Francisco 1879). Książka ta miała 28 wydań (10 w Anglii) i została przetłómaczona na wszystkie języki europejskie. Polski przekład: „Postęp i nędza” (tylko część I) wyszedł w Poznaniu w 1885 r. Jest to badanie, poświęcone przesileniom przemysłowym i wzrostowi nędzy, pomimo wzrostu bogactw. Większy jeszcze rozgłos miała książka „Social problems” (New-York 1884), również tłómaczona we wszystkich krajach. Tutaj G. wygłosił główną swą doktrynę, że przyczyną całej nędzy społecznej jest renta gruntowa, t. j. prywatna własność ziemska, — i że jedynem lekarstwem na niedomagania ekonomiczne byłoby wywłaszczanie na rzecz zbiorowej gminy, czyli konfiskata renty. Trzeciem nareszcie głoś-nem dziełem G-a było „Protection or free trade” (New-York 1886), książka zwalczająca system celny a broniąca wolnej produkcyi; autor kojarzy tu całą kwestyę socyalną z zagadnieniem ochrony celnej. G., choć był samoukiem, odznaczał się względną gruntownością badań i posiadał wyrobioną, a nawet wytworną, formę pisarską. Umiał oddziaływać i na masy i na intelligencyę. Doktryny jego miały przytem urok świeżości i oryginalności, czem na pewien czas wywalczył sobie nadzwyczajną popularność. W głównej swej teoryi wychodził ze stanowiska, że kwestya so-cyalna nie jest zagadnieniem wytwórczości, lecz podziału bogactw, a zasadniczy postulat jego polegał na tern, że wywłaszczenie ziemi na rzecz gminy udostępni dla wszystkich korzyści włada-

St. A. K.

George-Lake (Horikon), jezioro w północnej części stanu Nowojorskiego (Ameryka Północna), na granicy Vermontu; 57 kim. długości, 1—6 kim. szerokości, do 120 m. głębokości. Na północy zlewa się z jeziorem Champlain. Na jeziorze G. znajduje się wiele wysp: upragniony cel turystów.

George Sand, ob. Sand George.

Georgenberg, miasto w powiecie/rarnowickim, w pruskiej regencyi Opolskiej, 8 km. na półn.-wschód od Tarnowie, przy drodze żelaznej Wrocław-Oleśnica-Bytom; 1600 m-ców (1890); rudy żelazne.

G., Sobota-Spiska (Szepes-Szombat), wielka gmina i główne miasto starostwa Tatra, w komitacie Spiskim, na Węgrzech; na lewym brzegu Popradu; 764 m-ców (1890); piękny ratusz.

w. J.

nia ziemią. Gdy jednak prawie współcześnie z ogłoszeniem tej teoryi wybuchło przesilenie rolne, poglądy G-a okazały się błędnemi, bo się ujawniło, że renta gruntowa znacznie zmalała i jest już w niewolniczej zależności od ruchomego kapitału. Wogóle pomyłką G-a było to, iż niedostatecznie oceniał potężną siłę kapitału ruchomego, jako bodźca produkcyi, uciskającej pracę robotniczą. Doktryny G-a, pomimo swej śmiałości i błyskotliwości, również prędko jak nabrały rozgłosu, przeżyły się. Po jego śmierci ogłoszono z pozostałego rękopisu niezupełnie wykończoną teoryę „Ekonomii politycznej” G-a. Praca ta nie ma większej wartości jako całość, choć tu i owdzie zawiera myśli dość oryginalne.

w. j.

w. J.

Georgens Jan Daniel, pedagog i pisarz niemiecki (* 1823 w Dürkheimie — f 1886 r. w Deberan). Skończywszy studya przyrodnicze, założył r. 1848 w Wormacyi wyższą szkołę żeńską, którą następnie przeniósł do Badenu. Potem był wychowawcą w domu hrabiowskim w Wiedniu, i tam, porozumiawszy się z dyrektorem pierwszego szpitala dziecięcego, prof. Mauthnerem, założył w Liesing pod tern miastem instytut wychowawczy dla słabych na umyśle dzieci, którym kierował aż do r. 1866. W r. 1868 przeniósł się do Berlina. Z licznych pism jego wymieniamy ważniejsze: „Bilderwerkstatt als Arbeitsübung für Jugend” (Głogowa 1856 — 1861, w 2-ch i); „Die Schulen der weiblichen Handarbeit” (wyd. 3-cie, Lipsk 1883) i „Familienspielbuch” (tamże 1882) wespół z żoną opracowane. Oprócz tego napisał: „Sternbilderbuch” (Wiedeń 1858); „Die Heilpädagogik” (wespół z Deinhardtem; Lipsk 1861—63, w 2-ch tomach); „Mutter- und Kindergartenbuch” (tamże 1879); „Illustriertes Sportbuch” (tamże 1882 — 83); „Das Spiel und die Spiele der Jugend” (tamże 1884); „Der Arbeitsunterricht in d. Volksschule” (Berlin

1886) i inne. Żona jego, Joanna Marya von Gayette Georgens (* 1817 w Kołobrzegu—f 1895 r. w Lipsku), brała czynny udział w jego

zajęciach. W płodnej swej działalności pisarskiej trzymała się przeważnie kierunku pedagogicznego. Najgłówniejsze jej pisma (oprócz opracowanych wespół z mężem) są: „Mädchen-Welt” (Drezno 1848), wymierzone przeciwko fałszywej emancypacyi kobiet; „Die Frauen in Erwerb und Beruf” (Berlin 1872); „Geist des Schönen in Kunst und Leben” (wyd. 3-e, tamże 1876); „Vom Baum der freien Erkenntniss” (Brema 1874); „Brevier der Konversation” (Lipsk 1879) i in. Z powieści jej i nowelli godne są wzmianki: „Elisenhof” (Wrocław 1844); „Luigia Sanfelice” (tamże 1850; obie pod imieniem Jeanne Marie); „Jacobäa von Holland” (tamże 1878, w 2-ch tomach); „Sich selbst erobert” (Berlin 1862, 2 tomy) i „Maximus Casus, der Oberlehrer in Dront-heim” (tamże 1868). Oprócz tego wydała: „Gedichte” (pod im. Jeanne Marie, Lipsk 1850); poemat „Oceapa” (Berlin 1871) i „Was du thun und nicht thun sollst. Denkgut in Sprachgaben” (tamże 1890).    *

Georgenthal, Sankt-Jiretin, miasto w obwodzie sądowym Warnsdorfskim, hetmaństwa Rumburg, w Czechach; 407 m. nadp. m.; na północnem zboczu gór Łużyckich, u podnóża Kreutzbergu, w pobliżu granicy saskiej, przy drodze żelaznej Bodenbach - Warnsdorf; 2 530 m-ców (1890). W wieku XVII założono tu hutę szklaną, co dało początek słynnemu wyrabianiu szkła czeskiego.

Or., wieś w landraturze Ohrdruf, księstwa Sachsen-Gotha, 383 m. nad p. m.; przy drogach żelaznych Gotha-Gräfenroda, oraz G.-Tambach, 943 m-ców (1890); starożytny zamek, zwaliska opactwa Cystersów, zakład kąpielowy, poszukiwane latowisko.

Georges Karol Ernest, leksykograf, ur. 21 grud. 1806 w Gota, tamże otrzymał średnie wykształcenie, następnie studjował filologję klasyczną w Getyndze i Lipsku (1826—29), w 1839 r. został zastępcą nauczyciela gimnazjum realnego w Gota, w 1846 mianowany starszym nauczycielem; w 1856 wyszedszy do emerytury, oddał się wyłącznie studjom naukowym; w 1862 otrzymał tytuł profesora. Położył zasługi głównie na polu słownikarstwa łacińskiego. Jeszcze w r. 1828 rozpoczął razem z Lünemannem przeróbkę słownika łacińsko-niemieekiego Schellera, który wyszedł ich staraniem w 7-ym wydaniu pod ogólnym tytułem „Lateinisch-deutsches

u. deutsch-lateinisches Handwörterbuch nach Im. Joh. G. Schellers Anlage neu bearbeitet”, z przedmową Grotefenda; cz.I: „Lateinisch-deutscher Theil” (2 tomy, wyd. 7-e, Lipsk 1831). Późniejsze przerabianie tego dzieła (od wyd. 8-go), po śmierci Lünemanna prowadził G. sam (wyd. 9-te 2 tomy, Lipsk 1843 „podług Schellera i Lünemanna”); wkońcu, w r. 1848, po zupełnym przerobieniu dotychczasowego słownika, a raczej nowym jego opracowaniu ze spółczesnego stanowiska umiejętności języka łacińskiego, wydał go

pod własnym nazwiskiem (Lipsk 1848, 2 tomy), w okręgu Kolumbijskim, na lewym brzegu rz. Słownik ten miał szereg wydań następnych, sta- Potomaku; od Waszyngtonu, do którego jako Żale uzupełnianych i poprawianych. Wydanie 7-e chodni Waszyngton jest wcielone, oddziela je

p. n. „Ausführliches Lateinisch-deutsches... Handwörterbuch... Lateinisch-deutscher T he il”

Rock-Creek, przez który przerzucono wiele mostów. Zabudowane w pięknem położeniu, ma szerokie, regularne ulice; mieszkańców (r. 1890) 14 046. Z wyższych zakładów naukowych naj-ważniejszem jest Georgetown College, fundowane r. 1789, a w 1815 zamienione w uniwersytet pod kierownictwem jezuitów, z obserwato-ryum i biblioteką, liczącą 75 000 tomów, jako też wiele cennych rękopisów. Słynny tu jest cmentarz Oak-Hill, mający mauzoleum marmurowe oraz piękne grobowce. Kanał Chesapeak-Ohio kończy się w G-ie i przekracza Potomak po akwedukcie, długim 440 m. a górującym 11 m. nad najwyższem wezbraniem wód. Handel nadbrzeżny niemałe ma znaczenie; flota składa się z 71 statków żaglowych, podejmujących razem 11 741 ton; parowce chodzą do New-Yor-ku, Filadelfii, Baltimore, Bostonu i Norfolku. Przemysł opiera się na młynarstwie, mydlar-stwie i fabrykach żelaza. Bardzo ważnym jest

(Lipsk, t. I-szy A—H, 1879, t. 2-gi, I—Z, 1880).

Do zalet jego układu należą: wyczerpujące znaczenia wyrazów, dość znaczna ilość cytat z autorów łacińskich i staranne uwzględnienie synonimiki i starożytności rzymskich. Słusznie też słownik G-sa u-ważany jest dotąd za jeden z najlepszych słowników łacińskich. Oprócz tego G. ułożył także na podstawie dzieła Schellera część drugą, niem.-łacińską: „Deutsch-lateinisches Handwörterbuch”

(Lipsk 1931—33, dwa tomy, z przedmową Gro-tefenda; wyd. 7-me t-że 1882). Na podstawie obu tych słowników większych opracował z kolei i ogłosił mniejsze: „Kleines lateinisch-deutsches u. deutsch-lateinisches Handwörterbuch”

(Lipsk 1864—65, 2 toiny; tom 1-szy Łać.-niem. wyd. 6-e 1890, tom 2-gi, Niem.-łać. wyd. 5-e 1888), i „Lateinisch-deutsches u. deutsch-lateinisches Schulwörterbuch” (t-że 1876—77); część

niemiecko-łacińską opracował pod kierunkiem K. handel przywozowy.

Georgetown, główne miasto w hrabstwie tegoż nazwiska w Karolinie południowej i port przywozowy, w stronie płd. wsch. od Charlesto-nu, na brzegu zachodnim Winyahbai, w odległości 24 km. od oceanu; prowadzi handel terpentyną, posiada młyny-do ryżu i tartaki. Miesz-

G-sa jego syn E. G., wyd. 3-e z dodatkiem „Wörterbuch der Eigennamen” (t-że 1880; wyd.

Georgetown, miasto w Colorado, nad Clear-Creek, na zachód od Denweru, malowniczo rozłożone na górze 2 588 m. wysokiej; siedlisko górnictwa i hutnictwa. M-ców 1 927.

Georgetown, miasto na wyspie Pulo Pinang przy brzegu zachodnim Indochin, należącej do posiadłości angielskich. Leży nad zatoką, dostępną dla największych okrętów, liczy 27,000 m-ców, przeważnie Chińczyków i Malajczyków, ma schludne ulice, fort i prowadzi dość znaczny

4-e 1887—1888) i osobno: „Kurzgefasstes Wörterbuch der wichtigsten Eigennamen der lateinischen Sprache” (Lipsk 1878). Nadto ogłosił w zupełnym przerobieniu Schellera „Kleines lateinisches Wörterbuch in etymologischer Ord- kańców w r. 1890 miało 2 895. nung” (Lipsk 1841); „Thesaurus der klassischen Latinität” (Lipsk 1854 część I-sza; dalszy ciąg, cz. II i III, prowadzony przez G. Mühlmanna, t-że 1862; podobnie tomu II część I, t-że 1868);

„Lateinisch - deutsches Wörterbuch zu Terentius,

Cicero, Caesar etc.” (Lipsk 1876); „Lexicon der lateinischen Wortformen” (t-że 1890). Prócz tego ogłosił: „Gnomologia seu veteris latinitatis sen-tentiae” (t-że 1863); pismo poświęcone pamięci filologa klasycznego Er. Fr. Wüstemanna: „Wu-

Georgi Johann Gottlieb, etnograf i podróżnik (* na Pomorzu—f 1802 r. w Petersburgu). Pobierał nauki w Szwecyi pod kierunkiem Linneusza, a potem został profesorem mineralogii w Petersburskiej akademii nauk i z jej polecenia r. 1768 towarzyszył słynnemu Pallasowi w jego naukowej podróży po Rossyi, a w 1770 Falckowi w wyprawie orenburskiej. Wyruszywszy przez Moskwę do Astrachania, zwiedził Uralsk, brzegi Uralu, koczowiska Baszkirów i obejrzał prowincyę Isecką (1771). Połączywszy się z Falckiem w Omsku, razem z nim udał się do Koływańskich kopalni srebra, zwiedził Barnauł, zakłady górnicze i kopalnie ałtajskie, oraz Tomsk. W Tomsku Falek zachorował i powrócił do Petersburga, a G. sam puścił się dalej, do Irkucka, na Bajkał, i zdjął mapę tego jeziora. Potem się udał do Dauryi dla zbadania tamecznych rud, a następnie do Tary, To-

stemanni memoria” (Gota 1857); oraz „Zur Leh- handel, wywożąc główuie cynę. re vom Übersetzen aus dem Lateinischen in’s

Deutsche“ (Gota 1852).

A. A, K.

Georgetown albo Demerara, dawniej Sta-broek, główne m. kolonii Guayana brytań-ska w Ameryce połud., położone w odległości 2 km. od uścia rz. Demerary; w r. 1891 liczyło 53 176 m-ców. Ulice ma szerokie, wysadzane drzewami; domy, po większej części zbudowane na palach, są drewniane, pokryte łupkiem, albo blachą żelazną. Port dobry, zabezpieczony groblą kamienną i obwarowany. G. jest siedzibą biskupa anglikańskiego i wszystkich władz rządowych, posiada dwa banki, muzeum, bibliotekę, kollegium; seminaryum, teatr, szpital, dom sierot, oświetlenie gazowe, wodociągi i kolejki konne. Obok Nowego Amsterdamu jest to jedyny port w Guayanie, i dlatego prowadzi handel bardzo ożywiony.

Georgetown, miasto w Ameryce północnej,

895

długości

Karoliną

Georgi

boiska, Jekatierynburga i Ufy; obejrzał wszystkie te miejscowości i wszystkie istniejące W tamtych stronach kopalnie, pozdejmował z nich mapy dokładne i, r. 1774 powróciwszy do Petersburga, w następnym złożył Akademii nauk cenne dzieło w 2-cli tomach, p. t. „Bemerkungen auf einer Reise im Russischen Reiche 1772—1774”. Oprócz tego G. przywiózł z swojej podróży pełne teki rysunków własnoręcznych, odtwarzających doskonale rozmaite widoki i typy różnych plemion, mieszkających w Państwie Rossyjskiem, których część zużytkował Pallas w swojem dziele „Reisen durch verschiedene Provinzen des russ. Reichs” (1771 —1777). W r. 1 775 G. sam zaczął był wydawać swoje rysunki, sztychowane przez Rotha, w zeszytach miesięcznych p. t. „Otkrywajemaja Rossia”; wkrót ce jednak uznał za lepsze: z własnych notât i z dzieł innych podróżników po Rossyi ułożyć opisanie dokładne wszystkich ludów, zamieszkujących Rossyę, pod względem obyczajów, zwyczajów, obrzędów religijnych, zajęć, mieszkań, strojów i t. p. Dzieło to, napisane po niemiecku i ozdobione 100 rycinami, po części koloro-wanemi, wyszło w Petersburgu 1776—80 (przekład francuski r. 1776, wydanie drugie niemieckie w Lipsku 1782); na rossyjski przełożono tylko trzy pierwsze częśc' p. t. „Opisanie wsiech w Rossijskom gosudarstwie obitajuszczich narodów” (Petersburg 1776— 1777, wyd. 2-ie 1779 w czterech częściach). Roku 1790 G. wydał w Lipsku po niemiecku Opis Petersburga (przedrukowany w Rydze 1793, przetłómaczony po francusku w Petersburgu 1793). Opis ten, przerobiony i uzupełniony przez Bezaka, wyszedł też i w rossyjskim języku r. 1794. Oprócz tego G. wydawał w ciągu łat 1785—87 w języku niemieckim Pamiętniki w czasie podróży, przez Falka pisane, ogłaszał swoje rozprawy naukowe w wydawanych przez Akademię Kommentarzach, w pracach wolnego Towarzystwa ekonomicznego i w Kalendarzach historycznych, oraz tłómaczył dzieła naukowe z obcych języków i sam też kilka opracował z zakresu chemii. Na niedługo przed zgonem wydał „Geographisch-physikalische und naturhistorische Beschreibung des Russischen Reichs” (Królewiec 1797—1802, 9 tomów). Dodajemy w końcu, że na cześć G-ego nazwano Georginią ozdobną roślinę, pochodzącą z Meksyku. — (Słownik Encyklopedyczny Brock-hausa i Efrona).    *

Georgi (Jerzy), imię królów gruzińskich, ob. Imeretya.

Georgi Bagratowicz, król imeretyński, ob. Imere t.y a.

Georgia, ob. Gr u z y a.

Georgia (po ang. Georgia wym. Dżordżie), jeden z 13-tu pierwotnych stanów Unii północnoamerykańskiej, nazwany tak na cześć króla angielskiego, Jerzego II (George). ^ Leży między

Eno. Pow. Iluitr. Zeaz. 191. T. XXIV.

- Georgia.

30°22' i 35° szer. pół. a 81° i 85° zach. (Grin.). Graniczy na płn. połudn. i Tennessee, na wschodzie z Karoliną połud. i oceanem Atlantyckim; na południu z Florydą; na zachodzie z Alabamą. Ma kształt nieregularnego czworoboku, zajmującego 154 030 km. Q. Część południowa, utworzona z pokładów napływowych, jest nizka i bagnista; północna, przerżnięta odroślami Apalachów—górzysta, w Sitting Bull dosięga 1 533 metrów wysokości. Nizkie brzegi są poszczerbione gęstemi a małemi zatokami, z leżącemi naprzeciwko nich wyspami na morzu (Sea-Islands 1 290 km. □) ; okręty wszakże mogą zawijać tylko do Savannah, Darien, Brunświk i St. Mary. Rzek jest wiele; pomiędzy niemi największe: Savannah, stanowiąca granicę wschodnią, Attamaha, powstała z połączenia Oconee i Ocmulgee, Satilla i Ogeechee wpadają do Atlantyku, Chattabo-chee, płynąca na granicy zachodniej — do zatoki Meksykańskiej, Tennessee, zraszająca w biegu swoim środkowym część stanu północną — do Ohio.—Góry G-ii odznaczają się bogactwem minerałów (żelazo, miedź, złoto, srebro, ołów, ruda manganowa, granit, marmur, wapień, baryt i grafit). Węgiel kamienny znajduje się jedynie w górach Lookout pod miastem Cool. Górnictwo obecnie słabo rozwinięte: od 1793—1801 r. dało: złota za 8 845 836 dolarów, srebra za 5 393 doi.; w r. 1892 złota tylko za 4 583 doi., srebra 400 une.; węgla (z Karoliną północną) 226 156 ton; rudy manganowej, miedzianej, żelaznej i granitu wydobyto również niemało. W częściach stanu północnych i środkowych, wśród malowniczych wodospadów, jest wiele godnych uwagi jaskiń i mogił, w których dają się napotykać narzędzia i naczynia z okresu kamiennego. Klimat G-ii tak jest rozmaity, jak jej powierzchnia: część północna, górzysta, cieszy się zdrowem, umiarkowanem latem, oraz ła-godnemi zimami, w których śnieg pada rzadko i trwa niedługo; część zaś północna i pobrzeżna są gniazdem błotnej febry, a niekiedy trapione też bywają przez epidemiczną żółtą gorączkę. Rolnictwo w G-ii stanowi najważniejsze źródło dochodu; na przestrzeni 26 milionów akrów, zajętej pod uprawę najrozmaitszych płodów w gospodarstwie fermowem, jak: bawełna (głównie się udaje w środkowej, zachodniej i południowo-zachodniej części), kukurydza, bataty, winogrona i najrozmaitsze owoce (wszędzie); pszenica (na północy); tytuń, ryż i trzcina cukrowa (na południu). Produkcya bawełny wynosi milion bel rocznie; żyta i pszenicy 30 mil. buszli, kukurydzy 31.3 mil. (1891). Pszczelnictwo stanowi też ważne źródło dochodu dla fermerów. Lasy w G-ii składają się głównie z sosen i dębów; na zachodzie, zwłaszcza nad strumieniami, rosną drzewa tulipanowe, cyprysy i magnolie, na wyspach pobrzeżnych niektóre gatunki palm, w okolicach Brunświku osobny gatunek dębu {Quer eus vir eus),

113

E.

E.

najlepszy do budowy okrętów.—Hodowla bydła i owczarstwo w kwitnącym stanie: wełna najlepszego gatunku gra rolę najważniejszą w handlu wywozowym, w którym też niepoślednie miejsce zajmują wyroby bawełniane i wełniane. Oprócz tego wywożą terpentynę, smołę i budulec (szczególnie sosny z G-ii środkowej). Znaczny jest handel brzegowy. Flota w r. 1889 liczyła 83 okręty żaglowe i 61 parowców, niosących razem 32 348 ton. — Sieć kolei żelaznych mocno jest rozwinięta: w r. 1890 wynosiła zaledwie 6 436 km. Ludności w r. 1860 było 1 057 286, w 1880—1 542 180, w 1890— 1 837 353 (w tej liczbie 973 462 białych, 863 716 kolorowych), tj. 12 mieszkańców na km. Q. Stan dzieli się na 137 hrabstw, główne w nim miasto Atalanta, inne znaczniejsze: Savannah, Augusta, Macon, Milledgeville (pierwotna stolica) i Columbus. Na kongres stan wysyła 10 przedstawicieli, przy wyborze prezydenta ma głosów 13.—Szkolnictwo. W r. 1890 G. posiadała 7 503 szkoły publiczne, 1 499 prywatnych, 32 parafialne—w tem osobne dla białych, osobne dla kolorowych. We wszystkich szkołach dla białych było 2 710 nauczycieli i 2 295 nauczycielek, uczących się 209 330    (108 792

płci męskiej, 100 538 żeńskiej). W szkołach dla kolorowych było nauczycieli 1 290, nauczycielek 1 208, uczniów 133 152    (64 107 płci

męskiej, 69 045 żeńskiej). Oprócz tego: trzy szkoły handlowe, kollegium rolnicze, 7 kolle-giów męskich i 21 żeńskich, instytuty dla ociemniałych i głuchoniemych. Uniwersytet, utrzymywany kosztem stanu w Atenach, ma swe oddziały w innych pięciu miastach: uniwersytet prywatny w Maconie utrzymują baptyści. W r. 1890 wydatki na szkoły publiczne w G-ii wynosiły 1 190 000 dolarów, a z tego 1 milion pobierali nauczyciele.—G. do roku 1733 była dziką krainą; dopiero w owym czasie Oglethorpe, otrzymawszy na to przywilej od króla Jerzego II, wprowadził tam osadników angielskich, do których potem przyłączyli się wychodźcy szkoccy i salzburscy. Po krwawych walkach Anglików z Hiszpanami, zakończonych tryumfem pierwszych, w r. 1752 kolonia otrzymała gubernatora królewskiego, a w 1755 prawa prowincyonal-ne, w 1788 przystąpiła do związku. W r. 1802 G. za stosowne wynagrodzenie zrzekła się na rzecz Unii swoich uroszczeń do ziem, leżących poza dzisiejszą jej granicą zachodnią. Podczas drugiej wojny angielskiej (r. 1813) prowadziła wojnę graniczną z Indyanami. Zajście między rządem stanowym a związkowym z powodu wydzielenia ziem Krykom i Czerokezom, zostało zgodnie załatwione r. 1838 przeniesieniem ich na terrytoryum Indyan. W r. 1861 G. przystąpiła do konfederacyi stanów południowych i srodze ucierpiała podczas wojny domowej. Pamiętny jest pochód generała Shermana, po wzięciu Atalanty, do Savannah. Zniesienie

niewolnictwa naraziło ją na wielkie straty, osobliwie w produkcyi rolnej; zdołała jednak dosyć rychło je powetować.—Porów. C. C. Jones „The History of G.” (w 2 tom., Boston 1883); J. W. Avery „The History of G. from 1850 do 1881” (Newyork 1884); J. Winsor „Narrative and critical History of America” (tom drugi, Boston 1886); Appleton „American Annual Cyclopedia” (New-york 1861—89).

Georgiewicz Bartłomiej, autor polski. Szczegóły jego życia nieznane; pielgrzymował do Turcyi, gdzie dostał się do niewoli i czternaście lat w niej zostawał; powróciwszy, wydał w języku polskim dzieło, dziś bardzo rzadkie, p. t. „Rozmowa z Turczynem o wierze krze-sciańskiej i o tajności Troyce świętej, która w Alkoranie stoi, napisana przez Bartłomieja Georgiewits, który czternaście lat był więźniem tureckim. Drukowano u Heleny Floryanowej, Roku Bożego 1548” (w 8-ce). Jest ono w na-szem piśmiennictwie stąd nader ważne, że pierwsze za pomocą druku zapoznało Polskę z prawami, obyczajami i zwyczajami Turków. Stryjkowski i jego naśladowcy lub przepisywa-cze stąd najwięcej w tym przedmiocie czerpali. To samo dzieło i tamże wyszło po łacinie, na którem na tytule autor położył obok nazwiska: peregrinus.

Georgiewsk, miasto w obwodzie Terskim, odległe o 35 wiorst ku płn. wsch. od Piatigorska, na brzegu lewym Podkumka, na wysokości 1032 stóp nad poziomem morza. W r. 1777 założono twierdzę Georgiewską na linii kaukaskiej, łączącej Mozdok z "Azowem. W r. 1783 stanął tu między Rossyanami i pełnomocnikami gruzyjski-mi układ, mocą którego król gruzyjski, Hera-kliusz, odrzekał się poddaństwa perskiego i oddał się pod protektorat Rossyi. W r. 1786, przy ustanawianiu gub. Kaukaskiej, twierdzę Geor-giewską przemianowano na miasto powiatowe; w 1802 na gubernialne. W 1823, gdy gub. Kaukaską uczyniono obwodem, siedlisko władz administracyjnych przeniesiono do Stawropola, a G. stał się miastem nieetatowem. Z dawnej twierdzy pozostały tylko zwaliska murów. W G-u odbywają się trzy jarmarki do roku z obrotem 27, miliona rubli. Przedmiot handlu stanowią towary jedwabne, galanteryjne, bakalie oraz bydło.

Georgikon, ob. Wergiliusz.

Georginia (roślina), ob. Dahlia.

Georgius Trapezuntius. ob. Jerzy z Tre-b i z on dy.

Georhychus cp) == ziemia i Ópoaaea = kopię), zwierzę należące do rodziny tejże nazwy: Georhy-chidae, rzędu gryzoniów. Po polsku niewłaściwie zwany kretomysz. Wałkowaty tułów jego opatrzony jest krótkiemi, zdatnemi do rycia ziemi nogami, króciutkim ogonem i grubą głową, na której ani uszu zewnętrznych, ani widocznych oczu nie znajdujemy. Krótkim, miękkim

A. K.

Ermittelung” (Sztutgart 1896).

Geotermometr, termometr zastosowany do mierzenia temperatury gruntu w różnych głębokościach pod powierzchnią ziemi (ob. Termo-

S. K.

fH

'J

CT

Oh

00

«c

włosem pokryty, pędzi życie, podobnie jak krety, pod ziemią. Między innemi znany jest G. capensis i Spalax typhlus.

» Geotermiczna skala, wyraża zależność pomiędzy głębokością i wzrastaniem temperatury wnętrza ziemi. W r. 1664 Athanasius Kircher podniósł kwestyę oddawna znanego górnikom ciepła w kopalniach. Liczne od tamtego czasu prowadzone pomiary temperatury w głębokich studniach, szybach kopalnianych, tunelach, otworach świdrowych i studniach artezyjskich, poza warstwą podległą rozgrzewaniu przez promienie słoneczne, wykazują stateczne wzrastanie temperatury w kierunku od powierzchni kuli ziemskiej ku jej środkowi. Ilość metrów lub stóp, na którą zagłębić się należy, aby otrzymać podniesienie się rtęci w termometrze Cel-syusza o 1°, nazywamy stopniem geotermicznym. Liczba ta nie jest stała ani w różnych miejscach kuli ziemskiej, ani też w różnych głębokościach: waha się od 29.2 m. (otwór świdrowy Pregny koło Genewy) do 57.5 m. (szyb Wojciecha w Przybramie). Średnia liczba z pomiarów do dziś ogłoszonych wynosi 33 m. W najgłębszym do r. 1897 otworze świdrowym (Paruszowice pj^d Rybnikiem na Szląsku Górnym) stwierdzono temperaturę -(-69.3° na głębokości 2 002 m. Stopień geotermiczny w tym otworze wynosił 34.1 m. Pomiary, o których mowa, polegają na mierzeniu temperatury skał, powietrza, lub wody, pochodzącej z głębokich otworów, — podlegają zatem licznym błędom. Kwestyę niniejszą wyczerpująco traktuje Edward Lunker w książce p. t. „Ueber die Wärme im

Innern der Erde und ihre möglichst fehlerfreie

z. w.

metr).

Geotropizm. Rośliny przybierają zawsze pewien stały kierunek względem poziomu: korzeń, jak to wiadomo, rośnie ku dołowi, rozgałęzienia zaś łodygi ku górze. Fakt ten nie stanowi zjawiska przypadkowego, albowiem jeśli sztucznie nadamy roślinie nienormalne położenie, to spostrzeżemy, iż zarówno korzeń, jak i łodyga poczną się wyginać poty, póki znów do zwykłego swego stanu nie powrócą: łodyga ku górze, korzeń ku dołowi. Gdy rzucamy ziarno do ziemi, nie dbamy o to, jakie położenie ono przybiera; wiemy bowiem, że gdyby nawet część korzeniowa zarodka była zwrócona ku górze, kiełkujący korzonek zrobi odpowiednie wygięcie i ostatecznie rosnąć będzie ku ziemi.—Otóż zdolność tę roślin do zginania się, czyli wykonywania odpowiednich ruchów, nazywamy geotropiz-• mem (od greckiego „ge”—ziemia i „tropö” — zwracam). G. w takiej postaci, w jakiej właściwy jest łodygom i wogóle wszystkim organom roślinnym, mającym położenie z wierzchołkiem zwróconym ku górze, nazywa się ujemny; natomiast G. korzenia jest do dat ni. Oprócz dwu odmian powyższych istnieje jeszcze G. poprzeczny czyli diageotropizm, właściwy organom, mającym w normalnych warunkach położenie poziome, jak np. blaszki liści u wielu roślin, kłącza, rozłogi nadziemne i podziemne, a nawet gałęzie u niektórych drzew (jodła, arauka-rya) i w. in. Otóż, bez względu na to, w jakiem znaczeniu geotropiczny jest dany organ roślinny, jeśli tylko sztucznie nadamy mu położenie niezwykłe, zawsze za pomocą odpowiednich ruchów (zgięć) geotropicznych będzie on zmierzał ku swemu położeniu normalnemu. Przyczyną wywołującą ruchy geotropiczne jest siła ciążenia; przekonywają nas o tern doświadczenia z przyrządem noszącym nazwę klinostatu. Jest to walec poziomy, obracający się naokoło osi; jeśli umieścimy na nim kiełkujące nasiona i usuniemy je w ten sposób z pod wpływu siły ciążenia, zauważymy wówczas, że zarówno łodyga jak i korzeń rosną w dowolnym kierunku. Przyczyną bezpośrednią zgięć geotropicznych jest nierównomiernie odbywający się wzrost organu w różnych jego częściach. Łodyga pionowa rośnie, a raczej wydłuża się (bo o tej formie wzrostu mówimy) ze wszystkich stron z jednakową szybkością; jeżeli zaś nadamy jej inne położenie, wówczas strona zwrócona ku ziemi zacznie wydłużać się szybciej, wskutek czego sama łodyga wykonywa ruch (zgięcie) geotropiczny i znów przybiera swe normalne położenie. U korzeni—rzecz oczywista—zjawisko to przedstawia się odwrotnie.—Istota G-u nie została jeszcze należycie wyjaśnioną i stanowi jedną z zagadek fizyologii roślin. W początku XIX stulecia uważano G. dodatni za akt zupełnie bierny, za zjawisko li-tylko fizyczne, polegające na tern, iż ziemia wprost przyciąga masę korzeni roślinnych, które dążą w kierunku ku jej środkowi, jak każda bryła martwa. Charakter aktu czynnego przyznawano li-tylko G-owi ujemnemu, dopatrując się jego przyczyn w nierów-nomiernem napięciu tkanek organu, wykonywają-cego odpowiednie ruchy. Zapomniano wszakże, że i G. dodatni zawiera w sobie pierwiastki procesu fizyologicznego, albowiem korzeń zgina się nietylko biernie wskutek własnego ciężaru: ruchy te odbywają się i w zbitej ziemi, zatem w takich warunkach, kiedy trzeba przezwyciężyć znaczny opór, przenikają nawet do środowiska tak ciężkiego, jak rtęć.—W drugiej połowie XIX stulecia słynny botaniK niemiecki, Sachs, występuje w swym podręczniku fizyologii roślin przeciwko takiemu podwójnemu pojmowaniu zjawiska G-u; „teorya G-u—mówi on—dopiero wówczas może stać się zadawalającą, jeśli w jednakowy sposób tłómaczyć będzie zarówno G. ujemny, jak i dodatni.” Siedliska wpływu siły ciążenia Sachs radzi szukać, nie w napięciu ścianek ko-1 morkowych, jak to czyniono przed nim (Hof-

u roślin;

sprawie dane bardzo nieliczne.

Geotrupes, Żuk, jest to owad do blaszko-rogich chrząszczy (Coleoptera lamellicornia) należący. Tego rodzaju owady są średniej wielkości, krępej budowy, półkulistego lub owalnego kształtu, ciemno-niebieskiego albo zielonego koloru, o metalicznym połysku; wystające szczęki bardzo silne; kończyny mocno zbudowane, do grzebania przystosowane. Najpospolitszy u nas gatunek G. Stercorarius—gnojak, w stanie dojrzałości, a także jego larwa, przebywa w gnoju końskim lub bydlęcym, którym się odżywia. Larwa potrzebuje trzech lat, by się przeistoczyć w poczwarkę. Owady te są bardzo czułe na zmiany atmosferyczne; wylatują najczęściej w pogodne wieczory, z czego wieśniacy przepowiadają sobie pogodę na dzień następny. Mają zwyczaj udawać martwe, skoro się je zaniepo-

K. K-ó.

używany bywa.

W. J

A. K.

meister), lecz we właściwościach samej proto-plazmy: odmienna organizacya wewnętrzna pro-toplazmy komórek łodygi i korzenia (bez widocznych różnic w budowie histologicznej) jest przyczyną tego zjawiska, że każdy z organów wymienionych w odmienny sposób reaguje na działanie siły ciążenia; udział tej siły sprowadza się tedy tylko do znaczenia bodźca, budzącego w organiźmie roślinnym odpowiednią energię do wykonywania ruchów geotropicznych; kierunek tych ruchów zależy od natury wewnętrznej organizacyi danego narządu. Jest to tedy zjawisko podrażnienia. Pogląd ten został w dalszym ciągu rozwinięty przez badaczów późniejszych, zwłaszcza w zastosowaniu do organów dodatnio-geotropicznych (Pfeffer, Czapek); lecz wszystkie ich hypotezy nie wyjaśniają jeszcze przedmiotu.—Geotropizm u zwierząt. Na zjawiska G-u w świecie zwierzęcym zwrócono uwagę bardzo niedawno. Massart i Jensen przeprowadzili odpowiednie badania nad naj-niższemi organizmami jednokomórkowemi, gdzie spotykali jedynie G. ujemny. Zresztą, u istot obdarzonych swobodą ruchów, zjawiska te nie mogą występować w postaci tak wybitnej, jak literatura zoologiczna posiada w tej

E. S.

koi.

Gepard (Cynailurus, od %óo>v—pies i a.iXoopoę=: kot), zwierzę z rodziny kotów, do rzędu drapieżnych należące. Kształtami kota i psa przypomina. Głowa i ogon koci, nogi zaś jak u psa wysokie z pazurami, .dającemi się słabo tylko wciągać. Długie włosy na szyi tworzą rodzaj grzywy. C. jubatus z małą psią głową spotyka się w połudn.-zachodniej Azyi. G. afrykański (C. guttatus) bez grzywy, pomarańczowo-żółty z białem podbrzuszem, wyższy jest od poprzedniego. Zwierzę to, prawdziwie stepowe, żywi się małemi przeżuwającemi, które dzięki swej chytrości chwytać może. G. łatwo obłaskawić się daje; w Indyach Wsch., w Persyi, a także w północnej Saharze do polowania (całemi sforami)

A. K.

&epatschferner, najdłuższy (10.4 km.) lodowiec Austryi, w Alpach ötzthalskich; rozległość wynosi 24.9 km. kw. Morena środkowa i boczne są słabo rozwinięte; koniec G-u znajduje się obecnie na wysokości 1 912 m. n. p. m., tryska zeń Faggenbach.

G-ephyrea (Sikwiaki), od greek, yèyopx— most; uważano bowiem te zwierzęta za formy przejściowe między strzykwami (holothurioidea) i robakami. Stanowią oddzielną gromadę robaków, formy cylindrycznej, zaokrąglonych na końcach, zewnętrznie nie rozczłonkowanych (przynajmniej co się tyczy osobników dorosłych). Robaki te posiadają układ nerwowy, składający się z pierścienia około - przełykowego, łączącego mózg, często słabo rozwinięty, z prostym sznurkiem nerwowym, pozbawionym zgrubień węzłowych. Narząd krążenia składa się z podłużnego naczynia grzbietowego i brzusznego, oraz z pętlic bocznych. Narządy segmentowe silnie rozwinięte, parzyste. Odróżniamy osobniki męskie i żeńskie. Systematycy dzielą G. na: 1) G. Chaetifera, opatrzone szczecinkami i 2) G. Achaeta bez szczecinek. G. Chaetifera, przez niektórych do pierścienic (Annelides) zaliczane, na przedniej części ciała posiadają od spodu szczecinki. Gęba mieści się pod długim wyro-stem, który, połączony z głową, tworzy rodzaj trąby, niekiedy rozdwojonej na końcu, nieposia-dającej jednak zdolności kurczenia się. Dojrzałe jajka i ciałka nasienne, oddzielając się od gruczołów płciowych, czas jakiś pozostają w jamie ciała i następnie przez narządy segmentowe nazewnątrz wydzielane bywają. G. są to zwierzęta morskie, trzymają się piasku, szlamu, lub też siedzą między kamieniami. Do G. Chaetifera należy jedna tylko rodzina Ecliiuri-dae z przedstawicielami Eehiurus, Bonellia viridis i inne. G. Achaeta są bez szczecinek na ciele; głowa ich, wydłużona i na końcu opatrzona gębą, może się kurczyć. U niektórych dokoła gęby spotykamy macki. Należą do nich właściwe G., dalej rodzina Sipunculidae, Priapu-lidae i inne.

Gepidowie, naród wschodnio-germański, pokrewny Gotom; pierwotnie siedzieli nad dolną Wisłą, z Gotami i Wandalami pociągnęli na południe i osiedlili się później pod Karpatami. Sąsiedzi ich, Gotowie, zwyciężyli ich potężnego króla, Pastide. Podbici przez Hunnów, wzięli udział w ich wyprawie na Gallię; po śmierci Attyli w r. 454 zrzucili jarzmo Hunnów pod wodzą swego króla, Ardarycha, i zajęli opuszczone przez nich ziemie nad Cissą, Dunajem i Sawą. Po kilku wojnach z Ostgotami wdali się w zaciętą walkę z osiadłymi na północ od Cissy Longobardami, prowadzonymi przez królów Audoina i Alboina. Alboin połączył się z Awarami i pokonał ostatecznie Kuni-munda, ostatniego króla G-ów. Od r. 566 naród ten przestał istnieć; resztki jego pochłouię-

Po ukończeniu liceum

tm

\\

Fig. 188.

Gepner Bolesław.

Dr j. p.

Dr J. P.

te przez Awarów.— Por. Aschbach „Geschichte der Heruler und G.” (Frankfurt 1835); Ze-uss „Die Deutschen und die Nachbarstämme” (Monach. 1837); Krop ätsch eck „De Gepida-rum rebus” (Halla 1869); Dahn „Die Könige der Germanen” (Monach, i Würzb. 1861—71).

Gepner Ignacy, syn Ignacego G-a, geometry (* d 3 września r. 1802 w Płocku — f d. 30 lipca r. 1867). w Warszawie uczęszczał na wydział administracyjny w b. uniwersytecie Aleksandryjskim. Niezależnie od służby publicznej, którą rozpoczął w b. kommissyi Rządowej Wojny, a od r. 1832 w b. Banku Polskim, zajmował się malarstwem, które studyował pod kierunkiem Aleksandra Kokulara, kiedy ten utrzymywał prywatną szkołę malarstwa. Poświęcał się malarstwu portretowemu, celując w niem podobieństwem i delikatnem wykończeniem, oraz pozostawił typy warszawskie z czasów około r. 1840, jako to: „Giełda przed giełdą”, „Garncarz”, „Siciarze”, „Roznosiciele piasku”, „Druciarz” w kilku scenach i inne. „Garncarz” i „Druciarz” stały się w swoim czasie popularnemi przez mające wówczas powodzenie odbicie litograficzne, które na kamieniu rysował sam autor.

Gepner Bolesław (* w Warszawie d. 1 listopada r. 1835), spółczesny okulista warszawski. Skończywszy w r.

1853 gimnazyum realne w Warszawie, udał się do Petersburga i zapisał się do Akademii medyko - chirurgicznej; opuścił ją jako lekarz w r. 1858. Powróciwszy do miasta rodzinnego, poddał się na nowo egzaminom i w r.

1859 od Rady Lekarskiej jpp ^ przy b. Kommissyi spraw wewnętrznych i duchownych godność doktorską uzyskał. Od r. 1861 do 1864-go był ordynatorem w Instytucie oftalmicz-nym; stanowisko to opuścił, gdy zakład wymieniony zamknięto na czas pewien w celu przebudowania go. Lata 1866 i 1867 spędził w Berlinie, kształcąc się dalej w okulistyce pod przewodnictwem Albrechta Graefego (ob.). Po powrocie z za granicy osiadł znów na stałe w Warszawie i zajął się wykonawstwem lekar-skiem. W roku 1878, "stanąwszy do konkursu, wszedł ponownie jako ordynator do Instytutu oftalmicznego, w roku zaś 1891, po śmierci W. Szokalskiego (ob.), został w nim lekarzem naczelnym i dotąd (1900) stanowisko to zajmuje. Oprócz tego od r. 1859 do 1887 pełnił obowiązki lekarza kolei warszawsko-petersbur-skiej. W latach 1877 — 79, jako okulista, wysłany był do zbadania stanu wzroku służby

Głównego To w. dróg żelaznych rossyjskich na przestrzeni od Warszawy do Niższego Nowogrodu. Od r. 1883 jest okulistą drogi żelaznej warszawsko - wiedeńskiej.—Od lat wielu jest członkiem czynnym Towarzystwa lekarskiego warszawskiego, w latach 1882 —1884 był jęgo vice-prezesem, w latach zaś 1885—1887, jako też w 1897 i 1898, przewodniczył mu jako prezes, od r. 1888 do końca 1896 należał z wyboru do grona członków zarządu, oraz do komitetu kasy wsparcia, przy towarzystwie istniejącego, nakoniec od r. 1885 do chwili obecnej zasiada w komitecie opieki funduszów stypendyalnych z zapisów doktorów W. Koczorowskiego i J. Gołębiowskiego; szczególnie na dru-giem ze stanowisk tych wielkie położył zasługi, doprowadzając 'do porządku powikłane sprawy zapisu. Oprócz tego jest członkiem korre-spondentem Spolku ćeskych Lekaru w Pradze czeskiej i tow. lekarzy wiedeńskich, jako też członkiem honorowym Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.—Pomimo licznych zajęć swych innych, pracował też piórem nad okulistyką, ogłaszając wyniki swych badań i spostrzeżeń przeważnie w „Gazecie lekarskiej”, której współwłaścicielem jest od r. 1881; spis ich, sięgający do końca r. 1884, podaje S. K o ś m i ń s k i w „Słowniku lekarzów polskich” (str. 138 i 599), po czasie tym pisywał już niewiele; literaturze naszej przyswoił dzieło Dondersa (ob.) o zboczeniach akomodacyi i refrakcyi oka.

Gepner Bolesław Ryszard (* w Warszawie d. 3 kwietnia r. 1864), syn B o 1 e s ł a-w a, równie jak ojciec okulista. Do nauk lekarskich przykładał się w uniwersytecie warszawskim; ukończywszy je w r. 1888, został assystentem w Instytucie oftalmicznym i kształcił się pod przewodnictwem W. Szokalskie-g o (ob.), po roku wyjechał za granicę dla dopełnienia wiedzy i pracował w ciągu dalszym nad chorobami ocznemi w Heidelbergu, Frankfurcie nad Menem i Berlinie, poczem zwiedził jeszcze kliniki chorób ocznych w Londynie, Paryżu, Insbruku, Wiedniu i Pradze czeskiej. W r. 1891 powrócił do kraju i na nowo zajął stanowisko assystenta w warszawskim Instytucie oftalmicznym, po latach pięciu zaś został tamże lekarzem ambulatoryjnym, nakoniec w r. 1900, po szczęśliwem przebyciu konkursu publicznego, ordynatorem nadetatowym. Jest członkiem czynnym warszawskiego Towarzystwa lekarskiego, oraz towarzystw okulistycznych: Francuskiego i Heidelberskiego, jako też lekarzem - okulistą dróg żelaznych nadwiślańskich i pomocnikiem okulisty drogi warszawsko-wiedeński ej.—Od r. 1891 ogłosił szereg prac z zakresu zawodu swego, przeważnie w Medycynie; część ich wyszła także po niemiecku w Centralblatt für Augenheilkunde.

Geppert, herb polski z nadania. Na tarczy dwudzielnej w polu prawem, srebrnem, ko-

Fig. 189. Geppert (herb).

A. A. K.

do Leiny.

Gera, miasto główne i rezydeneya księstwa Reuss młodszej linii, m. obwodowe land-Metrik zur Ueberlieferung” (t-że 1835), rozpra- ratury G.; 189 m. nad p. m., w dolinie Białej wę krytyczną, w której występuje przeciwko pew- Elstery, przy drogach żelaznych G. - Gössnitz-nym twierdzeniom o metryczności J. Godfr. Glauchau, G. - Greiz - Weischlitz, Wünschendorf -Hermanna (wypowiedzianym w jego „Epitome doctrinae metricae”, Lipsk 1818), nadto: „Darstellung der grammatischen Kategorien” (Berl.

1836). W r. 1846 został profes. nadzwyczajnym.

Znaczną część wykładów uniwersyteckich poświęcił teorji dramatu starożytnego i pisarzom dramatycznym. Przedmiotem szczególnych stu-djów G-a byli komedjopisarze łacińscy, zwłaszcza krytyka tekstów Plauta i Terencjusza. Starał się on rozbudzić w szerszych kołach zainteresowanie się temi utworami i w tym celu wystawił na scenie przy współudziale studentów kilka komedji Plauta, zaczynając od Jeńców (Captivi) r. 1844 i następnych do 1848, potym zaś w ciągu 1859—1868. Z tego też powodu

ogłosił krytyczne wydania niektórych komedji licznemi dziełami sztuki.

Plauta z przekładem niemieckim, a m.: „Trinum-mus” (‘Potrójny’; Berl. 1844), „Curculio” (1845),

„Menaechmi” (1845) i „Rudens” (1846). Po sprawdzeniu powtórnym tekstów komedji z palimpse-stem bibljoteki Ambrozjańskiej w Medjolanie, wy- m-ców (1881); uprawa wina, ruda żelazna, wiel-stąpił przeciwko Ritschlowi i jego szkole naprzód kie piece, z rozprawą: „Ueber den Codex Ambrosianus

und seinen Einfluss auf die Plautinische Kritik” czątkach dawnego prawa polskiego, zwłaszcza (Lipsk 1847); potym znowu z traktatem „Ueber miejskiego. Zródłosłów wyprowadzają od Ge-die Aussprache des Lateinischen im älteren Dra- rad w starogermańskim języku, późniejszego ma” (Lipsk 1858); wydał także w dalszym cią- ¹ Geräth, Geräthschaft lub Geräthschaften:

twica czarna, w lewem zaś, błękitnem, trzy gwiazdy sześciopromienne, złote—jedna pod drugą; środkową z nich obejmuje półksiężyc srebrny, rogami wprawo.

Nad hełmem w koronie trzy pióra strusie, białe między błękit-nemi. Labry błękitne, podbite srebrem.

Nadany Józefowi Geppertowi, lekarzowi przy kopalniach w Wieliczce, w 1789 r. przez Józefa Ii-go, cesarza rzymskiego.—

Źródła: „Poczet szl.

Galie.”; „Herbarz Kr.

Polskiego”; Hefner,

Borkowski, Polaczek,

Ostrowski.

Geppert Karol Edward, filolog klasyczny, ur. 29 maja 1811 w Szczecinie, f 31 sierp. 1881 w Heringsdorfie na wyspie Usedom, na Pomorzu. Studjował filozofję we Wrocławiu u Steffensa i Branissa (1829), i filologję klasyczną w Lipsku u Hermanna (1830) i w Berlinie u Bóckha (1831). Doktoryzował się, a następnie habilitował w uniwersytecie berlińskim z filologji klasycznej. Ogłosił wówczas: „De versu Gly-coneo Dissertatio” (Berlin 1834, w 4-ce); „Ueber das Verhältniss der Hermannschen Theorie der gu komedje Plauta wraz z tłumaczeniem niemieckim: „Captivi” (Berlin 1859), „Truculen-tus” (Lipsk 1863), „Poenulus” (‘Młody Fenicjanin’; Beri. 1864), „Epidieus” (1865) i „Casina” (1866), oraz Terencjusza „Adelphi”. Po starannym porównaniu rękopisów komedji Terencjusza w bibljotekach w Berlinie, Rzymie i Paryżu, ogłosił rozprawę „Die Terentianischen Didaskalien” (w Jahna „Archiv für Philologie u. Pädagogik” t. 18, 1852). Prócz tego napisał „Ueber den Ursprung der Homerischen Gesänge” (Lipsk 1840, 2 tomy); „Die Götter und Heroen der alten Welt” (t-że 1842); „Ueber die Eingänge zum Proscenium u. der Orchestra des alten griechischen Theaters” (Berl. 1842); „Die altgriechische Bühne” (Lipsk 1843); „Ueber die Aufführung der Medea des Euripides zu Athen” (t-że 1843); „Chronik von Berlin” (3 tomy, Berlin 1837—42); „Reiseeindrücke aus Spanien” (Berlin 1873) i „Plauti-nische Studien” (Berlin 1870 i nast.).

Gera, prawy dopływ Unstrutu (systemat Sa-ali-Elby) w Turyngii; powstaje ze źródłowych strumieni (Wilde G. z Lasu Turyńskiego i Weis-se czyli Zahme G. z Sachsensteinu); poniżej Er-furtu rozwidla się: jedno ramię (Wilde G.) uchodzi poniżej m. Gebesee, drugie (Schmale G.) poniżej Werningshausenu. G. przyjmuje z zachodu dopływ Apfelstedt, wysyłający ramię

w. J.

G.-Pforten, Lipsk - G. - Probstzella, Weimar - G.; jest siedzibą władz rządowych, administracyjnych i sądowych. W r. 1892 G. miała 41878 m-ców; ludność szybko wzrasta (w 1805 było tu zaledwie 7 000 m-ców), co się tłómaczy rozkwitem przemysłu (wyroby wełniane, żelazne, chemikalia etc.) i handlu (jarmarki); liczne zakłady naukowe średnie i elementarne, ogólne ‘ i z kierunkiem praktycznym (handlowe, rękodzielnicze i t. p.), towarzystwo miłośników przyrodoznawstwa, nauczycielskie, lekarskie, kupieckie, biblioteki, teatr książęcy, towarzystwa sztuk pięknych. W pobliżu, na Hainbergu, znajduje się zamek Osterstein, z wielką biblioteką, zbrojownią,

zbiorami przyrodniczemi i starożytniczemi, oraz

w. J.

Gerace, główne miasto obwodu G. włoskiej prowincyi Reggio di Calabria, nad morzem Joń-skiem, przy kolei żelaznej Taranto - Reggio; na pięknej wyniosłości. Gmina G. liczy 9 511

w. j.

Gerade lub Gier a da, wyraz spotykany w po-

w y.

K. Sł.

K. Sł.

sprzęty, stąd złożone Gerät hkam mer, komórka do sprzętów i naczyń; później będące w użyciu graty mają mieć początek od owego G., co tłómaczyło się wyrazem S z c z e-brzuch, w znaczeniu wyprawy ślubnej (ob. Paraphernalia) panny młodej podług praw magdeburskich, a więc statek domowy, najpierw kobiecy, a potem ogólny rodzinny, i wtedy zamiast G. mówiono : szczebrzuch domo-

p. o.

Geraldina, ob. P 1 a n e t o i d y.

Geraldus, mnich z klasztoru St.-Gallen z w. X, współcześnik i nauczyciel Ecke nar da v. Ekkeharta (ob.), autora eposu łacińskiego, osnutego na podaniach germańskich p. t. „Waltha-rius longimanus” (ob.), który on mu poprawiał. *

Grérando Józef Mary a, De, także Degé-rando (* w Lyonie 1772 r. — f w 1842 w Paryżu), filozof, filantrop i ekonomista francuski, ob. De gé ran do (T. XV, str. 2 355).

Geraniaceae, ob. Bodziszkowate.

Géranial, CinH.O (vel C y trał), ciało o charakterze aldehydowym; otrzymuje się przy utlenianiu geraniolu za pomocą mieszaniny chromowej; używany bywa do przyrządzania perfum o zapachu fiołków, tak zwanego j o no nu, otrzymanego syntetycznie przez Thiemana.

Geraniol, C₁₀H₁₈O, należy do pierwszorzędnych alkoholów, posiadających jeden podwójny łącznik; jest to ciało bardzo rozpowszechnione w państwie roślinnem, wchodzi w skład wielu olejków eterycznych. W olejku geraniowym znajduje się 92°/₀ geraniolu. Według badań Ber-trarna i Gildenmeistra [J. pr. Chem. L)₄₉-s₁₈₅] jest on głównym składnikiem olejków różanych, otrzymywanych w Turcyi, jako też i w Niemczech. Bezbarwny płyn oleisty, o zapachu róż, ma obszerne zastosowanie w per-fumeryi; zastępuje w wielu razach drogi olejek różany, który zresztą często bywa geraniolem zafałszowany.

Geranium, ob. B o d z i s z e k.

Geranony, miasteczko w gub. Wileńskiej, ob. Gieranony.

Gerar, miasto filistyńskie nad południową granicą Chanaanu, o milę na połud.-zachód od Gazy, miejsce czasowego pobytu Abrahama i Izaaka (1 Mojż. 26, 2). Obecnie nazywa się Umm-Dż er ar.

Gerard, v. Gerhard, v. Gerald (Gerardus), święty, opat brogneński, sławny reformator klasztorów belgijskich w X w. (* w Staves, w dyece-zyi Namurskiej, około r. 890—f 3 paźdz. roku 957, a według niektórych w 959); krewny Ha-gana, księcia niższej Austrazyi, pozostawał na służbie u Berengaryusza, hr. namurskiego, a w r. 918-ym wskutek sennego widzenia, jakie miał w czasie modlitwy w kaplicy w swojej posiadłości Brogne, postanowił rozszerzyć ją i umieścić przy niej księży świeckich, co też uskutecznił. Gdy następnie wysłany w interesach hr. Berengaryusza do Paryża, zwiedził szczegółowo opactwo św. Dyonizyusza, po powrocie do Namuru wyjednał pozwolenie hr. i b-pa tonger-neńskiego, by módz zostać zakonnikiem tegoż opactwa, gdzie po 9-ciu latach został wyświęcony (około r. 929) na kapłana. Przygotowany należycie, wrócił G. do Brogne dla zaprowadzenia tam zakonników reguły św. Benedykta, w miejsce świeckich księży. Sprowadziwszy dla nowego klasztoru, któremu sam chciał przewodniczyć, wiele relikwij, osiedlił się w nim, chcąc wieść żywot w odosobnieniu. Nie danem mu jednak było spocząć. Widzimy go wkrótce, jak na życzenie Giselberta, ks. Lotaryngii, reformuje klasztor św. Gislena, koło Mons, którego zakonnicy,'zajęci jedynie dobrami doczesnemi, używali relikwij św. Gislena dla wyłudzenia datków, obnosząc je ze śpiewami,—i wprowadza na ich miejsce benedyktynów. Następnie Arnulf hr. Flandryi, posłyszawszy o działalności G-a, i uleczony dzięki jego modlitwom, wzywa go dla reformowania wszystkich klasztorów swego kraju, podobno w liczbie 18. Pomimo więc, że mu grożono śmiercią, zreformował G., wprowadzając regułę św. Benedykta, klasztor Blandiniuin, założony niegdyś przez św. Amanda, tudzież klasztor św. Bawona i wiele innych. Znakomity ten reformator życia zakonnego wpływ swój rozciągnął nawet do Anglii, wskutek pobytu w klasztorze św. Dunstana w Gandawie. Nie poprzestając na pełnej poświęcenia dwudziestoletniej pracy reformatorskiej, która zjednała mu miano ustawodawcy i ojca zakonników, udaje się G. do Rzymu, by wyjednać u Stolicy Apost. błogosławieństwo dla odrodzonych przez siebie klasztorów, a przywileje dla nowozałożonego w Brogne. Po powrocie odbywa jeszcze ogólną wizytę, daje nowych przełożonych klasztorom, poczem umiera. Na obrazach ma Włosienicę, a niekiedy rózgi w ręku, pamięci zaś jego poświęcono d. 3 paźdz. Żywot św. G-a, pisany przez autora współczesnego, ap. Mabill., Acta SS. Ord. S. B. V 248—276. Cf. Boli., „Dis. prael. ad vitam S. Gerhardi 3 Oct.” § 172. „Byaei Comm.” praev., ib. p. 220—300 (Schrödl).

Gérard ŚW., biskup (f 24 września 1047 r.); pochodził z zamożnej rodziny weneckiej; w młodym wieku wstąpił do klasztoru, a pragnąc zwiedzić grób Chrystusa P., przedsięwziął pielgrzymkę do Ziemi św. W drodze jednak przez Węgry, św. Szczepan, ówczesny król, zachwycony jego nauką i cnotami, siłą prawie zatrzymał go u siebie, aby mu pomagał w zaprowadzeniu i utrwaleniu chrześciaństwa. G. z gorliwością apostolską oddał się pracy missyjnej, wybudował wiele kościołów, a wreszcie około 1033 r. został wyniesiony na biskupstwo w Chonad. Po śmierci św. Szczepana koroną królewską chciał zawła-

i‘m.

Mns.

dnąć Ovori (Aba) i zmusić św. G-a, aby go koronował, ale św. biskup oparł się temu stanowczo, przepowiedział Ovonowi, że w trzecim roku panowania Węgrzy zamordują go, a w kilka lat potem wybuchnie powstanie, w którem on sam zginie śmiercią męczeńską. Proroctwo to sprawdziło się w zupełności w 1047 r. Węgrzy wzniecili powstanie i w Peszcie, ukamienowali i przebili włócznią św. biskupa.

Gerard błog., jeden z założycieli i pierwszy opat rycerskiego zakonu św. Jana Jerozolitni-tańskiego (* 1040 w Mauosque w Prowancyi, t 1118). Niektórzy nazywają go Tomaszem, albo Gerhardem Tonque. Dostawszy się w czasie wojen krzyżowych do Ziemi św., wstąpił tam do hospicyum w St. Maria Latina, gdzie, zjednawszy uznanie dla swoich głębokich zalet pobożności i umysłu, został mianowany przełożonym. Następnie zakłada niezależnie od St. Maria nowe hospicyum i oddaje się pielęgnowaniu chorych i nieszczęśliwych bez różnicy wiary, co dało początek nowemu zakonowi. Ciało jego, złożone na wyspie Rodus, przeniesione potem na Maltę, spoczywa obecnie w miejscu urodzenia, w Prowancyi, gdzie jest wzywany w czasie suszy.

Gerard Aleksander (* 1114—f 1187), tłómacz i kommentator pism filozoficznych greckich i arabskich, Włoch z pochodzenia, przebywał długo w Hiszpanii, gdzie się zapoznał z filozofią arabską. Tłómaczył dużo, między innemi arabski „Almagest” Ptolemeusza (ob.), t. zw. Kanony (przepisy lekarskie) Avicenny (ob.), pierwsze trzy księgi Meteorologii Arystotelesa, różne dzieła Aleksandra z Afrodisii (ob.), Gubię na (ob.), Farabiego (ob.). Jego przekład „Almagesta” przyczynił się wielce do ożywienia wykładów astronomii w szkołach średniowiecznych. O G-ie ob.: Muratori „Rerum italicarum scriptores” (t. IX); Jourdain „Recherches sur l’âge et l’origine des traductions d’Aristote”.

Gerard, zwany niekiedy Gebhardem lub Goc winem, syn Zagrama, który, będąc prokuratorem biskupim krakowskim, nabył wieś Wikto-rowice za pieniądze kościelne. G., tknięty wyrzutami sumienia, wraz ze swym bratem Janem oddali tę wieś biskupowi Prandocie, jako nieprawny nabytek. Ale Prandota wynagrodził cnotę i uczynił braci dożywotnimi na Wiktorowicach właścicielami. Poświęciwszy się Gerard stanowi duchownemu, został scholastykiem krakowskim. Grzegorz IX wyznacza go z Tomaszem, biskupem wrocławskim, do rozpoznawania sprawy o zabójstwo Czapli, scholastyka płockiego, a Długosz pisze, iż zaraz się udał z biskupem Tomaszem dla rozgrzeszenia i zdjęcia klątwy z Konrada, książęcia mazowieckiego, wyklętego za to zabójstwo. Kanonik krakowski, proboszcz wiślicki, był mistrzem dekretów; nareszcie od kapituły w r. 1266 wybrany na superarbitra po zgonie Prandoty z Białaczowa, ze Szczepanem, mistrzem dekretów, i Wyszem czyli Wiszonem, kanonikami krakowskimi, do obioru biskupa; wybrali drogą kompromisu Pawła z Przemanko-wa. W r. 1251 G. po dwakroć był wysyłany do Rzymu z Jakóbem ze Skaryszewa; jeździł dla dopilnowania kanonizacyi św. Stanisława. — (J. Bartoszewicz w „Encykl. Orgelbr.B większej).

Gérard Franciszek, malarz francuski (* 1770 w Rzymie—f 1837 w Paryżu). ' Syn Rzymianki, do lat 12-u przebywał w Rzymie i całe życie hołdował sztuce klasycznej, która wówczas w całej niemal Europie, a zwłaszcza we Francyi, była wzorem i celem dla wszystkich artystów. G. kształcił się z początku w pracowni rzeźbiarza Pajou, następnie przeszedł do pracowmi Breneta, skąd przeniósł się do Davida. Gdy wybuchła rewolucya francuska, G. na wniosek swego mistrza, Davida, wybranym został na członka trybunału rewolucyjnego. Oddany pracy malarskiej, uchylał się, o ile mógł, od czynności przeciwnych jego usposobieniu. „Belizaryusz”, wystawiony w Salonie paryskim 1793 r., uczynił odrazu głośnem imię G-a, a portrety Izabeya (obecnie w Luwrze) i panny Brongniart (obecnie w posiadaniu rodziny barona Pichona) dały go poznać jako zdolnego portrecistę. Sławę jego ustalił ostatecznie obraz, w panującym wówczas duchu klasycyzmu: „Amor i Psyche” (1798). Odtąd G. stał się najpopularniejszym we Francyi artystą i najulubieńszym portrecistą wyższych, eleganckich sfer Paryża. Zarzucony zamówieniami, przez kilka lat malował same portrety; nawet pani Rćcamier, słynna z piękności i zalotności, niezadowolona z portretu swego, przez Davida malowanego, pozowała mu chętnie do nowego obrazu. Portrety pani Rćcamier, przez mistrza i ucznia robione, zestawione razem, dają wybór ną charakterystykę kierunku malarstwa ówczesnego i obu wybitnych jego przedstawicieli. Portret pędzla Davida jest klasycznym, poważnym, ale szablonowym i zimnym; portret G-a, także klasycznie pojęty, choć nie tak niewolniczo naśladujący pierwowzory, nosi zarazem ślady pewnego ożywczego powiewu sztuki, jest pełen wdzięku. Ten wdzięk odróżniał właśnie prace G-a od prac Davida, coraz zimniejszych, coraz bardziej teatralnych. I G. nie zdołał wyzwolić talentu swego od dobrowolnie narzuconego na siebie jarzma klasycyzmu, ale był mniej surowym Rzymianinem i mniej szablonowym Grekiem, niż mistrz jego. Dlatego-to portrety G-a miały tak niezwykłe powodzenie, a przez pracownię jego przesunął się cały niemal ówczesny świat osób wybitniejszych: panujący, marszałkowie Francyi, dygnitarze, artyści i literaci, wszyscy pozowali mu do swoich portretów. Jego 300 portretów stanowią nieoszacowany zabytek dla historyi pierwszej ćwierci XlX-go stulecia, a epitet przydawany artyście, że jest „królem malarzów i malarzem królów”, w dru-

S. S.

giej części swojej jest zupełnie usprawiedliwionym. Najsłynniejszym z portretów panujących jest znany powszechnie portret Napoleona I-go w stroju cesarskim. Cesarzową Józefinę G. malował dwukrotnie; malował także Maryę Ludwikę, królową Neapolitańską, a za Restauracyi — Ludwika XVIII-go, który mianował go pierwszym malarzem nadwornym i obdarzył tytułem barona. G. uprawiał także i malarstwo historyczne; wdrożył go do tego sam Napoleon, zamawiając „Bitwę pod Austerlitz”. Wielkie to płótno nie dorównywa wartością swoją portretom G-a. Podobnież i „Wjazd Henryka IV do Paryża”, a także „Koronacya Karola X” dowiodły, że malarstwo historyczne nie odpowiadało ani usposobieniu, ani talentowi G-a, brak mu było siły i dramatyzmu. G. był przedewszyst-kiem poprawnym klasykiem, wyróżniającym się od współczesnych mu innych klasyków tem tylko, że umiał nadawać wdzięk pewien i elegan-cyę swoim portretom. (Portrety pani Régnault de Saint-Jean d’Angély, pani Staël, pani Visconti).—Porów. Charles Lenormant „François Gérard, peintre' d’histoire. Essai de biographie et de critique” (Paryż 1847); Henri Delaborde „La peinture de portrait en France. Oeuvre de Fr. Gérard” (Revue des Deux Mondes, 1856. IV); „Correspondence de F. G. publiée par Henri G. son neveu et précédée d’une Notice sur la vie de G. par. Ad. Viollet le Duc” (Paryż 1867). Charles Ephrussi „F. G. d’après les lettres publiées par M. la baron G.” („Gazette des Beaux Arts” 1890, II, 449; 1891, I, 57, 201).

Gérard Stefan Maurycy, hrabia, marszałek Francyi (* 4 kwietnia 1773 w Damvilliers [dep. Meuse]—f 17 kw. 1852 r. w Paryżu). Wstąpił w r. 1791 jako ochotnik do wojska i odznaczył się zaszczytnie w kampaniach rze-czypospolitej i cesarstwa. W r. 1812 przyłączony do korpusu Davoust’a, zyskał pod Możaj-skiem stopień generała dywizyi. Podczas odwrotu przyczynił się do ocalenia straży tylnej Wielkiej Armii; strażą tą dowodził później z rzadką energią pod Muratem i księciem Eugeniuszem. Po bitwie pod Budyszynem (Bautzen, 20 i 21 maja 1813 r.), w której okrył się chwałą, został mianowany dowódzcą 11-go korpusu armii. Ciężko ranny pod Lipskiem (18 paźdź. 1813), brał jednak udział ze zwykłą dzielnością w kampanii we Francyi (1814) i był głównym bohaterem bitew pod La Rothière i Montereau. Przez Bur-bonów, po ich pierwszym powrocie, obdarzony został wielką wstęgą Legii honorowej i orderem św. Ludwika; mianowano go też genera-łem-inspektorem 5-ej dywizyi. Napoleon po powrocie z Elby mianował go parem Francyi i dowódzcą armii Mozelli, z której utworzono później 4-y korpus armii północnej. G. odbył zaszczytnie krótką kampanię Belgijską (1815); je-go-to główną zasługą było zwycięstwo pod Ligny (16 czerwca). Po rozpuszczeniu armii Loary G.

Knoykl. Poważ. Ilustr. Zeaz. 191. T. XXIV.

zmuszony był opuścić Francyę. Wrócił w r. 1817, a w 1822 został obrany na deputowanego z I okręgu Paryża. W Izbie był jednym z wybitniejszych członków oppozycyi liberalnej. Rewo-klucya Lipcowa spełniła wszystkie jego życzenia. Podczas Dni Lipcowych był członkiem kommissyi municypalnej paryskiej; 11 sierpnia tegoż roku zamianowany przez Ludwika Filipa ministrem wojny, urząd ten piastował do 11 listopada 1881 r. Zostawszy marszałkiem Francyi (17 sierpnia 1831) dwakroć dowodził wyprawą francuską do Belgii (sierp. 1831, listop. 1832) i kierował z powodzeniem oblężeniem Antwerpii (listop. i grud. 1832). Powołany do Izby parów (1833) był przez jakiś czas (1834) ministrem wojny i prezesem rady ministrów; po śmierci Mortier’a został wielkim kanclerzem Legii honorowej (1836), dowodził gwardyą narodową dep. Sekwany (1838 — 1842); w r. 1842 wrócił do Wiekiego kanclerstwa i pozostał na tern stanowisku do wybuchu rewolucyi Lutowej.

Gérard Juliusz, strzelec francuski (* d. 14 czerwca 1817 w Pignans [dep. Var] — f 1864 w Sierra - Leone). Wstąpił jako ochotnik do spahów; wkrótce wsławił się w Algierze jako „zabijacz” lwów: upolował ich 25 w ciągu lat jedenastu. G. dosłużył się stopnia kapitana. R. 1864 wybrał się w podróż do kraju Kongo, lecz utonął w Sierra-Leone.—Ogłosił drukiem: „La chasse aux lions” (1855) i „Le tueur de lions” (1858).

Gerard Dorota, powieściopisarka angielska (* 9 sierpnia 1855 r. w Rochsoles w Szkocyi). Większą część młodości spędziła za granicą, przeważnie w Austryi, gdzie 1887 wyszła za austryackiego majora, Jul. Longarda; podpisuje utwory swoje nazwiskiem panieńskiem. Do spółki ze swą siostrą, Emilią, napisała opowiadania: „Reata” (1880); „Beggar my neighbour”; „The waters of Hercules”; „A sensitive plant” (1890), które cieszyły się powodzeniem. Wyłącznem jej dziełem są nowelle: „Orthodox” (1888), „Lady Baby” i „Recha” (1890); ostatnia przyjęta została bardzo życzliwie.—Biostrajej, Joanna Emilia G. (* 1848), od 1869 zamężna za feldmar-szałkiem-porucznikiem Laszowskim, oprócz napisanych razem z Dorotą G. opowiadań, wydała jeszcze powieści: „A secret mission” (1891) i „The voice of a flower” (1893), zbiór nowel „Bis” (1890), oraz „The land beyond the forest” (1888)—szkice obyczajowe z Siedmiogrodu.

Gérard Eric, znany profesor teoryi elektryczności i elekrotechniki; skończył z odznaczeniem instytut górniczy w r. 1878 w Leodyum i wstąpił do zarządu telegrafów. Następnie został wysłany przez rząd do Paryża, do instytutu telegraficznego. W r. 1881 mianowany sekretarzem oddziału belgijskiego na wystawie, równocześnie został sekretarzem międzynarodowego komitetu do ustalenia jednostek elektrycznych. Za zasługi położone na tem stanowisku otrzymał

114

K. G.

tryski.

Dr J. P.

Gerardus de Solo, lekarz z w. XIV, pochodzący prawdopodobnie z Francyi południowej, około r, 1320 był profesorem, a nawet, jak utrzy-

I, str. 688).

Gerardyt (Gerhardtit), minerał bardzo rzadki, znaleziony w szczelinach kuprytu zbitego i malachitu w kopalniach kruszców miedzi w Arizona. Jest to azotan miedzi zasadowy wzoru Cu(NO.,)₂.3Cu(OH)₂, układu rombowego, przezroczysty, barwy ciemno-szmaragdowej.

Gerase, większe niegdyś miasto krainy na wschód Jordanu, zdobyte przez Aleksandra Jan-naeusa Machabejczyka w r. 80 przed Chr. Później należało do państwa Rzymskiego. Dziś w ruinach.

Z. W.

w. j.

order legii honorowej. Powołany następnie na profesora telegrafii i innych zastosowań elektryczności w instytucie górniczym w Leodyum, objął obowiązki dyrektora i profesora instytutu elektrotechnicznego w temże mieście, założonego przez senatora Montefiore w r. 1883. W czasie, gdy wiedza elektryczna zaczynała się dopiero rozwijać, oprócz kilku opisów o jej zastosowaniu nie było- o niej dzieła dydaktycznego—dzieła zawierającego całokształt wiedzy o elektryczności i jej zastosowaniu, mogącego służyć jako podręcznik dla uczących się. E. G-owi należy przyznać zasługę zapełnienia tej luki w piśmiennictwie przez wydanie w r. 1886 kursu p. t. „Elements d’éléctro-technique”, a następnie w 1890 „Leçons sur l'Electricité”, które doczekały się licznych wydań, ciągle powiększanych opisami nowych odkryć i zastosowań w dziedzinie elektrotechniki.— Oprócz dzieł powyższych G. wydał jeszcze kurs pomiarów elektrycznych („Cours de Mesures”) i jest współpracownikiem kilku czasopism spe-cyalnych.

Gerard V. Geryhard, ob. G er ward. Gérard Ignacy Izydor, ob. Grand-

ville.

Gérard de Nerval, ob. Nerval.

Gerard Dow, ob. I) o w.

Gerard z Kremony, ob. Gh er ar do di Cremona.

Gérardmer, jezioro we Francyi, w Wogezach, pod miastem tejże nazwy, u stóp wysokich gór, pokrytych pastwiskami i lasami; ma około 2.5 kim. długości; 900 m. szerokości i 50 m. głębokości. Przezrocze wody G-u mają wypływ w strumieniu Jamagne.— G-, miasto kantonu G., okręgu Saint-Dié, departamentu Wogezów, odległe o 19 kim. od Saint-Dié; na lewym brzegu jeziora G. i nad strumieniem Jamagne; 2 885 m-ców(1891), zakład wodoleczniczy, wyroby lniane, handel serem i drzewem. Położenie G-u jest urocze⁻ („Sans Gérardmer et un peu Nancy,

que serait la Lorraine”); liczne ogrody i wodo-

w. J.

Gerardus Salernitanus żył pod koniec w. XII, używając wielkiej sławy jako lekarz w Saler-nie; cesarz Henryk VI zasięgał u niego porady lekarskiej. Był stanowczym zwolennikiem sztuki lekarskiej starogreckiej i z wielkim zapałem występował przeciw arabistom. O pismach G-a nic pewnego nie wiemy; być może wszelako, iż jest on autorem rzeczywistym niektórych prac lekarskich, przyznawanych pisarzom innym, to samo imię, co on, noszącym, może też raczej on, nie zaś Gerardus Cremonensis (ob.), był tłómaczem Galena.—Por. S. de Renzi „Col-lectio Salernitana, ossia documenti e trattati etc.” (Neapol 1852, T. I, str. 282).

rnują, kanclerzem wydziału lekarskiego w Montpellier. Prace jego, w swoim czasie bardzo cenione jako podręczniki, przechowały się do dni naszych w licznych odpisach. W druku ukazały się w wydaniu zbiorowem następujące: „Com-mentarium super viatico” (Constantini Africain), „Introduetorium juvenum s. de regimine corporis humani in morbis”, „Libellus de febribus” i „Tractatus de gradibus medicinae” (Wenecya 1505 i 1520). Oprócz tych słynęły też wielce, nie drukowane dotąd, objaśnienia jego do IX księgi (ad Almansorem) Rhazesa (ob.). Znany był w Wiekach Średnich pod przydomkiem „Expositor” i „Doctor mansuetus”. — Por. A struć „Mém. pour servir à l’bist. de la Faculté de Montpellier” (Paryż 1767, str. 169) i H. Hae-sera „Lehrb. d. Gesch. d. Med.” (wyd. 3-e, T.

Dr j. p.

Geraz, nazwa starożytna rz. Prutu.

Gerazym (Herasym, Harasim), metropolita kijowski (f 1435 r.). Po śmierci metropolity Focyusza (1432) G., naówczas władyka smoleński, został przez Świdrygiełłę wysłany do Caro-grodu, skąd w następnym roku powrócił z tytułem metropolity „całej Ruskiej ziemi”, mianowany wbrew życzeniom wielkiego księcia moskiewskiego, który na to stanowisko przeznaczył już był niejakiego Jonasza. Powodem do konsekrowania G-a były pokładane w nim przez pa-tryarchę nadzieje, że, jako głowa Kościoła ruskiego, zdoła doprowadzić do skutku blizką urzeczywistnienia, pożądaną przez ogół Rusinów, doniosłą a trudną, sprawę unii kościelnej. Popierani w tym względzie przez wielu najznakomitszych panów ruskich i przez Zakon krzyżacki, G. wraz ze Świdrygiełłą gorliwie zabrali się do dzieła. W Jecie r. 1434 w imieniu Świdrygiełły, G-a i Zakonu podążyło do papieża (Eugieniusza V) poselstwo z oświadczeniem, że G. sam gotów jest udać się do Rzymu, jeżeli papież na to się zgodzi. W odpowiedzi na to oświadczenie (20 paźdz. 1434 r.) papież polecił G-owi, aby, zwoławszy na synod prowincyonalny wszystkich biskupów ruskich, uzyskał od nich pełnomocnictwo do rokowania ze Stolicą Apostolską i dokonania unii. Tymczasem przeciwnicy Świdrygiełły: wielki książę Zygmunt i biskup wileński, Maciej, którym głównie chodziło o wzięcie tej sprawy w swoje ręce, poczynili zabiegi, aby pozyskać dla swych celów G-a, który nie wierzył, iżby

sprawa unii dojść mogła do skutku pod Swi- i dany w 1790 r. Gotlibowi Gerberowi, lekarzowi drygiełłą, jako dawnym protektorem schizmy, j i radzcy nadwornemu króla Stanisława Augu-Jakoż, uznając konieczność przywrócenia łącz- sta.—Źródła: Małachowski, Borkowski, Pola-ności pomiędzy Rusią a Litwą i Polską, żeby czek, Siebmacher III, 2, 183. unię koniecznie doprowadzić do skutku, G. stanął na czele sprzysiężenia (1434 r.), które ogarnęło wkrótce całą Ruś zachodnią i miało na celu oderwanie się od Świdrygiełły, a powrócenie do Zygmunta Kiejstutowicza. G. przebywał w Smoleńsku i czekał odpowiedniej chwili, aby z pomocą spiskowych w mieście i niektórych książąt „z innego obwodu” opanować to miasto wraz z całą ziemią jego. Zamiar ten miał być wykonany w marcu 1435 r. Ale dowiedział się o tein wojewoda, Jerzy Butrym; wpadł więc zbrojnie do pałacu G-a, jego samego pojmał i oddał w ręce Świdrygiełły, który kazał go w ciężkich okowach wywieźć do Witebska i trzymał w więzieniu przez cztery miesiące, a następnie, 26 lipca 1435 r., kazał spalić na stosie.

mi

H

Fig. 190. Gerber (herb).

Gerber Traugott, naturalista, urodzony w Łużycach; nauki pobierał w Lipsku około r. 1735. W r. 1741 przybył do Moskwy i mianowany został dyrektorem tamtejszego ogrodu botanicznego. Z polecenia rządu odbył podróż naukową w okolice Symbirska, Samary, Carycy-na; zwiedził brzegi Wołgi, Donu, morza Czarnego, dotarł do granic Chin, dla wyszukania tam roślin lekarskich. Owocem prac jego naukowych pozostały dwa dzieła w rękopiśmie, pod tytułem: „Gerberi Flora Volgensis, seu plantae, ad fluvium Volgam in desertis circa Simbirsk, Samara, Saratow, Zaryzin et interdiu per Trac-tum Tanaënsium Cosacorum et deserta Tambo-viensia observatae”; „Flora Tanaënsis, seu conspectus plantarum in desertis Yoronicensibus, Tamboviensibus et aliis collectarum et siccata-rum”.

G. pisał podobno jakąś kronikę ruską od połowy XIII w. do 1428 r., o której wspomina Wiszniewski, lecz nie podaje bliższych wiadomości. — Anatol Lewicki „Powstanie Świdrygiełły”

(Kraków 1892).

J. B.

Gerbel Mikołaj, poeta rossyjski (* 1827—f 1883). Po ukończeniu nauk w liceum nieżyń-skiem wstąpił do wojska i odznaczył się r.

1849 w kampanii węgierskiej. W 1851 przeniesiony do lejb-ułańskiego pułku w Petersburgu, zabrał stosunki z redakcyą czasopisma „So-wremiennik” i zaczął w niem pomieszczać tak oryginalne swoje poezye, jako też i przekłady z Schillera i Byrona, równie jak w „Bibliotece dla cztienia” i w „Otieczestwiennych Zapiskach”.

Gerber Ernest Ludwik (* 29 września 1746 w Sondershausen—f tamże 30 czerwca 1819 r.), słynny biograf muzyków całego świata. Wykształcenie otrzymał w domu swego ojca, Henryka, organisty w Sondershausen, ucznia J. S. Bacha. W r. 1765 G. udał się do Lipska, gdzie uczęszczał do uniwersytetu na wydział prawny; zachęcony jednak powodzeniem swych kompozycyj i popisów wirtuozowskich—grał bardzo dobrze na wiolonczelli i fortepianie—zerwał z prawem i wyłącznie poświęcił się muzyce. Choroba ojca zniewoliła go do powrotu do Sondershausen. Przez pewien czas wyręczał ojca w obowiązkach organisty i nauczyciela szkółki muzycznej, po jego zaś śmierci, która nastąpiła 1775 r., zajął jego miejsce; na tem stanowisku pozostał do końca życia. Niezależnie od obowiązków przywiązanych do posady organisty, G. zajmował się gorliwie zbieraniem materyałów do biografii muzyków wszystkich czasów ; a choć szczupłe fundusze nie pozwalały mu na kosztowne wycieczki i po-

Wkrótce potem wziął dymmissyę i, objąwszy spadek po ojcu, oddał się całkowicie zawodowi literacko - wydawniczemu ; postanowił obdarzyć piśmiennictwo ojczyste cyklem zupełnych dzieł najważniejszych poetów europejskich, w tłóma-czeniach pisarzy rossyjskich; dzięki też jemu ukazały się w wydaniach zbiorowych utwory Schillera, Goethego, Byronń i Shakespeare’a. Potem zaczął ogłaszać antologię poetyczną różnych narodów i wydał: poetów niemieckich, angielskich, rossyjskich i słowiańskich. Sam wybornie przełożył Słowo o pułku Igora, które miało aż trzy edycye. 1854, 55 i 76), oraz z „Konrada Wallenroda” „Wilię” i „Alpuharę”. Przekłady i oryginalne poezye G-a wyszły w r. 1858 p. t.

„Otgołoski”, a w 1882 ukazało się „Połnoje sobranie stichotworenij”. Przy końcu życia G. został dotknięty obłąkaniem.    *

Gerber, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem skała barwy naturalnej, o zielonym podnóżku, w wodzie zanurzona i na niej czarny ukoronowany orzeł, wlewo zwrócony.

Do skały podpływa syrena z pochodnią w prawej ręce, lewą wspiera na boku. Nad hełmem w koronie szlacheckiej ręka zbrojna z mieczem wlewo. Labry błękitne, podbite złotem. Na-

A. Pol.

Wâ

Jena 1848—49, 2 części; wydanie 17-e po śmierci autora ogłosił w zmienionej postaci prof. Cosack 1895, str. 572) i rozpoczynając w r. 1856, do współki z Iheringiem, wydawnictwo dziś jeszcze istniejących „Jahrbücher für die Dogmatik des heutigen römischen u. deutschen Privatrechts”. Wogóle, jako dogmatyk prawa, stał G. w pierwszym szeregu prawników niemieckich. Poza tern należy wymienić „Grundzüge eines Systems des deutschen Staatsrechts” (1865, wyd. 3-e 1880); „Gesammelte juristische

s. P.

•if.----------S/c------------*■**•?. . JZX.--------    26,T-------- —-o-4

Fig. 191. Dźwigary mostowe systemu Gerbera.

E. D.

R.

szukiwania w archiwach i bibliotekach większych miast niemieckich, wszelkie przeszkody zdołał zwalczyć i wydać dzieło wielkiej ceny: „Historisch-biographisches Lexicon der Tonkünstler” (2 tomy, Lipsk 1790 i 1792 r.), w któ-rem, prócz życiorysów, zamieścił wykaz portretów muzyków, z oznaczeniem miejsc, gdzie się znajdują, oraz notatkę o znakomitszych organach i różnych instrumentach muzycznych, dawnych i nowszych. Drugie wydanie tego słownika, który stał się następnie źródłem dla wszystkich encyklopedyj, znakomicie powiększone i uzupełnione, wyszło p. t. „Neues historisch-biographisches Lexicon der Tonkünstler” (Lipsk 1812—14, 4 tomy). Cenne zbiory G-a (książki, nuty, autografy muzyków i t. p.) jeszcze za jego życia zakupiło „Towarzystwo przyjaciół muzyki” w Wiedniu za 200 luidorów; dopiero jednak po śmierci G-a, zgodnie z warunkami kupna, przewieziono je do Wiednia.

Gerber Karol Fryderyk von, znakomity prawnik niemiecki, publicysta i mąż stanu (* 1823—f 1891 w Dreźnie), rozpoczął zawód profesora w Jenie 1844 r., t. j. po kolei wykładał w Erlangen (1847),

Tubindze (1851), znowu w Jenie (1862), Lipsku (1863); obok tego zajmował różne stanowiska w ma-gistraturze, a od r. 1871 objął zarząd ministeryum oświaty i wyznań król. Saskiego. Prace jego miały epokowe znaczenie; położył on fundamenty pod gmach współczesnego prawa prywatnego niemieckiego, pisząc swój System („System des deutschen Privatrechts”

Abhandlungen” (1872) i in.

Gerber Jan Gotfried Henryk, inżynier niemiecki (* 18 listopada 1832 r. w Hof, Ba-warya). Studya wyższe techniczne ukończył w Norymberdze i Monachium 1856 r. i rozpoczął praktykę zawodową przy budowie mostu na Izarze pod Grosshesselohe. Od r. 1858 zarządzał oddziałem budowy mostów w fabryce Kran-zer i Klett w Norymberdze. Gdy w r. 1873 fabryka zamienioną została na towarzystwo akcyjne „Süddeutsche Brückenbau Aktiengesellschaft” w Monachium, został dyrektorem tejże fabryki, a w r. 1884, przy zmianie firmy na „Maschinen Aktiengesellschąft” w Norymberdze

G. był kierownikiem zakładu i doradzcą technicznym. W świecie techników nazwisko G. znane jest z wielu prac literackich zawodowych i znakomitych pomysłów w czyn wprowadzonych, które noszą jego nazwisko. Przedewszystkiem G. podał nowe wzory do obliczania mostów kolejowych i drogowych, które od r. 1872 są obowiązujące w Bawaryi i Hessyi. Zaprojektował nowy system dźwigarów mostowych t. z w. „dźwigarów ze swobodnie wiszącą podporą” (Gerber-Träger; Kontinuirlicher Gelenkträger; Träger mit frei schwebenden Stützpunkten; Konsolenträger; Cantilever-Truss.— Ob. Dźwigar). Podług tego systemu zbudowany został pierwszy większy most na Dunaju w r. 1872 pod Vilsho-fen, przedtem zaś mniejsze mosty przez Reguitzę pod Bambergiem i przez Men pod Hassfurtem. Załączone rysunki przedstawiają różne kombina-cye tego systemu, który bardzo rozpowszechnił się w Ameryce i według tego typu zbudowane są wielkie mosty: Kentueky-River-Viaduct, nowy most na Niagarze, most na Fraser-River i wiele innych (ob. Mosty). G. opatentował również no-

Mille

wy system wiązań żelaznych, zwanych „Gerbe-rowskiemi” (Gerbersches Gelenk für Eisenkonstruktion). Z prac drukowanych technicznych G-a wymienić należy: „Das Paulische Trägersystera” (Norymberga 1859); „Die Rheinbrücke bei Mainz” (Moguncya 1863); „Berechnung der Brückenträger nach system Pauli” (druk. w „Zeitschrift, d. Ver. Deutsch. Ing.” 1865); „Träger mit freiliegenden Stützpunkten” (druk. w „Zeitschrift des Bayr. Arch. u. Ing. Ver.” 1870); tamże „Bestimmung der zulässigen Spanuungen in Eisenkonstruktionen” (1874); „Notizen über Eisenkonstruktionen mit Gelenkverbindungen” (druk. w „Zeitschrift für Baukunde” 1882); „Einsteighalle im Zeptralbahnhof München” (druk. w „Organ für Fortschritte des Eisenbahnwesens” 1887).

Gerberga (* około 750—f po r. 774), poślubiona królowi Fraucyi, Karlomanowi, 768 r., po zgonie męża, gdy Karol Wielki państwo jego zagarnął, schroniła się z dziećmi u Didiera, króla Longobardów; a po jego porażce, wzięta do niewoli w Weronie r. 774, została odesłana do Francyi i tam umarła.

Gerberga, najstarsza córka króla niemieckie-

go, Henryka I, i drugiej żony jego, Matyldy, siostra Ottona I. Urodzona r. 913, w 928 została żoną księcia lotaryńskiego, Gizelberta, a po jego zgonie (929) wyszła tegoż roku za króla Francyi, Ludwika IV, który stąd rościł prawa do Lotaryngii, spierając się o nie bezskutecznie z Ottonem. Jako niewiasta podniosłego ducha,

„Gerberti postea Silvestri II papae Opera mathematical (Berlin 1899). O życiu jego pisali: K. Werner „Gerbert von Aurillac” (Wiedeń 1878); Büdi nger „Ueber Gerberts wissenschaftliche und politische Stellung” (Marburg 1851); M. Cantor „Mathematische Beiträge zum Cul-turleben der Völker” (Halla 1863); „Geschichte der Mathematik” (I, wyd. 2-e, Lipsk 1894).

Gerbert de Montreuil, trubadur francuski, kontynuator romansu Krystyna de Troyes O świętym Gralu (ob. Gral), autor (około 1220 r.) bardzo ulubionego w swoim czasie poematu „Roman de la Violette” (wyd. przez Michela 1834 r. w Paryżu), w którym na świetnie odmalowa-nein tle życia rycerskiego przedstawia jak cnota Euryanty wychodzi zwycięsko z ciężkiej próby. Hi-storya ta była często opracowywana i przerabiana: na niej Shakespeare osnuł swojego Cymbeline’a, Weber wziął ją za tekst do swej opery „Euryan-the”, a spotykamy się z nią także w Dekamero-nie.—A. Rochs „Ueber den Veilchenroman und die Wanderung der Euriantsage” (Halla 1822); Ohle „Shakespeare’s Cymbeline und seine romanischen Vorläufer” (1890).    *

Gerbert, von Hornau, Marcin (*12 sierpnia 1720 w Horb, w Wirtembergii—f 13 maja 1793 r. w St.-Blasien, w Szwarzwaldzie), znakomity historyk muzyczny. W 1736 r. wstąpił do zakonu benedyktynów w klasztorze St.-Blasien, w którym poza obowiązkami bibliotekarza zajmował się zbieraniem materyałów do histo-ryi muzyki wogóle, a historyi muzyki kościelnej w szczególności. W 1760 r. G. przedsięwziął dłuższą wycieczkę do Niemiec, Francyi, i Włoch, w czasie której zwiedził wszystkie większe książnice oraz archiwa klasztorne i miejskie, a w tych poodkrywał mnóstwo szczegółów dotyczących historyi muzyki średniowiecznej, nieznanych traktatów muzycznych, wzmianek biograficznych, zabytków dawnej muzyki kościelnej i t. d. Wróciwszy do St.-Blasien, G. zabrał się raźno do porządkowania swych cennych zbiorów; zdołał już nawet wykończyć część większą pierwszego tomu „De cantu etc.”, gdy w 1769 r. prawie wszystkie jego zbiory padły pastwą płomieni, w czasie pożaru biblioteki i archiwum klasztornego. Na szczęście, G. wielu odpisami i notatkami podzielił się był z Martinim, również historykiem muzyki, z którym poznał się w Bolonii w czasie swej podróży po Włoszech i w bliższe wszedł z nim stosunki. Ten przyjazny zbieg okoliczności pozwolił G-owi uzupełnić na nowo swe zbiory, które mu następnie posłużyły do napisania wielu cennych dzieł i rozpraw o muzyce. Z tych największego rozgłosu dostąpiły: „De cantu et musica sacra, a prima ecclesiae aetate usque ad praesens tempus” (St.-Blasien

s. D.

G. wywierała wpływ przeważny na sprawy państwa. Przedewszystkiem zdołała zjednać sobie Ottona I i zyskać w nim otwartego stronnika dla swojego małżonka w sprawie jego z buntowniczymi wasalami; owdowiawszy zaś po raz drugi (945), przeprowadziła to, przy pomocy Ottona i drugiego brata swego, Brunona, że syn jej,

Lotaryusz (III) na króla wybrany został. Podczas jego małoletności sprawowała regencyę, a potem usunęła się zupełnie od spraw publicznych.

Zmarła 5-go maja 968 lub 969 r.    *

Gerbert, późniejszy papież Sylwester II, urodzony na początku wieku X-go z rodziców nizkiego stanu w Auvergne, w blizkości klasztoru Aurillac, zmarł na tronie papieskim w Rzymie dnia 12 maja 1003 r. Pierwsze nauki pobierał w szkole klasztornej w Aurillac, skąd, dzięki opiece Borela, hrabiego Barcelony, przeniósł się do Viques na dwór Hattona, biskupa tamecznego, z którym około r. 970 udał się do Rzymu, gdzie papież, Jan XIII, przedstawił go królowi Ottonowi I. Z Rzymu udał się do Reims, gdzie w ciągu lat dziesięciu (972—982) rozwijał wielce pożyteczną działalność nauczycielską i wsławił szkołę, w której kształcili się synowie najznakomitszych rodzin, a między innymi Robert Kapet, syn Hugona. Później przenosi się G. do Rawenny, stąd do Bobbio, gdzie otrzymuje opactwo, w r. 991 zostaje metropolitą w Reims, w r. 996 z Ottonem III udaje się do Rzymu; tu po zgonie Grzegorza V zostaje d. 2 kwietnia 999 intronizowany na Stolicę papieską. W ciągu swego czynnego żywota oddawał się z zamiłowaniem studyom matematycznym i pozostawił prace rękopiśmienne, które w owej epoce nizkiego stanu nauki nie były bez wpływu na rozwój wiedzy. Jego „Geome-trya”, ułożona przeważnie według kodeksu Ar-ceryańskiego, znajdującego się w klasztorze w Bobbio, obejmowała rozmaite wiadomości geometryczne pochodzenia grecko-rzymskiego, a między innemi zagadnienia z miernictwa praktycznego, odnoszące się do mierzenia wysokości, głębokości i odległości; znajdujemy tam kon-strukcyę Heronowską ośmiokąta foremnego i naukę o liczbach figurycznych (wielokątowych).

Dwa inne pisma G-a odnoszą się do arytmetyki; jednem z nich jest „Reguła de abaco computi”, gdzie podane są prawidła mnożenia, dzielenia i początki rachunku z ułamkami na abaku; dru-giem „Libellus de numerorum divisione”.—Dzieła G-a wydane zostały przez Ollerisa p. t. 1774, w 2-ch tom.) i „Scriptores ecclesiastici „Oeuvres de Gerbert” (Clermont Fd. i Paryż de musica sacra potissimum” (3 t., St.-Blasien 1867); nowe ich wydanie ogłosił N. Bubnov 1784), zawierające w sobie bardzo cenne mate-

A Pol.

A. K.

J. K.

Gerdil Jacek Zygmunt, kardynał (* 23 czerwca r 1718 w Samoens, miasteczku Sabau-dyi—f w Rzymie 12 sierp. r. 1802). Początkowe wykształcenie otrzymał w domu rodzicielskim, następnie, po studyach odbytych u Barna-bitów, wstąpił do ich zakonu w Bonneville r. 1732.

ryały do historyi muzyki średniowiecznej. Znajdują się w niem traktaty słynnych autorów średniowiecznych: Izydora Hispalensis, Alcuina, Au-reliana Romensis, Remiégo z Auxerre, Notkera, Hucbalda, Odona z Clugny, Gwidona z Arezzo, Hermana zwanego Contractus, Bernarda z Clairvaux, Gerlandusa, Franka z Kolonii, Marchet-ta z Padwy, Jana de Mûris, Adama z Fuldy i w. in. Wartość tego dzieła, z którego korzystali i do dziś dnia korzystają wszyscy historycy muzyki, zwiększa ta okoliczność, że G. nawet omyłek drukarskich, znajdujących się w oryginalnych wydaniach tych rozpraw i traktatów, nie poprawił, lecz wszystko przedrukował bez najmniejszej zmiany i poprawki. Prócz ty cli dzieł źródłowych G. napisał bardzo ciekawe wspomnienia ze swej podróży: „Iter Allemanni-cum, accedit Italicum” (St.-Blasien 1765, 2-e wyd. 1773, przełożone na niemiecki przez Kohlera 1767); oraz „Vetus liturgia allemannica” (2 tomy, St.-Blasien 1776); „Monumenta veteris liturgiae allemannicae” (2 t., St.-Blasien 1777), historyę Szwarzwaldu i w. in.

Gerbéviller, miasto w depart, francuskim Meurthe et Moselle, w okręgu Lunewilskim, nad Mortogne, dopływem Meurthy; ma piękny pałac nowożytny (po dawnym, z w. XII, pozostała tylko kaplica, wspaniale dekorowana, w której się znajduje posąg N. Panny z terrakotty, dzieło znakomitego mistrza z w. XVI, dwa godne uwagi kobierce z tejże epoki, oraz wiele innych obrazów, a między niemi „Pokłon Magów” Ru-bensa). Kościół, z X wieku, niegdyś benedyktyński, pod wezwaniem św. Urbana, dostał się później Karmelitom bosym, którzy założyli tu słynny swojego czasu konwent. Mieszkańców w r. 1891 było w G. 1671. Miasto posiada fabryki pończosznicze, bielizny, haftów, gorzelnie, dystylarnie, kamieniołomy, uprawia chmiel i wino. W G. urodził się kapucyn Poiret, architekt Stanisława Leszczyńskiego, generał Mahlor-by(1762—1861) i pisarz Hentiequin (f 1842). R-

Gerbillon Jan Franciszek, uczony jezuita francuski, missyonarz w Chinach (* 21 stycznia r. 1654 w Verdun nad Mozą — f w marcu r. 1707 w Pekinie). W szesnastym roku życia wstąpił do zakonu jezuitów, gdzie gorliwie się oddał study om matematyki, a r. 1685 był jednym z sześciu jezuitów matematyków, wysłanych do Syamu z kawalerem de Chaumont, z których pięciu udało się później do Chin i uformowało inissyę francuską. G., zatrzymany przy dworze cesarza Kangh-Hi wraz z Bouretem, dzięki swojej umiejętności zajął tak wysokie stanowisko, jakie niegdyś mieli: Schaal i Ver-biest. Zjednał sobie zaufanie i względy cesarza Kangh-Hi, który, mając go za nieodstępnego prawie towarzysza, sam wyuczył go po tatarsku i wysłał z ambasadą do Nerczyńska (r. 1689) dla układów z Rossyanami o granicę. Korzystnie zawarty traktat zjednał mu jeszcze więcej łask cesarza, i tak: prócz wielkich godności, zaliczenia go do najbliższej świty, mianowania nauczycielem matematyki i przełożonym trybunału matematycznego i filozoficznego, d. 22 marca r. 1692 uzyskał edykt, pozwalający mu na publiczne wykonywanie obrzędów wiary chrze-ściańskiej, tudzież na wzniesienie świątyni w obrębie pałacu, w której sam G. pierwszą mszę św. odprawił. Następnie objął kierunek kolle-gium francuskiego w Pekinie, a mianowany generalnym przełożonym missyi w Chinach, pozostał na tem stanowisku do końca życia.—Z dzieł po nim pozostałych wymieniamy: Listy o stanie missyi w Chinach; Rei acy a ośmiu podróży po wielkiej Tartaryi od r.1688—1698, opisy tych podróży dostarczają nam wiadomości szczegółowych o Tartaryi wielkiej, o naturze kraju, murze chińskim i pobycie jezuitów na dworze Pekińskim. Oprócz przekładów lub oryginalnych dzieł po chińsku przypisują G-owi napisanie gramatyki języka mandżurskiego („Elementa linguae tartaricae”), która znajduje się w 2-gim tomie zbioru Thenerota, a chwalona jest przez Abel Rémusata w „Biogr. univers.”, art. Gerbillon. G. napisał również Zasady geometryi, wyjęte z Euklidesa i Archimedesa, oraz Geometryę praktyczną i spekulacyjną.— (De Backer „Bibliotheca").

Gerbillus (suwak), zwierzę z rodziny myszy, do rzędu gryzoniów należące. Górna warga lekko wcięta—owłosiona. Tylne nogi silniejsze od przednich. Zamieszkuje Azyę i Afrykę. W ciągu dnia ukrywa się pod ziemią.

Gerda, ob. Planeto idy.

Gerdauen, okrąg i miasto w Prusach, ob. G i e r d a w s k i p o w i a t.

Gerdhr albo Gerdli, bóstwo staroskandy-nawskie, małżonka Erejra (ob.), z rodu olbrzymów, zdobyta przezeń podstępem, tak piękna, według słów Eddy, że kiedy ją z nieba Frejr ujrzał, jak wchodziła do swego domu, to blaskiem od niej świeciły jeszcze wody i powietrze. Być może, iż nazwa jej przechowała się w drugiej połowie imion starogermańskich Hildegarda, Ludgarda i t. p.—Por. Grimm „Deutsche Mythologie” (od 285); Paul „Grundriss der german. Philologie” (I, 1044, 1060, 1062, 1097).

Obdarzony niepospolitemi zdolnościami i ruchliwym umysłem, zajmował się prawie wszystkiemi gałęziami wiedzy ludzkiej, a dzieła wydane w latach 1747 i 1748 ustaliły mu sławę znakomitego filozofa, tak, że pomimo wielkiej skromności, dla której pragnął żyć w ukryciu przed światem, gromadzą się wkoło niego

909

uczeni, a zaszczytne wyróżnienia spotykają go ze wszystkich stron. Mając zaledwie 19 lat, otrzymał katedrę filozofii w Macerata, a następnie w Casale, gdzie poznał się z rodziną królewską i był zamianowany w Turynie sekretarzem akademii, założonej przez księcia Wiktora Amadeusza sabaudzkiego. Oprócz tego był prowincya-łem swego zakonu w Sardynii i teologiem arcybiskupim, a nie został generałem zakonnym jedynie z powodu, iż król, Karol Emmanuel III, idąc za radą pap. Benedykta XIV, powierzył mu wychowanie swego wnuka, księcia piemonc-kiego (późniejszego Karola Emmanuela IV). Następnie Pius VI powołał G-a do Rzymu, zrobił konsultorem św. officium, wyświęcił na bpa Dy-bonny, a w d. 15 grudnia r. 1778 prekonizował na kardynała. Wkrótce też został G. prefektem propagandy, członkiem prawie wszystkich kon-gregacyj i protektorem Maronitów, z obowiązkiem, przywiązanym do tego ostatniego tytułu, poprawiania liturgicznych ksiąg wschodnich. W grudniu r. 1799, na conclave w Wenecyi, wiele głosów miał za sobą G., lecz wpływ Austryi, a zdaniem innych, wiek jego podeszły, był powodem, że nie spadł nań ten wielki obowiązek. Udawszy się za nowym pap., Piusem VII, do Rzymu, pędził tam życie w pracy nieustannej, obracając wszystkie dochody na ubogich, umarł po krótkiej chorobie, w celi klasztoru barnabic-kiego. Przez lat 60 G. był niezmordowanym obrońcą kościoła, a wspaniały pomnik wystawił sam sobie w pozostałych dziełach, których głębokość i wszechstronność świadczą o niepospolitym jego umyśle. Napisał wiele prac teologicznych, skierowanych przeciwko antyhierar-chicznym dążnościom owego czasu, przeciwko Eybelowi, Febroniuszowi i synodowi pistojskie-mu. Z czasów, gdy był nauczycielem księcia, mamy po nim kilka prac pedagogicznych: krótką logikę, hist, filozofii, wykład najogólniejszych zasad metafizyki, kilka kompendyów historyi, wstęp do Instytucyi Justyniana itp. Gruntownie znał systematy Locke’a, Spinozy, Descartes’a i Male-branche’a; zwalczał energicznie ówczesnych filozofów francuskich. Uczony Jan Jakób Brucker podnosił wysoko wartość jego Historyi filozofii greckiej, a w swojej „Historia critica philoso-phiae a mundi incunabilis ad nostram usque ae-tatem deducta” (Lipsk 1742 — 44; wyd. 2-e 1766—67), korzystał z badań jego nad filozofią szkoły jońskiej i pytagorejskiej. Prace G-a fizyczne i matematyczne znalazły wiele rozgłosu za granicą, a Mairan i D’Alembert oddawali im wielkie pochwały. Dzieła G-a, pisane w językach włoskim, francuskim i łacińskim, są bardzo liczne; zbiór ich, wydany w Rzymie (1806 — 1821), tworzy aż 20 tomów in 4-o, a mieści w sobie prace: 1) Teologiczne, 2) Pedagogiczne, 3) Filozoficzne, 4) Historyczne, 5) Matematyczne i fizyczne. Niektóre z nich i dziś jeszcze są zajmujące, jak np.: „Immaterialita

Dr j. p.

Gerding Jan Ulryk — Gerdy Piotr Mikołaj.

dell'anima, demonstrata contra Sgr. Locke” (Turyn 1747); „Riflessioni intorno alla teoria ed alla pratica della educazione contro i principi di G. G. Rousseau” (Turyn 1763); „Exposition des caractères de la vraie religion" (Turyn 1761), często przedrukowywane i tłómaczone na francuski i inne języki. Godne są też uwagi niektóre pisma jego o prawie kanonicznem, a szczególnie o bulli Piusa VI „Auctorem fidei” i ogłoszone przez Piotra Vaclioux „Extraits inédits de la correspondance et des manuscrits du Card. G.” (Annecy 1868). Życiorys G-a, napisany przez Fr. Ludwika Fontanę, późniejszego kardynała, znajduje się w tomie dwudziestym zbiorowej edycyi rzymskiej.

Gerding Jan Ulryk (* d. 5 lutego r. 1675 w Todingliausen pod Bremą—f w Rydze w r. 1764), lekarz. Po skończeniu szkół w Brunś-wiku udał się do Halli, gdzie przez trzy lata uczęszczał na wydział prawny, poczem został audytorem w gwardyi przybocznej brandenburskiej, później zaś sekretarzem landgrafa F iii p a heskiego, u którego na służbie pozostawał przez pięć lat. Uwolniwszy się od obowiązków tych, pojechał do Lejdy i zapisał się na wydział lekarski, stamtąd udał się po pewnym czasie do Utrechtu, nakoniec w Harderwyku, o-broniwszy rozprawę „De vitriolo martis”, dyplom doktorski osiągnął, poczem osiadł w Utrechcie i przez lat 25 zajmował się tam wykonawstwem lekarskiem. W r. 1732 wstąpił do służby rządowej rossyjskiej i przebywszy w niej lat 8, powrócił znów do Hollandyi, ale niedługo tam bawił i, namówiony do tego przez kilku Inflantczyków, przeniósł się do Rygi, gdzie umarł jako lekarz rycerstwa inflanckiego. Zabawiał się wynajdywaniem leków cudownych; skutki jednego z nich opisał w książeczce „Tinctura particulars, oder Chyl verbessernde Tinctur* (Ryga 1753; wyd. 5-te w Królewcu 1762). W r. 1762 tajemnicę leku tego oraz dwu innych powierzył aptekarzowi Rostowi w Rydze, który od czasu tego rozprzedawał je. Przedtem wydał w tłó-maczeniu niemieckiem „Heroides” Owidyusza p. n. „Ovidii Briefe der Helden” (Lipsk 1706) i „Sinn- und lehrreicheParabeln”(Frankfurt 1711). Posiadał podobno bardzo piękny i bogaty zbiór bursztynów.—Por. „Biogr. Lexikon hervorragender Aerzte” (T. II, str. 529).

Gerdy Piotr Mikołaj (* d. 1 maja r. 1797 w Loches [Aube]—f w Paryżu d. 19 marca r. 1856), znakomity anatom, fizyolog i chirurg. Przybywszy w r. 1814 do Paryża oddał się z zapałem nauce, pomimo że wciąż z niedostatkiem walczyć musiał. W r. 1817 udało mu się zostać pomocnikiem prosektora (Aide d’anatomie); wtedy, mając zaledwie 20 lat wieku, zaczął już z powodzeniem nauczać innych; w r. 1821 posunięto go na prosektora, w roku zaś 1823 otrzymał dyplom doktorski i został w dwa lata później chirurgiem Biura centralnego, a w r,

ną i lewą, czarną, mąż w czapce czubatej, przez pół na prawo złoty, a lewo purpurowy, w każdej ręce gałązkę o trzecli dzwonkach trzyma. —

1828 ordynatorem szpitala Pitié. W r. 1833 uzyskał drogą konkursu katedrę chirurgii teoretycznej, w roku zaś 1837 otrzymał klinikę chirurgiczną i równocześnie był wybrany na członka Akademii lekarskiej.—G. był pisarzem znakomitym i bardzo płodnym, pozostawił po sobie mnóstwo prac wybornych z zakresu anatomii, fizyologii i chirurgii; był przytem jednym z najwymowniejszych profesorów swego czasu. Większość monografij swych ogłosił w „Archives gêner. de médecine”, w wydawanym przez Magendiego „Journal de physiologie” i w „Bulletin de l’Académie de médecine”; pisywał oprócz tego dla „Gazette hebdomadaire”, „Bulletin de thérapeutique”, „Journal des artistes” i innych wydawnictw lekarskich. Do dzieł jego obszerniejszych, wydanych osobno, należą: „Traité des bandages et appareils de pansement” (Paryż 1826, z atlasem; wyd. 2-e tamże 1837—39); tłórn. niem. Weimar 1829), „Anatomie des formes extérieures du corps humain, appliquée à la peinture, à la sculpture et à la chirurgie” (Paryż 1829, z atlasem; tłom. niem. Weimar 1831), „Physiologie médicale didactique et critique” (Paryż 1832), „Pathologie générale médico-chirurgicale etc.” (Paryż 1851) „Chirurgie pratique complète” (Paryż 1852—56). Z pozostałych po nim prac P. Broca i E. Beaugrand wydali część p. n. „Mélanges d’anatomie, de physiologie et de chirurgie” (Paryż 1875, 2 tomy).—Por. Dech ambre „Diction, encyclop.” Ser. IV, T. VIII, str. 532.

G-ego umieścił P. Broca w „Mém. de la Soc. de chirurgie de Paris” (1863, T. V, str. 31

Dr j. p.

Nadany wraz z indygie-natem Samuelowi Lud-gerowi Geretowi, syndykowi toruńskiemu, w 1775-ym roku. — Źródła: „Volum. Legum”

(VIII, 300); Borkowski;

Ostrowski „Księga her- Fig. 192. Geret (herb), bowa rodów polskich.”

i nast.).

Gerdy Józef Vulfranc (* w Loches [Aube] d. 20 marca r. 1809—f w Uriage pod Gre-noblą d. 16 września r. 1873), lekarz, brat młodszy Piotra Mikołaja G. (ob.): Do nauk lekarskich przykładał się w Troyes i, pod przewodem brata, w Paryżu; tam w r. 1837 dyplom doktorski osiągnął. W r. 1839, na mocy rozprawy konkursowej „De la résection des extrémités articulaires des os“ został w Paryżu profesorem przybranym (agrégé) chirurgii, niebawem atoli stanowisko to opuścił, by przyjąć u-rząd pomocnika inspektora wód mineralnych w Uriage (Isère) i wkrótce potem sam został inspektorem; pozostał nim do śmierci, z korzyścią wielką dla zakładu, o którego podniesienie dbał nieustannie. Napisał kilka prac o balneologii, szczególnie o wodach w Uriage.—Por. Dechambre „Diet. encyclop.” Ser. IV, t. VIII,

Dr j. p.

str. 532.

Geret Samuel (* w r. 1720 w Toruniu, gdzie ojciec jego był pastorem—f tamże 1778) po ukończeniu gimnazyum toruńskiego wyższe nauki pobierał w uniwersytetach w Wittenbergu i Getyndze; w pierwszym z nich otrzymał w r. 1753 stopień magistra, a następnie został adjunk-tem przy fakultecie filozoficznym, oraz profesorem nadzwyczajnym. Stamtąd powołany na profesora zwyczajnego do gimnazyum w Toruniu, niedługo obowiązki te spełniał, będąc przeznaczonym r. 1755 do pomocy swemu ojcu. Jako kaznodzieja i delegowany tego miasta zwiedzał rozmaite dwory i stolice niemieckie, oraz Hollandyę i Anglię w celach naukowych, właściwie atoli jeździł za zbieraniem zasiłków Życiorys obszerny na nowo stawiany kościół ewangelicki. W podróży tej zabrał liczne znajomości z uczonymi i mianowany był członkiem rozmaitych towarzystw naukowych. Za powrotem do swego rodzinnego miasta opuścił stan duchowny, do którego nie miał powołania, i wybrany został w r. 1759 na sekretarza miasta Torunia. W tym charakterze wysyłany bywał do dworu królewskiego w Warszawie, gdzie też od 1765 do 1776 r. stale rezydował. Zręczny dyplomata, umiał się podobać królowi Stanisławowi, który go często łaskami swemi obdarzał, a nawet do stanu szlacheckiego wyniósł. Kiedy w r. 1772 G. otrzymał od fakultetu prawnego w Getyndze dyplom na doktora obojga praw, Stanisław August dał mu z tego powodu pierścień brylantowy, z cyfrą swoją. W r. 1774 G. obrany na syndyka toruńskiego, z pozostaniem rezydentem w Warszawie, w r. 1775 narajcę, w r. 1782 został burgrafem; ten ostatni, najwyższy, urząd miejski, od wyboru królewskiego zawisły, za czasów polskich kilka lat sprawował. Po przyłączeniu Torunia do Prus mianowany był w r. 1794 królewsko-pruskim radzcą nadwornym, a potem Geret. Herb polski z indygienatu. Na tar- radzcą wojskowym. Był to człowiek bardzo czy ściętej w polu górnem, srebrnem, orzeł bia- uczony, przychylny Polsce i doskonale obeznany ły, z płomieni wylatujący; w dolnem, purpuro- z historyą, literaturą, prawami i zwyczajami na-wem, trzy pasy srebrne równoległe, ukośnie szego kraju. Jako autor zostawił w druku wlewo idące. Nad hełmem w koronie szła- z pierwszych lat zawodu profesorskiego nastę-checkiej między dwiema trąbami, prawą, srebr- pujące dzieła: 1) „Exercitationis variorum de Ar-

S. D.

W. J.

R.

Konst. Woj.

nobio Afro ejusque theologia judicia exhibentis antelogium de non contemnenda antiquissimorum inter Christianos doctorum scientia” (Wittenberga 1751, in 4-to).    2) „Chr. Gottlb. Ungeri

Dissertatio de vita Aldi Pii Manutii Romani me-ritisque in rem literariam, observationibus illustra-ta” (tamże 1754). Najważniejszą atoli dla hi-storyi polskiej ma zasługę przez założenie pierwszego czasopisma tygodniowego w Toruniu w języku niemieckim, które od r. 1760—1772 sam redagował pod nazwą: 3) „Thornische wöchentliche Nachrichten und Anzeigen” (13 t. in 4-to), gdzie mnóstwo znajduje się ciekawych, a skądinąd nieznanych, szczegółów do historyi polskiej tych lat, z dokładną znajomością i bezstronnością skreślonych. Nadto wydał dzieło literaturę polską obchodzące ze swemi uaukowemi uwagami: 4) „Ordinatio Vladislai IV ratione consilio-rum in Conventibus Prussiae” (Toruń 1776, in 4-to, diugie wydanie tamże 1777).    5) „Répon

se sur le Mémoire touchant la douane dans la Prusse polonaise” (Warszawa 1765, drugie wydanie w Toruniu 1767). Bezimiennie wydał w Warszawie po niemiecku: 6) „Handbuch für Römer, Griechen und Dissidenten in Schloss- Stadt- und Landgerichten” (Warszawa 1769, tłómaczone na polskie). Niemniej ważne jest dla historyi literatury jego dzieło p. t.: 7) „Jetztlebendes Thorn” (Frankfurt i Lipsk 1793), oraz na źródłach archiwalnych i dyplomatach oparte: 8) „Historische Nachrichten von der Stadt Thorn” (Erfurt 1796, in 4-to). G. był także autorem i wydawcą rozmaitych toruńskich i warszawskich niemieckich kalendarzyków politycznych („Staats-Kalender”).—(Sobieszczański F. M. w „Encykl. Org.” większej).

Gergonne Józef D i a z, matematyk francus -ki (* d. 19 czerwca 1771 w Nancy—f w 1859 r.) był początkowo oficerem artylleryi, później profesorem matematyki w liceum w Nîmes, a potem fakultetu nauk w Montpellier. Był założycielem i wydawcą dziennika matematycznego „Annales de mathématiques pures et appliquées” (21 tomów in 4-o, Nîmes 1810—1831; tomy pierwsze wydał przy współudziale Th. La-vernède’a). W piśmie tern ogłosił mnóstwo prac z najrozmaitszych dziedzin matematyki, głównie z geometryi, którą zbogacił twierdzeniami, odnoszącemi się do teoryi biegunowości figur geometrycznych (zasada dwoistości). Pisał też liczne rozprawy z dziedziny mechaniki, fizyki, artykuły krytyczne i filozoficzne.

Gergovia, wyżyna w departamencie francuskim Puy-de-Dôme, w Owernii, odległa od Cler-montu o 7 km. na pd. pdw., 774 m. n. p. m., o kształcie równoległobocznym. Na wyżynie G-i znajdowało się niegdyś miasto, napróżno oblegane przez Cezara w r. 52 przed Chr. (Vercingétorix); pozostały z miasta jedynie szczątki.

Gerhard ŚW., biskup z Toul (963 — 994), założył kamień węgielny pod kościół katedralny

Encykl. Powsb. U astr. Zgbk. '91. T. XXTV

w Toul, starał się bardzo gorliwie o wychowanie duchowieństwa i położył wielkie zasługi w r. 981, podczas moru i głodu, grasujący cli w dyecezyi jego. Papież Leon IX r. 1050 zaliczył go do pocztu świętych.

Gerhard I, arcybiskup moguncki (1251 — 1259), syn wildgrafa Konrada, został obrany w bardzo młodym wieku; był jednym z wybitniejszych uczestników Związku miast Reńskich z r. 1254. Podczas wyboru hrabi Ryszarda Kornwalijskiego na tron niemiecki arcybiskup koloński oddał głos za G-a, ponieważ ten był podówczas więziony przez Albrechta Brun-świckiego. wskutek niesnasek o spadek po Henryku Raspe.

Gerhard II, arcybiskup moguncki (1288 — 1305), hrabia von Eppenstein. Dzięki jego staraniom w r. 1292 na tron niemiecki wybrany został Adolf Nassauski, który mu zapewnił znaczne przywileje; w r. 1294 kupił Eichsfeld. Później poróżnił się z królem Adolfem i jego następcą Albrechtem, któremu w r. 1302 musiał odstąpić Bingen (f 1305 r.).

Gerhard von Rie le, lub von Netting, budowniczy niemiecki; żył w drugiej połowie XIII w. Imię jego, jako majstra kamieniarskiego, t. j. majstra sztuki budowlanej (magister lapi-cida, miano budowniczych w Wiekach Średnich), zapisane jest w wielu dokumentach tej epoki, aczkolwiek z różnemi przydomkami. Dziś do-wiedzionem jest, że G. był pierwszym budowniczym katedry kolońskiej i twórcą skończenie prawidłowego planu, którego później tak skrupulatnie trzymano się przy rekonstrokcyi tej wspaniałej świątyni. Plan powyższy nakreślony był w r. 1248, i wtedy też, jak to wskazuje data założenia kamienia węgielnego, rozpoczęto roboty przy budowie prezbiteryum dzisiejszej katedry, któremi „mistrz Gerhard” kierował do roku 1296. Rok ten uważać należy za datę jego śmierci.'

Gerhard III, Wielki, hrabia Holsztyński (* 1292—f 1340). Syn hrabi Rendsburga, Henryka I, po którym objął rządy w r. 1304; rozszerzył swoje posiadłości przez wojny i sukcessye. Walczył szczęśliwie z Krzysztofem II Duńskim za swego synowca i pupilla, Waldemara Szlez-widzkiego, i po wstąpieniu na tron duński Waldemar (1326) oddał mu, jako „Opiekunowi Państwa Duńskiego”, w lenne władanie, oprócz posiadanego już przez niego Holsztynu i Stor-martiu, jeszcze południową Jutlandyę, która nie miała być nigdy z Danią połączona. W nowej wojnie z Krzysztofem zwyciężył go ostatecznie na Lohheide (1331). Po dojściu do pełnoletno-ści Waldemara otrzymał księstwo Szlezwigu jako zastaw. Podczas wyprawy do Jutlandyi został zamordowany przez szlachcica jutlandzkiego, Nielsa Ebbesena, w Randers.—Por. Berblin-ger „Gerhard der Grosse von Holstein” (Rendsburg 1881).

llń

w. G.

Gerhard VI, hrabia Holsztyński, wnuk poprzedniego, dostał w r. 1386 od królowej Małgorzaty, opiekunki swego syna, Olafa, w lenne władanie dziedziczne księstwo Szlezwigu. Zginął 4 sierpnia 1494 z kwiatem holsztyńskiego rycerstwa w walce z Ditmarszami (ob. Dith-marsche n).

Gerhard Edward, archeolog (* 29 list. 1795 w Poznaniu—f 12 maja 1867 w Berlinie). Poświęcał się studyom klasycznym we Wrocławiu i Berlinie pod kierunkiem Böckha. W r. 1816 habilitował się we Wrocławiu. Później został profesorem gimnazyum w mieście rodzinnem; od r. 1819 udawał się kilkakrotnie w podróże naukowe do Włoch. W Rzymie brał udział w wydawnictwie Platnera i Bunsena „Beschreibung der Stadt Rom”. W usiłowaniach ułożenia systematycznego studyum pomników starożytności klasycznej za pomocą odtworzenia i opisu wszystkich istniejących zabytków, były mu od r. 1828 bardzo pomocne liczne wykopaliska Lucyana Bonapartego. Wespół z innymi archeologami założył w r. 1829 Instytut archeologiczny w Rzymie. W r. 1837 został archeologiem królewskiego muzeum w Berlinie, w r. 1844 zwyczajnym profesorem uniwersytetu Berlińskiego i członkiem Akademii. Z licznych dzieł G-a najważniejsze są: „Antike Bildwerke” (Sztutgart 1827—44, ze 140 miedziorytami i dodatkiem „Griechische Mysterienbilder ”    (1839);

„Auserlesene griechische Vasenbilder” (Berlin 1839—1858, 4 tomy, 330 miedziorytów); „Etruskische Spiegel” (1843—68, 4 tomy, 360 tablic). G. więcej korzyści przyniósł nauce swą działalnością organizacyjną i publikowaniem pomników, niż rezultatami badań własnych. Jego „Gesammelte akademische Abhandlungen und kleine Schriften” wyszły w Berlinie 1866—68 w 2 to mach, z 82 tablicami.—Por. 0. Jahn „Eduard G.“ (Berlin 1868).

Gerhardt Paweł, religijny poeta niemiecki, syn burmistrza w Gräfenhainichen (* 1606 — f w Liiblen 1676 r.). Był pastorem w Berlinie. Powodowany żarliwością luterańską, sprzeciwiał się dążeniom elektora brandenburskiego, Fryderyka Wilhelma, do zjednoczenia sekt protestanckich. Wskutek tego musiał opuścić Berlin; udał się do Saksonii, gdzie otrzymał miejsce proboszcza, które zajmował do śmierci swej. Jego pieśni religijne, zebrane p. t. „Geistliche Andachten” (wyd. 1-e Berlin 1667 i następnie niezliczone wydania i najlepsze przez Ph. Wackerne-gela, Sztutgart 1843) należą do najpiękniejszych płodów poezyi niemieckiej XVII w. i wśród powszechnego zmateryalizowania i zdziczenia epoki wojny Trzydziestoletniej wyróżniają się ogromną podniosłością uczuć, objawiającą się czysto chrze-ściańskim nastrojem duszy w formie niepospolicie pięknej, nacechowanej wielką prostotą i szczerością. Niektóre z tych pieśni wyjątkową osiągnęły popularność, przeszły do tradycyi ludowej i do dziś dnia śpiewane są przez lud w całych protestanckich Niemczech.

Gerhardt Karol Fryderyk, znakomity chemik francuski (* d. 21 sierpnia 1816 r.— f 19 sierpnia 1856 r. w Strasburgu): tamże otrzymał początkowe wykształcenie, następnie zaś między rokiem 1831 — 1832 uczęszczał na wykłady do szkoły politechnicznej w Karlsru he; po kilku dość burzliwych latach poświęcił się nauce chemii pod kierunkiem sławnego Lie-biga w Giessen. W r. 1838, idąc za radą Lie-biga, G. udał się do Paryża i tam został przyjęty do pracowni Chevreula. Po kilku latach pracy w Paryżu otrzymał katedrę chemii w Montpellier, niebawem jednak wraca do Paryża (1848) i w r. 1851 zakłada szkołę chemii stosowanej. W r. 1855 otrzymał w Strasburgu dwie katedry: chemii i farmacyi. G. posiadał umysł w najwyższym stopniu systematyczny i był mistrzem w sztuce tłómaczenia i grupowania faktów, wyciągania wniosków właściwych i pożytecznych dla teoryi, był więcej człowiekiem zaciekającym się w teoryach, niż eksperymentatorem i zajął z powodu tego miejsce ważne w historyi rozwoju chemii teoretycznej. Pierwszą pracę o olejkach eterycznych ogłosił wspólnie z Cahourem, a mianowicie: o olejku kminkowym; następnie badał olejek kozłkowy, estragonowy, gorczycowy, kwas salicylowy i fenol. Wspólnie z Laurentem pracował nad określeniem stosunku liczbowego przy zestawieniu wzorów chemicznych; to badanie drobiazgowe doprowadziło go zaraz na wstępie do podwojenia równoznaczników węgla i tlenu. Uogólnił hypotezę Dumasa o rzędach kwasów tłuszczowych, rozmieszczając związki chemiczne w rzędy homologiczne, rzędy swoiste, nietylko przez wzrastanie o stałe ilości atomów węgla i wodoru, lecz i przez podobieństwo reakcyi. Odkryciem bezwodników kwasów organicznych w 1852 r., związków, którym odmawiano istnienia, zdobył dowody stwierdzające hypotezy swoje, że bezwodniki kwasów jednozasadowych są zbudowane przez złączenie dwóch cząsteczek kwasów, które utraciły jedną cząsteczkę wody. Walczył przez całe życie przeciw teoryi dualistycznej Berzeliusa, teoryi często zbyt jednostronnej i powstałej z połączenia starej teoryi rodników i zastąpienia onych, zamiast której wprowadził teoryę typów, Teorya ta jest rozwinięciem i uogólnieniem hypotezy wygłoszonej przez Dumasa i Wil-liamsona, a może być streszczoną tak: wszystkie związki, jak mineralne, tak i organiczne, mogą być sprowadzone do małej liczby typów ogólnych, a mianowicie: wodoru, kwasu chloro-wodornego, wody i amoniaku.—Wydał: „Annuaire des sciences chimiques” (Paryż 1839); „Précis de chimie organique” (Paryż 1844 — 1845); „Comptes rendus mensuels des travaux chimiques de l’étranger ainsi que des laboratoires de Bordeaux et de Montpellier” (razem z Laurentem)

W. Br.

członkiem Akademii berlińskiej.

Gerhardt Dagobert von, publicysta i poeta, znany pod pseudonimem G. von Amyntor (* 12 lipca 1831 w Lignicy). Uczęszczał do gimnazyum w Głogowie; wstąpił 1849 r. do wojska we Wrocławiu. Będąc żołnierzem, nie zaniedbywał jednak prac naukowych. (Z dziedziny wojskowości napisał wtedy: „Der Antagonismus Frankreichs und Englands von politisch-militärischem Standpunkt” Berl. 1860). Wiatach 1867— 68 był zaliczony do sztabu głównego w Berlinie. Brał udział w kampaniach 1864 (duńskiej) i 1870—71 (francuskiej); w pierwszej o-trzymał ciężką ranę. Obecnie mieszka w Poczdamie. Jako poeta G. wystąpił dopiero w późniejszym wieku na widownię Pierwsze jego prace: „Hypochondrische Plaudereien” (1875) „Randglossen zum Buch des Lebens” (1876), przeszły bez wrażenia: dopiero późniejsze utwory

go”

mi).

(Montpellier i Paryż 1845); „Appendice au Journal de pharmacie et de médecine (848); „Introduction à l’étude de la chimie”; „Chimie appliquée à la physiologie animale et à la pathologie”; „Chimie appliquée à la physiologie végétale et à l’agriculture”; „Traité de chimie organique” .

Gerhardt Karl Immanuel, matematyk niemiecki (* d. 2 grudnia 1816 w Herzbergu, w Sa-ksouii pruskiej — f 4 maja 1899 r. w Halli). Był nauczycielom matematyki w Salzwedel, w gi-mnazyum francuskiem w Berlinie, wreszcie dyrektorem gimnazyum w.Eisleben. Jego rozprawa o zasadach rachunku różniczkowego otrzymała nagrodę (1837) od fakultetu uniwersytetu berlińskiego; była to pierwsza jego praca, po której wkrótce ogłosił dwie (1840, 1842), odnoszące się do historyi rozwoju zasad rachunku różniczkowego. Odtąd pracuje przeważnie nad hi-storyą matematyki i ogłasza kolejno prace o Fi-bonaccim (Grunerta „Archiv” II), o początku i rozpowszechnieniu dziesiętnego systemu liczenia (tamże 1842), o algebrze we Włoszech (tamże 1843). Rozpoczyna specyalne studya nad Leibnizem, wydaje (1846) tegoż „Historia et origo calculi differentials”; pisze rozprawę (1848) O odkryciu rachunku różniczkowego przez Leibniza, bierze udział w wydawnictwie dzieł zbiorowych tego filozofa, opracowując dzieła matematyczne, a następnie i filozoficzne. W r. 1861 wydaje książkę rachunkową Maximusa Planude-sa (mnicha z pierwszej połowy XIV stulecia) w r. 1871 VII-ą i VIII-ą księgę Zbioru Pappu-sa. Z polecenia Akademii monachijskiej opracowuje do wydawnictwa Historyi umiejętności w Niemczech tom, obejmujący historyę matematyki („Geschichte der Mathematik in Deutschland”, Monachium 1877). W późnej starości podejmuje nowe wydanie korrespondencyi matematycznej Leibniza, której tom I wyszedł w końcu r. 1898; wyjścia drugiego tomu, przygotowanego do druku, już nie doczekał. Był

s D.

G-a: poemat „Peter Quidams Rheinfahrt” (1878) i nowella „Der Zug des Todes” (1878), zyskały ogólne uznanie; w utworach tych przebija się talent dobrze wyszkolony i szlachetny nastrój myśli. Konserwatywny i chrześciański kierunek G-a uwydatnia się silnie w „Lieder eines deutschen Nachtwächters” (1878) i w „Der neue Romancero’ (1880). Prócz tych utworów ogłosił drukiem bardzo wiele innych.

Gerhardt Karol Chrystyan Adolf Jako b (* w Spirze d. 5 maja r. 1833), lekarz. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Wiirzburgu i tam w r. 1856 dyplom doktorski osiągnął. W listopadzie r. 1861 wydział lekarski w Jenie powołał go na profesora chorób wewnętrznych i dyrektora kliniki, w październiku roku 1872 takie samo stanowisko, ofiarowane sobie w Wiirzburgu, przyjął i od czasu tego tamże był czynny. Napisał między innemi: „Lehrbuch der Kinderkrankheiten” (Tybinga 1880, wyd. IV) i „Lehrbuch der Auscultation und Percussion” (tamże 1890, wyd. V). Książka ta cieszy się dotąd powodzeniem i na różne języki przetłó-maczona została; w przekładzie polskim wyszła w Warszawie w r. 1872 p. t. „Diagnostyka lekarska. Wykład auskultacyi i perkussyi. Przekład dzieła... przez d-ra Juliusza Wyrzykowskie-(wehodzi w skład Biblioteki umiejętności lekarskich Girsztowta). G. oddał też usługę rzeczywistą nauce przez ogłoszenie dzieła zbiorowego p. t. „Handbuch der Kinderkrankheiten” (Tybinga 1877—1889;    6 tomów z dopełnienia-

Dr j. p.

Gęrhardns Magnus, ob. Groote.

Géricault Jan Ludwik Andrzej Teodor, malarz i rysownik francuski (* 1791 w Rouen — f 1824 w Paryżu). Od dzieciństwa niemal objawiał zamiłowanie do rysunku i namiętność do koni, a dnie wolne od zajęć szkolnych spędzał naprzemian, to w Luwrze, posiadającym w owej epoce mnóstwo arcydzieł, świeżo z Włoch przywiezionych, to w słynnym w owej epoce z tressury koni „Cyrku Olimpijskim.” Gdy ukończył liceum Ludwika Wielkiego w Paryżu, a ojciec nie życzył sobie kształcić go na artystę, młodzieniec pokryjomu uczęszczał na lekcy e rysunku do Karola Verneta, a następnie przeniósł się do pracowni Guéri na (ob.). Obie pracownie zawiodły go; Vernet był dla niego za nadto konwencyonalnym w rysunku; nauczanie Guérina, poprawne, ale zbyt metodyczne, wydało mu się zanadto zimnem. Gorąca natura G-a, zapał do chwytania plastyką prawdziwego tętna życia, dyktowały mu inną metodę w pracy; metodzie tej, to jest samodzielnemu rozwojowi w sobie sił artystycznych, oddał się z całym zapałem młodzieńca kochającego sztukę i rwącego się do życia. W ciągu dwóch lat pracy bez przerwy G. nietylko zdobył wyższe ogólne wykształcenie, nietylko zbadał gruntownie arcy-

phie” (Paryż 1895).

czerpanym z życia francuskiego i najpopularniejsze są: „Artyllerya konna, zmieniająca pozycyę,” „Szarża huzarów,” „Grena-dyer prowadzący rannego kirasyera” i wreszcie owa słynna „Walka koni w stajni,” odbita tylko w 5 egzemplarzach, z powodu pęknięcia kamienia, która przez to stanowi rzadkość wydawniczą i sprzedawaną była po 1 500 franków.

Od czasu, jak zdjęcia fotograficzne momentalne ruchu wszelkiego, a więc i biegu koni, podały krytykom możność sprawdzania prawdziwości ruchu na rysunku wyrażonego, zachwyt, przed pełnemi życia scenami przez G-a przedstawia- srebrnych, pas błękitny ukośnie wprawo, z trze-nemi, a uważanemi dotąd za mistrzowskie ma gwiazdami sześciopromiepnemi, złotemi, na uchwycenie ołówkiem rzeczywistości, osłabł w pe- nim; w drugiem i trzeciem, czerwonych, gryf

dzieła świata klasycznego, ale i wyrobił w sobie, za pomocą kopiowania mistrzów nowożytnych, wyborną technikę malarską. Koń był zawsze ulubionym przedmiotem jego studyów, a te studya z natury pomogły mu zdobyć medal złoty za pierwszy obraz, jaki, mając zaledwie 21 lat, wystawił w Salonie paryskim w r. 1812. Jest to ów, tak popularny w owe czasy,

„Oncer od szaserów, pędzący do ataku” (obecnie w Luwrze), który odrazu ustalił sławę młodego artysty. W 1814 r. G. wystawił w Salonie, jako parę do swojego szasera, „Kirasye-ra rannego, schodzącego z pola bitwy.” Obraz ten, w swoim czasie tak popularny i tyle razy reprodukowany w litografii, nie był jednak przez krytykę wyróżniony. Zniechęcony tem G. porzucił na czas pewien sztukę. Gdy na nowo jął się jej z zapałem, a wstrząśnienia życiowe kazały mu szukać ukojenia zdała od kraju, przebył dwa lata we Włoszech, pracując pilnie i wzbogacając swą tekę mnóstwem kopij i studyów z natury. Gdy wrócił do Paryża, miasto całe zajęte było świeżą katastrofą morską okrętu „Meduza,” to natchnęło go myślą stworzenia wielkiego obrazu, który wymalował w ciągu roku, z całym zasobem studyów przygotowawczych. „Tratwa ratunkowa Meduzy,” wystawiona w 1819 r. w Salonie paryskim, nie doznała przychylnego przyjęcia. Urażony tem artysta wyjechał do Londynu (1820), gdzie obraz ten, oglądany przez Anglików, po szylingu za wejście, przyniósł autorowi 1 7 000 franków czystego dochodu, co dało mu możność pracowania w Londynie przez dwa lata i pół. Owocami tej pracy były: słynny obraz „Wielkie Derby w Epsom,” obraz pełen ruchu i życia, i „Wyścig panów na koniach,” poprawny w rysunku i kolorycie, a także 13 tablic litograficznych z wybornemi typami londyńskiemi, jak np. „Kobziarz” (The Piper). Litografia, do której wdrożył G-a przyjaciel jego i towarzysz wycieczki do Anglii, Chariet (ob.) i którą artysta pod koniec życia umiłował szczególniej, daje nam go poznać jako głębokiego spostrzegacza i wybornego rysownika. Ze 100 litografij, wykonanych przez G-a po powrocie do Francyi, z przedmiotem

najlepsze

wnej mierze; pomimo to G. i dziś jeszcze uważanym jest powszechnie, i sprawiedliwie, za najlepszego rysownika we Francyi w początkowej dobie rozwoju sztuki litograficznej. Rysunek G-a j est poprawny, pewny siebie, a siła charakterystyki wyróżnia go z pośród innych współczesnych mu artystów, niewyzwolonych jeszcze z form konwencjonalnych klasycyzmu. W miarę jednak jak talent G-ta dojrzewał i coraz potężniej wyrażał się w jego utworach, słaby organizm jego odmawiał mu sił do życia. G. już z Londynu powrócił z zarodkiem suchot, a upadek z konia odrazu podciął resztę żywotności. Pomimo to G. pracował do końca życia i pozostawił kilka jeszcze cennych studyów („Wózek węglarzy,” „Konie pocztowe, „Kuźnia wiejska,” „Dziecko karmiące konia”), nie zdążył jednak wymalować dwóch wielkich płócien: „Handel niewolnikami” i „Otwarcie wrót Inkwizycyi,” w których zamierzał, podobnie jak w swojej „Tratwie ocalonych,” wyrazić współczucie dla niedoli ludzkiej. G. uprawiał także i rzeźbę a jego „Koń obdarty ze skóry,” tak pod względem anatomii jak i sztuki, jest jedynym w swoim rodzaju zabytkiem. G. należy do rzędu wybitnych artystów. Śmierć przedwczesna nie dozwoliła mu odegrać tak wielkiej roli w rozwoju sztuki francuskiej, do jakiej przeznaczały go talent jego i zapnł artystyczny; w każdym razie jest on jednym z potężniejszych działaczy na polu wyzwolenia się sztuki francuskiej z oków konwen-cyonalizmu i zimnego klasycyzmu, — działaczy, wskazujących na naturę i na życie samo, jako na źródło ożywcze sztuki i potęgujących to źródło patosem nowoczesnym.—Porów. Charles Clément „G., étude biographique et critique, avec le catalogue de l’oeuvre du maître” (Paryż 1879, 3-e wyd.); H. Bouchot „La Litogra-

s s.

Grering, herb polski z nadania. Na tarczy czteropolowej w polach pierwszem i czwartem,

'Wfj

Fig. 193. Gering (herb).

srebrny wprawo. Nad tarczą dwa hełmy; nad i się grobowce Fryderyka Wilhelma I i Frydery-pierwszym w koronie szlacheckiej skrzydło orle, | ka II. barkiem wprawo, w górnej połowie błękitne,

Gerlach Gottlob Wilhelm (* 1778—f w dolnej czerwone; na niem gwiazda sześcio- ; 1832), filozof niemiecki, profesor uniwersytetu promienna złota; nad drugim, również w koro- w Halli. Należał w zasadzie do szkoły Fich-nie, gryf srebrny wprawo. Labry z prawej strony czerwone, z lewej błękitne, podbite złotem. Nadany Fryderykowi Janowi G., naczelnikowi obwodu Tomaszowskiego, 11 czerwca 1777 r. w Galicyi przez Maryę Teresę, cesarzową rzymską.—Źródła: „Poczet szl. galic.”; Borkowski; Hefner „Wappenbuch des blüh. Adels von Galizien”.

A. Pol.

Mns

Geringer, herb polski z nadania. Na tarczy trójpolowej w polu pierwszem, górnem, błękitnem, trzy gwiazdy sześciopromienne złote rzędem; w polu drugiem, prawem, złotem, pół orła czarnego z cyfrą J. II na piersiach wprawo; na trzeciem, lewem, czarnem, lew złoty, wspięty wprawo, z mieczem w prawej łapie. Nad tarczą w koronie szlacheckiej orzeł jednogłowy czarny, z cyfrą J. II na piersiach. Labry czar-

Fig. 194. Geringer (herb).

ne, podbite złotem. Nadany 23 czerwca 1789 r. Janowi G. z prz. von Oedenberg przez Józefa II, cesarza rzymskiego. Borkowski, a za nim Polaczek, podają rok nobilitacyi 1825 błędnie, gdyż sama cyfra na piersiach orła wskazuje datę wcześniejszą.—Źródła: Borkowski, Polaczek, Ostrowski, Rietstap „Armorial général”.

Gerke August (* około 1790 r. na Ukrainie, data śmierci mieznana), skrzypek i kompozytor, pochodzenia niemieckiego. G. był kapelmistrzem orkiestry Hańskiego, u którego bawił przez lat kilkanaście. Napisał parę uwertur, polonezów na orkiestrę, duetów, tercetów, wa-ryacyj na skrzypce, wiele utworów na fortepian, pieśni i szumek ukraińskich.

Gerlach Filip, architekt niemiecki (*w Szpan-dawie w r. 1679—f w Berlinie w r. 1748). Kończył budowę kościołów: parafialnego, Jerozolimskiego i Sierot w Berlinie, trzymanych w stylu klasycznym. W Poczdamie wzniósł kościół, w którego pieczarach znajdują

Konst. Woj.

tego (ob.), ale czynił jego doktrynie wiele zarzutów. Dzieła: „Denkschrift über Philosophie, Gesetzgebung und Aesthetik” (Poznań 1804); „Disputatio de differentia quae inter Plotini et Schellingii doctrinam de nomine summo intercede” (Wittenberg 1811); „Grundzüge der Fundamentalphilosophie” (Halle 1816); „Grundzüge der Logik” (tamże 1817); „Grundzüge der Metaphysik” (tamże 1817); „Grundzüge der Religion-philosophie” (tamże 1818); „Grundzüge der Rechtslehre” (tamże 1824); „Handbuch der philosophischen Wissenschaften” (t-że 1826).

von Gerlaoh Leopold, general pruski, brat Ernesta (* 17 wrz. 1790 w Berlinie—f 10 st. 1861 r. w Poczdamie). Wstąpił wcześnie do wojska pruskiego i brał już udział w bitwie pod Auerstedt (1806). Kampanie 1813 i 1814 r. odbył w sztabie Blüchera, w r. 1824 został adjutantem ks. Wilhelma pruskiego,, w r. 1838 pułkownikiem i szefem sztabu III korpusu armii, w r. 1849 generałem à la suite, w r. 1850 gen.-porucznikiem i gen. adjutantem króla Fryderyka Wilhelma IV. Na tern Wysokiem stanowisku używał wszystkich swych wpływów na poparcie reakcyi politycznej i kościelnej; w robocie tej pomagali mu Stahl i inni zaufani z otoczenia królewskiego. G. był najbardziej wpływowym członkiem t. zw. „kamarylli,” która była rodzajem rządu niezależnie od ministrów, zwłaszcza od Radowitza, którego politykę niemiecką zwalczała. W r. 1859 został gen. piechoty. Wydane przez jego córkę „Denkwürdigkeiten! aus dem Leben Leopold von G.” (2 toiny, Berlin 1891—92) zawierają dużo ma-teryału ważnego do dziejów epoki.

Gerlach Franciszek Doroteusz, filolog i historyk niemiecki (* 18 lipca 1793 w Wolfsbehringen w księstwie Gotajskim, f 31 paźdź. 1876 w Bazylei). Studjował w Getyndze teolo-gję i filologję, filologję u Lidolfa Dissena i K. Mitscherlicha. Po ukończeniu studjów 1816 habilitował się w tamtejszym uniwersytecie i był pomocnikiem nauczyciela w gimnazjum getyń-skim; w 1817 został nauczycielem szkoły kan-tonalnej w Aarawie, a 1820 otrzymał profesurę literatury greckiej i rzymskiej w uniwersytecie w Bazylei; w 1829 został tamże starszym bi-bljotekarzem; od r. 1835 był członkiem rady wychowania. Odbywał podróże naukowe po Włoszech, Francji i Anglji. Na stanowisku profesora pozostawał do r. 1875, w którym wyszedł do emerytury. Prace jego na polu filolo-gji klasycznej dotyczą: gramatyki, komentarzy autorów rzymskich i ich przekładów, oraz dziejów rzymskich i greckich. Z zakresu gramatyki ogłosił; „Die Abwandelung der Nenn- und Zeit-

Wörter” (Bazyleja. 1833, w 12-e duż.) i „Lateinische Schulgrammatik für Anfänger u. Geübtere” (2 części: I. Formenlehre, II. Syntax, t-że 1833). Z autorów łacińskich wydał Salustju-sza z obszernym, choć nie zawsze krytycznym komentarzem (Bazyleja 1823—31, 3 tomy; wyd. 2-e 1852, 2 tomy; wyd. 3-e 1870 w 1-ym tomie); Tacyta Giermanję (t-że 1835). oraz przekład tejże z komentarzem (t-że 1837); wspólnie z Rothem wydał Noniusza Marcella z opracowaniem krytycznym (Baz. 1842); następnie ogłosił studjum „Cajus Lucilius und die römische Satura” (Baz. 1844), oraz fragmenta satyr Lu-cyljusza (Baz. 1846); wreszcie wydał przekład niemiecki Liwjusza (Sztutgard 1856—73, 5 tomów). Prace historyczne G-a mieszczą się naprzód w „Schweizerisches Museum für historische Wissenschaften”

frühesten Zeiten bis auf Orosius” (Sztutgard 1855), jako wstęp do przekładu niemieckiego

A. A. K.

gen.

(Frauenfeld 1837—39, 3 tomy); następne wyszły oddzielnie: „Das Zeitalter August’s ünd Cosmo’s von Medici” (Bazyleja 1839); „Historische Studien” (część I, Hamburg i Gota 1841), obejmujące szereg mono-grafji, jak: Związek amfiktjoński; Sokrates i Sofiści... Stanowisko Seneki w jego dobie; Sa-lustjusz jako historyk... Reforma Serwjusza Tu-ljusza i jej rozwój...); część 2-a studjów p. n. „Geschichtliche Forschung u. Darstellung” (Baz. 18471 i cz. 3-a, „Vorgeschichte, Gründung und Entwicklung des Römischen Staats” (Baz. 1863); nadto: „Die Geschichte der Römer” (Baz. 1851, 2 tomy), opracowane wspólnie z Bachofenem, obejmujące dobę przedrzymską i królów. W pracach tych G. broni niekrytycznie starych podań, dotyczących historji starożytnej Rzymu, wbrew Niebuhrowi i krytyce. Ogłosił nadto: „Die Quellen der ältesten röm. Geschichte” (1853) i „Die Geschichtschreiber der Römer von den

Liwjusza.

von Gerlaoh Ernest Ludwik, publicystą i poseł konserwatywny (* 7 marca 1795 w Berlinie—f tamże 18 lutego 1877). Syn zmarłego w r. 1813 burmistrza Berlina, brał udział w wojnach z Napoleonem (1813—1815) wraz z braćmi: Wilhelmem (* 1789—f 1854, jako prezes wyższego sądu krajowego [appelacyjnego] we Frankfurcie n. Odrą) i Leopoldem (ob.). Pu wojnie wstąpił do sądu iw r. 1823 został członkiem sądu appelacyjnego (Oberlandesgericht) w Naumburgu. W tym czasie zbliżył się do tak zwanego klubu Wilhemstrasse i został współpracownikiem inspirowanego przez klub pisma ,.Polit. Wochenblatt”, organu partyi t. zw. chrzęść i a ńsko - germańskiej, a właściwie feodalnej. W r. 1842 został starszym radzcą sprawiedliwości w Ministeryum Sprawiedliwości, a wkrótce członkiem Rady Stanu i kommissyi prawnej. Opracował projekt nowego prawa o małżeństwie, przedstawiony Stanom; w r. 1844 został pierwszym prezesem sądu appelacyjnego w Magdeburgu i brał udział w 1846 w Synodzie generalnym. Przyczynił się do założenia w r. 1848 pisma „Neue Preussische (Kreuz-) Zeitung”, którego był duszą; pisywał w wydawanym przez to pismo, pierwotnie co miesiąc, później co kwartał, dodatku „Rundschau”. W r. 1849 członek pruskiej pierwszej Izby, w 1850 parlamentu Erfurckiego, później Sejmu pruskiego, był zawsze jednym z pierwszych przywódzców reak-cyi. W r. 1858, po ogłoszeniu regencyi, ustąpił z areny parlamentarnej; w „Rundschau” jednak wykładał ciągle zasady polityki zachowawczej. W r. 1865 został rzeczywistym tajnym starszym radzcą Sprawiedliwości. Nie był zwo lennikiem niemieckiej polityki Bismarcka i nie pochwalał zaborów w r. 1866. W r. 1870 i 1873 został wybrany do parlamentu, gdzie przyłączył się do partyi centrum i podczas walki z Kościołem był jednym z najzaciętszych przeciwników rządu. Podczas rozpraw nad ślubami cywilnemi (1873) wydarzyło się charakterystyczne starcie G-a z Bismarckiem. Za pamflet wydany przeciw rządowi pruskiemu G. został w r. 1874 skazany na karę pieniężną; wystąpił wtedy ze służby rządowej. Zmarł w trzy lata potem.

Gerlach Józef von (* w Moguncyi d. 3 kwietnia r. 1820), anatom i histolog. Do nauk lekarskich przykładał się od r. 1837 do 1846 w Würzburgu, Monachium, Berlinie, Wiedniu, Paryżu i Londynie; uzyskawszy w r. 1*846 dyplom doktorski w Monachium, osiadł w mieście rodzinnem i zajął się wykonawstwem lekarskiem. W r. 1850, powołany do Erlangen, został tamże profesorem anatomii i fizyologii, w r. 1872 z katedry fizyologii ustąpił, zostając przy samej anatomii i histologii. Uniwersytety w Bazylei i w Giessen starały się pozyskać go, ale zaproszenia ich nie przyjął. Jako histolog przyczynił się bardzo do wydoskonalenia sposobów barwienia okazów mikroskopowych, oraz nastrzyki-wanià naczyń włoskowatych. Z dzieł jego najważniejsze są: „Handbuch der allgemeinen und speciellen Gewebelehre” (Moguncya 1848 i wyd. późniejsze); „Mikroskopische Studien” (Erlangen 1852); „Die Photographie als Hilfsmittel mikroskopischer Forschung” (Lipsk 1863); „Das Ver-hältniss der Nerven zu den willkürlichen Mus-keln der Wirbelthiere” (Lipsk 1874); „Beiträge zur normalen Anatomie des menschlichen Auges” (tamże 1880) i „Handbuch der speciellen Anatomie des Menschen in topographischer Behandlung” (Monachium 1892). Syn jego Leon (* w Moguncyi d. 23 stycznia r. 1851), jest także od r. 1882 profesorem anatomii w Erlan-

Dr j. p.

Gerlach (G er lak), kronikarz czeski, ob. J a r 1 o c h.

Gerlach, góra w Tatrach, ob. Gierlach. Gerlache Stefan Konstanty, baron, mąż stanu belgijski (* 26 grudnia 1785 w Biourge,

A. A. K.

(1552).

w Luksemburgu—f 11 lutego 1871 w Brukselli). Podczas cesarstwa wTystępował z powodzeniem jako adwokat przed kratkami Sądu kassacyjnego w Paryżu. Po połączeniu Belgii z Niderlandami został radzcą przy sądzie appellacyjnym. Dzięki swym licznym pismom o podatkach, cłach i przemyśle w Belgii został w r. 1824 członkiem Drugiej izby Stanów generalnych, gdzie odznaczył się w szeregach oppozycyi przez pełną taktu postawę, zdolności krasomówcze i szerokość poglądów politycznych. Po wybuchu rewo-lucyi (1830) został prezesem'kommissyi, której poruczoao wypracowanie planu urządzenia państwa. Po mianowaniu Surlet’a de Chokiers regentem Belgii został prezesem Kongresu i Izby deputowanych. Później był prezesem Sądu kassacyjnego (1832), dyrektorem Belgijskiej akademii nauk i prezesem Belgijskiej kommissyi historycznej. W sprawach kościelnych był jednym z przywódzc.ów ultramontanizmu belgijskiego. W r. 1869 przeszedł w stan spoczynku. Jako pisarz odznaczył się na polu historycznem i polity cznem pracami: „Souvenirs historiques du pays et de la principauté de Liège” (1825); „Révolution de Liège sous Louis de Bourbon” (1831); „Essais sur les grandes époques de notre histoire nationale” (wyd. 4-e 1880); „Histoire de Liège” (1843); „Études sur Salluste” (1847); „Histoire du royaume des Pays-Bas 1814 —1830” (1839); jego „Oeuvres complètes” wyszły w 6 tomach (1875).—Porów. Juste „Le baron de G.” (Bruksella 1870).

Gerland Jerzy Karol Korneljusz, językoznawca, antropolog i gieograf niemiecki, ur. 29 stycz. 1833 w Kassel, tamże otrzymał średnie wykształcenie; od r. 1851 odbywał studja językowe w Marburgu i Berlinie. Pod wpływem prof. Teod. Waitza w Marburgu zwrócił się następnie do studjów etnograficznych. W r. 1856 został nauczycielem gimnazjum w Kassel, z kolei w Hanau (1857), w Kloster pod Magdeburgiem (1858), w r. 1870 starszym nauczycielem w gimnazjum państwowym w Halli, a w 1875 profesorem gieografji i etnografji w nowozało-żonym uniwersytecie sztrasburskim. Z zakresu językoznawstwa napisał: „Ueber den altgriechischen Dativ” (Marburg 1859); „Versuch einer Methodik der Linguistik” (t-że 1863); „Intensi-va und Iteratlva und ihr Verhältnis zu einander” (Lipsk 1869). Ogłosił nadto studjum histor.-literackie „Ueber Goethes historische Stellung” (Nordhausen 1865). Inne jego prace dotyczą antropologji, jak oto: „Ueber das Aussterben der Naturvölker” (Lipsk 1868); „Altgriechische Märchen in der Odyssee” (Magdbg 1869); opracował także tom 5 i 6-ty T. Waitza „Anthropologie der Naturvölker”; noszą one tytuł „Die Völker der Südsee, Mikronesier und nordwestliche Polynesier” (Lipsk 1870—71; wyd. 2-e 1876 i nst.); później ogłosił: „Anthropologische Beiträge” (Halla 1874); „Atlas der Ethnographie” w Brockhausa „Bilderatlas”, Lipsk 1876) i dział etnologiczny, 7-my, w nowym wydaniu Berghau-sa „Physikalischer Atlas” (Gota 1886 nst.); rozprawy: „Die Zukunft der Indianer” (w czasop. „Globus”, Brunswik 1879) i „Die Basken und die Iberer” (w Gröbera „Grundriss der romanischen Philologie”, t. I. Sztrasburg 1886). Od r. 1876 G. umieszcza sprawozdania systematyczne o postępach badań antropol.-etnologicznych w Behma i Wagnera „Geographisches Jahrbuch” (Gotha). Studja gieograficzne G-a dotyczą gieofizyki czyli gieografji fizycznej, która też stanowi główny przedmiot jego uniwersyteckiej działalności. Od r. 1887 zaczął wydawać prace własne i uczniów swego seminarjum w zbiorze pod nagłówkiem „Beiträge zur Geophysik” (zesz. 1-szy 1887, Sztutgard); na wstępie zaś umieścił rozprawę „Die wissenschaftliche Aufgabe der Geographie, ihre Methodik und ihre Stellung im praktischen Leben”, w której wiedzę gieograficz-ną obejmuje w 4-ch działach: 1. gieogr. matematyczna, 2. gieofizyka, 3. gieogr. krajów, 4. gieogr. organizmów czyli biologiczna. Ostatnia praca G-a, w tym wydawnictwie zamieszczona, nosi tytuł „Vulkanische Studien” („Beitr. zur Geopli.” Sztutg. 1894). Nadto od r. 1892 G. wydaje „Geographische Abhandlungen aus dem Reichslande Elsass:Lothringen“.

G-erle Jan (f 1570), znakomity lutnista niemiecki. Napisał: „Lautenpartien in der Tabulatur” (1530); „Musica Teusch auf die Instrument der grossen und kleinen Geigen, auch Lauten” (1532, do wydania z 1546 r. dodał 38 pieśni włoskich, 9 niemieckich, kilka francuskich itd.) i „Ein newes sehr Künstliches Lautenbuch”

A. Pol.

G-erle Dom Christophe Antoni, kartuz, mąż polityczny fr. (* w Riom 25 paźdz. 1736 r.—f w Paryżu r. 1801 podług M. M. Robert & Cougny [„Dictionnaire des Parlamentaires”], w 1805 podług „Biographie Michaud”). Przeor klasztoru de Laval-Dieu, blizko Mortagne w Perche, powraca następnie do Pont-Sainte-Marie w Moulin, a około r. 1789 wizytator zakonu z prawem zamieszkania w Kartuzyi Luksemburskiej. Powołany na deputowanego dodatkowego przez duchowieństwo okręgu Riom, po dy-missyi Wilhelma de la Bastide 11 grud., zajmuje jego miejsce. Powołując się na sławny szkic Davida, większość historyków zalicza go do uczestników „Jeu de paume”. Biografia Michaud zaznacza nawet, że d. 20 lip. G. w uniesieniu patryotycznem przeszedł Baillego i Mirabeau. Tymczasem 17 lut. 1790, w odpowiedzi na wniosek Casalisa, G. odpowiada, że jest zrozpaczony, iż nie mógł być na zgromadzeniu d. 20 lip. (Moniteur). W każdym razie popiersie jego w sali „Jeu de paume” jest faktem niezrozumiałym, tembardziej, że charakter jego mistyczny i fanatyzm teokratyczny przeczą u-działowi kartuza deputowanego w tern zgroma-

R.

Fälle).

dzeniu. W 1791 wybrany na biskupa konstytucyjnego w Maux, uważał, że nie powinien wyboru przyjmować. Mianowany w 1792 elektorem Paryża, zostaje w tern mieście w domu Quesvre-mont-Lainothe’a, lekarza rodziny Orleańskiej, oddanego mesmeryzmowi i spirytyzmowi. Stan duchowny i obyczaje G-a czyniły go obcym wśród rewolucyjnej zamieszki, wpada też wkrótce w mistycyzm, połączony z nader sil-nemi dążeniami reformatorskiemu Zajmuje się nadprzyrodzonemi darami Zuzanny Labrousse, która, jego zdaniem, przepowiedziała na 10 lat Rewolucyę, Odciągnięty od tego, pozostaje jednak w ciągłych stosunkach z Robespierrem a w 1793 wynajduje nową prorokinię, Katarzynę Théot, siedemdziesięcioletnią staruszkę, którą jej stronnicy nazywali „Matką Boga”. Mieli oni swoje ubrania, obiządki, a wierzenia ich polegały na tern, że istnieje królestwo Boże na ziemi; majaczyli o zbawicielu, człowieku powołanym przez o-patrzność do celów Boskich, człowieku-Bogu, którym dla G-a był Robespierre. Gdy G. został uwięziony wraz z Katarzyną i innymi braćmi i siostrami, powołał się na Robespierra, przesłał mu listownie wizye swoje, w których widzi go i przepowiada mu, iż będzie Messya-szem świata odrodzonego, lecz szczęśliwym i tryumfującym. Pamiętnik G-a milczy, czy Robespierre nie chciał, czy nie mógł go bronić, lecz po 9-ym thermidora zapomniano o oskarżonych. Katarzyna umarła w więzieniu, Dom G., uwolniony przez dyrektoryat, został redaktorem „Messager du soir”, następnie był urzędnikiem w ministeryum spraw wewnętrznych.

Odtąd dalsze szczegóły jego życia nie są znane. Podanie ustne Augusta Raffet głosi, iż pod nazwiskiem de Chaligny zaślubił Krystynę Raffet, córkę Mikołaja a ciotkę sławnego artysty.—A. Brette „Le serment du jeu de paume et ses signateurs dans la Révolution franç. 14 Mai” (1891, p. 415).—Bibl. Senard „Les révélations puisées dans les cartons des comités du salut public”; „Souvenirs de famille Raffet”;

„Histoire de la révolution franç.” (Louis Blanc,

Paryż 1878); „Vilatte, causes secrètes de la Révolution du 9 à 10 thermidor” (Paryż, III).

Grerle Wolfgang Adolf, powieściopisarz i dramaturg (* 9 lipca 1781 w Pradze, skończył samobójstwem 29 czerwca 1846 r.). Był zrazu księgarzem, redagował 1815 — 1820 Gazetę Praską. Działalność jego belletrystyczna była wielostronna, ale powierzchowna; napisał długi szereg wesołych opowiadań, z których najwięcej powodzenia miały: „Korallen” (1811); „Schel-mufskys seltsame Abenteuer” (1821); „Novellen,

Erzählungen und Märchen” (1821); „Der kleine Phantasus” (1822); „Schatten- und Mondnachtsbilder” (1824). Czechom przysłużył się zbiorem „Volksmärchen • er Böhmen” (1819) i dziełem „Historischer Bildersaal der Vorzeit Böhmens”

(1829). Na polu komedyi był najszczęśliwszy.

Napisana do spółki z U. Hornem komedya „Die Vormundschaft” zdobyła nagrodę r. 1837 w Sztut-gardzie; z Ledererem napisał wystawianą często sztukę „Die kranken Doktoren”. Cieszyły się też powodzeniem: „Der Essighändler”, „Die Abenteuer einer Neujahrsnacht” (podług Zschok-kego); „Das Liebhabertheater” (podług van der Velde); „Oheim und Neffe” (podług Holberga). Obrabiał też krotochwile Hansa Sachsa i sztuki Calderona i wydał dużo tłómaczeń.

Gerling Chrystyan Ludwik, matematyk i astronom niemiecki (* w Hamburgu 1788—f w Marburgu 1861). Od r. 1812 do 1817 był profesorem matematyki, astronomii i fizyki w u-niwersytecie marburskim. Oprócz kilkudziesięciu memoryałów, drukowanych w „Monatliche Correspondenz” Zacha, „Polytechnisches Journal” Dinglera, „Archiv” Gruverta, „Astronomische Nachrichten” i t. d., oraz kilku artykułów w En-cyklopedyi Erscha i Grubera, napisał: „Methodus projectionis ortographicae ad calculos parallac-tios” (Getynga 1812); „Grundriss der ebenen und sphärischen Trigonometrie” (Getynga 1815); „De Parallaxi elationis” (Marburg 1830); „Beiträge zur Geographie von Kurhessen” (Kassel 1831 —39, w 2-ch torn.); „Die Pothenotsche Aufgabe in pract. Beziehung dargestellt (Marburg 1840); „Die Ausgleichungs Rechnungen der pract. Geometrie” (Hamburg 1843).

Gerlos, dolina w Tyrolu, stanowiąca wschodnie odgałęzienie doliny Zilleru; przepływa przez nią rzeczka G., tryskająca z lodowca G., (G.-kees) f Reichenspitzu (3 294 m.), prawy dopływ Zilleru (systemat Innu). Wieś G. (1 254 m.), 339 m-ców (1890), ku zaehodowi od przejścia G., prowadzącego do Pinzgau; w pobliżu znajduje się wodospad Krimmelski (Krimmler

w. J.

Germain (pois. German) święty, biskup z Auxerre (Germanus Antissiodorensis v. Autis-siodorensis) (* w Auxerre r. 378—f r. 448 w Rawennie). Syn Rusticusa i Germanilli, potomków szlachetnego rodu, starannie wychowywany w domu rodzicielskim, początkowe wykształcenie pobierał w najlepszych szkołach Gallii, a następnie udał się do Rzymu na wyższe kursa prawne. Zostawszy tam obrońcą, zarówno wielkiemi w tym kierunku zdolnościami, jak i głęboką wiedzą, zwrócił na siebie uwagę prefekta pretoryum, i został wyniesiony na godność wielkorządzcy Armoryki i Belgii, tudzież naczelnego wodza (dux) wojsk o-kręgu wojennego, złożonego z kilku prowincyj. Odtąd zamieszkał w Auxerre, a ożeniwszy się z kobietą wielkich zalet, gorliwie spełniał swoje obowiązki, poza któremi oddawał się namiętnie ulubionemu myśliwstwu; jako zaś znaki zwycięstwa, zawieszał łby ubitych przez siebie zwierząt na gałęziach wielkiego drzewa, rosnącego wśród miasta. Św. Amator, ówczesny biskup z Auxerre, upatrując w tym czynie rodzaj hołdu, oddawanego drzewu na wzór pogański i obawiając się zgorszenia wyniknąć mogącego, zwłaszcza dla mas nieoświeconych, zganił G-i ten obyczaj, a gdy prośby i rozkazy zostały nieusłuchane, korzystając z nieobecności G-a, drzewo ściąć kazał, a łby powyrzucać. G., czując się tem obrażonym, zarówno osobiście, jak i w swej wysokiej godności, postanowił bpa śmiercią ukarać; lecz ten, z obawy przed pogróżkami, uciekł do Autun, gdzie miał objawienie, że Bóg przeznaczył prześladowcę na jego następcę. Ponieważ jednak G. pozostawał w służbie cesarskiej, musiał św. Amator uzyskać poprzednio zezwolenie prefekta Juliusza na udzielenie tonsury przyszłemu bpowi, z którem dopiero wraca do Auxerre, zwołuje lud do katedry, a przystąpiwszy do znajdującego się tam G-a znienacka, postrzy-ga mu włosy, udziela święceń, i zaleca go ludowi jako następcę swego na stolicę w Auxerre. Św. Amator umarł wkrótce potem (w maju r. 418), a lud obrał G-a na bpa, ku czemu, w owe czasy to, że był żonaty, nie stanowiło przeszkody, nakładało jedynie obowiązek, by, nie zrywając węzłów małżeńskich, żyć z żoną, jak z siostrą. Cudowna zmiana zaszła w G-e od chwili wyniesienia go na bpa: surowy dla siebie, był bez granic litościwym i poświęcającym się dla bliźnich, prawdziwym bohaterem miłości chrześciańskiej. W onym czasie szerzyła się w Brytanii herezya pelagiańska, a w walce przeciwko niej prawowierni wezwali na pomoc bpów Gallii. Ci, zwoławszy synod, wybrali na nim do tej pracy: św. G-a i św. Lu-pusa, bpa z Troyes. Podczas podróży, gdy wyruszyli do Brytanii, w przejeździe przez Nanterre spotkał G. po raz pierwszy św. Genowefę (ob.). Gdy się przeprawiali przez kanał La Manche, G. uśmierzył szalejącą burzę wylaniem na morze kilku kropli Oleju św. Skutek działalności missyonarzy był wielki, nietyl-ko bowiem zmniejszyła się ilość heretyków wśród ludu, ale na dyspucie publicznej z przy-wódzcami herezyi potęgą słowa i nieprzepartą siłą dowodów i nad nimi odnieśli zwycięstwo (ob. Bolland. in Comment, praevio in vit. S. Germ, ad 31 Jul. § 6). Z cudów, czynionych przez tych świętych, jeden stał się sławnym w legendzie brytańskiej: Victoire de 1’Allelu-j a. W walce Brytonów z Piktami i Szkotami bpi podtrzymywali pierwszych, i gdy na-jezdnicy wyruszyli na Brytonów podczas świąt Wielkiej Nocy, św. G. ochrzciwszy pogan, którzy się jeszcze w armii znajdowali, polecił, gdy się nieprzyjaciel ukaże, zaśpiewać pełnym głosem trzy razy Alleluja, co tak przeraziło Piktów i Szkotów, że w popłochu uciekli, a Brytonowie ustanowili na tę pamiątkę święto zwycięskiego Alleluja. Wielu pisarzów irlandzkich twierdzi, że św. G. zwiedził także ich wyspę podczas tej podróży; prawdopodobniejszem się jednak wyda-

Encykl. Poważ. Iltistr. Zeaz 191. T. XXIV.

je, co mówi Heryk, że św. Parrycyusz, apostoł Irlandyi, dawniej znany G-i, z polecenia jego został wyznaczony przez pap. Celestyna do nawracania Irlandyi (Bolland. in Vita S. Germ. p. 159). Zwycięstwo, odniesione przez G-a w Brytanii nad herezyą, nie było jeszcze zupełne, albowiem w r. 446 na powtórne wezwanie Bryto-nów udał się do nich w towarzystwie Sewera, bpa Trewirskiego, i wówczas ostateczny kres położył herezyi, skazując na wygnanie tych, którzy się nie dali nawrócić. Pod nazwą Germana (Garmon) spotkać można często św. G-a w podaniach brytońskich. Sądzonem mu było spotykać często św. Genowefę: podczas ostatniej podróży przybył do Paryża w chwili, gdy lud był silnie przeciwko niej rozdrażniony, i ocalił ją od ludowego gniewu. Umierając, posłał jej przez archidyakona swego eulogię, jako ostatnią pamiątkę. Św. G. umarł w Rawennie, dokąd się udał, by błagać cesarzową Placydyę i syna jej, cesarza Walentyniana, o łaskę dla Armorykanów, dla których już poprzednio wstawiał się o względy, w Gallii, u Aecyusza. Zwłoki świętego, stosownie do jego woli, przewiezione zostały do Auxerre i złożone tam w kapliczce. Klotylda, żona Chlodwiga I-go, kaplicę tę zamieniła w kościół, a Chlodwig II wielkie mu zapisał dochody. Później obok tego kościoła stanął słynny klasztor benedyktyński, prócz dawnego opactwa, założonego przez św. G-a. Hugonoci w r. 1567 opactwo św. G-a zburzyli, i wówczas zginęły relikwie świętego („Recueil des lettres sur la vérification des reliques de s. Germ. d’Aux.” 1573). Czci tego świętego poświęcony jest 31 lipca, albo też 22 września. Pierwszym i głównym życiopisarzem św. G-a był Konstancyusz, pobożny kapłan lugduński, współczesny ostatnich lat życia jego (f ok. r. 480); Heryk (v. Heirich,

v. Eryk), uczony mnich opactwa św. Germana w Auxerre (ok. r. 880), przerobił biografię Kon-stancyusza na poemat, dodając prozą niektóre szczegóły z życia świętego.—Lefeuve „Histoire de s. G. d’A.” (Paryż 1863); Blin „S. G. comme personnage politique...” (1858); przekład

o. Andrz. Goullond, S. J., p. t. „Vie de s. G. d’A. Traduction du latin, avec une étude...” (Lyon 1874).

Germain ŚW., biskup Paryża (* ok. r. 496 w prowincyi Autun—f w r. różnie oznaczanym: 575, 576, 577). Będąc opatem klasztoru św. Symforyana w Autun, ujrzał we śnie starca, podającego mu klucze miasta Paryża, który, zapytany co-by to oznaczać miało, odpowiedział: „To dla zbawienia tych, co są w Paryżu”. Gdy w cztery lata potem G. przybył do Paryża, gdzie wakowała stolica biskupia po śmierci Euzebiusza, duchowieństwo i lud powołały go na to stanowisko za zezwoleniem króla Childe-berta I (r. 554 czy 555). Na tej wysokiej godności, pokorny zakonnik w niczem nie zmienił ubogiego życia swego, karcąc swawolę możnych,

116

stradał swoją pracownię urzędową, ale pracy nie zaniechał. Utwory F-a T-a G-a nie posiadają tej pięknej prostoty i tego wdzięku, co dzieła ojca jego, ale nie ustępują im misternością w wykonaniu.

wspomagał biednych i cierpiących, których liczbę ciągłe wojny zwiększały; wywierał przy tern wielki i dobroczynny wpływ na Childeberta. Św. G-i zapewne, jeżeli już w tym czasie był bpem, należy się znaczny udział w konstytucyi, wydanej r. 554 przez Childeberta przeciw bałwochwalstwu (ap. Pert z „Monum. Germ. Hist.” Ip. 1), jako też nakłonienie króla do wzniesienia kościołów: św. Krzyża i św. Wincentego, dla pomieszczenia relikwij, przywiezionych z Hiszpanii: stuły św. Wincentego i złotego Krzyża, szacownej roboty. Św. G. czynny brał udział w soborach paryskich w latach 557 i 573 (III i IV), i w r. 566 w soborze w Tours (II). Podpis jego w aktach IV-o soboru jest godny uwagi: „Germain, grzesznik, i, choć niegodny, bp Paryża w Imieniu Jezusa Chrystusa”. Childe-bert, zawdzięczając modlitwom świętego uzdrowienie z ciężkiej choroby, w której go już lekarze byli odstąpili, darował mu willę swoją Cellę, nad Sekwaną w pobliżu Melun; zdarzenie to sam opisał w dokumencie donacyjnyin (Bolland: Comment, praer. in vit. s. G. § 2 n. 12—14). Z wielką odwagą, chociaż niezawsze z powodzeniem, starał się św. G. pośredniczyć pomiędzy książętami dynastyi Merowingów w celu uśmierzenia niesnasek, które były przyczyną wojen; pozostał nawet list św. G-a, pisany w tej sprawie do królowej Brunehildy. Czci jego poświęcony jest dzień 28 maja. Dzieło p. t. „Wykład dawnej liturgii gallikańskiej” przypisywane jest G-i (ob. „Anecd.” t. V, p. 94). Żywot jego, pióra Wenancyusza Fortunata, zamieszczony u Suryusza, pod dniem 28 maja.

G-ermain, rodzina francuska złotników paryskich, która w XVII i XVIII w. wydała kilku zdolnych artystów. Z nich najwybitniejsi są: Piotr (* 1647—f 1684 r.), mistrz cechu złotniczego w Paryżu, pracował pod kierunkiem Lebruna przy ozdabianiu pałaców królewskich. Prócz kilku pięknych medali pamiątkowych wykonał także ciekawe okładki do opisów zwycięstw Ludwika XIV.—Syn jego najstarszy, Tomasz (* 1673 — f 1748 r.), był jednym z najlepszych złotników francuskich w XVIII w.; kompozycye jego są pełne wdzięku, a wykonanie misterne. Wszystkie niemal zastawy srebrne dworskie z owej epoki są jego roboty. Wykonywał je także i na zamówienie dworów zagranicznych. — Franciszek Tomasz, jeden z synów poprzedniego (* 1726 — f 1791 r.), podobnie jak dziad jego i ojciec, mianowany mistrzem cechu złotników (1748), podobnie jak oni miał w Luwrze swoją pracownię urzędową. Był dostawcą nietylko dworu francuskiego, ale i cesarzowej rossyjskiej, Elżbiety (1760), a także i króla portugalskiego, przytem wszyscy prawie dygnitarze i możni robili u niego zamówienia. G. rozwinął też ogromną działalność wytwórczą w swojej pracowni, zatrudniał mnóstwo robotników i miał rocznego obrotu 3 miliony liwrów. Zbankrutowawszy, po

s. s.

G-ermain, Jerzy Sackville, lord, mąż stanu angielski (* 26 stycz. 1716—f 26 sierp. 1785). Syn pierwszego księcia Dorset, nosił .(1720—1770) tytuł lorda Sackville, od r. 1770 lorda Germain. Po ukończeniu studyów w Londynie wstąpił w r. 1737 do« wojska. W roku 1741 został wybrany do parlamentu z Dover, które reprezentował do r. 1761. Odznaczył się w bitwie pod Fontenoy (1745), gdzie dowodził 28-ym pułkiem piechoty; został wtedy ciężko ranny i wzięty do niewoli. Służył później w Irlandyi, Szkocyi i Klandryi; był pierwszym sekretarzem wice-króla Irlandyi, w 1757 został mianowany generałem - porucznikiem; towarzyszył Marlboroughowi wczasie niepomyślnej wyprawy na brzegi Francyi. Wespół z nim. dowodził także posiłkami posłanemi Ferdynandowi Brunświckiemu, a po śmierci Marl-borougha został naczelnym wodzem armii Reńskiej. Nie mógł się jednak pogodzić z księciem Brunświckim i nie chciał słuchać jego rozkazów w bitwie pod Minden (1759). Z tego powodu został odwołany do Anglii i pozbawiony urzędu; zażądał wtedy natarczywie, żeby go pod sąd oddano. Zdarzenie to wywołało mnóstwo pamfletów; w r. 1760 sąd wojenny uznał go winnym nieposłuszeństwa. Wyrok ten zdyskredytował go na dworze i pchnął do polityki. Wybrany w r. 1761 do parlamentu z Hyte, a w r. 1768 z East - Grinstead, w krótkim czasie stał się wpływowym w Izbie. Popierał politykę lorda Northa. Przypisywano mu autorstwo słynnych Listów Juniusza. Od 1779 do 1782 r. był sekretarzem stanu kolonij; wrócił do łaski na dworze i został mianowany parem (1782). Miał w r. 1770 głośny pojedynek z gubernatorem Johnstonem.

G-ermain. Zofia (* w Paryżu dnia 1 kwietnia 1776 r. —f tamże 27 czerwca 1831), córka złotnika, później dyrektora Banku francuskiego. Od dzieciństwa okazywała wielkie zamiłowanie do nauk matematycznych i do filozofii. Czytanie „Historyi matematyki” Montucli, dzieł Eulera i Newtona, „Teoryi liczb” Legendre’a i „Disqui-sitiones arethmeticae” Gaussa, pobudziło ją do rozmyślań samodzielnych. Z Gaussem zawiązała korrespondencyę, którą prowadziła początkowo pod przybranem nazwiskiem Le BIanca. Gdy Instytut francuski, pobudzony głośnemi wówczas doświadczeniami akustycznemi Cbladniego, ogłosił z polecenia Napoleona konkurs na temat: „Podać teoryę drgania płyt sprężystych i porównać rezultaty z doświadczeniem”, G. stanęła do konkursu i nadesłała w r. 1811 Instytutowi rozprawę anonimową. Nie uznano tej pracy wprawdzie za dostateczną, lecz przy konkursie powtór-

Ml

/•

■■A

o--

Kwa

BI

Fig. 1%. Germain Zofia.

fm.

nym stanęła autorka z rozprawą ulepszoną i tym razem otrzymała wzmiankę zaszczytną. Dopiero za trzecim razem w r. 1816 przyznano jej nagrodę. Od tej chwili stanęła G. w rzędzie uznanych badaczy na polu fizyki matematycznej, na którem dokonała jeszcze kilku prac samodzielnych. W r. 1821 przedstawiła Akademii nauk swoje „Badania nad teoryą powierzchni sprężystych”, ogłoszone później w pismach Akademii w r. 1824; w r. 1826 ogłosiła sama „Uwagi nad istotą, granicami i rozciągłością zagadnienia o powierzchniach sprężystych”. W dzienniku „Annales de Physique et de Chimie” (1828) jest jej rozprawa o zasadach, które mogą doprowadzić do znajomości praw równowagi i ruchu ciał sprężystych; w dzienniku matematycznym Crellego (VII,

1831) rozprawa o krzy-wiźnie powierzchni. W tymże tomie tego dziennika znajduje się jej rozprawa z teoryi liczb.

W rękopisie pozostawiła, między innemi, większą pracę treści filozoficznej, dziś jeszcze godną czytania, p. t. „Considérations sur l’état des sciences et des lettres aux defférentes époques de leur culture” (wydaną w r. 1833), w której stara się wykazać istnienie jedności we wszystkich objawach myśli ludzkiej. Comte uważa tę pracę, jako zwiastującą powstanie filozofii pozytywnej. O Z-i G. pisali Chasles, Libri, Terquem i inni; dzieła jej filozoficzne, myśli i listy nieogłoszone wydano w Paryżu (H. Stupuy 1879).    s- D-

Germaine de Poix, królowa Aragonii i Neapolu (* około r. 1488—f 18 paźdz. 1538). Córka Jana de Foix, hrabi d’Etampes, vicehr. de Narbonne i Maryi Orleańskiej, siostry Ludwika XII. W r. 1505 wydaną została za starego króla Aragonii, Ferdynanda Katolika, owdowiałego po Izabelli. Małżonkowie udali się na korona-cyę do Neapolu; wracając stamtąd, mieli sławne spotkanie się w Savonie z Ludwikiem XII. G„ oddana mężowi, wyzyskała wtedy na rzecz polityki hiszpańskiej zwierzenia swego wuja, króla francuskiego. G. -miała tylko jedno dziecko, don Juana, wkrótce zmarłego. Po śmierci Ferdynanda, który wbrev/¹ traktatowi z r. 1506, przeznaczył królestwo Neapolu, nie jej, lecz swej córce, Joannie Szalonej, G. pozostała w Hiszpanii, gdzie toczyła ostre spory z kardynałem Ximenezem. Po zgonie tego ministra wyszła powtórnie za mąż za Jana Brandenburskiego, gubernatora Walencyi, a po jego śmierci za Ferdynanda Aragońskiego, księcia KalabryL

German ŚW. (* około 650 r.--f 740), biskup konstantynopolski, syn patrycyusza, Justyniana;

początkowo był biskupem Cyzyku i na żądanie cesarza Fiłipika wraz z innymi biskupami, jak podają niektórzy, potępił uchwały VI soboru powszechnego; inni jednak temu przeczą (Cf. Bolland „Acta SS. Maii t. III Com. praev. in vit. Germ.” c. 2 n. 8). Gdyby nawet był w liczbie tych biskupów, to późniejszą stałością i męstwem, z jakiem opierał się niesłusznym żądaniom cesarza, zatarł ten błąd i zasłużył sobie na imię wyznawcy. Dnia 11 sierpnia 715 r. wyniesiony na stolicę konstantynopolską, tegoż roku zwołał synod, na którym publicznie potępił głównych przywódzców monotelizmu: Sergiusza, Cyrusa i Pyrrusa. Z ówczesnym cesarzem, Leonem III Izauryjskim, żył z początku w zgodzie zupełnej, lecz gdy cesarz wystąpił w r. 726 z nowemi prawami, skierowanemi przeciwko czci obrazów, G. z całą powagą urzędu swego starał się odwieść cesarza od powziętych planów i nie-tylko nie dał się ani prośbami, ani groźbą skłonić na jego stronę, lecz nawet surowo ganił postępowanie Leona i przepowiadał mu, że cesarz, który rozpocznie wojnę przeciwko obrazom, będzie posłańcem antychrysta. Usłyszawszy te słowa, Leon III postanowił pilnie śledzić patryar-chę, aby mógł mu coś zarzucić i skazać go na wygnanie, ale daremnemi były jego oczekiwania; wtedy siłą postanowił pozbyć się niewygodnego dla siebie biskupa. Dnia 5 stycznia 730 r. wzywa cesarz G-a przed radę tajną i poleca mu podpisać edykt przeciwko obrazom św.; patryar-cha publicznie broni praktyki Kościoła co do czci obrazów, upomina cesarza, lecz gdy i to nie pomogło, zawiadomiwszy o wszystkiem papieża, Grzegorza II, zrzekł się swojej godności, złożył paliusz i dodał: „Jeśli jestem Jonaszem, rzućcie mnie do morza, lecz nie wolno wprowadzać żadnej zmiany w wierze św. bez powagi soboru powszechnego”. Resztę dni życia swego spędził w domu rodzicielskim.—Z pism jego zostały następujące: 3 listy (w Concil. VII act 6 ap. Mansi, Concil. XIII, 99); „Hymn do N. M. Panny” (ap. Daniel, Thes. liymnol. III, 79); „De haeresi-bus et synodis” (ap. Mai „Spicil.” t. VII); „Epistoła ad Armenos” (ap./Mai „Nova PP. Bibi.” II 587); traktat „De vitae termino” (Mai „Vet. Scrip, coli.” t. I).

German (Germanium), pierwiastek chemiczny (wzór=Ge); znaleziony został w 1886 r. przez Winklera w rudzie srebrnej (minerale) argyrody cie (połączenie siarku srebra z dwusiarkiem G-u — Ag₂S.GeS₂) we Freibergu, w Saksonii; znajduje się też w niewielkiej ilości w eukseni-cie i samarskicie. Istnienie G-u, jako pierwiastku o pewnycli własnościach fizycznych i chemicznych, było przepowiedziane przez I). Mendelejewa, który mu wyznaczył w układzie peryodycznym miejsce między krzemem (silicium) i cyną, i nazwał wskutek tego ekasilicium = ekakrze-mem. Miano G-u nosi pierwiastek ten na cześć Niemiec (Germanii). Otrzymuje się przy analizie

T. M.

\m

rudy razem z sulfosolami cyny, antymonu i arsenu. Słaby kwas siarczanu C/₂₀₀) z soli tych dwusiarku G-u nie strąca: tym sposobem G. może być wydzielony. Z dwusiarku G. otrzymuje się przy działaniu kwasu azotnego; dwutlenek G-u, prażony w atmosferze wodoru, odtlenia się i daje metal w postaci szarego proszku. Proszek ten stapia się z boraksem; potem się stop chłodzi; z otrzymanego szkła wydziela się G. w postaci kruchych kryształków oktoedrycznych o połysku metalicznym. Punkt topliwości G-u = 900°C. Ciężar at.r=72.3. Ciężar wł. (przy 20.4°C.)r=i5 496. Ciepło wł. (przy 200°C. stale) = 0.0772. Dwutlenkowi G. — Ge0₂ — odpowiadają połączenia: chloroform germanowy — GeHCl₃ — ciecz wrząca przy 23°C.; czterochlorek G.— GeCl₄ (wrze przy 86°C.), GeBr₄; Gel₄; GeFl₄ i kwas fluorogerma-nowy H₂GeFl₆. Znany jest też tlenek G.—GeO. Tlenkowi i dwutlenkowi G-u odpowiadają siarek — GeS — i dwusiarek — GeS₂. Znana też jest niebieska ultramaryna germanowa. Tym sposobem G. daje związki tegoż typu, co krzem i cyna.—Badaniem własności G-u najwięcej zajmował się C. Winkler; ogłosił on wyniki tych badań w „Berichte d. deutschen ehern. Gesellschaft” i w „Journal f. prakt. Chemie”.

Germania, planetoida 241, odkryta przez Luthera w r. 1884; czas jej obiegu dookoła słońca wynosi 5 lat 120 dni, odległość od słońca 3.049 promienia drogi ziemskiej.

Germania (kraina), ob. Gier ma ni, Gier-m ania.

Germanicus (C. Julius Caesar G.), syn Druzusa Klaudyusza Nerona i Antonii, siostrzenicy cesarza Augusta (* 24 maja 15 r. przed Nar. Chr.—f 9 października 19 r. po Nar. Chr.). Z rozkazu Augusta adoptowany był przez stryja swego, Tyberyusza, późniejszego cesarza, i miał być jego następcą. Ożeniony był z Agrypiną Starszą, wnuczką Augusta. Rozpoczął swój zawód publiczny od urzędu kwestora. W 7 r. po Nar. Chr. G. wraz z Tyberyuszem został wysłany przeciwko zbuntowanym Pannończykom i tu o-okazał swe zdolności strategiczne. Pomyślnie zakończywszy tę wojnę (10 r.), odbył tryumfalny wjazd do Rzymu. Po klęsce poniesionej przez legiony Varrusa otrzyma! godność pro-konsula Gallii i wraz z Tyberyuszem został wysłany przeciwko Giermanom (11 r.), ale wkrótce powrócił do Rzymu, pozostawiwszy dalsze prowadzenie wojny Tyberyuszowi. W 12 r. został konsulem i na tern stanowisku zjednał sobie miłość u ludu. W tym samym roku wszakże był powtórnie wysłany przez Augusta do Gallii, jako naczelny wódz legionów giermańskich. Przez ten rok i dwa następne G. nie przedsiębrał kroków zaczepnych, poprzestając na obronie granicy reńskiej. Po śmierci Augusta (14 r.) legiony nadreńskie zbuntowały się, nie chcąc uznać Tyberyusza i ofiarując tron G-owi; ten wszakże energicznie odepchnął pokusę, zmusił żołnierzy do wydania 13-tu sprawców rozruchu, kazał uciąć im głowy i przywrócił porządek w wojsku. Załatwiwszy tę sprawę, przeszedł Ren w celu ukarania Giermanów, którzy niepokoili granice państwa Rzymskiego. Zwyciężył Marsów i, spustoszywszy ich posiadłości, powrócił za Ren. W następnym roku odbył dwie wyprawy przeciwko Chattom, Brukterom i Cheruskom, na których czele stał Arminiusz, nieustannie podburzający plemiona giermańskie przeciwko Rzymianom. W drugiej wyprawie dotarł G. do lasu Teutoburskiego i, przybywszy na miejsce klęski Varrusa, pochował kości poległych tu Rzymian, Napadany nieustannie przez Giermanów, zmuszony był przedsięwziąć odwrót. Za zwycięstwa odniesione

mm

Upili

im

a m v

Fig. 196. Germanicus.

w pierwszej wyprawie tego roku otrzymał tytuł imperatora. W 16 r. przedsięwziął nową wyprawę za Ren, w której odniósł zwycięstwo nad Arminiuszem. Zazdrosny i podejrzliwy Ty-beryusz nie dał mu dokończyć podboju Gierma-nii i odwołał go do Rzymu, przyznając mu zresztą zaszczyt tryumfu, który się odbył nadzwyczaj świetnie przy radosnych okrzykach ludu. Z powodu tych właśnie objawów popularności podejrzliwy Tyberyusz wysłał go w 17 r. na Wschód, aby doprowadził do porządku prowincye azyatyckie. Będąc już w podróży, G. został mianowany powtórnie konsulem (18 r.). Po drodze zwiedził Grecyę, gdzie doznał świetnego przyjęcia. Przybywszy do Syryi, znalazł tu wroga w osobie namiestnika syryjskiego, Pizona, który, zapewne z rozkazu Tyberyusza, starał się mu

245).

fm.

W. J

w. J.

u.

szkodzić. Pomimo to G. wkrótce zaprowadził ład w prowincyach wschodnich i zjednał sobie miłość u podbitych ludów, a nawet u narodów ościennych. Załatwiwszy powierzoną sobie sprawę, zwiedził Egipt (18 r.). Tymczasem Pizon zmienił wszystkie jego rozporządzenia, dotyczące prowincyi azyatyckich. Po powrocie z Egiptu G. nagle zachorował i umarł w Antyochii, przypuszczalnie otruty przez Pizona, a może i z rozkazu Tyberyusza. Śmierć G-a wzbudziła powszechny żal. Mieszkańcy Rzymu z wielkim smutkiem spotkali Agrypinę, przywożącą urnę z popiołami męża. Pogrzeb odbył się w Rzymie bez wielkiej okazałości, ale ze współudziałem licznego tłumu. Z dziewięciorga dzieci G-a przeżyło go sześcioro, w tej liczbie późniejszy cesarz Kaligula i Agrypina młodsza. G. obdarzony był niepospolitemi zaletami serca i umysłu. Szlachetny charakter i ujmujące obejście zjednywały mu wszystkie serca. Będąc zdolnym wodzem, był także niepospolitym mówcą i utalentowanym poetą. Zachował się jego poemat dydaktyczny p. t. „Aratea”, stanowiący tłómaczenie utworu Greka Aratosa, i kilka epigramatów, najnowsze wyd. Breysiga w Lipsku (1899 r.), najlepsze Orelliego (1834).—Morawski Kazimierz „Dwaj cesarze rzymscy Ty-beryusz i Hadryan” (Kraków 1893); Ferber C. „Utrum metuerit Tiberius Germanicum, nec-ne, quaeritur” (Hamburg 1890);Hefer P. „Der Feldzug des Germanicus im 16 J. n. Chr.” (Bern-burg 1884); Liebenam W. „Bemerkungen zur Tradition über Germanicus” (Neue Jahrbücher für Philologie und Paedagögik 1893, torn 143, zeszyt 10); Meyer P. „Der Triumphzug des Germanicus”; Mommsen T. „Die Familie des Germanicus” (Hermes, tom XIII, str.

w. T.

Germanium, ob. German.

Germanos, wódz byzantyjski z VI wieku. Przy wstąpieniu na tron wuja swego, Justyniana, G. otrzymał tytuł magister militum per Thracian i w tym charakterze odparł napad Słowian. Później, wyniesiony do patrycy atu, dostał zarząd nad Afryką byzantyjską (536), i, stłumiwszy tam powstanie Stotzasa, rządził szczęśliwie przez lat trzy (556—53). W 540 r. został wodzem naczelnym w wojnie przeciwko Persom, w 550 zaś poriiczono mu zastąpić Beli-zaryusza w prowadzeniu wojny w Italii; chcąc oderwać Gotów od króla ich, Totila, zaślubił wnuczkę Teodoryka, Malazontę, wdowę po Wi-tygesie. G. zbierał wojsko w Tracyi, by odeprzeć powtórne*, wtargnięcie Słowian, gdy zaskoczyła go śmierć w 550 r.

Germanos (* około 1780 — f 1826), arcybiskup w Patras; urodził się w Dimitzana, w Peloponezie: rodzice od dzieciństwa zaszczepiali w nim nienawiść do jarzma muzułmańskiego, tak, iż G., zostawszy arcybiskupem w Patras, był jednym z pierwszych twórców powstania w Grecyi. Sułtan, dowiedziawszy się o ruchach powstańczych, polecił kaimakanowi Kurszyd baszy, aby wszystkich wyższych dostojników Kościoła z całej Morei zgromadził w Trypolisie. Powołany tam w marcu 1821 r. i przeczuwając, co go czeka, G. wzniecił powstanie w Patras i jego okolicach, zdobył to miasto i połączył się następnie z Aleksandrem Ipsylantym, synem byłego hospodara, który w Mołdawii stanął na czele ruchu powstańczego. Odtąd nazwisko G-a występuje na wszystkich postanowieniach rządu tymczasowego, a po utworzeniu stałego rządu greckiego został mianowany ministrem wyznań. Umarł na tyfus.

Germanówka, miasteczko w gub. Kijowskiej, ob. Giermanówka.

Germantown, przedmieście Filadelfii, założone w w. XVII przez Niemców-menonitów, pierwsze zaprotestowało przeciw niewolnictwu (1688); w r. 1777 generał angielski, Howe, pobił tu wojska Waszyngtona.

Germar Ernest Fryderyk, mineralog i entomolog (* 3 list. 1786 w Glauchau — f 8 lip. 1853 w Halli). Studya odbywał we Freiburgu i Lipsku, habilitował się w Halli (1810). W r. 1811 puścił się w podróż naukową do Dalma-cyi; po powrocie mianowany został dyrektorem muzeum mineralogicznego w Halli.—Napisał: „Systematis glossatorum prodromus” (1810); „Fauna insectorum Europae” (1812 —1848); „In-sectorum species novae aut minus cognitae” (t. I, 1824); „Grundriss der Krystallkunde” (1830); „Lehrbuch der gesammten Mineralogie” (1837); „Die Versteinerungen des Steinkohlengebirges von Wettin und Löbejün” (1844—1852. Wydawał też czasopismo: „Magazin der Entomologie” (1813—1821) i „Zeitschrift für die Entomologie” (1839—1844).

Germersheim 1) obwód regencyi bawarskiej Palatynatu (Pfalz) — 469.83 klm. kw., 52 459 m-ców (1890), 37 gmin, 1 miasto; 2) miasto obwodowe i twierdza, o 14 kim. odległe od Spi-ry na pdz., przy uściu rz. Queichu do Renu, krzyżownica dróg żelaznych: Schifferstadt-Spe-ier - Lauterburg, G. - Zweibrücken - Saarbrücken i Bruchsal-G., siedziba obwodu, sądu pokoju; 6137 m-ców (1890), kościoły katolickie i protestanckie, szkoła łacińska, most żelazny; uprawa zboża, tytoniu, konopi, owoców, rybołówstwo, żegluga, fabryki cygar, octu, spirytusu. Niegdyś castellum rzymskie (Vicus Julii), w czasach nowożytnych G. nieraz zmieniał panów politycznych (Austrya, Szwecya, Palatynat, Francya).

Germinal (z franc, germe = zarodek, ger-mination=kiełkowanie ziarn roślinnych), w kalendarzu republikańskim z czasów rewolucyi nazwa pierwszego miesiąca wiosennego, który w latach I — VII rzeczypospolitej obejmował czas od 21 marca do 19 kwietnia, w VIII— XIII od 22 marca do 20 kwietnia.

Gerne (Goerne). Herb polski z    indygiena-    ken r. 1861, a w cztery lata później nauczy-

tu. Na tarczy w polu srebrnem nóż    ogrodniczy    cielą gry    fortepianowej w    konserwatoryum    ko-

wpoprzek, ostrzem wprawo. Nad    nim dwa,    lońskiem.    W 1874 r. G.    został powołany    na

a pod nim jeden listek trójlistnej koniczyny. Nad    dyrektora    konserwatoryum    w Rotterdamie;    od

j-

Ą. Pol.

1890—97 nauczał w konserwatoryum Sterna w Berlinie. W tym ostatnim roku otrzymał no-minacyę na członka senatu akademii królewskiej sztuk pięknych w Berlinie. G. napisał cztery symfonie, trzy kwartety fortepianowe, trzy kwintety, 3 sonaty skrzypcowe, 2 kwartety smyczkowe, kilka uwertur, koncert skrzypcowy, oraz utwory większych rozmiarów na chóry z orkiestrą: „Salamis” (na chór męz. baryton i ork.), „Wächterlied,” „Hafis,” „Preislied,r „Nordenlied,” „Phöbus Apollo,” „Agrippina“ (scena na alt z chórem i orkiestrą) i w. in.

Fig. 197. Gerne (herb).

hełmem bez korony między dwoma rogami jele-niemi listek koniczyny. Labry zielone, podbite srebrem. Nadany wraz z indygienatem Ludwikowi Goerne z rodziny brandenburskiej w 1780 roku.—Źródła. „Dyaryusz Sejmu 1780 r.” (str. 399); „Siebmacher” (III, 2, 192; VI, 6, 34 i VI, 6, 34 i VI, 5, 10).

Gemrode (w czasach średniowiecznych Ge-ronisroth, później G er e nr ot), miasto w obwodzie Ballenstedt, księstwie Anhalckiem, 6 km. na z. od Ballenstedtu, niedaleko od Suderode, u podnóża Niższego Harcu, 224 m. nad p. m., tuż poniżej upragnionego przez turystów Stuben-bergu, przy drogach żelaznych Prose-Quedlinburg i G.-Hasselfelde; 2 670 m-ców (1890). Kościół z w. X, w obecnym restaurowany, w stylu romańskim, niegdyś klasztor. Osławio ny Gero, margrabia marchii wschodniej, założył tu klasztor żeński, którego przeorysza (wiek XVI) Elżbieta v. Weyda przyjęła protestantyzm. Zakład wodoleczniczy, uczęszczane lutowisko; wyrób zapałek, soków owocowych, cegieł, łomy kamienne, wypalanie gipsu i wapienia

Gernsheim, miasto w obwodzie Gross-Gerau, prowincyi Starkenburg, w. ks. Hesskiem, przy uściu Winkelbachu do Renu, przy drodze żelaznej Darmstadt - Worms; sąd pokoju, 3 246 m-ców (1890); statua tu urodzonego Piotra Schöffera, most ruchomy na Renie; wyrób słodu i mąki kartoflanej, młyny wodne i parowe, żegluga, handel drzewem. W pobliżu miejsce pielgrzymek— kaplica Maryi pusteluicy.

Gernsheim Fryderyk (* 17 lip. 1839 roku w Worinacyii, pianista i kompozytor muzyczny. Ks ztałcił się w konserwatoryum w Lipsku. Po uzupełnieniu studyów muzycznych w Paryżu otrzymał miejsce dyrektora muzyki w Saarbriic-

Gero czyli Syczyński v. Siciński. Zapiska sądowa z r. 1419 tak ten herb opisuje: ma być tarcza na trzy podzielona pola, z których trzecie czerwone; przez tarczę idzie żółty sztrych. Profesor Piekosiński, rozpatrując ten herb ściśle z heraldycznego punktu widzenia, dochodzi do wniosku, że tarcza podzieloną być musi pasem żółtym na dwa pola, z których górne podzielone jest na dwa srebrne, a dolne jest czerwone.

Herbem tym pieczętowało się prawdopodobnie więcej rodzin, z zapisek sądowych jednak wiadomo tylko o jednej, mianowicie Syczyńskich vel Sicińskich. — Źródła:

Fig. 198. Gero (herb).

Ulanowski „Materyały do historyi prawa i heraldyki polskiej”; Małecki,

Piekosiński „ Heraldyka polska Wieków Średnich.”

w. J.

W. J.

Gero, margrabia, a od r. 946 książę wschodni (f 20 maja 965); Dytmar nazywa go defensor patriae. Urodził się około r. 900 w części południowej żupy północnej Turyngii. Po śmierci Zygfryda, szwagra Ottona I (937), G. otrzymał markę Merseburską, obejmującą Merseburg, Cycyę (Zeitz), Miśnię i Dolne Łużyce. Zawiedziony w nadziejach swoich co do następstwa po Zygfrydzie, Thankmar, brat królewski, zmówił się z Eberliardem, księciem frankońskim i, acz mężnie sobie poczynał, doznał dotkliwej porażki. Korzystali z zaburzeń Bodrycowie czyli Obotryci, zabili bowiem margrabiego swojego, Hajka, grożąc podobnym losem G-nowi, który wtedy udawać zaczął skłonności pokojowe i zaprosił 30 wojewodów słowiańskich na ucztę. W chwili, gdy goście ochoczo się zabawiali, na dany znak przez G-na wpadli do komnaty pachołkowie zbrojui i wszystkich onych wojewodów wymordowali. Ocalał tylko synowiec sto-derańskiego Tugomira, który, pokonany przez Bernharda, margrabiego stoderańskiego, i hrabiego Thietmara w bitwie pod Lunkini nad

Łabą, naonczas w niewoli niemieckiej przeby- przez bagno w pobliżu grodu, stracili 40 ludzi, wał. Wzburzeni przez zbiega Bodrycowie i Lu- Otton, pokonawszy Węgrów pod Augsburgiem tycy chwycili za oręż i Niemców na lewy brzeg (955 r.), gdzie G. odznaczył się walecznością, Łaby przegnali. Tymczasem stryj zbiega, Tugo-mir, chcąc odzyskać wolność i rządy nad Howołanami, przyrzeka Niemcom, iż Bronibor (Brennaburg, Brandenburg) im zwróci. Wyswobodzony z niewoli, przybywa do Broniboru.

wojnę Słowianom wypowiedział, a Wichmana i Egberta za nieprzyjaciół państwa uznał. Przybyli posłowie od Słowian, ofiarując daninę z prośbą, aby ich przy prawach i wolnościach dawnych pozostawiono. Król nie przyjął warunków i wziął na ostre plemiona Wilków, t. j. Zciri-spanów i Tolenców. Przybył wnet hufiec saski z garstką Czechów pod księciem Bolesławem i rozłożył się obozem nad rz. Rekenicą (Reke-nitz, Raxa) w Meklenburskiem. Słowianie zewsząd otoczyli obóz i królowi grozili niewolą. Wyprawiony na układy G. nic wprawdzie wskórać nie mógł, ale natomiast pozyskał sobie Ru-janów, którzy wystawili dwa mosty. Natarli Sasi, wszczynając popłoch między Słowianami. Stoigniew z pagórka przypatrywał się bitwie, a spostrzegłszy zamieszanie, sam ratował się u-cieczką(16 października 955 r.). Nazajutrz kazał Otton stracić 70 jeńców. Doradzcy Stoignie-wa wyłupiono oczy i wyrwano język. Wichman i Egbert schronili się do Francyi. W rok później ponowił Otton wyprawę przeciw Reda-ryom z nieznanym skutkiem. Egbert pojednał się z królem za pośrednictwem arcybiskupa ko-lońskiego. Wichman powrócił wprawdzie z Frań cyi, ale zbiegł do Słowian. Gdy król wyruszył przeciw zbiegowi, ten, unikając spotkania, wdał się w układy (958 r.). Dopiero za poręczeniem G-na przywrócony do łaski. W r. 963 G. pokonał Łużyczan i Selpulów, wspieranych przez Mieszka polskiego, który, według Dytmara, u-znał zwierzchność Ottona. Niebawem wszakże, strapiony śmiercią syna swego, Zygfryda, zrzekł się urzędów, udał się do Rzymu i złożył oręż na grobie ś. Piotra. Wdowę po Zygfrydzie umieścił w fundowanym przez siebie klasztorze żeń-I skim, Gernrode, w pobliżu Quedlinburga.—Gie-se brecht „Wendische Geschichte” I; Szajnocha K. „Bolesław Chrobry i odrodzenie się Polski za Wład. Łokietka” (Lwów 1859); P a-w i ń s k i „Połabskije Sławianie” (Petersburg); Bogusławski Willi. „Dzieje Słowiańszczyzny Zachodniej” (Poznań, t. II).

Gerok Karol, współczesny religijny poeta niemiecki (* 30 stycz. 1815 r.—f 14 lip. 1890). Studyował teologię w Tubindze; był naprzód kaznodzieją miejskim, a następnie kaznodzieją nadwornym w Sztutgąrdzie. Utworzył mnóstwo pieśni lirycznych, odznaczających się szczerością i głębią uczucia religijnego. Ogłoszone zostały różuemi czasy w kilku zbiorach: „Palmblätter” (Sztutgard 1857); „Pfingstrosen” (tamże 1864); „Neue Palmblätter” (Lipsk 1873). W pieśniach p. t. „Deutsche Ostern” (Berlin 1871) uderza

Pewny teraz siebie Tugomir zawezwał synowca, jedynego potomka dynastów howołań-skich, a gdy ten, nie przewidując nic złego, przybył, zdradliwy stryj wtrącić go kazał do więzienia i następnie stracić. Samo miasto przeszło pod panowanie niemieckie, a wszystkie plemiona słowiańskie aż po Odrę musiały płacić daninę. Pokonany niegdyś brat królewski, Henryk, widząc niezadowolenie wojowników G-na, pokusił się o drugi rokosz. Postanowiono zabić króla w Quedlinburgu (941 r.) i wynieść na tron Henryka. Gdy spisek odkryto, brat królewski opuścił kraj, lecz na Boże Narodzenie powrócił i, przeprosiwszy króla we Frankfurcie nad Menem, odzyskał łaskę. Po śmierci hrabiego Thietmara G. otrzymał resztę Turyngii północnej i tytuł „duka”. Powstali przeciwko królowi: syn jego, Ludolf, i krewny,

Konrad lotaryński. Za przykładem jego poszli Wichman i Egbert, synowcowie margrabiego Hermana, który wszakże w sprawie tej, podanej na sąd króla, przychylny dla siebie uzyskał wyrok. Król zatrzymał Wichmana, a opuszczając Saksonię, powierzył go dozorowi hrabiego Ibo. Konrad lotaryński wiódł Węgrów przez Frankonię, lecz koło Trewiru, jakoby żałując swego postępku, opuścił Madiarów i sprawę Henryka. Wkrótce G., przy pomocy tegoż Konrada, zawojował Wkranów, którzy na wieść o zamierzonej wojnie króla z Węgrami, uderzyli na swojego margrabiego, Teodoryka. Ten zagnał Wkranów do jakiegoś miasta na bagnach, lecz fortel swój wojenny dotkliwą okupił klęską. Będący pod dozorem hrabiego Ibona,

J. F. G\

Wichman, zdołał zemknąć, a połączywszy się z Egbertem, zapalił głownię powstania, które stryj Herman przytłumił, zmuszając obu do ucieczki na prawy brzeg Łaby. Tutaj sprzymierzyli się bracia z wojewodami bodryckimi, Na-konem i Stoigniewem. Wyruszył Herman. Miejsce bitwy nieoznaczone, przypuścić jednak należy, że to się działo w marchii Billunga, pod twierdzą Swiatlastrana (Suitlileiscrande), w której się zamknęli synowcowie. Omal że nie zdobył Herman Billuuge tej twierdzy, lecz ktoś krzykiem obudził śpiących. Skończyło się na tem, że Sasi zabili przed bramami miasta 40 zbrojnych i «odciągnęli ze swoim księciem. G. udał się z królem Ottonem na Węgrów. Zastępca jego, Dietrich, pokusił się o zdobycie je- często w ton patryotyczny. Wydał liczne zbio dnej twierdzy słowiańskiej. Sasi zajęli przed- ry kazań, studya nad Pismem Sw., wreszcie in-grodzie (suburbium) i spalili, poczem z Dietri- teresujące pamiętniki p. t. „Jugenderinnerungen”, chem na czele rozpoczęli odwrót. Przechodząc drukowane najprzód w czasopiśmie „Daheim”

W. Gr.

w. J.

Gerolstein, miasteczko powiatu Daun w Tre-wirskiej regencyi Królestwa Pruskiego, o 22 kim. od Daunu, 361 m. p. m., w uroczej dolinie Kyllu (lewy dopływ Mozeli), przy dr. żel.

Euskirchen-Trewir i G. - St. Vith; 946 m-ców (1890); źródła mineralne, fabryka płynnego dwutlenku węgla, rudy żelazne, zwaliska zamku.

W pobliżu piękny krater wygasłego wulkanu

w. j.

Gérôme Leon, współczesny malarz i rzeźbiarz francuski (* 1824 w Vesoul). Syn złotnika, młodym chłopcem będąc już pracował pod kierunkiem Delaroche’a, z którym następnie wyjechał do Włoch dla dalszych studyów. „Walka kogutów”, wystawiona w Śalonie paryskim w 1847, oraz „Anakreon, Amor i Bachus” w r. 1-848, pochlebnie przez krytykę przyjęte (Teofil Gautier), zjednały mu odrazu powszechne uznanie i wyróżniły dodatnio z pośród całego zastępu mło- go, stanowiąca najdalej na półn. w. wysuniętą dych malarzy, podobnie jak G. uprawiających część dzielnicy Katalońskiej; graniczy na pn. z. wówczas ze szczególnem upodobaniem malarstwo z Francyą, na w. z moizem Śródziemnem (150 rodzajowe na tle świata klasycznego. Odtąd G. u- kim. wybrzeża), na pd. z Barceloną, na z. z Le-

s. s.

a następnie ogłaszane wielokrotnie w⁷ osobnych wydaniach.

Gerokomion, ob. Ger ont o kom i on.

Gerold, jedna z najwybitniejszych firm księgarskich w Austryi. Założona w r. 1775 w Wiedniu przez Józefa G-a (* 1747), mianowanego w r. 1776 drukarzem uniwersyteckim i cesarskim, a w rokn 1780 księgarzem uniwersyteckim. Po jego śmierci (1800) księgarnię prowadziła żona, później syn, Karol G. (* 1783—f 1854), który rozwinął znacznie działalność firmy; pod względem handlu sortymen-wego stała się wtedy pierwszą w Austryi. G. austryackiemu handlowi księgarskiemu przysłużył się jako współzałożyciel związku księgarzy austryackich; niemieckiemu handlowi księgarskiemu wogóle służył przez długie lata jako członek różnych kommisyj związku giełdowego; był przy tern jednym z pierwszych pionierów litografii. z której wynalazcą zostawał w stosunkach handlowych. Pracował też na różnych innych polach ku pożytkowi ogólnemu. Zakład prowadzili po jego śmierci synowie: Fryderyk (* 1813—f 188«) i Maurycy (* 1815—f 1884) pod firmą „Synowie Karola G.”. W r. 1867 odstąpili właściwą księgarnię Hugonowi Paule-mu i Teodorowi Demuthowi, prowadzoną odtąd pod firmą „Gerold i S-ka’; dawna firma „Synowie Kar. G.” zajmuje się dziś tylko wydawnictwem i drukiem. Właścicielami jej są obecnie: Fryderyk G. i Herman Manz. W przeciągu swego przeszło stuletniego istnienia firma G. wydała wiele cennych prac naukowych.

Geroldseck, medjatyzowane hrabstwo Rzeszy, w obwodzie Łahr, okręgu Offenburg w. ks. Ba-deńskiego; 125 kim. kw., 4 600 m-ców; nazwę ma od dawnego zamku, który w celu odróżnienia od innych tegoż miana nazywają Hoher Geroldseck.

Papenkaul (556 m.) znanym został za głównego przedstawiciela tak zwanych „nowogreków” i „pompejańczyków”, do których zaliczano Hamona, Picou, Damerego. Dalsze jednak jego prace w tym kierunku nie budziły w publiczności pierwotnego zaciekawienia, a jeden z obrazów jego oburzył ją nawet dla swej strony drastycznej (Gyneceum czyli wnętrze domu greckiego, 1851). To skłoniło artystę, że jął się tematu poważniejszego, a mianowicie przygotował na pierwszą wystawę powszechną w Paryżu (1855) duży obraz allegoryczny „Apoteozę Cezara.” Obraz ten, podobnie jak i dwa inne, na zamówienie wymalowane do kościoła św. Seweryna w Paryżu (Św. Hieronim przyjmujący Kom-munię św., Powietrze morowe w Marsylii), przekonały publiczność, a zarazem i samego artystę, że talentowi jego i usposobieniu nierównie więcej odpowiadają sceny rodzajowe, te np., które z początku samego zwróciły na niego uwagę publiczności i znawców. Odtąd więc G. poświęcił swój pędzel przeważnie scenom rodzajowym, z tą różnicą, że prócz świata klasycznego, którego życie domowe odtwarzał ze znaną, właściwą sobie drobiazgowością archeologiczną, malował i życie współczesne („Pojedynek po balu maskowym”), czasem sceny historyczne nowsze („Ludwik XVI i Kondeusz”, „Napoleon III przyjmujący poselstwo siamskie w Fontainebleau” a także i Wschód (Egipt), który zwiedził w 1857 r. (Modlitwa, Targ niewolników, Pogoń, Lwy na czatach, Teby, Sezostrys i Memnon). Do wybitniejszych prac artysty, prócz wymienionych wyżej, należą: Fryne przed Areopagiem, Augu-rowie, Gladyatorzy, witający Cezara przed walką, Alcybiades u Aspazyi, Śmierć Cezara. W obrazach tych ze świata klasycznego najwidoczniejszy jest wpływ Delaroche’a. O wszystkich niemal obrazach G-a powiedzieć można, że są poprawne w rysunku, pedantycznie wypracowane w szczegółach, ale zimne w kolorycie.—G. jest także zdolnym rzeźbiarzem. Jakkolwiek rzeźbę uprawiał już w r. 1855, dopiero jednak od czasu wystawienia „Omfali” (1887), zachęcony gorącem jej przyjęciem, coraz częściej pędzel zamieniał na dłuto. W r. 1891 G. dał wyborny swój wizerunek w obrazie, w którym przedstawił siebie w pracowni, zajętego wykończaniem znanego posągu „Tanagra” (1890). W ostatnich latach G. był profesorem w szkole sztuk pięknych w Paryżu. Wnętrze znanej pracowni G-a przy bulwarze Clichy w Paryżu i wizerunek artysty, siedzącego przed obrazem swoim, stojącym na stalugach, podał w swoim czasie „Tygodnik Ilustrowany” warszawski (1887). — Porów. „Gazette des Beaux-Arts” (1868); Charles Timbal (tamże 1876, II. 228, 334).

Orerona 1) prowincya królestwa Hiszpańskie-

ridą; 5 865 klm kw. obszaru, 306 583 m-ców owa była w całem znaczeniu tego słowa oligar-(1887), bardzo wiele analfabetów, 6 obwodów chią arystokratyczną, a z powodu ślepego zami-sądowych. Jest to kraina górzysta (odnóża Pi-reneów), zraszają ją rz. Ter i Fluvia (wpadają do morza Śródziemnego). G. częściowo jest bardzo żyzną (krzew winny, oliwki, owoce, zboża, dąb korkowy), łomy łupków; przemysł i handel dość rozwinięty. 2) Gł. m. prowincyi G., twierdza, biskupstwo, 30 kim. od morza, na obu brzegach Onaru, tuż przy uściu tej rzeki do Teru, 60 m. nad p. m., przy drodze żelaznej Barcelona-Figueras-Portbou, 15 497 m-ców (1887).

łowania tradycyi i niemożności zmiany głównych ustaw—wyłączającą wszelki postęp ku lepszemu. Zgromadzenie bowiem ludowe miało tylko prawo głosować w kwestyi wojny, pokoju, lub co do innych projektów, które bądź królowie, bądź ge-ruzya przedstawili. Obrady, rozprawy były surowo zabronione zwykłym obywatelom zjednoczonym na miesięeznem zebraniu. Jedyną przeciwwagę stanowić mogli eforowie w liczbie pięciu, których porównać można do cenzorów rzymskich. Likurg miał jakoky utrwalić powyższy system. W czasach nowszych w Grecyi chrześciańskiej

geroutami nazywano tu i owdzie mnichów lub

F. o.

Gerone Kamil Krzysztof, matematyk francuski (* w 1799 w Paryżu—f tamże w r. 1891), redaktor (od 1842 wraz z Terquemem) dziennika „Nouvelles Annales de mathématiques”, autor wielkiej liczby rozpraw i artykułów z geome-tryi, algebry i teoryi liczb, ogłoszonych w dzienniku Gergonne’a, we własnym organie i w „Correspondance mathématique” Queteleta. Napisał podręczniki arytmetyki, algebry, geometryi analitycznej, geometryi wykreślnej i try go nom e-

s. D.

Nowa dzielnica (El Mercadal) na płaskim lewym brzegu Onaru, stara zaś na prawym brzegu, na stromem zboczu wzgórza, ze staroświeckiemi budynkami, klasztorami, kościołami, okazałą ka- sędziów, tedrą; fabryki papieru, przędzalnie, zakłady tkackie. W pobliżu cieplice. G., dawniejsza Ge-runda, jest .ważnym punktem strategicznym (walki z Maurami, Francuzami, wojny domo-

we).

w. J.

Greronci, Geront, wyraz wzięty z języka greckiego: geron-gerontos (yépcov, yépovzoç), znaczy: starzec i w tej pierwotnej formie utrwalił się w języku francuskim (géronte) jako miano człeka w wieku podeszłym, o słabej woli, który pozwalj sobą powodować i kierować, tryi.

Geronimo de San-Juste, klasztor, w którym umarł Karol V, ob. San-Jus te.

Gerontokomia, ob. Ger one i.

Gerontokomion, dom, schronisko w starożytnej Grecyi dla ludzi słabych, w wieku podeszłym.

Gerontokracya, ob. Ger on ci.

Gerontoxon (po gr.), Arcus Senilis (po łac.), zmętnienie brzegu rogówki oka, ob. O b-wódka starcza.

Gerontyzm, Ob. Geronci.

Gerowit, bożek Słowian, ob. Jar o wit.

Gerresheim, miasto w regencyi Diisseldorf-skiej, w pruskiej prowincyi Nadreńskiej, o 6 km. na w. od Dusseldorfu, przy drodze żelaznej Mo-nachium-Gladbach-Schwerte i Düsseldorf-Hagen; sąd pokoju; 7 264 m-ców (1890), z których prawie połowa katolików. Przemysł.

Gerrha albo Gerra, w starożytności ważne miasto portowe, na pobrzeżu Arabii nad odnogą Perską. Całe zbudowane było z bałwanów soli i zamieszkane przez wychodźców chaldejskich, którzy pośredniczyli w handlu pomiędzy Babilonem a Indyami, oraz zajmowali się połowem pereł. G. w wiekach V i VI po Chr. była stolicą biskupią. Dziś zowie się Dżera’a. Od G-y część odnogi Perskiej nazywała się odno-

w. j.

E.

Gerris Fabr. (Miernik), pluskwa lądowa, należąca do rodziny Zajadków (Reduviidae), z rzędu Półpokrywych (Hemiptera), karmi się inne-mi owadami, zabijając je ukłuciem szczeci swego smoczka i wlewając do rany płyn zjadliwy. Jaja swe składa w tkanki roślinne. Przednie nogi u G. są przystosowane do chwytania owa-

Z kolei powstały pochodne wyrazy jak: geron-tyzm (gerontisme), synonim starczego osłabienia umysłu, gerontokomia: hygiena dla ludzi lat dojrzałych i gerontokracya (krate7n=^wła-dać), system rządowo-państwowy, gdzie władzę sprawują starcy. W dawnej Grecyi każdy obywatel mający więcej niż lat 60 nazywany był gerontem. W czasach legendowych, bohaterskich, mężowie okryci siwizną, nieposzlakowani pod względem obyczajów, sławni rozumem, mieli przeważny wpływ na sprawy krajowe. Działo się tak prawie we wszystkich pierwotnych społeczeństwach w epoce patryarchalnej, tam zwłaszcza, gdzie rodzina i z niej powstały system rodowy męski zastąpił ustrój dawny bądź hordy, bądź familii żeńskiej. Nazwa np. senatu rzymskiego pochodzi też od wyrazu senex - senis — starzec. Gdy jednak w późniejszym okresie historycznym, wszystkie prawie miasta helleńskie w naturalnej ewolucyi dziejowej próbują dobrowolnie lub przymusowo rozmaitych form rządowych, gerontokracya najdłużej przetrwała w miastach doryjskich, szczególniej na Krecie i w Spareie. Drugie to państwo uważać można za typowe w owyni zadawnionym systemie. Sparta nosiła nazwę rzplitej, aie na jej czele stoją przez całe stulecia dwaj królowie, właściwie dwie ro- gą Gerrhejską. dżiny królewskie, a do obowiązków panujących należy przedewszystkiem przewodnictwo w „radzie starszych”, tak zwanej Geruzyi (yspooaia) złożonej z 28 członków, mianowanych dożywotnio, nieodwołalnych, przed nikim nieodpowiedzialnych i sprawujących najwyższą władzę administracyjną i w części sądową. Rada więc

117

IJTin. pow. llnatr Zcsz 191    ¹ XXIV

K. s.

W. J.

średnia temperatura zimy).

Gersau, uzdrowisko klimatyczne podalpejskie, w kantonie Schwyz, u południowego podnoźa Rigi, nad jeziorem Vierwaldstätter, 460 m. nad pow. morza, od północy osłonione; odznacza się klimatem jednostajnym, nieco pobudzającym, dość wilgotnym, ze znacznem promieniowaniem słońca, piękną wiosną i jesienią. Pensyonat 7— 10 frank, dziennie.

(1890).

Gersdorfit (błyszcz arsenoniklowy, arsenopi-ryt niklowy, błyszcz niklu), minerał z gromady lamprytów rzędu pirytoidów, składu NiAsS (35.1"/n niklu, 45.5 arsenu, 19.4 siarki). Krystalizuje się w układzie regularnym, klasie piry-toedrycznej, zwykle sześcian z ośmiościanem. Łupliwość kostkowa, Tw. 5, srebrzysto - biały. Rysa szaro-czarna. Cięż. wł. 6 do 6.7. W płomieniu dmuchawki topi się, ogrzewany wydaje kwas siarkawy i arsenawy. W kwasie azotnym rozkłada się, dając roztwór zielony, przyczem wydziela się siarka i kwas arsenawy. Występuje w żyłach w Szwecyi, w Styryi, Saksonii, na Harzu.

w. j.

dów, a tylne o wiele są dłuższe od przednich. Perriserraticus Klg. posiada rożki dłuższe od ciała, burego koloru i żółtą głowę. Długość 3—4 mm. Żyje na wilgotnych ścianach rozmaitych budynków i rozpowszechniony jest prawie w całej Europie.

Gers, lewy dopływ Garonny, ma swe źródła na wyżynie Lannemezan, u stóp Pireneów, płynie ku pn. na Auch i Lectoure; 170 km. długości, uście przy Layracu; dał nazwę departamentowi G.

Gers, departament na pdz. Francyi, obejmuje miejscowości gaskońskie: Armagnac, Asta-rac, Condomois i inne; graniczy z departamentami: na pn. Lot-et-Garonne, na w. Wyższych Pireneów i Tarn-et-Garonne, na pd. Wyższych i Niższych Pireneów, na z. Landes; 6 290 km. kw., 261 084 m-ców (1891); rozpada się na 5 okręgów: Auch, Condome, Lectoure, Lombez i Mirandę, 29 kantonów, 465 gmin. Nieznaczną część G-u urozmaicają wachlarzowato rozbieżne przedgórza Pireneów, reszta jest płaska; zraszany jest G. wodami dopływów Garonny i Adouru. Klimat zmienny, śnieg pada rzadko, deszcze obficie (900 mm.). Gleba niezbyt wydajna, zaspokaja potrzeby miejscowe; mało dobrego wina, wiele lichego (na wódkę Armagnac). Lasów (liściastych) niewiele, skarbów mineralnych mato, metali brak. Liczne źródła lecznicze. Wyrób wódki, produkty garbarskie.

Gersail, do r. 1798 samoistne państewko? obecnie gmina w szwajcarskim kantonie Schwyz, stanowi osobny okrąg; 19.1 km. kw., 1816 m-ców (1888), przeważnie katolików. G. znajduje się na pn. wybrzeżu jeziora Czterech Kantonów, u pd. stóp góry Rigi. W gminie G., wśród łąk i pastwisk, sadów i lasów jest wieś kościelna G. (kościół, hotele, fabryki jedwabiu, poczta, telegraf); linia parowców łączy ją z Lucerną i Fliielen. Wieś G. jest dobrze osłoniona, ma klimat łagodny (kasztany jadalne i figi rosną tam na otwartem powietrzu), jest przeto licznie uczęszczanem zimowiskiem (1°95C

w. j.

Dr J. M.

Gersdorf, nazwa wsi fabrycznych w królestwie Saskiem, na Górnych Łużycach: 1) G. przy Ernstthal u, w hetmaństwie ob wodo wem Zwickau, 5 940 m-ców (1890); wyrób pończoch, kotłów, kopalnie węgla.—2) Alt. G. w hetmaństwie obwodowem Budziszyńskiein (Bautzen), nad granicą Czeską, u źródeł Sprewy; wyroby metalowe, bawełniane, półwełniane; 3 966 m-ców

(1890).— 3) Neu G., tamże; 4 972 mieszkańców

w. J.

Gersdorff Herman Ernest von, generał pruski (* d. 2 grudnia r. 1809 w Kiesslings-walde, pod Zgorzelcem — f 13 września 1870). Wychowywał się w korpusie kadetów w Dreźnie, w r. 1827 wstąpił do 2-go pułku gwardyi pieszej pruskiej. W latach 1842—43 brał udział w kampanii kaukaskiej. W r. 1848 został odkomenderowany do Szlezwigu i Holsztynu i zatrudniony przy organizacyi armii tamtejszej; w r. 1849 uczestniczył w bitwach pod Szlezwi-giem, Hadersleben i Koldingeh. W r. 1800 mianowany pułkownikiem, w 1864 — generał-inajorem; w tym stopniu na czele 1 l-ej brygady piechoty walczył w r. 1866 pod Miinchen-grätz i Sadową. Po wojnie 1866 r. mianowany gen.-porucznikiem i dowódzcą 22-ej dywizyi; w r. 1870 na czele tejże dywizyi odznaczył się pod Wörth. Wkrótce objął komendę 11-go korpusu armii (po rannym gen. von Bole); w bitwie pod Sedanem (1 września 1870) przeszedł z nim pod Donchéry Mozę i przeciął armii francuskiej odwrót od strony północno-zachodniej. Śmiertelnie ranny w tej bitwie, zmarł w 12 dni później.

z. w.

Gersfeld, 1) obwód regencyi Kassel, w pro-wincyi pruskiej Hessen-Nassau, 357.49 km. kw., 21 515 m-ców (1890); 2) miasto obwodowe G. nad Fuldą, 1 434 m-ców (1890).

Gershow Adolf, inżynier polski (f 1860). Przed r. 1818 był oficerem inżynieryi wojska polskiego, odznaczał się wielkiemi zdolnościami i zacnością charakteru, które poznawszy, Karol hr. Brzostowski, umierając r. 1854 zamianował go w testamencie wykonawcą ostatniej woli swojej, oraz administratorem dóbr i fabryk sztabińskich. G. wydał „Poziomowanie topograficzne” (Warszawa 1850, z 20-u tablicami). — „Encyklop. ogólna wiedzy ludzkiej”.

Gersimi, jedna z córek Frei (ob.), bogini staroskandynawskiej, uosobienie klejnotu.

Gersom, był starszym synem Mojżesza, zrodzonym w ziemi Midyańskiej. Jego syn, Jonatan wraz ze swymi potomkami byli kapłanami samozwańczej świątyni, wzniesionej przez pokolenie Dan, co uważanem było za postępek gor-

Dr S. P.

(w „Jubelschrift zum 70 Geburtstag des Dr. Hildesheimer” Berlin 1890); Epstein „Der Gerschom Meor ha-Gola zugeschriebene Talmud-Commentar” (w „Festschrift zum 80 Geburtstag-Steinschneiders” Lipsk 1896).

Gerson (czyli Gersom) był najstarszym synem Lewiego, trzeciego z pośród synów patryarchy Jakóba. Jego potomkowie stanowili jeden z 3-ch oddziałów Lewitów, pełniących służbę Bożą w świątyni. Przy przybytku świętym poruczony im był nadzór nad samym gmachem, pokrowcami, kotarami, zaponami dworca i t. d. (ob.

Dr s. p.

szący. Aby go ukryć, zmieniono w odpowie-dniem miejscu biblijnem (Jud. 18.30) imię Mojżesza (M-sz-h) na Menassę (M-n-sz-h). Pozostał jednak ślad pierwotnej pisowni w tern, że dodana litera n jest mniejszą od innych.

Grersom "ben Jehuda był jednym z najsłynniejszych rabinów średniowiecznych i pierwszym kommentatorem talmudycznym w krajach europejskich. Prócz tego pisywał poezye liturgiczne i zajmował się egzegezą biblijną. Urodził się w drugiej połowie wieku X-go we Fraucyi, później zaś przeniósł się do Moguncyi i tu szkołę talmudyczną założył. Mocą swej powagi wydał rozmaite postanowienia (Tekanoth), które zostały przez wszystkie gminy izraelskie przyjęte. Tak np. on pierwszy oficyalnie zakazał wielożeństwa, które teoretycznie przez naukę mojżeszową nie jest zabronione, itd. Dla tych swoich reform i dla głębokiej swej nauki otrzymał nazwę „Meor ha-Gola”, t. j. „światło diaspory”.—Por. Graetz „Geschichte der Juden” (tom V, rozdz. 12); Rosenthal „Einiges über die Takanot des R. Gerschom b. J ehuda *

Dr S. P.

Num. 3, 25—26).

Gerson Jan, właściwie Jan Char li er (* 14 grudnia 1363 — f 12 lipca 1429), kanclerz uniwersytetu paryskiego, doctor christianissimus, urodził się w Gerson, wiosce, położonej w dye-cezyi Reims, i był najstarszym synem zamożnych włościan. Przeznaczony do stanu duchownego, pobierał odpowiednie wykształcenie, naprzód w Reims, później, do czternastego roku życia (1377), w Paryżu. Po ukończeniu kursów filozoficznych poświęcił się studyom teologicznym pod kierunkiem Piotra d’A illy (ob.) i Idziego Des-c li amps (ob.). Gdy d’Ailly został 1395 r. biskupem Puy, zajął opróżnione po nim miejsce, jako profesor teologii i kanclerz uniwersytetu. Odtąd życie i sprawy G-a ściśle się łączą z ówczesną historyą. Przedewszystkiem poświęcił swą działalność załatwieniu rozterek, jakie sprawiło

t. zw. odszczepieństwo zachodnie. Na jego wniosek, król poruczył Uniwersytetowi wynalezienie odpowiedniego środka do przywrócenia jedności. Uniwersytet zaproponował trzy sposoby, prowadzące, zdaniem teologów paryskich, do celu: zrzeczenie się obu pretendentów do godności papieskiej, kompromis i sobór (via cessionis, compromissi et concilii). Gdy kardynał de Luna, obrany po śmierci Klemensa VI (1394) przez kardynałów, rezydujących w Awenio-nie, na papieża, pod im. Benedykta XIII-go, pomimo danych obietnic z niezłomnym uporem zatrzymywał godność głowy Kościoła, uniwersytet radził zmusić go do abdykacyi, choćby przez usunięcie się od posłuszeństwa. Przeciwko temu wystąpił G., dowodząc, jak niebezpieczny to krok. Jednak usunięcie się od obedyencyi Benedyktowi XIII zostało r. 1398 postanowione i potwierdzone wyrokiem królewskim. Tymczasem G. otrzymał od księcia Burgundyi godność dziekana w Brugii i już 1397 r. tam wyjechał. Była to dla niego upragniona sposobność do usunięcia się od intryg, których był świadkiem na dworze paryskim. Przeciwne również jego usposobieniu ówczesne powikłania kościelne i wrodzona mu skłonność do życia kontemplacyjnego naprowadziły go na myśl zrzeczenia się godności uniwersyteckich i stałego zamieszkania przy swem beneficyum we Flandryi. Jednakże na nalegania swych przyjaciół, mianowicie księcia bur-gundzkiego, porzucił swój zamiar i 1401 powrócił do Paryża. Już jako dziekan w Brugii, a tembardziej po powrocie na opuszczone chwilowo stanowisko, zajął się G. gorliwie sprawą pogodzenia dwóch, nieprzyjaźnie względem siebie usposobionych, stronnictw, t. j. rzymskiego i awe-liiońskiego. W tym celu napisał cały szereg rozpraw („De modo se habendi tempore schis-matis”, „De restitutione obedientiae”, „Tractatus alius de schismate”, „Trialogus”), które, zarówno jak i kazania przez niego z tej samej miewane oka-zyi, i czynne zajęcie się rzeczoną, a tak palącą dla Kościoła sprawą, ile, że jego na nią poglądy niezupełnie zgadzały się z poglądami innych członków uniwersytetu paryskiego, były dla niego powodem wielu przykrości i utyskiwań ze strony samego Benedykta XIII. Przyrzeczona ze strony Grzegorza XII abdykacya i nowe a niepomyślne pomiędzy tymi dwoma pretendentami rokowania, odbywane za pośrednictwem Francyi i G-a, odjęły w końcu wszelką nadzieję zakończenia sprawy jedynie przy pomocy papieży, I Sobór Pizański (1409) (ob.), na którym G., nie będąc na nim obecnym, wbrew twierdzeniu niektórych, zaznaczył swą z nim solidarność w rozprawach, wówczas napisanych: „De unitate eccle-siastica” i „De auferibilitate papae ab ecclesia”, nie był w możności złemu zaradzić. W powyższych traktatach kanclerz paryski usiłuje uporać się z kanonicznemi trudnościami soboru powszechnego bez papieża i roztrząsa pytanie: czy i w jakich wypadkach papież mógłby być odłączonym od Kościoła lub pozbawionym swej godności; nie myślał wszakże o zniesieniu prymatu: owszem, zaznaczył, że uparte twierdzenie, jakoby Kościół mógł istnieć bez prymatu, jest błędem i herezyą. Trafną radę dał soborowi pizańskiemu: aby, ponieważ ani Grzegorz, ani Benedykt abdykować nie chcieli, nie postanawiano nikogo na miejsce i wszystkie usiłowania raczej skierowano ku temu, iżby w razie śmierci jednego z pretendentów nie obierać dla niego następcy, albowiem lepiej nieco później dojść do uspokojenia, niż wcale go nie osiągnąć. Wiadomo skądinąd, że sobór zdania G-a nie podzielił.—W r. 1409 G. został zamianowany proboszczem parafii St.-Jean en Grève w Paryżu. Na tern stanowisku zajaśniał szczególniej jako znakomity kaznodzieja, usiłujący nietylko uzasadniać prawdy wiary wobec swych słuchaczów, lecz nadto w równej mierze uwzględniać praktyczną stronę życia chrze-ściańskiego, t. j. naukę obyczajów i powinności, i w tern różni się od ówcześnie panującego kierunku, który uzasadnienie etycznych pojęć kładł na drugim planie, oddając się przeważnie spe-kulacyi. Wobec dworu występował z urzędu, jako mówca w charakterze kanclerza uniwersytetu. W mowach tych wypowiadał swe przekonania polityczne i własne poglądy prawnopaństwowe. Jedną z najsławniejszych mów miał 1405 r. w Luwrze, gdzie z godną zaznaczenia odwagą przedstawiał nadużycia rządu, nędzę ludu i obowiązki panującego. Też same uwagi zebrał później w rozprawie p. t. „Dziesięć pożytecznych rozmyślań dla książąt i panów”. Państwo, podług G-a, jest organizmem, który ma swą podstawę we właściwej człowiekowi potrzebie dążenia do wszechstronnego, nietamowanego przeszkodami, rozwoju życiowego. Rzeczona potrzeba uzasadnia moralno-prawny charakter państwa, a stąd znowu wywodzą się zobopólne prawa i obowiązki panującego i ludu. Panujący winien bronić lud w jego prawach, tak w granicach państwa, jak nazewnątrz, i gwoli tej obronie lud mu się poddaje i. okazuje mu wierność i posłuszeństwo. Gdyby się jedna zwierzchnik, zamiast na prawie, oparł na stanowisku przemocy, należy wówczas siłę przeciwstawić gwałtowi, gdyż błędem jest mniemać, że panujący ma nad ludem władzę absolutną, bez żadnych ze swej strony zobowiązań. Powyższa prawnopaństwowh, teorya G-a zgadza się z poglądem jego na władzę kościelną. I w Kościele również nadużycie władzy jest dla niego tyranią, a oparcia się jej nie uważa za rebelię, lecz za należne posłuszeństwo Bogu. G. jest zatem przeciwko wszelkiemu absolutyzmowi, tak w Kościele, jak i w państwie; osądzenie tyranii jako takiej w specyal-nym wypadku przyznaje nie pojedyńczej jednostce, lecz prawnikom, teologom i innym doświadczonym, prawym i rozumnym mężom. Te zresztą poglądy zmienił wskutek wydarzenia, które było dla niego źródłem wielu utrapień. Chodziło tu mianowicie o zabójstwo księcia Orleańskiego przez księcia Burgundyi 23 listopada r. 1407. I oto G. ujrzał spokój i szczęście Francyi podporządkowane osobistym iuteresom domów Orleańskiego i Burgundzkiego, a gdy w ślad zatem najwyższa władza dostała się w ręce ludu i on sam 1411 ledwie nie stał się ofiarą nowego porządku rzeczy, przyszedł do przekonania o konieczności potężnej, ponad możnowładztwo postawionej władzy królewskiej. Odtąd uczony kanclerz idzie drogą „królewską” i należy jedynie do króla, do nikogo więcej. Lecz i teraz jeszcze monarchia jest dla niego nie czemś ab-solutnem, spoczywającem bezpośrednio na Bo-skiem postanowieniu, lecz, jeśli można się tak wyrazić, czemś socyalnem, maj^cem swą ostateczną racyę bytu w woli Boskiej jedynie o tyle, o ile rozwój socyalny jest z ustanowienia Boskiego. — Jako uczeń Piotra d’Ailly, G. dzielił ze swym mistrzem niechęć do ówczesnego kierunku teologicznego, gubiącego się przeważnie w czczych subtelnościach. Aby mu się przeciwstawić, już od początku swej działalności akademickiej kładł nacisk na stosowanie teologii do praktycznego życia chrześciańskiego i na gruntowniejsze studya Pisma św. — Ze względu na swe stanowisko filozoficzne G. był Nominalistą (ob.) i to przeważnie z powodów teologicznych; mniemał bowiem, że Realizm (ob.) nadweręża jedność i wolność Boga: jedność, ponieważ przymioty Boże zmuszony jest rozumieć, jako coś różnego od samego Bóstwa; wolność, ponieważ z realizmu wynika wieczność i konieczność Bożego stwarzania. Zresztą oppozycya G-a stosuje się tylko do krańcowego realizmu; dla umiarkowanego czyni on pewne ustępstwa i tym spospobern zajmuje pośrednie stanowisko pomiędzy nominalizmem i realizmem. Widać to np. z jego poglądu na wiedzę i wiarę. Podczas gdy surowy nominalizm pracuje nad oddzieleniem filozofii od teologii, G. natomiast ścisły pomiędzy niemi zaznacza stosunek, mianowicie o ile filozofia od teologii bierze zupełną pewność. Druga zaczyna się dopiero tam, dokąd pierwsza już się przedostać nie zdoła, daje prawdom filozofii wyższe potwierdzenie i rozjaśnia ciemne jej dziedziny. Tak więc pomiędzy filozofią i teologią nietylko żadna nie zachodzi sprzeczność, lecz owszem zupełna panuje harmonia; to samo zachodzi pomiędzy wiedzą i wiarą, bez wątpienia pod przewodnictwem wiary. Różnica polega jedynie na tern, że pewność wiary spoczywa na powadze Boskiej i razem też na zewnętrznych dowodach; przeciwnie zaś, pewność wiedzy—na dowodach wewnętrznych, na własnem poznaniu. — Odnośnie do wiary, G. główny nacisk kładzie na wolę; stąd główną przewagę ma u niego strona praktyczna teologii; pragnie dla niej wywalczyć zastosowanie do życia obycza- . jowego, sprowadzić ją z wyżyn suchej spekula-cyi do rzeczywistości, aby tym sposobem „na umartwieniu i wierze utwierdzała Królestwo Boże”. W tern również znaczeniu pragnął reformy studyów, gdyż podług niego celem praktycz-no-teologicznego wykształcenia jest w sobie skupione i wszystko według prawdziwej wartości oceniające życie; takie jednak życie może być osiągnięte jedynie przy pomocy teologii mistycz-

poznaniem, i to poznaniem najwyższego Dobra, do którego czuje się pociągnioną, to jest ona także mądrością, filozofią, a stąd okazuje się powinowactwo mistyki i scholastyki. Powyższa teorya opiera się widocznie na prawie psy-chologicznem, że wyobrażenia obudzają stosowne uczucia, i że przez trwanie pierwszych drugie się potęgują; że, naodwrót, i uczucia oddziaływają na wyobrażenia. Następnie G. dalej idzie: jak teologia spekulacyjna opiera się na władzy pjznawania, której przedmiotem jest prawda, tak znowu teologia mistyczna polega na władzy uczucia, której przedmiotem jest dobro; obydwie zaś rzeczone nauki są w tern zgodne, że się opierają na wyższej władzy duszy, która służy zarówno do poznania prawdy, jak i do miłowania dobra.

G. starał się mistykę ułożyć w pewien system naukowy, w czem jednak mniej jest oryginalnym, idąc raczej śladem szkoły t. zw.

Wiktorynów, zarówno jak i św. Bonawentury i Augustyna. Dzieli on mistykę na dwie części: spekulacyjną i praktyczną; w pierwszej zajmuje się badaniem psychologicznem władz duszy, przy-czem jednak, odpowiednio do swego nominali-stycznego punktu widzenia, przypuszcza tylko myślną pomiędzy niemi różnicę; tylko nomine, nie zaś re różnią się one. Są to tylko różne wyrażenia jednego i tego samego subjektu. G. rozróżnia dwie zasadnicze władze duszy: poznawanie i uczucie {vis cognitiva et affectiva), z których każda znowu w trzech innych władzach Sobór Konstancyeński (ob.), rozpoczęty się ujawnia. Władza poznawania wyraża się: w listopadzie 1414 r., miał położyć koniec temu 1) w umyśle (intelligentia simplex), otrzymują- stanowi rzeczy. W lutym 1415 r. przybyli do

nej, której też dlatego daje G. pierwszeństwo przed teologią scholastyczną. Mistykę określa jako żywe i jasne poznanie wiary, dające się osiągnąć raczej przez ducha umartwienia, niż przez badanie. Istotę i zadanie mistyki tłómaczy w swych Rozmyślaniach nad teologią mistyczną. Stawia tu sobie za zadanie dowieść, że Pan Bóg w życiu obecnem może być w samej rzeczy daleko lepiej poznany przez uczucie skruchy, niż przez refleksyę. Wychodzi z założenia, że człowiek przeznaczony jest na to, aby Boga znał i miłował nadewszystko; jak każde jestestwo ma w sobie pewną wrodzoną skłonność i kierunek, występujący jako żądza, jako instynkt, lub zuowu jako siła przyciągania, jako prawo ciążenia i t. d , tak znowu zasadniczym kierunkiem ludzkiej istoty jest wrodzona, naturalna miłość ku Bogu, rys Bożego w nas obrazu, punkt środkowy wszelakiego wewnętrznego życia. Rzeczona miłość nie jest bez poznania, miłość bowiem ku czemuś zupełnie nieznanemu jest nie-możebna. To poznanie, podług G-a, daje się osiągnąć nie przez samą tylko refleksyę; jest ono raczej wynikiem własnego, wewnętrznego doświadczenia, duchowem oglądaniem Boga w duszy: prawdziwości tego poznania nie można dowieść, lecz można jedynie doświadczyć, podobnie jak radości, bólu i t. p. Jeżeli ta miłość jest zarazem

cym bezpośrednio od Boga światło przyrodzone, przy którego pomocy umysł poznaje pierwsze zasady, jako prawdziwe i pewne; 2) w rozumie (ratio), który przez abstrakcyę tworzy pojęcia i wnioski z onych; 3) w poznawaniu zmysłowe m {vis cognitiva sensualis), potrzebującem do działania organów zewnętrznych i wewnętrznych; do wewnętrznych należą wyobraźnia i pamięć. Każdej z powyższych władz odpowiada osobna władza uczuciowa; dlatego też vis affectiva dzieli się również na: 1) synderesis, bezpośrednio od Boga idący popęd do dobrego; 2) appetitus ra-tionalis, przez rozum pobudzony i objawiający się jako wola, wolność, pożądanie i uczucie; 3) appetitus sensualis, wywołany bezpośrednio przez wrażenie zmysłowe. Na pytanie, w jaki sposób działają rzeczone władze, G. rozróżnia we władzy poznawania: 1) myślenie (cogitatio), bezwolne wyobrażenie przedmiotów zmysłowych; 2) rozmyślanie (meditatio), umyślne działanie rozumu i 3) contemplatio, zagłębienie się umysłu w rzeczy duchowe. Również też i władzy uczuciowej (vi affectivae) odpowiadają trzy stopnie działania: 1) żądza (libido), 2) pobożność (devotio) i 3) miłość (delectio extatica), bez-przeszkodne widzenie, tajemnicza znajomość rzeczy Bożych. Jednak teoretyczne wiadomości z dziedziny teologii mistycznej same nie wystarczą; każdy winien sam na sobie doświadczyć, na czem zależy istota mistyki. Wskazówki w tej materyi G. podaje w swych „Industriae” III, 399, a jeszcze piękniej przedmiot ten omawia w popularnych pismach o mistyce, jak np. w „Górze rozmyślania” III, 545 i rozprawie p. t. „O ubóstwie duchowem” III, 488. Z drugiej strony zwalcza on fałszywy mistycyzm, popierany przez różne sekty XIV w., jak Fraticellów, Beghardów, Biczowników i t. d.; a także wszelkiego rodzaju zabobony, o ile się one objawiały w magii, astrologii i przesądach nieoświeconego społeczeństwa. Do tego rodzaju pism G-a należą: „De erroribus circa artem magicam” I, 210 i „Trilogium astro-logiae theologisatae” I, 189. — Godnym także uwagi jest jego sąd o czytaniu i tłómaczeniu Pisma św. Do należytego rozumienia Biblii nie wystarcza znajomość języka: potrzeba nadto filozoficznego wykształcenia i oczytania w Ojcach Kościoła, którzy pod działaniem Bożego natchnienia tłómaczyli Pismo Boże; prócz tego należy być wolnym od upartej zarozumiałości i mieć czyste serce. Rozszerzanie pomiędzy świeckimi tłómaczeń Pisma św. uważał G. za rzecz wysoce niebezpieczną dla wiary i karności chrześciań-skiej. Jako członek kommissyi reformacyjnej na soborze Konstancyeńskim, przemawiał za potępieniem takich prywatnych przekładów. Sobór pizański rozdwojenia w Kościele nie usunął: owszem, jeszcze bardziej sprawę tę utrudnił. Dopiero

literatura, tycząca się osoby G-a i prac jego. Dosyć wyczerpującą rzecz o tem znaleźć można u Chevaliera („Répertoire”); najlepszą zaś monografią o G-e jest dzieło, napisane przez Schwa-ba p. t. „Johannes Gerson, Professor der Theologie und Kanzler der Universität” (Paryż, Würzburg 1858).—Porów, także Kaulena „Kirchen-

Konstancyi legaci króla francuskiego i Uniwersytetu paryskiego, na ich czele G., który wkrótce stał się duszą całego zebrania. Z polecenia deputowanych francuskich wypowiedział w marcu mowę wobec całego Soboru, w której starał się bliżej określić stosunek koncylium powszechnego do papieża. Podług mniemania mówcy, każdy, więc i papież, powinien słuchać soboru, który, jakkolwiek nie jest mocen znieść od samego Chrystusa ustanowionej władzy papieskiej, może jednak wykonywanie jej dla dobra Kościoła miarkować i ograniczać; sobór może być zwołany i bez przyzwolenia papieża i przepisać sposób właściwy położenia tamy odszczepieństwu. Uwagi powyższe G. obszerniej wyłożył w rozprawie, napisanej w Konstancyi p. t. „De pote-state ecclesiastica” (II, 225). Koniec Soboru Konstancyeńskiego był jednocześnie zakończeniem działalności publicznej G-a. W maju 1418 opuścił on terren swych trzyletnich, pełnych trudu, prac soborowych i, na zaproszenie Albrechta, księcia bawarskiego, zamieszkał w zamku Rattenberg nad rzeką Innem, później nieco w Neu-burgu nad Dunajem. Do ojczyzny lękał się powracać, ponieważ stolica Francyi była wówczas w posiadaniu potężnego księcia Burgundyi, którego kanclerz uniwersytetu naraził sobie, potępiając mord, dokonany na ks. Orleańskim. Podczas tego wygnania znajdował pociechę w stu-dyach teologicznych, których rezultaty pozostawił w wielu pismach, ułożonych wierszem i prozą. Gdy doszła do niego wieść o zgładzeniu księcia Burgundyi (10 września 1419 r.), powrócił do ojczyzny; jednak za miejsce pobytu obrał sobie, nie Paryż, lecz Lion, gdzie jeden z jego braci był przeorem klasztoru Celestynów. Tu, dzięki przyjacielskiej życzliwości miejscowego arcybiskupa, zamieszkał przy kollegiacie św. Pawła i znalazł od tak dawna upragniony pokój i ciszę. W samej rzeczy ostatnie 10 lat życia uczonego męża są nader owocne ze względu na pisarską jego działalność. Napisał tu lub wykończył około 40 większych i mniejszych traktatów z zakresu teologii i mistyki. Mylnie jednak niektórzy przypisywali mu autorstwo znanego powszechnie dziełka O naśladowaniu Chrystusa.

1429 r., mając lat 66, pochowany w kościele św. Wawrzyńca w Lionie. — Pierwszego zbiorowego wydania dzieł G-a dokonał r. 1483 Jan Kólhoff w Kolonii, w czterech tomach in folio. Prócz tego w wieku XV i XVI znajdujemy cały szereg mniej lub więcej zupełnych wydań, a także przedruków pojedyńczych prac kanclerza uniw. paryskiego. Najlepsze i najzupełniejsze wydanie wszystkich pism dokonanem zostało 1706 w Paryżu przez dr-a Dupin, w pięciu tomach. Tom pierwszy zawiera pisma dogmatyczne, drugi — o Kościele i karności kościelnej, trzeci — egze-getyczne i w innych materyach, nakoniec czwarty— t. zw. Gersoniana. Jeszcze obfitszą jest

lexikon” (t. V).

Ks. Wł. Kr.

Gerson Wojciech, malarz polski współczesny (* 1 lipca 1831 r. w Warszawie). Syn Wojciecha G-a, rodem ze Lwowa, i Antoniny z Dietrichów, rodziny dawno w Polsce osiadłej; Dziad G-a, Karol Albert, urzędnik leśny we Lwowie, pochodził z rodziny francuskiej, wywodzącej się od G-ów z pod Rheims, ze wsi Gerson; dziad i pradziad G-a po kądzieli (Dietrich i Neubert) byli ludwisarzami królewskimi w Warszawie.—G. kształcił się w Warszawie; po skończeniu gimnazyum II wstąpił do Szkoły sztuk pięknych, którą chlubnie ukończył w 1851 r. W Szkole sztuk pięknych G. pracował z wielkim zapałem i, dodajmy, z wielką korzyścią: organizacya wykładów wówczas była w niej bardzo dobrą, a i przewodników posiadała dzielnych, jak np. Piwarskiego i Zaleskiego, specyalistów, pierwszego do malarstwa rodzajowego, drugiego do perspektywy. Uczniowie wdrażani byli zarówno w studya klasyczne (figury), jak i w pejzażowe (krajobrazy). Zamiłowanie do wszystkich rodzajów sztuki plastycznej wyniósł G. już z tej pierwszej specyalnej uczelni krajowej; dała mu ona ową wszechstronność, która do chwili obecnej cechuje jego płodną działalność artystyczną. Pod wpływem ojca swego i wrodzonego zamiłowania do studyów rzeczy krajowych, G. już podczas pobytu w Szkole sztuk pięknych odbywał wycieczki wakacyjne po kraju, notując skwapliwie pamiątki historyczne i szkicując typy narodowe (część tych studyów wydał autor pod tyt: „Ubiory ludu polskiego” [Warszawa 1855, 14 tablic]). W wycieczkach tych i późniejszych G. zwiedził okolice Krakowa, Sandomierskie, Lubelskie, Płockie, część Kujaw, Podlasie i wreszcie Litwę. Zasobne w materyał artystyczny i historyczny teki i notatniki z tych lat (1848, 49, 50, 51, 52, Zmarł ten mąż znakomity 12 lipca 53) stanowiły i dotąd stanowią bogate źródło

dla artysty przy odtwarzaniu scen historycznych i typów z naszej przeszłości dziejowej i cywilizacyjnej, którą G. odtwarza z prawdziwem zamiłowaniem i z wiernością archeologiczną, nadając im odpowiednią barwę swojskości. Pomiędzy r. 1853 i 55 artysta kształcił się dalej jako stypendysta na koszt Królestwa w Akademii petersburskiej, którą ukończył z medalem, dającym prawo do stopni akademickich; stopnie te uzyskał w 1878 r. (akademika) i 1889 (profesora akademii). Ostatni tytuł jednomyślnie przyznany za „Kopernika” (ob. niżej). Po skończeniu Akademii petersburskiej, G. pracował przez półtora roku (1856—58) w Paryżu jedno-

cześnie z Maleszewskim i Tępą pod kierunkiem Cogneta. Powróciwszy do Warszawy, G. otworzył (przy ul. Miodowej «N» 495) pracownię własną dla siebie i dla kolegów, powodowany pragnieniem ciągłego wzajemnego kształcenia się w sztuce, wówczas już propagując z zapałem projekt założenia w Warszawie Towarzystwa sztuk pięknych, a to celem zastąpienia prawdziwą insty-tucyą krajową spółki przemysłowców zagranicznych, która w owej epoce, z upoważnienia władzy rządowej, jęła się podobnego zadania, ale spełniała je w sposób nieudolny i nieodpowiedni wysokiemu posłannictwu sztuki. Tymezasowem urzeczywistnieniem projektu tego, a właściwiej tymezasowem wypełnieniem powszechnie odczuwanego braku takiego Towarzystwa, było otworzenie Wystawy krajowej sztuk pięknych (3 lip. 1858), która dała możność artystom polskim wystawiania prac swoich na widok publiczny w sposób odpowiedniejszy, niż to praktykowało się do owej chwili. Odr. 1845 ustały bowiem wystawy sztuk pięknych i artyści wystawiali swoje prace (1851—58) w składzie materyałów rysunkowych i malarskich Henryka Hirszla (Krakowskie Przedmieście N» 15). Oczekiwane Towarzystwo istnieć zaczęło dopiero 1861 r. pod nazwą „Tow. Zachęty Sztuk Pięknych w Królestwie Polskiem.” Przy niem została utrzymaną tradycyonalnie sala rysunkowa dla artystów, istniejąca dotąd z pewną zmianą formy. G. bardzo wcześnie rozpoczął pracę nauczycielską w sztuce, naprzód uczył rysunków w Instytucie Głuchoniemych przez lat 12 (od I860 do 1872), następnie rysunku 1 malarstwa wyższego, akademickiego, w Szkole rysunkowej 25 lat (od 1872 do 1896). Niezależnie od tych zajęć publicznych G. oddawna prowadzi nauczanie domowe we własnej pracowni. Działalność pedagogiczna G-a, dotąd nieustająca, zadziwia wytrwałością pracowitego profesora i budzi uznanie dla pożytku, jaki przynosi sztuce krajowej; rzec można, że G. wykształcił całe pokolenia malarzy i malarek polskich. W pracowni jego kształcili się między wielu innymi: Chełmoński, Wyczółkowski, Maszyński, Szwojnicki, Kotarbiński, Piotrowski, Piechowski, Ryszkiewicz i Bakałowicz. Do nader licznego grona uczennic G-a należą także: Bilińska, Wisłocka, Dulę-bianka, Dziekońska i Gażyczowa. Niezależnie od działalności pedagogicznej G. uprawiał sztukę plastyczną jednocześnie w wielu kierunkach: 1) Ilustracyjnym rysunkowym, 2) malarskim o rnamentacyjny m, 3) malarskim obrazowym w ścisłem znaczeniu słowa. 1) Pracami Hustratorskiemi G. zasilał przez wiele lat pisma warszawskie: ,Tygodnik ilustrowany,” „Przyjaciela Dzieci,” „Kłosy,” „Kółko rodzinne,” „Tygodnik Powszechny” i „Wieniec,” w którym prowadził dział artystyczny w 1872 roku. Z oddzielnych utworów i dzieł G. ilustrował: „Żywoty świętych i błogosławionych Polaków i Polek,” „Bajki” Jachowicza, książeczki dla dzieci, Kraszewskiego „Hymny Boleści,” Pługa „Sroczkę,” Malczewskiego „Maryę” (wydanie Hósicka), Mickiewicza „Pana Tadeusza” (wydanie Merzbacha), „Wieczory Babuni,” oraz kalendarze ścienne Fajansa. G. dostarczał także rysunków do wydawnictw pomnikowych, jakiemi były „Wzory sztuki średniowiecznej w Polsce,” „Hetmani Polscy” i „Album Wilanowskie.” Z ostatnich trzech wydawnictw na szczególne uznanie zasługują wizerunki hetmanów. Litografie „Hetmanów” robione są z rysunków G-a, wiernie odtwarzających stare portrety, rozproszone po całym kraju; zbiór to nieoceniony, jakkolwiek nie kompletny, G. posiada bowiem w tece niewyda-ne dotąd portrety niektórych hetmanów. 2) Z prac malarskich ornamenłacyjnych wymienić należy przedewszystkiem piękny cykl malowideł woskowych na stropie dawnej wystawy sztuk pięknych w Warszawie (1871), przedstawiający: Poezyę, Zapał, Sztuki Piękne, Naukę i Równo-

-■■Aj

Fig. 199. Gerson Wojciech.

wagę; malowidła ścienne woskowe, zdobiąc*, strop i ściany wewnętrzne gmachu Towarzystwa Kredytowego miasta Warszawy (1880), treścią odpowiadające zadaniu i znaczeniu rzeczonego Towarzystwa; i wreszcie malowidła ścienne woskowe, zdobiące wnętrze domu K. Szlenkera w Warszawie, przedstawiające wyobrażenia alle-goryczne i pamiątki krajowe pod postacią osób historycznych lub krajobrazów. 3) Obrazy w ścisłem znaczeniu słowa stanowią najbogatszy plon pracy artystycznej G-a. Ilość ich jest imponująca, dochodzi bowiem już teraz do 458. Treść ich jest najrozmaitsza, przeważa w nich jednak strona historyczna, i to wyłącznie odnosząca się do rzeczy polskich. G. umiłował przedewszystkiem epokę pierwotną dziejów naszych i czasy Jagiellońskie. Przyjęcie chrześciaństwa, krwawe zetknięcie się z wrogim elementem ger-manizmu, Wanda, sprawy i hulanki krzyżackie, Pomorzanie bez ziemi, Śmierć Przemysława, Chrzest Litwy (karton): oto treść wielu obrazów, uprzytomniających w scenach pojedyńczych wspomniane chwile z naszej przeszłości dziejowej. Dalej idą epizody z życia królów i królewien polskich: Dwór Kazimierza Sprawiedliwego (1888), Kazimierz Sprawiedliwy wracający do Krakowa (1895), Kazimierz Odnowiciel (1884, obraz ofiarowany przez artystę do zbiorów w Poznaniu; tenże temat powtórzony ze zmianą w r. 1897, obecnie [1900] znajduje się na wystawie powszechnej w Paryżu),— Łokietek na wygnaniu (1869, darowany na fundusz imienia Szajnochy), Opiekunowie króla Łokietka (1890), Królewskie schronisko Łokietka w Ojcowie (1890), Wiano królewny (1894), obraz wielkich rozmiarów, obecnie umieszczony w przedsionku Wystawy Tow. Zach. Sztuk Pięknych w Warszawie, przedstawiający królewicza Kazimierza i Aldonę Ge dyminównę, oddającą mu w darze jeńców wojennych, Kazimierz Wielki i Żydzi (1874), Ester-ka (1871), obraz nagrodzony medalem w Londynie w r. 1873, Kazimierz Wielki podczas- głodu (1888), Kiejstut i Witold więźniami Jagiełły (1873), obraz nagrodzony w Wiedniu podczas Wystawy Powszechnej medalem für Kunst, Królowa Jadwiga i Dymitr z Goraja (1869, 1879), Królowa Jadwiga, przyjmująca dary ślubne (1890 karton, 1891 obraz), Zygmunt Stary i Stańczyk (1895), Zygmunt August, jako wdowiec niepocieszony (1866), Widmo Barbary (1885 mały obraz, 1886 duży), Sobieski sadzący drzewa w Wilanowie (1868), Sobieski błagany o pomoc (1882), Pożegnanie Sobieskiego z rodziną przed wyprawą Wiedeńską (1882); portrety: Sobieskiego, Maryi Kazimiery, Jana i Tomasza Zamoyskich kanclerzy, Kazanowskiego i Kościuszki—oto szereg ważniejszych obrazów historycznych, przedstawiających postacie wybitniejsze i główniejsze epizody z naszego życia narodowego. Wreszcie Wit Stwosz w drodze do No-rymbergi (1882) i Kopernik wykładający swój systemat słoneczny wobec uczonych europejskich w Rzymie, stanowią jakby nowy protest artysty przeciw temuż wrogiemu dla ducha słowiańskiego prądowi germanizmu, usiłującemu odebrać nam dwie chwały narodowe: wielkiego artystę i genialnego uczonego. Charakterystyką wszystkich tych obrazów jest widoczne w nich zamiłowanie do naszej przeszłości, odtwarzanie jej z pietyzmem i z wiernością archeologiczną. Cechą ich jest wyborny układ kompozycyjny i rysunek nader poprawny, oparty na sumiennych studyach. Z przytoczonych obrazów i tematów wyszczególnić należy przedewszystkiem obraz wielkich rozmiarów, przedstawiający nawracanie Słowian Połabskich przez Niemców, noszący na wystawach zagranicznych (Paryż 1867) nazwę „Apostolstwo Giermańskie,” a przez autora właściwiej zatytułowany „Opłakane Apostolstwo.” Jest to dramatyczne, acz pełne spokoju artystycznego, scharakteryzowanie owego apostołowania ogniem i mieczem, jakie ongi, przed wiekami, w imię Chrystusa i pod osłoną krzyża, dokonywanem było wśród spokojnych mieszkańców ziemi słowiańskiej. Obraz ten znajduje się obecnie w Sukiennicach w Krakowie, jako dar artysty dla muzeum narodowego. Załączona podobizna (Tabl. I, fig. 1) zdjętą jest z drzeworytu J. Pokornego, zrobionego z rysunku samego G-a, dla praskiego „Swetozora” w r. 1870. Drugi z załączonych tu rysunków (Tabl. I, fig. 2) przedstawia Bolesława Krzywoustego, witającego uroczyście Żelisława Belinę w powrocie z wyprawy morawskiej. Obraz ten jest jedynem dziełem artysty, malowanem na zamówienie (marszałka Zenona Brzozowskiego 1875 roku). Artysta przedstawił chwilę, gdy król w otoczeuiu dworu i dworzan (królowa Zbisława, Zbigniew, Skarbimierz) wynagradza dzielnego wojownika, wzamian za utraconą prawicę w boju, takąż ręką z ramieniem ze szczerego złota, nadając mu zarazem klejnot z godłem odpowie-dniem (Belina). Do najlepszych dzieł G-a należy niewątpliwie wspomniany już Kopernik, wykładający astronomię w Rzymie w 1500 roku. Karton do tego obrazu wymalowanym był na dzień obchodu jubileuszu 400-letnicli urodzin wielkiego astronoma, obraz zaś olejny, wykończony w 1876 r., znajduje się w Przecławiu w Galicyi, w posiadaniu M. Reja. Załączony rysunek (Tabl. II, fig. 3) odbitym jest w zmniejszeniu ze sztychu H. Redlicha, wykonanego podług obrazu na zamówienie Tow. Zach. Sztuk Pięk. i rozdanego członkom tegoż Tow., jako premium za r. 187 7. Jakkolwiek znakomity nasz rytownik nie trzymał się wiernie pierwowzoru w kopiowaniu twarzy osób na obrazie tym przedstawionych, całość jednak kompozycyjna wiernie odtworzoną została. G. przedstawił na swym obrazie Kopernika w otoczeniu znakomitości naukowych i artystycznych owej epoki, wsłuchanych z uwagą w wykład nowego syste-matu słonecznego. Znajdujemy pomiędzy znakomitymi słuchaczami wiernie portretowane postacie Bramantego, Perugina, Michała Anioła, Leonarda da ijVinci, Michelozzego, Fracastora, a także charakterystyczne typy papieża Aleksandra VI i Cezarego Borgii. Na obrazie tym, tworzonym w duchu Odrodzenia, widoczny jest wpływ arcydzieł z owej epoki, jakie G. oglądał podczas swojej wycieczki artystycznej do Werony, Wenecyi, Florencyi i Rzymu (1872). Prócz historycznego działu malarstwa G. uprawiał także malarstwo religijne, zarówno historyczne jak i kościelne. Pierwsze z nich przeważnie na temat epizodów z życia świętych Polaków i Polek (Św. Jadwiga rozdająca jałmużnę (1861), Św. Stanisław błogosławiący lud (1876), Św. Jadwiga w sądzie (1877), Św. Stanisław (1878), Św. Stanisław i Piotrowina (1881), Św. Kazimierz (1883), Św. Salomea w Pustelni (1893); drugie, w ścisłem znaczeniu kościelne, głównie ołtarzowe, a czasami i ścienne (jak np.

i-

'V..

V

.

U*

&• . ;v

.

■k

_r;

*.

r.

-r

/»

i

; V

< •

►.

?"

H

'■y

i

Ï&S» .

■s:    ?.

‘•-•••W-

»•U.«**-

i

V

i

\

1

\

i

i.

\

f',

i, '

ł

>

■

u-

V-

V

«.*

• ,f

. -i...

Ą

.

i-

r

*>.

■

!

i

!

-•

v

.<• „

V

i* •- ■

- ». . . ł

-■ »L.

.    '- - .A . .    ----i -    -----fl-

?

;

; A

i łV

TABLICA I.

j*

P?-:

É

■

I

m

r\A

h

S3

T*

fey

Li

C2

-.m

'

»

IBc

r.

:%

E

M-

•'

:ti

m

L

■

1

:

H

Fig. 1. „Opłakane apostolstwo.” Obraz olejny "Wojciecha Gersona.

i

mmi

pm

li

W

*V- ‘is

II

i

m

6»

m

S!

I

BnKSNi

r A. . i

r

♦ '

■

Hi

«s

5*2

in

R

By?

m

L

rr**-»*

rs

a

rf

J

t ■ Sil

!:, 'Ml'«

V

k

;

WÏÎ

mat f

Fig. 2. „Żelisław powracający bez r§ki z wyprawy wojennej.” Obraz olejny W. Gersona.

TABLICA II.

ÿÊtmSÈMÈ

PS

lii

?-.v

w

I WÊÈÊ

jmË

mw\

: ; ' '

BppSPf

■■

Fes

rv

mmi

pff

Si

A*

rfP*

p •-

ÏMI&

ii?

PT

HI ■

..........-

-T

!# %'■

Ul.JB

a' i’ . .

Vi

Wy \ y

it

Sp

,A\

v£A

Vw*>

<mm

[A

7;;;v ’ ' ^

’i

*Śj

⁶‘

fi

•\ ,

tlŹAJkź

Rll

■

Hf-«

f|

’ {? "

sâ

hs

L-1

III

61

Fig. 3. „Kopernik wykładający swój systemat słoneczny w Rzymie wobec papieża i uczonych.” Obraz olejny W. Gersona.

11

ff

.

f

■Y

<

r

>

•t

!

?

■V

4

•i,

/

.*!■:

’t s

!

<

».

F

A

.*

*

a

X

j

*. ■

V:

*

■

•'

. > •*•

;:•

-

A

. '

ÿ

-v

>r

x.

y

' '-V

\

■> ';

v

• ; ■,.

!

i

.V

$v

*>;' ■ ;•

4

r

' ^

; v ■-

-:‘S>

A

Ar;

.

;

: *

V

I

•r ;-

>

i

:■

m

’ •. «-*■•

£

»-..'Z..,.

x.

r

J •

•V ;. :••

.1,

- -«<üc.tiwjafc«.Vv

cc

03

O,

Pd

cc

;r.

i*

s. s.

czewskiego i Woydygi w rzezbie. Następnie, po wystawieniu pierwszych prac swoich (Prorok, Egipcyanka, Baba-Jaga, Słowacki, Strzelec raniony) w Towarzystwie sztuk pięknych i w Salonie artystycznym, wyjechała dla dalszego kształcenia się do Paryża (1895). W Paryżu pracowała pod kierunkiem profesora rzeźby Puscha, w atelier Juliena (1896—8). Wróciwszy do Warszawy, wykonała naprzód „Uśpioną,” przyjętą do Salonu Paryskiego (1897), a w rok potem „Najświętszą Pannę z Dzieciątkiem, odpoczywającą w czasie ucieczki do Egiptu” (1898), grupę, za którą otrzymała w Salonie Paryskim tak zwaną „wzmiankę zaszczytną” (mention honorable). Najnowsze prace Maryi G-ówny są: popiersia Słowackiego, Mickiewicza (1898), Melancholia (statuetka wystawiona w Salonie paryskim w 1899 r.), Królewna i Litwin, typy

pełne charakterystyki, wreszcie Św. Salomea

s. s.

Święci w Wojciechowicach). Obok tego G. malował i dotąd maluje portrety osób prywatnych, krajobrazy i obrazy rodzajowe. Za temat do krajobrazów G. bierze najczęściej widoki Tatrzańskie: okolice Dunajca (Tatry od Białego Dunajca (1888), wodospady, doliny, zwały skaliste, wyschłe potoki, śród przepaści (Rysy), śniegi w Tatrach, śniegi w górach (darowane do muzeum Matejki w Krakowie, 1895), Burza w Tatrach, Widoki Tatr od Nowego Targu, z Krynicy, Tatry od Białego Dunajca, Widoki na szczyty Tatr (1896) i wreszcie, ostatni z pejzażów, Dolina Białej Wody (1899). Od obrazów rodzajowych G. właściwie rozpoczął sztukę malarską (Pogrzeb wiejski (1856), Góral wędrowny (1857), Uboga dziewczyna bez dachu (1859) i nie zaniedbywał tego działu i nadal podczas tworzenia wielkich płócien historycznych. Rodzajowe obrazki G-a mają naj-3zęściej za temat lud polski, a zwłaszcza mieszkańców Tatr; Górale i Góralki są ulubionym przedmiotem studyów G-a—temat, który wybornie nadaje się do tła pejzażowego tatrzańskiego. Prócz działalności twórczej w zakresie sztuki plastycznej i pedagogicznej, w szkole lub w szerszem kole słuchaczy podczas wykładów publicznych (w zakładzie Schmidta dla kobiet r. 1870, w Szkole Dramatycznej Derynga w latach 1878—80, w Muzeum Przemysłowem 1877 r., w Ratuszu na Osady Rolne, i wreszcie podczas pobytu wakacyjnego w Krynicy) G. uprawia i piśmiennictwo zawodowe. Wykształcony w sztuce teoretycznie i posiadając znajomość dziejów i wogóle rzeczy polskich, G. nieraz brał pióro do ręki, jako popularyzator swego przedmiotu, lub jako sprawozdawca sumienny i krytyk wyrozumiały (w „Gazecie Polskiej” w latach 1867—70). Do rzędu prac jego piśmienniczych należą niektóre z odczytów publicznych, życiorysy artystów, opisy zbiorów krajowych, sprawozdania, wreszcie przekłady dzieł obcych. Oto prace G-a drukiem ogłoszone: „Życiorys J. Simlera” („Biblioteka Warszawska” 1871); „Opis galeryi C. Lachnickiego” (broszura), „Współczesne kierunki malarstwa” (odczyt na dom sierot), „Traktat o malarstwie” (tłómaczony z Leonarda da Vinci), „Normalna postać męska i kobieca” (tłómaczenie), „Znawstwo prawdziwe i rzekome w malarstwie,” „Nieprzerwalność uprawy sztuki polskiej” (referat na zjazd historyków we Lwowie), „Zdobnictwo rękodzielnicze” (Warsz. 1896), „Pomysłowość zdobnicza” (przekład dziełka francuskiego H. Mayeux „La composition décorative”) i wreszcie „Jednodniówka,” pamięci profesorów i kolegów ze Szkoły sztuk pięknych poświęcona na pięćdziesięciolecie 1847 —1897 (Warszawa 1897).

Gerson Marya, rzeźbiarka polska współczesna, pórka poprzedniego (* 1870 w Warszawie). Kształciła się w rodzinnem mieście pod kierunkiem ojca w rysunku, a pod kierunkiem Mar-

fjncykl. Powsa. Tlustr Zesz 191 T. XXTV

(popiersie).

Gersonides, ob. Lewi ben Gerson.

Gerssdorff Hans von, zwany Schylhans (* około r. 1450, może w Saksonii albo na Łu-życach, gdzie kilka miejscowości nosi nazwę Gersdorf—f po r. 1517, prawdopodobnie w Stnssburgu), chirurg niemiecki. Koleje życia G-a o tyle tylko są znane, o ile ze wzmianek w dziele jego zawartych cośkolwiek o nich wy-wnmskować można. Wykształcenia wyższego nie posiadał, z pewnością i po łacinie nie umiał, a kilku autorów, przywiedzionych przez siebie znał zapewne tylko z drugiej ręki, ale nabył widocznie wielkiego doświadczenia i znał się na chirurgii wcale dobrze. Rzemiosła swego wyuczył się niewątpliwie, jak to wówczas było zwyczajem, u różnych cyrulików; jednego z nich nawet wymienia, był to Mikołaj (Niolaus), zwany Mulartzt, cyrulik Zygmunta, arcyksięcia austryackiego. Przydomek „Mulartzt” (łac. „mu-lomedicus”) upoważnia do przypuszczenia, że ów Mikołaj był pierwotnie weterynarzem, albo, że równocześnie uprawiał i cyrulictwo, i wetery-naryę. Z tym mistrzem swym był G. w bitwach pod Grandson i Morat w r. 1476 i w roku następnym pod Nancy. W książce swej, wydanej znacznie później, nazywa sam siebie obywatelem i cyrulikiem sztrasburskim; księga ta, dla dziejów chirurgii nadzwyczaj ważna, nosi napis „Feldtbuch der Wundarzney” i wyszła poraź pierwszy w Strassburgu in-folio w r. 1517; później miała jeszcze kilka wydań innych i była też tłómaczona na języki łaciński i liollender-ski; zdobią ją liczne, bardzo ciekawe, drzeworyty. Treść, wyciągi, oraz niektóre ryciny z niej wzięte, podaje E. Gurlt w swej „Geschichte der Chirurgie” (Berlin 1898; T. II, str. 222 — 223 i tab. VIII z wyobrażeniem narzędzi i przyrządów G-a). U Haesera („Lehrb. d. Geseh. d. Med.”, wyd. 3-e, T. II, str. 162 i 163) znaleźć można wymienione wszystkie wydania i tłóma-czenia tej książki z wyszczególnieniem ich od-

118

mian. — Por. Wieg er „Gesch. der Med.... in Strassburg” (Strassburg 1885, str. 4—11, 17, 21,

Dr J. p.

\V. G.

K. K-ć.

Altona 1815—17).

A. Pol.

24 i 26).

Gerstäcker Fryderyk, powieściopisarz niemiecki (* w Hamburgu 16 sierpnia 1816). Poświęcał się początkowo rolnictwu. W r. 1837 udał się do Ameryki. Tam przez lat parę, zmieniając często miejsce pobytu, różnym oddawał się zajęciom i jako myśliwiec zwiedzał stepy i lasy krańcowego Zachodu. W r. 1843 powrócił do Niemiec i począł próbować swych sił w piśmiennictwie. Między 1849 i 1851 odbył podróż dokoła świata i- następnie podróżował po Ameryce południowej, po Stanach Zjednoczonych i po Meksyku. Powróciwszy do kraju przemieszkiwał jako literat w Lipsku, w Gotha, w Brunświku i w tern ostatniem mieście umarł 31 maja 1872 r. Twórczość powieściopisarska G-a wysnuta była z wrażeń i wspomnień licznych jego podróży. Zawierała wiele znajomości życia i nie mały talent narracyjny, ale zbywało jej zupełnie prawie na formie artystycznej i poetyckim polocie. Wśród liczny cli powieści G-a najdawniejsze: „Die Regulatoren in Arkansas” (Lipsk 1845); „Die Flusspiraten des Mississippi” (Lipsk 1848); „Tahiti” (Lipsk 1854), odznaczają się dużym zasobem prawdy i świeżości. W późniejszych jego powieściach przeważa robota literacka, choć i w nich niebrak dosadnych obrazów przyrody i żywo, z fotograficzną wiernością nakreślonych charakterów ludzkich. Zbiorowe wydanie dzieł G-a w 2-cli seryach, Jena 1872—78, 43 tomy, wybór p. t. „Ausgewählte Werke” (tamże 1889—91, 12 tomów).

Gerstäcker Adolf, entomolog niemiecki, (* 30 sierpnia 1828 r. w Berlinie); studyował medycynę i nauki przyrodnicze w swem rodzin-nem mieście od r. 1847 do 1851. Od r. 1852 poświęcił się praktyce lekarskiej, lecz w r. 1856 został docentem uniwersytetu berlińskiego i jednocześnie dyrektorem zbiorów entomologicznych przy tymże uniwersytecie. W r. 1860 mianowany docentem berlińskiego instytutu rolniczego, w 1876 otrzymał katedrę zoologii w Greiswaldzie, gdzie jednocześnie był dyrektorem muzeum zoologicznego. Z prac jego na szczególną zasługują uwagę: „Rhipiphoridium, coleopterorum familiae dispositio systematica” (Berlin 1855); „Entomographien” cz. 1: „Monographie der Endomychiden” (Lipsk 1858); „Naturwissenschaftliche Reise nach Mosambik von W. Peters”; cz. 5: „Insecten” (Berlin 1862) w „Bericht über die wissenschaftlichen Leistungen im Gebiet der Entomologie” (1853 —1870 i 1855—1872); „die Artropoden” w „Handbuch der Zoologie” Carusa (Lipsk 1863); V-ty torn (Artropoda) „Classen und Ordnungen des Tliier-reichs” Bronna (1866—1893): „Die Gliederthierfauna des Sansibargebiets, nach dem von Ker-sten während d. Deckenschen Expedition gesammelten Materials bearbeitet” (1873); „Zur Morphologie der Orthoptera amphibiotica” (Berlin 1873); „Ueber das Vorkommen von Tracheenkiemen bei ausgebileeten Insecten” (Lipsk 1874); „Die Wanderheuschrecke” (Berlin 1876); „Das Skelett des Dörlings” (Lipsk 1887).

Gerstenberg Henryk Wilhelm, poeta i krytyk niemiecki (* 3 stycz. 1737 w Tondern, w księstwie Szlezwickiem). Po ukończeniu stu-dyów prawnych w Jena wstąpił do służby duńskiej; był konsulem w Lubece, następnie różne zajmował urzędy; umarł w Altonie 1 listopada 1823 r. W rozwoju swej twórczości poetyckiej różne przechodził fazy, odpowiadające zmiennym prądom ówczesnej literatury niemieckiej. Naprzód p. t. „Tändeleien” (Lipsk 1759) ogłosił swoje anakreontyki na wzór mnóstwa podobnego rodzaju utworów, uprawianych ze szczegól-nem zamiłowaniem przez młodych poetów niemieckich owej epoki; później, wstępując w ślady Gleima, twórcy słynnych „Pieśni grenadye-ra pruskiego”, wydał zbiór podobnej treści p. t. „Kriegslieder eines königlich dänischen Grenadiers” (Altona 1762); w poemacie zaś p. t. „Gedicht eines Skalden” (Kopenhaga 1768) przyłączył się do licznego zastępu poetów, którzy pod przewodnictwem Klopstocka usiłowali w swoich utworach wskrzesić dość sztucznie i po doktrynersku pojęte tradycye starogiermańskie. Wreszcie w ostatniej fazie swego rozwoju wystąpił z tragedyą p. t. „Ugolino” (1768), wysnutą ze znanego epizodu Boskiej komedyi, pełną okropności i dzikiej grozy i stanowiącą jeden z najpierwszych objawów kierunku poe-zyi niemieckiej, określonego później nazwą „burzy i parcia”. Jako krytyk literacki, upamiętnił się przez swoje znamienite pismo p. t. „Briefe über Merkwürdigkeiten der Literatur” (1766— 70, w 4-ch zbiorach), w którem rozwinął głębokie i trafne poglądy na istotę poezyi ludowej. W ostatnim okresie swego życia G. oddał się wyłącznie prawie studyom filozoficznym i wystąpił w literaturze jako jeden z najpierwszych i najgorliwszych uczniów i zwolenników Kanta. Najznakomitsze jego prace o filozofii kantow-skiej: „Theorie des Kategorien, entwickelt und dargestellt” (Altona 1795); „Briefe an Villers über das Hauptprincip der theoretischen und praktischen Philosophie” (Altona 1821). Zbiorowe wydanie różnych mniejszych swych prac ogłosił sam G. p. t. „Vermischte Schriften” (3 t.,

w. a.

Geister Etelka, zamężna Gardini (*1855 w Koszycach na Węgrzech), znakomita śpiewaczka, uczennica Marchesi w konserwatoryum Wiedeńskiein (1874—75). Wystąpiła pierwszy raz na scenie w Wenecyi (1876) w roli Gildy w „Rigoletto” Verdiego. Śpiewała na wszystkich większych Scenach europejskich i amerykańskich (w Warszawie tylko na koncercie Towarzystwa muzycznego w 1892 r.); od 1896 mieszka stale w Berlinie.

Gerstner Franciszek Józef, astronom i in* ₍ rokiem nowe czyniono postępy w tym zakresie.

żynier (* 1756 w Choinutowie—f 1832 w Mla-diejowie); kształcił się w kollegium jezuickiem, następnie studyował matematykę i astronomię w Pradze, przyjął obowiązki inżyniera, w r. 1789 obserwował przejście Merkurego przez tarczę słoneczną. W 1781 rozpoczął studya .medycyny w Wiedniu, ale wkrótce zamiar ten porzucił i w 1784 został adjunktem obserwato-ryum w Pradze. W 1785 mianowany członkiem tamecznego towarzystwa naukowego, w 1787 przyjął nadzór nad pomiarami Czech. W r. 1788 urzędował jako profesor matematyki, a następnie mechaniki w instytucie politechnicznym, który założony został z jegó inicyatywy i pod jego kierunkiem pozostawał. W r. 1811 został prezydentem zarządu budowli wodnych. Gdy powstał projekt połączenia kanałem Dunaju z Wełtawą, w piśmie - „Ob und in welchen Fällen der Bau schiffbarer Kanäle Eisenwegen oder gemachten Strassen vorzuziehen sei” (1813) wykazał korzyści z budowy kolei żelaznych konnych, czem wywarł znaczny wpływ na rozwój dróg żelaznych w Europie środkowej. W r. 1810 otrzymał szlachectwo. W 1821 opuścił katedrę w instytucie politechnicznym. Głownem jego dziełem jest „Handbuch der Mechanik” (Praga 1831, wyd. 2-e, sporządzone przez jego syna, 3 t., 1832—34). Oprócz tego ogłosił: „Ueber die Bestimmung der geographischen Längen” (1785); „Einleitung in die statische Baukunst” (1789); „Theorie der Wellen” (1804) i in.—Por. B. Bolzano „Leben F. J. Ritter vm

s. K.

E. D.

W r. 1834 przybył do Rossyi i przedstawił mi-nisteryum projekt zaprowadzenia w państwie kolei żelaznych. Projekty G-a były bardzo rozległe, a wymagane przywileje sięgały tak daleko, iż ograniczono się do wydania w d. 21 grudnia 1835 r. koncessyi na budowę drogi tylko z Petersburga do Carskiego Sioła. Budowę rozpoczęto przy pomocy inżynierów austryackicli, nie ukończono jej jednak pod kierunkiem G-av który w r. 1838 zmuszony był opuścić stanowisko i udał się do Ameryki, gdzie w dwa lata później nagle zmarł. Spostrzeżenia G-a, zdobyte w Ameryce, wydała żona nieboszczyka w dziele

p. t. „Beschreibungen einer Reise durch die Vereinigten Staaten von Nordamerika” (Lipsk 1842). Pracę tę w przeróbce wydał L. Klein pod tytułem „Die inneren Komunikationeu der Vereinigten Staaten von Nordamerika” (Wiedeń 1842, tom 2).

G.” (Praga 1837).

Gerstner Franciszek Antoni von, inżynier, syn Franciszka Józefa, fizyka i matematyka (ob.), (* 11 maja 1793 w Pradze—f w Filadelfii 12 kwiet. 1840 r.). Politechnikę ukończył w rodzinnem mieście. W r. 0818 powołany został na katedrę geometryi praktycznej do politechniki w Wiedniu. W r. 1822 udał się do Anglii dla poznajomienia się z kwestyą torów kolejowych, będących w tym czasie na dobie. Po powrocie zbudował w Praterze tor 2 kilometrowy o trzech typach (ob. Drogi żelazne), a celem przekonania się naocznego o wyższości typu szyn z żelaza kutego, urządził stałą cyr-kulacyę dwóch wagonów, posiadających koła drewniane z żelaznemi bandażami (ob.). D. 7 września 1824 r. otrzymał pierwszą w państwie koncessyę na budowę drogi żelaznej konnej pomiędzy Budziejowicami i Mauthausen, mającej łączyć Dunaj z WTełtawą. W r. 1826 odbył drugą podróż do Anglii dla zbadania lokomocyi parowej i pragnął nowy system zaprowadzić na koncessyonowanej drodze. Z powodu nieporozumień technicznej natury z zarządem drogi do wykonania tego zamiaru nie przyszło. Zniechęcony trudnościami w zaprowadzeniu w swoim kraju kolei żelaznych parowych, G. w r. 1829 jeszcze raz wyjechał do Anglii, gdzie z każdym

Gersztorf cz. Gierstorf, Giersdorf, herb polski z indygienatu. Na tarczy ściętej pole górne czerwone, dolne zaś dwudzielne: z prawej strony srebrne, z lewej czarne. Nad hełmem w koronie czerwony kapelusz spiczasty z wyłogiem w połowie srebrnym, w połowie czarnym, z trzema czarnemi i trzema białemi piórami ko-guciemi na wierzchu. Labry z prawej strony czerwone, z lewej czarne, podbite srebrem. Bardzo stara rodzina niemiecka, z której Stefan otrzymał w 1641 roku indygienat polski. — Fig. 200. Gersztorf (herb). Źródła: Niesiecki,

D.

Borkowski „Volumina Legum”; Dorst „Schlesisches Wappenbuch” (T. I, 34); Gritzner; Ostrowski „Księga herbowa rodów polskich”.

Gertich Marcin Gracyan, syn Jana, kaznodzieja braci czeskich w Wielkopolsce (* 1568 r. w Łasocicacli). Kształcił się pierwotnie w Lesznie, w miejscowej szkole braci czeskich, założonej przez Rafała Leszczyńskiego, kasztelana szremskiego. Stamtąd na rektora szkółki tegoż wyznania w Poznaniu powołany (1587), potem kosztem Andrzeja Leszczyńskiego, wojewody brzesko-kujawskiego, pobierał nauki we wszechnicach zagranicznych: w Wittenberdze, Lipsku, Bazylei i Heidelbergu. Zaopatrzony w chlubne z Bazylei świadectwa, powrócił do kraju, gdzie na synodzie w Gołuchowie (1597) otrzymał urząd ministra, tj. pastora. Później przez cztery lata bawił, jako kapelan, na dworze dobroczyńcy swojego, Andrzeja Leszczyńskiego;

ministra przy zborach polskim i niemieckim braci czeskPch w Lesznie. Od r. 1640 był tam konseniorem następnie seniorem. Po spaleniu Leszna za Jana Kazimierza schronił się do Urska na Szląsku, gdzie umarł d. 10 grudnia 1658 r. Prace jego: „Klage Jesu Christi über Jerusalem” (Leszno 1637, str. 144), „Kazania synodowe na synodzie wielkopolsk. ewang. r. 1640 miesiąca marca, od jednego z konsenio-rów czynione” (in 4-to, str. 47), „Ratio Eccle-siasticae Disciplinae” (1637). — Węgierski Andrzej (Regenvolscius) „Libri quatuor Slavoniae reformatae” (wydanie drugie, Amsterdam 1679, u Waesberga); Łukaszewicz „O kościołach braci czeskich w dawnej Wielkopolsce” (Poznań

J. F. G.

następnie w Karolacie na Szląsku, skąd wezwany do Beresteczka, był tam konseniorem kościołów helweckich okręgu bełskiego i wołyńskiego. Mieszkańcy Leszna zaprosili go do ojczystego miasta na seniora miejscowej gminy, a współwyznawcy jego na Morawach, zebrawszy się w Lipnicy, obrali go na seniora wszystkich zborów wielkopolskich. Po śmierci Rybińskiego sprawował przez lat 10 obowiązki seniora w Ostrorogu na Wołyniu. W r. 1624 wrócił do Leszna i tam mieszkał do zgonu (1629). Z dość licznych prac jego (Estr. XVII, 115) przytaczamy tutaj polemiczną, p. t. „Protestacya przeciwko niesłusznej chlubie tych, co za przyczyną dysputacyi ks. Marcina Smigleckiego S. J. z ks. Danielem Mikołajewskim i t. d. o widzialnej głowie Kościoła Bożego i t. d. przed zwycięstwem tryumfują” (Wilno 1593). Dzieło dedykowane Krzysztofowi Radziwiłłowi na Birżach i Dubienkach. Biografowie G-a chwalą jego wymowę i biegłość w załatwianiu spraw zawiłych, wymagających niezwykłej przezorności.— G. Marcin, synowiec poprzedniego, ur. w Łasocicach r. 1591. Kształcił się w Bytomiu na Szląsku i w Toruniu. Pełnił obowiązki

1835).

Gertruda, albo Gertrauda, łac. Gertrudis (ze Staroniem., podług tłómaczenia jednych: bardzo miła, podług innych miła dzieweczka), święta, córka Pepina z Landen i Issy, ksie- ! ni opactwa Nivelle w Brabancyi (* r. 626—f 18 marca 659 r.). Starannie i pobożnie wychowana, od najmłodszych lat żywiła gorące pragnienie oddania się Bogu, i wbrew nawet woli ojca odrzucała prośby chcących ją poślubić, mówiąc, że żadnego innego oblubieńca nie chce, jeno Chrystusa. Dopiero jednak po śmierci ojca, matka jej, na żądanie bpa Amanda, założyła w Nivelle dwa klasztory: męski i żeński; G. postanowiła być ich ksienią i spełniała podjęte obowiązki z wielką gorliwością, świecąc sama jako wzór wszelkich cnót, ożywiona przytem i wspierana dziwnie potężną siłą wewnętrzną, której niemało czerpała z czytania Pisma św. i ksiąg pobożnych. Do tych nawyknień starała się również wdrażać córki swoje duchowne, a kierowana głęboką w danym zakresie u-miejętuoscią, wskazywała, co mają czytać, sprowadzała z Rzymu ś-te księgi i ludzi wielkiej wiedzy, dla nauczania zakonu Bożego, zostając w stałej korrespondencyi z uczonymi swego kraju.—Po śmierci matki, która jej pomagała w zarządzie obu klasztorów, zwierzchnictwo nad męskim zdała na wybranych kilku kapłanów. Gdy później poczuła, że siły jej słabną, zrzekła się godności ukochanej na rzecz swej siostrzenicy, Wilfetrudy. Umarła młodo, a pochowaną została stosownie do swego życzenia: skromnie w piwnicy (cisterna) klasztoru. Wilfetruda, biorąc przykład z ciotki, pełniła gorliwie przekazane sobie obowiązki, a łoże, na którem św. G. życie zakończyła, umieściła w kościele, jak relikwię, jedna zaś z późniejszych ksień, Agnieszka, na cześć św. G-y bazylikę wystawiła. W XII w. oba klasztory w Nivelle zamienione zostały na dwojaką kapitułę kanoników i kanoniczek. Na obrazach ma św. G. lilię w ręku, jako symbol dziewictwa, a około siebie szczury i myszy. Święto jej w d. 17 marca, albo 10 kwietnia, 30 maja, 2 grud. —„Acta Sanctorum” (martius); Wan-ters et Tarlier „La Belgique ancienne et moderne” (Nivelles, Bruksella 1858—1873).

Gertruda, córka cesarza Lotaryusza III i jego małżonki, Richenzy z Nordheimu; wydana została w r. 1127 za Henryka Dumnego, księcia bawarskiego, który r. 1137 otrzymał i Saksonię. Jedynym synem Henryka i G-y był urodzony w r. 1129 Henryk Lew. Od G-y pochodzą w ten sposób Welfowie w Brunświku, Liinebur-gu (Hannowerze) i Wielkiej Brytanii. W roku 1142 wyszła powtórnie za Henryka Jasomirgot-ta Babenberskiego; zmarła wskutek przedwczesnego porodu d. 20 kwietnia 1143 r.

Gertruda, małżonka króla węgierskiego Andrzeja II i matka św. Elżbiety, hr. Turyngii, była córką Bertolda IV, hr. Andechsu, ks. Merami. Odznaczała się silną wolą; przewodziła nad swoim mężem i rządziła jego państwem. Sprzyjała Niemcom, popierała brata swego, Berchtolda, któremu, pomimo niedostatecznego wykształcenia, wystarała się o arcybiskupstwo Kalocsy (1206), o urząd bana Chorwacyi (1209) i wojewody Siedmiogrodu (1212). Wywołało to niezadowolenie wśród Węgrów i gdy G. towarzyszyła swemu mężowi w wyprawie na Halicz (1213), została 28 wrz. niedaleko od klasztoru Leless napadnięta i zamordowana przez spiskowych, na czele których stali: hr. Piotr de Csa-näd i ban Simon. Późniejsze podanie mówi, że powodem spisku był zamach na cześć żony bankbńna (ob.), dokonany przez jednego z braci G-y. Hr. Piotr przypłacił śmiercią ten spisek, ban Simon utratą swoich posiadłości.

Gertruda ŚW. (* 1227 r.—■f 1297 r). Córka św. Elżbiety, landgrafini turyńskiej ; była ksienią klasztoru Norbertanek w Altenburgu, w dawnej krainie Wetterau, gdzie też życie za-

kończyła. Mało mamy o niej szczegółów, jednakże i te dostatecznie świadczą, że była godną córką i naśladowczynią swej świętej matki.

Czci jej poświęcony d. 15 sierpnia.—Ob. u Bol-landystów życie jej pod d. 13 sierpnia.

Gertruda z Eisleben, święta (* 6 stycznia 1256—f r. 1311 w Helfta, około Eisleben). Pochodziła z rodu hrabiowskiego Hackebornów, a oddana jako pięcioletnie dziecko do klasztoru i t. p. w Helfta, przykładała się gorliwie do wszystkich nauk, póki od 27 stycz. r. 1251 wskutek wizyi nie poświęciła się z tymże samym zapałem czytaniu Pisma św. i Ojców Kościoła. Była następnie ksienią klasztoru w Rodersdorf, dyecezyi Hildesheim, potem zaś klasztoru w Heldalfensee. Mądrością i darami Boga oświecona, we własnem przekonaniu poczytywała się wzgardy godną, a pomimo że pilnie czuwała nad zachowaniem karności zakonnej, cała była oddana na posługi dla wszystkich. Wśród uniesień modlitwy miewała częste widzenia, które zebrane w „Egatus divinae pietatis et Exercitia spiritualia” kilkakrotnie wydawano, także jako „Insinuationes,” ostatnio w Paryżu r. 1875—77 p. t. „Revelationes Gertru-dianae ac Meclithildianae”; w przedmowie do tego wydania znajduje się bibliografia wrażeń poprzednich. Mistycyzm św. G-y jest protestem przeciwko teologii scholastycznej i hierarchii; bliższym jest pobożności Sacré coeur, niż kierunkowi św. Wiktora i Taulera. Święto G-y obchodzi się 15 albo 17 listop.— Żywot jej napisał Campacci, w Wenecyi 1748. Kości św.

G-y znajdują się jakoby w skarbcu książęcym brunświcko-liineburskim.

Gertruidenberg, twierdza w hollenderskiej prowincyi Brabancyi Północnej, o 15 km. na pnpnw. od m. Breda, na lewo od uścia rz. Dongę; dobra przystań.

Gertwis, forteczka starożytna, leżąca o 25 wiorst od miasta Achałkałaki, w gub. Tyfliskiej, na niedostępnej skale. W r. 1828 hr. Pas-kiewicz, opanowawszy Achałkałaki, wykomende-rował oddział gen.-majora Sakena na zdobycie G-u. Saken, postanowiwszy przeciąć drogę do odwrotu tamecznemu garnizonowi, wysłał naprzód jazdę tatarską pod dowództwem pułkownika Ra-jewskiego, który się dostał na szczyt skały u-bocznemi ścieżkami i niespodzianie, mając z sobą 20 jeźdźców, zjawił się pod forteczką. Garnizon, przerażony, otworzył bramy i d. 7 sierpnia Rajewski zajął twierdzę, w której znalazł 13 dział, sporo prowiautu i różnej broni, oraz wziął 200 jeńców.

Gerundium (z łać., właściwie — »to co jest do czynienia, co czynić należy«), termin gramatyczny, który oznacza imię utworzone od słowa czyli rzeczownik słowny, służący w zdaniu do wyrażenia pewnego określenia przysłówkowego.

Takie zwięzłe określenia są skróceniem całego zdania i spotykają się w językach aryjskich, jak w sanskryckim, litewskim i in., szczególnie

w. j.

R.

A. A. K.

zaś w łacinie, gdzie zastępują bezokolicznik słowa {Infinit, praes. act.) w przypadkach zależnych; up. ‘ars scribendi’ sztuka pisania, ‘utilis scribendo’ użyteczny do pisania, ‘inter scriben-dum’ wśród pisania itp. G. zatrzymuje rząd słowa, od którego jest utworzone; np. ‘ars utendi tempore’ sztuka używania czasu, ‘scientia me-

dendi mor bis’ umiejętność leczenia chorób,

A. A. K,

Gerundivum, termin gramatyczny, oznaczający w języku łacińskim przymiotnik słowny, którym wyraża się konieczność czynności albo raczej czynność bierną, która się stać powinna, której dokonać trzeba. Pod względem formy jest to imiesłów bierny czasu przeszłego z przyrostkiem -ndus, nazywany także imiesłowem konieczności (participium necessitatis). Używa się bądź jako atrybut, bądź jako orzeczenie; np. Tiber legendus’ książka, która ma być czytana, Tiber legendus est’ książkę należy czytać itp. G. w ścisłym pozostaje związku z gerundium i w zwrotach biernych może zastępować miejsce gerundium (gdy to ma przy sobie dopełnienie w bierniku); np. jednoznaczne są wyrażenia: ‘consilium scribendi epistolam’ i ‘consilium scri-bendae epistolae’ (zamiar pisania listu) itp. Podobne formy G. znajdują się, oprócz łaciny, w sanskrycie, greczyźnie i litewskim.

Geruzez Jan Chrzciciel Franciszek, publicysta francuski (* 25 listopada 1763 w Reims — f 26 marca 1830 r.). Kanonik regularny, po zniesieniu zakonów został proboszczem w Sacy, później profesorem w szkole centralnej w Beauvais, wreszcie profesorem w Reims. Przez czas krótki pracował w ministeryum oświaty pod Ginguené. Napisał: „Discours sur l’origine et le progrès de la langue française” (1801); „Description historique et statistique de la ville de Reims” (1817); „l’Étude des langues anciennes” (1818); „Mémoire sur le sacre de Reims” (1819); „Sur l’instruction primaire” (1824); „Traité de morale élémentaire” (1799); „Coup d’oeuil rapide sur les révolutions de la philosophie” (1812) i w. in.

Geruzez Mikołaj Eugeniusz, publicysta francuski, bratanek poprzedniego (* w Reims 6 stycznia 1799 r.—f w Paryżu 29 maja 1865). Skończył szkołę normalną w Paryżu, w r. 1840 mianowany profesorem przybranym paryskiej Faculté des lettres, w r. 1852 został sekretarzem tegoż fakultetu. Przez lat 19 zastępował Vil-lemain’a na katedrze wymowy francuskiej. Był współpracownikiem wielu czasopism literackich i zostawił niejedną cenną pracę o piśmiennictwie francuskiem. Do najlepszych należą: „Histoire de l’éloquence politique et religieuse en France aux XIV, XV et XVI siècle” (1837/38); „Essai sur l’éloquence et la philosophie de saint Bernard” (1839); „Essai d’histoire littéraire” (1839); „Cours de philosophie” (1833); „Leçons de iny-

Dr J. M.

Dr J.P.

Biologie” (1844); „Nouveaux essais d’histoire littéraire” (1845); „Cours de littérature” (1846); „Histoire de la littérature franęaise depuis ses origines jusqu’à la Révolution” (1861); „Histoire de la littérature française pendant la Révolution” (1859); „Mélanges et pensées” (1866).

Geruzya, ob. G er on ci.

Gervais (Saint), wody mineralne słone (sól kuchenna i siarczan sody), ciepłe (—|—39° do 42°C), u północnego podnóża góry Montblanc; 573 m. nad powierzchnią morza.

Gervais Paweł (* w Paryżu d. 26 września r. 1816—f tamże d. 10 lutego r. 1879), lekarz, ale przedewszystkiem znakomity zoolog i paleontolog. Do nauk przyrodniczych przykładał się w Paryżu i tamże w r. 1844 został doktorem umiejętności (ès sciences), w roku następnym otrzymał katedrę zoologii w Montpellier, gdzie następnie w r. 1856 po obronieniu rozprawy „Théorie du squelette humain, fondée sur la comparaison ostéologique de l’homme et des animaux vertébrés” przyznano mu dyplom doktora medycyny. W r. 1865 powołano go na profesora zoologii w Sorbonnie paryskiej; w r. 1868 opuścił to stanowisko, żeby zająć katedrę anatomii porównawczej w Muzeum. — Do prac jego lekarskich należą: „Zoologie médicale. Exposé méthodique du règne animal, basé sur l’anatomie, l’embryologie et la paléontologie etc.” (Paryż 1850, 2 tomy; dzieło to napisane wspólnie z P. J. van Be ne de nem) i „Description d’un foetus humain monstrueux” (tamże 1860, wspólnie z A. J. Desormeaux). W latach 1838 i 1839 był współwydawcą pisma „Annales françaises et étrangères d’anatomie et de physiologie appliqués à la médecine et à l’histoire naturelle”.

Gervais Alfred Albert, marynarz francuski (* 19 grudnia 1837 r. w Provins). W r. 1853 wstąpił do szkoły marynarki; w r. 1854 brał już udział w wyprawie admirała Parseval-Deschênes na rossyjskie brzegi Bałtyku. Był obecny przy bombardowaniu i zdobyciu Bomarsundu. W r. 1858 mianowany został podporucznikiem; w r. 1860 przyłączono go do wyprawy chińskiej, w której odznaczył się zaszczytnie. W r. 1870 uczestniczył w obronie Paryża; jego postawa w bitwach przy Hautes-Bruyères (24 września) i la Gare-aux-Boeufs (30 listopada) przyniosła mu stopień kapitana fregaty. Przez jakiś czas pełnił obowiązki attaché morskiego przy poselstwie w Londynie; później dowodził okrętami: „la Triomphante” i „1’Amiral Duperré”. Powołany do ministeryum w charakterze adjunkta rady admiralicyi, został w r. 1886 szefem sztabu admirała Aube, ministra marynarki. Czynnym był wtedy przy wypracowaniu wielkich planów reformy, wykonywanych obecnie, które się przyczyniły do znacznego powiększenia potęgi morskiej Francyi. Mianowany kontr-admirałem (1887), pracował dalej na tern polu pod kierunkiem admirała Krantza. Gdy w r. 1890 utworzono w Cher-bourgu „eskadrę pancerną północną”, G-go zamianowano jej dowódzcą. Na czele tej eskadry dopełnił ważnej missyi politycznej: latem 1891 poprowadził swą eskadrę na morze Bałtyckie, odwiedził Kopenhagę i Sztokholm i zawinął wreszcie do Kronsztadu, celu swej podróży. Cesarz, Aleksander III, wyjechał na jego spotkanie. W szeregu uroczystości przypieczętowano wtedy publicznie przymierze francusko-rossyjskie, zawarte o kilka miesięcy przedtem w celu zaszachowania Trójprzymierza. Wypadek ten zrobił w Europie głębokie wrażenie. Dla zatarcia tego wrażenia gabinet angielski zaprosił adm. G-go, aby, wracając z Rossyi, zatrzymał się w jednym z portów angielskich. G. poprowadził swą eskadrę do Portsmonthu, dokąd na jej przegląd przybyła królowa Wiktorya. Marynarze francuscy byli podejmowani również serdecznie, jak w Rossyi, nie wpłynęło to jednak na zmianę kierunku opinii francuskiej. Po powrocie do Cher-bourga G. stał się bohaterem przymierza franc.-rossyjskiego. Mianowany vice-admirałem (1892), powołany został na umyślnie dla niego utworzony urząd szefa sztabu głównego marynarki. Na tein stanowisku pracuje dalej nad wypełnieniem reform, zapoczątkowanych przez admirałów Au-be’a i Krantza.

Gervasius z Tilbury, pisarz w w. XII, podobno wnuk Henryka II, króla angielskiego. W młodych latach był nauczycielem prawa kanonicznego w Bolonii, w r. 1177 w Wenecyi; mieszkał w Guyenne na dworze króla Henryka, syna Henryka II angielskiego; napisał dla niego zbiór anegdot „Liber facetiarum”. Po śmierci Henryka w r. 1183 wstąpił do służby króla sycylijskiego, Wilhelma II. Później przeniósł się do Burgundyi, ożenił się z krewną arcybiskupa Arelatu, Humberta, i stał się osobistością wpływową. Cesarz Otto IV mianował go marszałkiem królestwa Arelatu. Ottonowi poświęcił G. główne dzieło swoje „Otia imperialia”, zbiór wiadomości historycznych i geograficznych, podań, baśni i przesądów; w zbiorze tym przebija tendencya skłonienia cesarza do poddania się władzy papieskiej i w sprawach świeckich. Dzieło to miało w Wiekach Średnich licznych czytelników. W nowszych czasach wydał je (niekompletnie) Leibniz w zbiorze „Scriptores rerum Brunsvicenses” (1707).

Gervex Henryk, współczesny malarz francuski (*    1852 w Paryżu). Uczeń Cabanela

i Brisseta, zwrócił na siebie uwagę śmiałem traktowaniem ciała kobiecego (Śpiąca kobieta 1873, Satyr igrający z bachantką 1874). Jego „Roiła” (1877), wykluczona z „Salonu” i wystawiona u handlarza obrazów, ściągała ciekawych i przyczyniła się niemało do rozgłosu imienia artysty. G. przerzucił się następnie na inne pole malarstwa, zaczął mianowicie badać życie codzienne Paryża, utrwalać pędzlem (od r. 1877)

sceny wprost chwytane z bezpośredniego otoczenia swego (Powrót z balu, Węglarze, Biuro nędzy wyjątkowej, Ślub cywilny, Przedmieście la Villette). Obrazy te stały się nader popularne-mi; bo też noszą one cechy rzeczy aktualnych, mają znaczenie przedewszystkiem miejscowe.

z areny parlamentarnej i udał się do Włoch; po powrocie (1849) zajął się znów żywo sprawami publicznemi i napisał szereg artykułów w „Deutsche Zeitung”, w których występował energicznie przeciw Austryi w obronie niezawisłości Niemiec. Mieszkał odtąd do śmierci w Heidelbergu, zniechęcony obrotem wypadków politycznych i oddany pracy literackiej. W pierw-szem ze swych większych dzieł „Geschichte der poetischen Nafionallitteratur der Deutschen” (5 tomów 1835—42), któremu w czwartem, po-większonem wydaniu nadał tytuł „Geschichte der deutschen Dichtung” (1853), po raz pierwszy wyłożył historyę literatury niemieckiej w ścisłym związku z liistoryą rozwoju narodowego, życia politycznego i cywilizacyi. W r. 1837 wydał „Grundzügen der Historik”, niewielkie ale cenne dziełko, w którem z wielką znajomością rzeczy stara się, na podstawie filozoficznej, wyłożyć i historycznie rozwinąć zadanie badacza dziejów. Wydane w r. 1836 jego „Ueber den Goetheschen Briefwechsel” jest wzorem liistor.-estetycznej krytyki. W latach 1845—47 ogłosił szereg pamfletów w duchu liberalnym: „Die Mission der Deutschkatholiken” (1845); „Die protenstantische Geistlichkeit und die Deutsch-kath.” (1846); „Heidelberger Adresse an die Schleswig-Holsteiner” (1846); „Die preussische Verfassung und das Patent vom 3 Februar” (1847). Pó rozwiązaniu Zgromadzenia Narodowego we Frankfurcie, wrócił do swoich studyów, których owocem było cenne dzieło o Szekspirze (4 tomy 1849—1850). W r. 1853 ogłosił „Einleitung in die Geschichte des XIX Jahrh.”, a w rok później pierwszy tom dzieła „Geschichte des XIX Jahrh. seit den Wiener Verträgen”. Za „Wstęp do dziejów w. XIX” wytoczono mu proces o zdrodę stanu i agitacyę polityczną: skazano go na 4 mieś. więzienia, wyrok jednak został przez wyższą instancyę skasowany. Pierwsze 2 tomy „Dziejów w. XIX” wywołały ogólne zainteresowanie, osłabło ono jednak po wydaniu 3-go tomu, w którym zbyt drobiazgowo opisywał rewolucyę państw południowo - amerykańskich. G. doprowadził swoje dzieło do rewolucyi lipcowej. W przedmowie do 8-go tomu, również jak i w przedmowie do nowego wydania „Geschichte der deutschen Dichtung” (1370), w imię swoich zasad federalistycznych wypowiedział się przeciw anneksyom pruskim i wogóle przeciw hegemonii Prus w Niemczech. Swojemi dwoma głó-wnemi dziełami G. przyczynił się znacznie do obudzenia poczucia narodowego w Niemczech; zarzucają mu jednak zbyt liberalne doktrynerstwo i przeładowanie refleksyą prac historycznych. Zmniejsza ich wartość też ta okoliczność, że G. nie miał do rozporządzenia dostatecznego materyału dokumentalnego. Ostatnią większą pracą jego było: „Händel und Shakespeare

Z innych obrazów jego najwybitniejsze są: „Posiedzenie sądu konkursowego malarskiego” (1885), obraz zakupiony do zbiorów luksemburskich, oraz „Dr Péan w Salpétrière”, obraz przedstawiający wykład kliniczny przy chorej w assystencyi doktorów i słuchaczy medycyny. Obrazem tym G. utorował drogę całemu szeregowi obrazów scen szpitalnych, operacyjnych i wykładów klinicznych, które coraz częściej zaczęły zjawiać się w „Salonie” paryskim. G. jest także zdolnym portrecistą. W ostatnich czasach G. otworzył swoją pracownię dla uczących się malarstwa i stara się kształcić artystów w kierunku

sobie właściwym.

s. s.

Grervinus Jerzy Gotfryd, historyk (* 20 maja 1805 w Darmsztacie—f 18 marca 1871 w Heidelbergu). Uczęszczał do gimnazyum w mieście rodzinnem, porzucił je jednak przed ukończeniem i wstąpił w r. 1819 jako uczeń do księgarni w Bonn, potem do składu sukna w Darmsztacie. W wolnych chwilach oddawał się jednak z zapałem studyom estetycznym, historycznym i literackim, jako też nauce języków nowożytnych; w r. 1824 wreszcie porzucił handel i poświęcił się zupełnie nauce. W r.

1825 wstąpił do uniwersytetu w Giessen, a w 1826 w Heidelbergu, gdzie pod kierunkiem Schlossera wziął się do badań historycznych. W r. 1828 został nauczycielem we Frankfurcie nad Menem, w r. 1830 habilitował się w Heidelbergu rozprawą „Geschichte der Angelsachsen” (1830).

W r. 1831 wyjechał do Włoch, gdzie zabawił rok cały. W r. 1835 został profesorem nadzwyczajnym w Heidelbergu, w r. 1836, wskutek polecenia Dahlmanna, powołano go do Getyngi, gdzie jako profesor zwyczajny wykładał historyę i literaturę. W r. 1837 podpisał wespół z sześciu innymi profesorami protest przeciwko zniesieniu konstytucyi hannowerskiej, wskutek czego pozbawiono go katedry i wydalono z kraju. Zamieszkał wtedy w Darmsztacie, później w Heidelbergu; w r. 1838 odbył podróż do Włoch. W r. 1844 mianowany profesorem honorowym w Heidelbergu, rozpoczął wykłady, które się cieszyły wielkiem powodzeniem. Przy pomocy Mathego, Mittermaiera i Haussera założył w Heidelbergu (1847) czasopismo „Deutsche Zeitung”, które się stało organem partyi, dążącej do urządzenia Niemiec na zasadach federacyjnych. G. redagował to pismo do r. 1848.

Został wtedy wysłany przez miasta Hanzeatyc-kie na Sejm związkowy; jeden z okręgów Śa-ksonii pruskiej wybrał go też do Zgromadzenia narodowego; G. jednak, niezadowolony z obrotu, Zur Aesthetik der Tonkunst” (1868). Zasługuje jaki przybierały sprawy, usunął się wkrótce prócz tego na wzmiankę „Nekrolog F. Cli.

Schlosser” (i861), zawierający poglądy na zadanie historyka. Po śmierci G-a wydano jego „Denkschrift zum Frieden an das preuss. Königshaus” i „Selbstkritik” (1872), oprócz tego „Handels Oratorientexte, uebersetzt von G.” (1873). — Porówn. Lehman „G. Versuch einer Charakteristik” (Hamburg 1871); H. Rückert w „Unsere Zeit” (1871); „Briefwechzel zwischen Jakob and Wilhelm Grimm, Dahlmann und Ger-vinus” (wyd. przez Ippela, Berlin 1885). oraz ogłoszona po śmierci jego żony autobiografia „G. G. Gervinus Leben. Von ihm selbst.” aż do roku ożenienia się jego, 1836 (Lipsk 1893). Godny także uwagi List otwarty Klaczki do G-a p. t. „Die deutschen Hegemonen, Offenes Sendschreiben an H. Gervinus” (Berlin 1849 w 8-ce str. 52). Na język polski z dzieł G-a przełożono: „Rewolucya lipcowa i jej skutki bezpośrednie” (Wrocław 1867 w „Bibliotece arcydzieł historycznych”) i „Shakespeare” przekład Wandy Grabowskiej (oddruk z „Biblioteki Warszawskiej” 1871).

Gerward, Gerard, Geryhard, herbu Lesz-czyc, biskup kujawski w początkach XIV w. Gorliwy pasterz i patryota zacny, roztropny, uczony i wymowny. Obrany zgodnie biskupem po śmierci Wisława w r. 1301, zatwierdzony przez arcybiskupa Jakóba Świnkę, wyświęcony w Strzelnie u zakonników. W Toruniu r. 1306 z biskupem chełmińskim Henrykiem i z mistrzem krzyżackim, G. pośredniczy do zgody pomiędzy Władysławem Łokietkiem a Wacławem, nowym królem czeskim. Wacław po śmierci ojca wdziera się na tron polski, Łokietek sprzeciwia się mu z orężem w ręku, swoje prawa wywodząc. Zjechał w tym celu do Torunia Paweł de Pauel-stein, namiestnik (prokurator) króla czeskiego w Polsce, i ustanowił z pośrednikami dnia 25 stycznia 1306 r. rozejm, do dnia 28 września trwać mający, w czasie którego mieli się pogodzić Wacław z Łokietkiem. Nim jednak rozejm wyszedł, d. 3 sierpnia poległ Wacław od ręki zbrodniczej w Ołomuńcu. G. był stronnikiem narodowych książąt i nie sprzyjał przywłaszczeniu Henryka szląskiego, który zajął był właściwą Polskę. Pomorze wierności Łokietkowi dotrzymało. Kiedy Łokietek, przetrwawszy te pierwsze burze, przybył do Gdańska, G. znalazł się przy jego boku, w czasie gdy stany pomorskie składały księciu przysięgę wierności. Po buncie Szwenców Krzyżacy zajęli Gdańsk zdradą i pod-mówili księcia Przemysława, że im sprzedał część swoję w Michałowskiej ziemi. Łokietek uprosił mistrza, że się z nim # zjechał do wsi Krajowiec pod Radziejowem dla układów, które się nie powiodły. G. był tu znowu przy Łokietku r. 1309. Patrzył się zblizka na postępki Krzyżaków i uczył się z nich, co Polsce robić; nauka w las nie poszła. Cierpiał tak samo, jak Łokietek książę w państwach swoich, biskup w dyecezyi, bo mu Krzyżacy tamowali władzę na Pomorzu, ścieśniaii granice jego pasterstwa. Wyrobił się z biskupa serdeczny za sprawą ojczyzny dyplomata. W r. 1318 Władysław Łokietek postanowił posłać G-a do stolicy Apostolskiej, ażeby mu wyjednał koronę, a jako doświadczony wszystkich postępków krzyżackich, żeby popierał sprawę Polski z zakonem. Było to patryotyczne poselstwo narodu. Opaci, klasztory, przeorowie dominikańscy i gwardya-nie franciszkańscy, kapituły, kościoły, książęta, komesowie, baronowie, miasta i zamki królestwa Polskiego zlewały na G-a swoje pełnomocnictwa, czyli cały, jak powiedzieliśmy, naród. Rozerwane przez lat tyle ziemie lechickie i chro-backie, najeżdżane przez Ruś. Litwę i Niemców, chciały się zlać w jedno państwo. Dobrze wybraną była chwila. Nowy papież, Jan XXII, potrzebował pomocy przeciwko Niemcom, bo nie sprzyjał Ludwikowi bawarskiemn, który się napierał cesarstwa. Bał się papież, żeby Ludwik margrabstwa Brandenburskiego nie zagarnął, niechętny też był dla Krzyżaków, którzy uciskali Fryderyka, arcybiskupa ryskiego. Łokietek mógł papieżowi służyć za wiernego sprzymierzeńca. Dając Polsce koronę, mógł znowu papież przysporzyć jej siły przeciw pogaństwu i Rusi. Wyjechał G. do Awenionu z listami. Papież wysłuchał skarg na Krzyżaki, przekonał się, że królestwu i Kościołowi, mianowicie biskupowi kujawskiemu, są szkodliwi. Wysłał zaraz listy upominalne do mistrza, w których groził mu karą, jeżeliby zaborów nie wrócił ukrzywdzonym. Krzyżacy wysłali do Awenionu poselstwo, żeby czas przewlekać, i nastawali na Jana, króla czeskiego, bogatemi darami i obietnicą, że będą się często jego strony trzymać. Chcieli, by Jan starał się u Stolicy Apostolskiej o koronę polską dla siebie, na mocy praw żony swojej, Elżbiety. Usłuchał Luksemburczyk i wyprawił ze swojej strony poselstwo do Awenionu, żeby przeszkadzać Łokietkowi. Wykładali Czesi mniemane prawa króla swojego do Polski; G. jednak lepiej przekonywał, bo papież Czechom nie u-wierzył, jednak sprawę polską puścił w przewlokę. Nie chciał i Polaków i Czechów rozdrażniać. Poselstwo czeskie i krzyżackie, znudzone przewłoką, odjechało; G. czekał i domagał się o koronę dla Łokietka. Papież w niepewności pośrednią obrał sobie drogę. Uznał potrzebę króla w Polsce dla powściągnienia pogaństwa; napomknął, że protestował przeciw temu król czeski i wreszcie wyrzekł, że naród prawom i woli swojej, byle bez krzywdy cudzej, zadosyć może uczynić. Biskup nabył tak wielkiej powagi w Stolicy Apostolskiej, że papież mu powierzył wykonanie różnych swych rozporządzeń, między innemi zbieranie dziesięciny, do której się przez niego zobowiązał Łokietek, oraz nadał mu wiele przywilejów, dzięki czemu mógł on znieść klasztor i kościół beginów czyli beg-hardów w Złotoryi i odebrać im posiadłości

E. D.

stadami ryczącego bydła.

ges.

ziemskie, które nadał był im w dyecezyi Chełmińskiej, jego poprzednik, Wisław. Wypędzał także Templaryuszów, którzy, pomimo zniesienia ich zakonu przez Klemensa V, jeszcze się utrzymywali w Polsce; wykonawcy bulli papieskiej, arcybiskup gnieźnieński i biskup poznański, oddali mu Niemojów i Złąg, przez nich posiadane. Nadto jeszcze odzyskał wiele innych dóbr, alie-nowanych od biskupstwa i kapituły, i żarliwie się krzątał około zaprowadzenia nowych porządków w dyecezyi. Wszystkie te sprawy powołały go powtórnie do Awenionu, gdzie też d. 1 listopada 1323 r. życie zakończył.—Skróć, z artykułu J. Bartoszewicza w „Encykl. S. Or-gebranda”.

Gerwazy i Protazy święci, pierwsi męczennicy medyolańscy. Czas ich śmierci różnie podają: jedni ok. r. 64 za Nerona lub Domicyana, inni, co najprawdopodobniejsze, za Verula i Antonina (161 -— 169). Bliźniacy, zawsze razem wspominani, gdyż za życia i przy śmierci nie-rozdzielni byli, uznawani są za synów św. Witalisa, umęczonego w Rawennie, i św. Waleryi umęczonej w Medyolanie, skąd obaj pochodzili i gdzie śmierć przez ścięcie ponieśli. Cześć tych świętych wznowioną została r. 386, gdy św. Ambroży Wielki, bp Medyolanu, znalazł ich ciała z dowodami pochodzenia. Chociaż nie doszły naszych czasów akta ich męczeństwa, autentyczność relikwij św. G-ego i P-ego, spoczywających obecnie w kościele ambrozyańskim w Medyolanie, stwierdzoną była Jicznemi cudami, któ-remi nawet aryanie uderzeni przestali prześladować katolików. W Hipponie za czasów św. Augustyna był kościół, poświęcouy G-emu i P-emu, a na Zachodzie wiele jest dyecezyj i parafij, mających tych świętych za patronów. Miasto Breisach nad Renem szczyci się również posiadaniem ich relikwij, zabranych jakoby z Medyolanu w czasie zburzenia tego miasta przez Fryderyka Rudobrodego. Kościół obchodzi pamiątkę tych świętych męczenników d. 19 czerwca, cf. Boll. t. III Jun. 837 § 9; ,,Saxi dissert, apolng. ad vindicandam Mediolano ss. corporum. Gerv. et Protasii pessessionem” (Bononia 1709).

Gerwig Robert, inżynier niemiecki (* 2 maja 1820 r. w Karlsruhe—f 6 grudnia 1885 r. tamże). Wyższą szkołę techniczną ukończył w rodzinnem mieście i w r. 1840 został zaliczony jako inżynier do dyrekcyi głównej dróg szosowych i wodnych W. Ks. Badeńskiego. Wspólnie z inżynierem Beckhem zajmował się kwestyą przeprowadzenia dr, żel. przez Gotard i w r. 1869 wyznaczony został jako pełnomocnik z W. Ks. Badeńskiego na konferencyę odbytą w Bernie w kwestyi budowy tej kolei. Pomiędzy r. 1868 i 1871 zajęty był budową dróg żelaznych w Szwarcwaldzie. W r. 1871 wybrany został na dyrektora budowy drogi przez St.-Go-tard, a w rok później na głównego inżyniera tejże drogi. Przez trzy lata wykonał prace wstęp-

Encykl. Pow«.    Ze*z. 191. T. XXIV.

ne i budowę w kantonie Tessin, poczem zmuszony był opuścić zajmowane stanowisko z powodu różnicy poglądów, jaka wynikła nietylko co do sposobu prowadzenia przez niego robót, ale i co do znacznie przekroczonego kosztorysu, z powodu trudności, jakie z postępem robót jasno przewidzieć się dały. Mianowany głównym dyrektorem kolei badeńskich, bardzo się interesował przebiegiem spraw budowy kolei St.-Gotarda, a gdy przedsiębierstwo budowy przechodziło swój przełom finansowy, jako członek parlamentu przekonywającemi dowodami znacznie się przyczynił do udziedenia temuż przedsiębiorstwu dodatkowej subwencyi rządowej.

Geryon (po gr. r7]poóvY]ę, albo też FYjpoovsôç), według mitycznych opowieści greckich, pan wielkich stad bydła, które pasły się na wyspie Ery-thei, położonej na Oceanie Atlantyckim poza słupami Herkulesa, nad granicą hiszpańską. Tak pana, jako i pasterza jego, Eurytyona, i psa, Orth-rosa, czuwających nad owem bydłem, zabił Herakles, któremu Eurystheus stawił za zadanie, żeby uprowadził stada Eurytyona. Starsza rzeźba grecka przedstawia G-a jako olbrzyma z trzema, rzadziej z dwoma, zupełnie rozwiniętemi cielskami; w późniejszych czasach przypisywano mu jedno cielsko z trzema głowami i sześciu rękami i nogami. Oprócz licznych rzeźb greckich ciekawą jest płaskorzeźba G-a, w stylu oryen-talnym, odkryta niedawno na wyspie Cyprze. G. (dosłownie = ryczący) oznaczał pierwotnie uosobienie ryku burzy, podobnie jak Cyklopowie, władnący burzą, których troistą liczbę przypominają także trzy cielska G-a; a dopiero późniejsze mityczne opowiadania obdarzyły go licznemi

S. Drz.

Geryonidae. Rodzina Stułbiopławów (Hy-dromedusae, ob.).

Ges (włos. sol be molle, franc, sol bemol, ang. G. fiat), jest alfabetyczno-syllabową nazwą tonu g w gamie dzisiejszej, obniżonego o pół stopnia. Akord Ges dur = ges, b, des; Ges mol ges, heses, des. Tonacya Ges dur oznacza się sześcioma bemolami: b, es, as, des, ges, ces; gama Ges dur: ges, as, b, ces, des, es, f,

A. Pol.

Geselschap Edward, malarz hollenderski (* 1814 w Amsterdamie—-j* 1878 w Dusseldorfie), wychowaniec akademii DUsseldorfskiej, uprawiał kolejno malarstwo religijne, historyczne i rodzajowe. To ostatnie najwięcej odpowiadało jego usposobieniu artystycznemu i w tym kierunku stworzył najlepsz'e rzeczy, tłumienne wykończanie szczegółów i harmonijne traktowanie barw charakteryzują jego pędzel. G. lubuje się w przedstawianiu sztucznej gry świateł od lamp i świec. Wiele z obrazów jego było sztychowanych. Ważniejsze z nich są następujące: z religijnych: „Złożenie Chrystusa do grobu”; z rodzajowo-historycznych: „Znalezienie cia-

119

innych.

s. s.

W. J.

ła Gustawa Adolfa”, „Postój żołnierzy Wallen-steina w kościele”; z rodzajowych: „Wieczór św. Mikołaja”, „Wieczór św. Marcina” (Muzeum w Hamburgu), „Poranek w dzień Bożego Narodzenia” (Muzeum w Sztokholmie), „Biblia babuni z malowankami” (Muzeum w Kolonii) i wiele

s. s.

Geselschap Fryderyk, współczesny malarz niemiecki (* 1835 w Wesel). Kształcił się w Akademii drezdeńskiej, następnie w Düssel-dorfie pod kierunkiem Mintropa uprawiał malarstwo dekoracyjne, poczem (od r. 1866 do 1871) studyował w Rzymie mistrzów włoskich. Po powrocie do kraju dekorował malowidłami ścien-nemi wnętrza domów prywatnych w Berlinie. Szkice G-a do projektu konkursowego malowideł ściennych w pałacu cesarskim w Goslar (1877) otrzymały drugą nagrodę, i odtąd nazwisko jego stało się głośnem w Niemczech. Do najlepszych prac G-a należą malowidła dekoracyjne w berlińskiej Rumeshalle, przebudowanej z dawnego Zeughausu, a mianowicie: malowidła, zdobiące kopułę tego gmachu, a przedstawiające pochód tryumfalny Rzymian, oraz malowidła boczne ścienne w „Sali Władzców” tamże, przedstawiające: Wojnę, Walhallę, Wskrzeszenie Cesarstwa niemieckiego i Pokój. Malowidła te, rozpoczęte w 1882 a skończone w 1890 r., ustaliły sławę G-a jako wybitnego artysty-dekoratora w Niemczech. Widoczny jest na nich wpływ mistrzów włoskich, których G. naśladował, a zwłaszcza Michała Anioła. — Porów. L.

von Donop „Friedr. G. und seine Wandgemälde in der Ruhmeshalle” (Berlin 1890).

Gesenius Fryderyk Henryk Wilhelm, sławny hebraista niemiecki (* w Nordhausen 3 lutego 1785 r.—f 23 października 1842 r. w Halli). Uczył się w Helmstecie i Getyndze; 1806 r. został adjunktem przy katedrze teolo-gji w Getyndze, w trzy lata później nauczycielem literatury starożytnej w gimnazjum w Heiligen-stacie. Roku 1810 przeszedł do Halli na adjunk-ta, gdzie następnie po r. 1811 był mianowany profesorem teologji, i stanowisko to zajmował aż do śmierci. Około 1820 roku jeździł do Francji i Anglji, by zbierać materjały do swych prac nad językami semickiemi. Jako biegły i gruntowny znawca tych języków, G. stał się też założycielem nowej szkoły naukowego badania języka hebrajskiego. Z jego szkoły wyszli następnie najwybitniejsi hebraiści. G. podał nowe sposoby badania tekstów Starego Testamentu, opierające się głównie na językoznawstwie. Pozostawił prace następujące: „Dictiona-rium manuale hebraicochaldaicum” (Lipsk 1810 —12, dwa tomy, w 8-ce); słownik ten służył przez czas długi za podstawę wszystkich następnych słowników hebrajskich; często też był wydawany w Anglji i w Niemczech; „Historia linguae et scripturae hebraicarum” (Lipsk 1815, v/ 8-ce); „De Pentateuchi Samaritani origine,

indole et auctoritate” (Halla 1815, w 4-ce); „Sy sterna completum grammaticale et criticum linguae hebraicae cum aliis ejusdem generis comparatum” (Lipsk 1817, w 8-ce); „De Sama-ritanorum theologia ex fontibus ineditis commen-tarius” (Halla 1822, w 4-ce); „Thesaurus philo-logicus criticus linguae hebraicae et chaldaeae Veteris testamenti” (Lipsk 1829—1858, trzy tomy, w 4-ce). Dzieło to skończył Roediger, G. bowiem doprowadził je tylko do słowa „sza-bar.” Pod względem opracowania z punktu widzenia językoznawczego „Thesaurus” jest dziełem klasycznym, i chociaż odkrycia w dziedzinie epigrafji semickiej zniewalają niekiedy zmieniać lub odrzucać opinję autora, jednak prawdziwa wartość jego zawsze trwa; „Scripturae linguae que Phoeniciae monumenta quotquot su-persunt” (Lipsk 1837, trzy części, w 4-ce); „Hebräische Grammatik” (Halla 1813, w 8-ce), która doszła do 25 wydań, ostatnie przez d-ra

E. Kautzscha roku 1889. W pracach gramatycznych G-a brak nieraz głębszego, filozoficznego pojmowania zjawisk językowych i należytego ich oświetlenia. Oprócz wymienionych dzieł wydał jeszcze: „Carmina Samaritana” (Halla 1824, stanowiące część I „Anekdot”); „De in-scriptione phoenico-graeca in Cyrenaica” (tamże 1825); „Palaeographische Studien über phöni-cische n. punische Schrift” (Lipsk 1835); „Dis-putatio de inscriptione punica libyca” (t-że 1836); „De Bar Alio et Bar Bahlulo, lexicographis sy-ro-arabicis ineditis” (Lipsk 1834—39, 2 tomy, stanowiące część II „Anekdot”). Badał także język maltański i wykazał w nim podstawę arabską, ogłosił w tym przedmiocie: „Versuch über die maltesische Sprache” (t-że 1810). Wiele artykułów naukowych zamieścił w encyklope-dji Erscha i Grubera, oraz w gazecie literackiej „Allgemeine Litteraturzeitung,” wychodzącej w Halli.

Gesenke (Jesioni ki), ob. Sudety.

Gresericłl (Jezierzyce), jezioro na pojezierzu Bałtyckiem, na granicy Prus Wschodnich (regencyi Królewieckiej) i Zachodnich (regencyi Kwidzyńskiej, Marienwerder), 100 m. n. p. m., 42 kim. kw. obszaru, 38 kim. długości, do 6 kim. szerokości, kształtu nieprawidłowo poszarpanego. Kanał łączy je z jeziorem Ewing.

Gresius, właściwie Goss Bartłomiej (* około 1555 w Münchenbergu pod Frankfurtem nad Odrą — f 1613 we Frankfurcie), kompozytor i teoretyk muzyczny. — Z dzieł jego wyszły z druku: oratoryum „Passion nach Johannes”; „Teutsche geistliche Lieder” na 4 głosy (1594); „Hymni 5 vocum” (1585); „Hymni scholastici” 1597, drugie wyd., pomnożone, miało tytuł „Me-lodiae soholasticae” (1609); „Enchiridium etlicher deutscher und lateinischer Gesänge” (1603); „Melodiae 5 vocum” (1598); „Psalmodia choralis” (1600); „Geistliche deutsche Lieder d-ris Lutheri und andrer frommer Christen”, pa

A. Pol.

10 i 11).

4 głosy (1601 —1616); „Hymni patrum cum cantu” (1603); „Christliche Musica” (1605); „Christliche Choral- und Figuralgesänge” (1611); „Missae 5, 6 et plurium vocum” (1621); wiele motetów treści religijnej i światowej, psalmów i t. d., oraz dzieło teoretyczne: „Synopsis mu-sicae practicae” (1609, 1615 i 1618).

Geslew, właśc. Gezłew, ob. Eupato-r y a.

Gesner Konrad (* w Zurychu d. 26 marca r. 1516—f tamże d. 13 grudnia r. 1565), równie dobry lekarz, jak humanista i przyrodnik szwajcarski, nazywany czasami „Pliniuszem niemieckim.” Był synem ubogiego kuśnierza i prawie do śmierci walczyć musiał z niedostatkiem; zaledwie w ostatnich latach życia wiodło mu się nieco lepiej: pomimo to dokonał rzeczy nadzwyczajnych. Pierwszym nauczycielem G-a był Jan Friccius, krewny jego matki, który wszczepił w niego zamiłowanie wielkie do przyrody; następnie w szkole miejskiej dostał się w ręce biegłych filologów, łaskawych bardzo na niezwykle zdolnego i pracowitego chłopca; gdy więc ojciec jego w r. 1531 poległ w bitwie pod Cappel i nikt już na jego wykształcenie dalsze łożyć nie mógł, 17-letni G., chciwy wiedzy, a dostatecznie już przysposobiony do słuchania wykładów uniwersyteckich, udał się do Strass-burga, gdzie, będąc dla chleba służącym Fabri-ciusa Capito, w chwilach wolnych od zajęć obowiązkowych z zapałem uczył się dalej łaciny, greckiego i hebrajskiego. Otrzymawszy stypendyum od akademii zurychskiej i uwolniwszy się od służby, udał się w r. 1533 do Fran-cyi, naprzód do Bourges, gdzie w dalszym ciągu zajmował się językami klasyczuemi, następnie zaś do Paryża, gdzie przeważnie oddawał się zgłębianiu dzieł lekarzów i botaników greckich. Powróciwszy do ojczyzny, otrzymał w r. 1535 posadę nauczyciela elementarnego w Zurychu, lecz widząc, że na niej z nędzy zginie, wyprosił sobie nowe stypendyum i, udawszy się do Bazylei, zapisał się na wydział lekarski; niedługo atoli na nim przebywał, ponieważ w r. 1537 powołano go do Genewy na profesora języka greckiego. Po trzyletniem stanowiska tego zajmowaniu, podczas którego pracował wciąż dalej nad medycyną, pojechał do Montpellier i, spędziwszy tam kilka miesięcy na nauce lekarskiej, powrócił do Bazylei, gdzie w r. 1541 dyplom doktorski osiągnął. Osiadł więc w Zurychu i zajął się wykonawstwem lekarskiem; równocześnie otrzymał katedrę filozofii w Akademii tamtejszej. W r. 1544 mianowano go lekarzem naczelnym miejskim, w 1556 nakoniec obdarzono dochodami kanonii zniesionej. Nastały wtedy dla niego dobre czasy, z których skorzystał, by odbyć kilka podróży naukowych do Augsburga, do Wiednia, do Włoch, oraz, by zbadać wzdłuż i wszerz Alpy. Z podróży tych przywiózł mnóstwo materyałów bardzo cennych z dziedziny zoologii, a zwłaszcza botaniki. Niestety! nie była mu dana możność zużytkowania wszystkiego. W r. 1565 mór nawiedził Zurych; G., niosąc skwapliwie pomoc chorym, zaniemógł sam w d. 9 grudnia i po czterech dniach padł ofiarą zarazy. Pomimo życia swego stosunkowo krótkiego, G. zdziałał nadzwyczaj wiele i zyskał sobie sławę uczonego niezwykłej miary. Zajmował się kolejno lub równocześnie filologią, sztuką lekarską, botaniką i zoologią, a we wszystkich naukach tych zajął miejsce zaszczytne i położył w nich zasługi wielkie i długotrwałe. Był polyhistorem (ob.) w znaczeniu najlepszem wyrazu tego. Dzieł jego, bardzo licznych, wymieniać tu nie sposób w całości; najznakomitsze z nich są: „Bibliotheca universalis” (Zurych 1545, in fol.), zawierająca bibliografię wszystkich nauk, z wyjątkiem przyrodniczych, nad których spisem G. nieutrudzenie pracował do śmierci, uzupełniając go ciągle. Dzieło to posiada wartość niespożytą. Dalszym pomnikiem wspaniałym wiedzy jego są: „Histo-riae animalium libri V” (Zurych 1551—1587, in fol.), przez Cuviera (ob.) wysoko jeszcze cenione i podziwiane, i „Opera botanica” (Zurych 1751—1771, in fol.; wyd. przez Schmiedel a; w tomie pierwszym znajduje się dobry i dokładny życiorys G-a). Pod względem botanicznym ciekawe są też bardzo: „Tabulae phy-tograpliicae” (Zurych 1795 — 1Ö05; 2 tomy in fol.; wyd. przez Ch. S. Schi n z a) i „Car. Clusii et Conr. Gesneri Epistolae ineditae” (Lipsk, 1831, w 8-ce; wyd. Treviranus), Z dzieł lekarskich jego wartość największą posiada „Epistolarum medicinalium libri III” (Zurych 1577; w r. 1684 ukazała się tamże jeszcze ks. IV; wydawcą był C. Wolf), w listach tych jest dużo ustępów ważnych dla dziejów epidemiografii. Niemałą też zasługę położył, wydając dzieła chirurgów dawnych p. n. „Col lectio chirurgica. De chirurgia scriptores opti-mi etc.” (Zurych 1555, in fol.). Pozostałe po G-e rękopisy i rysunki, o ile ocalały, przechowane są w bibliotece uniwersyteckiej w Erlangen. Nadmienić wypada jeszcze, iż G. pierwszy zwrócił uwagę na znaczenie, które kwiaty i części ich mają dla klasyfikacyi roślin.—Por. J, Hau-liardt „Leben Conrad Gesners” (Winterthur 1824), JI. Lebert „Conr. G. als Arzt” (Zurych 1843), Maehly w „Allgern. Deutsche Biogr.” (T. IX, str. 107), K. Sprengel „Versuch e. pragmat. Gesch. d. Arzneykunde” (Halle 1827, wyd. 3-e, str. 47, 181, 231, 261, 510) i H. Haeser „Lehrb. d. Gesch. d. Med.” (wyd. III, t. II, str.

Dr j. p.

Gesner Kacper, kaznodzieja toruński z XVI wieku. Urodził się w Lubawie, mieście w da-wnem województwie Chełmińskiem w Prusach królewskich. Początkowo był nauczycielem w Brodnicy, później kaznodzieją w Iławie pruskiej, pamiętnej bitwą w r. 1807, zkąd d. 2 sierp.

Ks. A. K. D.

str. 388, 438 i 442).

Gesnera, rodzaj roślinny, należący do rodziny ostrojowatych (Gesneraceae). Gatunki jej, pochodzące przeważnie z Ameryki zwrotnikowej, znane są u nas jako piękne rośliny doniczkowe w nader licznych odmianach. G. hirsute/, ma kwiaty o wielkich koronach purpurowych, dochodzących 2 cali długości. Do bardziej znanych gatunków należy też G. latifolia o czerwonych kwiatach i pokrytych pięknym kutnerem liściach.

E S.

pięknych roślin doniczkowych.

Gesoriacum, albo Portus gesoriacus, miasto w Gallii starożytnej, dzisiaj Boulugne sur Mer.

K.

1584 r. powołanym został na kaznodzieję przy szpitalu toruńskim. W rok później G. otrzymał posadę kaznodziei polskiego i niemieckiego przy kościele św. Jakóba w Toruniu (na Nowem Mieście). Od r. 1588 G. zajmował się tłóma-czeniem pieśni niemieckich na język polski, z których cztery umieścił Artomiusz w swoim kancyonale. Znajdują się też pieśni G-a w katechizmie Lutra, który przełożył na język polski i wydał u Andrzeja Koteniusza w Toruniu 1591 r. p. t. „Katechiśmik albo nauka Krze-ściańska przez D. Marcina Luthera, zacnego Teologa napisany, a teraz znowu dla dziatek y prostych ludzi z niemieckiego na polskie przełożony i w druk podany. Ktemu kunszt Morowy, to iest iako się chory człowiek cieszyć i przeciw pokusom szatańskim czymby się zastawiać miał, na końcu przydaliśmy.” Z przedmowy, w której autor nazywa się Cas parus Ge-snerus Lubaviensis Pruthenus, Con-cionator Torunie n sis, okazuje się, że był jednym z żarliwych zwolenników Lutra, liieprzyjaźnie usposobionym dla wszystkich innych stronnictw religijnych. Wydał także: „Modlitwa nabożna ku Panu Bogu, aby nieprzyja-cioły Kościoła swego potłuinić a w niwecz obrócić raczył, z piosneczkami krześciańskiemi” (w Toruniu u Koteniusza r. 1593). Była to modlitwa używana przy nabożeństwach wtorkowych, mających na celu uproszenie Pana Boga o zachowanie czystego nabożeństwa ewangelickiego. G. władał dobrze językiem polskim. Umarł w Toruniu na swojem stanowisku, d. 24 sierpnia 1606 r.

Gesner Jan Maciej, humanista (* 9 kw. 1691 w Rotli pod Norymbergą—f 3 sierp. 1761 w Getyndze). Pierwsze nauki otrzymał w Ans-bacliu, studya uniwersyteckie odbywał od r. 1710 w Jenie. Pierwsza zaraz jego praca o przypi-sywanem Lucyanowi piśmie „Philopatris” (Jena 1714) zwróciła na siebie uwagę uczonego świata. W r. 1715 mianowany został bibliotekarzem i konrektorem w Weimarze, w r. 1729 rektorem gimnazyum w Ansbachu, w r. 1730 rektorem Lipskiej Thomasschule, w której wkrótce dyscyplinę i ducha nauki zaprowadził. W r. 1734 powołano go do utworzonego właśnie uniwersytetu w Getyndze, jako profesora poezyi i wymowy; przysłużył się uniwersytetowi zaprowadzeniem i urządzeniem biblioteki i założeniem semina-ryum filologicznego. Ożywił na nowo studyum języka greckiego, oparł naukę języków starożytnych wyłącznie na klasykach, żądał wszędzie zwracania uwagi na ducha i myśli utworów tłómaczonych, jako też większego uwzględniania realiów—i dzięki tym wszystkim pracom zasłużył sobie na imię reformatora studyów klasycznych w Niemczech. Wydał pisma agronomów starożytnych („Scriptores rei rusticae” 1735); Kwin-tyliana (1738), Pliniusza Młodszego (1739), Klau-dyana (1759), Horacego (1752) i napisał dużo podręczników szkolnych. Głownem dziełem jego jest: „Novus linguae et eruditionis romanae thesaurus” (4 tomy, 1749). Drobne pisma jego połączone w zbiorze „Opuscula minora” (8 tomów, 1743 — 45). — Por. Ernesti „Narratio de Gesnero” (1762).

Gesner Karol Filip (* w Wejmarze dnia 6 września r. 1719—f w Dreźnie d. 23 lipca r. 1780), lekarz, był synem znanego humanisty Jana Macieja G-a. W naukach lekarskich kształcił się początkowo w Lipsku, następnie w Lejdzie, nakoniec, od r. 1737, w Getyndze, gdzie w dwa lata później dyplom doktorski otrzymał, poczem puścił się w podróż naukową, która go przez Niemcy południowe, Bazyleę i Strassburg zawiodła do Paryża. W r. 1741 przybył do Polski i został lekarzem W. Kanclerza litewskiego Sapiehy; na stanowisku tern pozostawał do r. 1754, w którym król August III powołał go do Drezna na lekarza nadwornego. Wykaz prac jego, przestarzałych zupełnie, znaleźć można u L. Gąsiorowskiego w „Zbiorze wiad. do hist, sztuki lek. w Polsce” (T. II,

Dr j. p.

Gesneraceae, ostrojowate, rodzina, zajmująca w systematyce botanicznej miejsce bardzo blizkie obok trędownikowatych (Scrophula-riaceae), od których różni się zawiązkiem jedno-komorowym (u trędownikowatych zawiązek jest dwukomorowy); jednokomorowa jest też torebka owocowa. Rodzina G. zawiera do 700 gatunków, przeważnie ziół, właściwych krajom cieplejszym, o okazałych kwiatach lejkowatych lub dzwonkowatych, purpurowych, fioletowych, błękitnych, szkarłatnych, różowych,— nieforemnycli, zebranych w grona, kłosy lub podbaldaszki. Liście są naprzeciwległe lub okółkowe, całkowite, bez przylistków. Wogóle rodzina ta dostarcza

E. S.

Gessen, Gosen lub Gos z en, żyzna kraina w dolnym Egipcie, oddana na siedzibę Izraelitom, przybyłym z patryarchą Jakóbem, którzy dopiero za panowania faraona Minefty, co najprawdopodobniejsze (ob. Egipt [Dzieje] T. XVIII), wyprowadzeni z niej zostali przez Mojżesza do Ziemi obiecanej.

Gessi Francesco, malarz włoski (* 1588 w Bolonii—f 1649).- Uczeń Guido-Reniego, ar-

s. s.

w. o.

s. s.

tysta nader płodny, malował przeważnie freski po kościołach i klasztorach włoskich. Z obrazów religijnych jego pędzla najwięcej przechowało się w Bolonii, w kościołach i w Pinakotece. G. nie naśladował zbyt niewolniczo swego mistrza, ale zachował w sobie pierwiastek indywidualny. Prócz religijnych obrazów malował czasami i mitologiczne, jak np. „Apollo i Dafne”, obecnie w muzeum turyńskiem.

Gessi Romolo, głośny podróżnik włoski (* 1831—f 1881); urodzony w Rawennie, kształcił się w mieście rodzinnem, poczem wstąpił do wojska austryackiego; jednakże niebawem wziął udział w rewolucyi włoskiej, skutkiem czego zmuszony był opuścić ojczyznę. Zaciągnąwszy się do szeregów angielskich, walczył podczas wojny krymskiej przeciw Rossyi. Poznajomiwszy się wówczas z Gordonem, późniejszym rządzcą krainy Podrównikowej, udał się do Afryki i tam najpierw badał brzegi Nilu od Du-filé do jeziora Alberta, które w r. 1876 on pierwszy opłynął wokoło. Później, w r. 1877, przedsięwziął wyprawę do ziemi Galla, ale wkrótce był odwołany przez Gordona baszę, który polecił mu stłumienie powstania, wybuchłego w Darfurze pod dowództwem Sulej mana baszy. G. w r. 1880 stłumił ostatecznie ruch, za co otrzymał tytuł baszy i urząd gubernatora prowincyi egipckiej Bahr-el-Gazalu. W rok potem, wracając do Włoch, umarł na febrę w Suezie. Liczne artykuły jego, tyczące się zwiedzanych krajów, były drukowane w „Bolle-tino della Soc. geograf, italiana”; w czasopismach „Esplorätore” i „Cosmos”. Po śmierci G-ego wydano z pozostałych rękopisów dzieło p. t. „Sette anni nel Sudan egiziano” (Medyo-lan 1891).

Gessler Albrecht, ob. Tell Wilhelm.

Gessner Salomon, poeta i rytownik niemiecki (* w Zurychu 1 kwietnia 1730—f tamże 2 marca 1780 r.). Pochodził ze starodawnej rodziny mieszczańskiej; sposobił się pierwotnie do handlu księgarskiego i jako uczeń w tym zawodzie wysłany został do Berlina. Ale zdolności wrodzone i upodobania pociągnęły go do poezyi i do sztuki rytowniczej. Zdobywszy sobie pewne powodzenie w obu tych zawodach powrócił do rodzinnego miasta i tutaj tworzył, ilustrował i wydawał zarazem swoje poezye, które niebawem szeroki w całych Niemczech zjednały mu rozgłos. Zasłynął głównie jako poeta idylliczny, „niemiecki Teokryt”, jak go nazywali współcześni. Jego opisowo-liryczne, w formę prozy poetyckiej ujęte idylle pojawiały się naprzód w oddzielnych wydaniach: „Die Nacht” (Zurych 1753); „Daphnis” (tamże 1754); „Der Tod Abels” (tamże 1758); „Idylle vom Verfasser des Daphnis” (tamże 1762); następnie ukazywały się w wielokrotnie powtarzanych i uzupełnianych zbiorach, a ostatecznie ogłoszone zostały przez samego poetę w ogólnem wydaniu wszystkich jego pism w Zurychu 1777—78 r. W utworach swoich G. pragnął przeciwstawić panującej ówcześnie kon-wencyonalno-dworskiej poezyi sielankowej prawdę i prostotę starożytnych idyllików, ale, dążąc do przyswojenia sobie owych ich przymiotów, wpadł w przesadną sentymentalną czułostkowość, która zachwycała współczesnych, a bardzo surowo oceniona została przez późniejszych krytyków jako sztuczna i wymuszona maniera. Najdobitniej określił ją i scharakteryzował Schiller w swej rozprawie „Über naive und sentimenta-lische Dichtung”. Najlepszy życiorys G a przez Hottingera (Zurych 1796), wyczerpujące studyum o jego twórczości przez H. Wölfflina (Frauenfeld

1889). Na język polski przetłómaczone są „Sielanki” G-a przez kanonika krakowskiego Cho-daniego (Kraków 1800); „Śmierć Abla” przez Przybylskiego (Kraków 1800); „Pierwszy żeglarz, noc i wizerunek potopu” przez Kaj. Kwiatkowskiego (Warszawa 1809).

G. pracował i na polu sztuki plastycznej, na którem, równie jak i w swoich idyllach, ujawnił duszę nawskroć poetyczną. Obrazy jego olejne • i akwarelle należą do rzadkości, pozostawił natomiast wiele cennych miedziorytów, jak np. 20 ilustracyj do scen idyllicznych (1772— 75), 10 pejzażów z figurami mitologicznemi (1769—70), 10 pejzażów, ofiarowanych Wateletowi. Wszystkie te prace tchną prawdziwą poezyą; cechuje je miłość przyrody i pełna wdzięku prostota. G. ubóstwiał Claude - Lorraina i stawiał sobie za wzór Poussina, ale w utworach swoich nie naśladował ich stylowych heroicznych pejzażów; jego wabiły łąki pól rodzinnych, szemrzące strumyki, drzewa wśród murawy, ogródki przed mieszkaniem ludzkiem, wogóle wszystko, co, drobne i nieznaczące samo w sobie, dla dusz wrażliwych ma wiele uroku i wdzięku. Wszystko to G. utrwalał rylcem z miłością i prawdziwem zrozumieniem piękna natury. To też dzieła jego były zawsze cenione; nietyle analizowano je, ile bezpośrednio odczuwano ich prostotę i poe-zyę. Zbiór całkowity pracy jego rytowniczej (337 tablic) wydany został w Zurychu (1752— 88) w dwóch tomach in folio p. t. „Śalomon Gessner’s sämmtliche radirte Blätter oder Oeuvre complète de Salomon Gessner” (nowsze wydanie tamże 1802 r.). — Bibliogr. Henryk Wólfflin „S. Gessner” (Frauenfeld 1889).

Gęsta et acta, oznacza w prawie rzymskiem sporządzenie aktu urzędowego na piśmie przez właściwego urzędnika i wciągnięcie do protokółu, czyli zaświadczenie, że pewna czynność prawna odbyła się sądownie, np. darowizna. Urzędami, mającemi prawo wciągnięcia do akt sądowych czynności prawnych (gestis insinuare, apud acta mandare), były curiae miejskie, różne kancellarye i władze sądowe, lus actorum eon-ficiendorum mieli także urzędnicy municypalni, defensores, magistri census i curator civitatis. Protokóły czyli acta, gęsta, OTrouvVjp/XTa powyż-

T. D.

Gęsta pontificum, ob. Liber pontifi-

D.

A. O.

szych magistratów były ważnym dowodem i argumentem, mającym ciągłą wartość. Źródła opiewają: O esta quae sunt translata in publica monumenta, habere volumus perpétuant firmitatem. Neque enint morte cognitoris perire debet publica fides. Przed powyższemi urzędami zeznawano, tak jak przed naszymi regentami, różne czynności zbywcze, nabywcze, wierzytelności, pokwitowania, dla utrwalenia dowodu, także testamenty z pewnemi formalnościami. Mianowicie darowizny, których wartość przechodzi pięćset dukatów (solidi), potrzebują insynuacyi do swej skuteczności, czyli sądowego na piśmie sporządzenia, t. j. wciągnięcia do akt sądowych. Jeżeli warunkowi temu nie stało się zadosyć, darowizna tylko o tyle jest ważną, o ile nie przechodzi wartości 500 solidów. W procesie formalnym (per formulas), dopuszczano dla stron spór wiodących zastępców, działających na mocy zlecenia, otrzymanego od osób samowolnych. Zwano ich cognitores albo procuratores. Tamtych ustanawiano w sądzie uroczyście w obec przeciwnika, tych zaś zwykle przez wciągnięcie zlecenia do aktów sądowych (procurator apud acta factus).

cal i s.

Gęsta Romanorum („Czyny [historye] Rzymian”), jeden z najbardziej rozpowszechnionych zbiorów nowelli i legend w Wiekach Średnich. Ułożony po łacinie, zczepia powierzchownie i schematycznie z dziejami cesarzów rzymskich swoje skąpe i skromne opowiadania, do których dodaje długie i jednostajne objaśnienia moralne. Czas powstania G. R., również jak i autor, jest niewiadomy; prawdopodobnie zbiór ten powstał w Anglii w XIII lub na początku XIV wieku. Dawniejszy pogląd, że autorem jego jest Piotr Berchorius (Bercheur) z Poitou, który zmarł w r. 1362 jako przeor opactwa benedyktynów St.-Eloi w Paryżu, lub też Helinandus (f 1227), nie sprawdził się. Objętość G. R. w różnych rękopisach i drukach jest rozmaita; najstarsza grupa rękopisów obejmuje około 100 rozdziałów, oryginał prawdopodobnie jeszcze mniej; przez przyłączenie opowiadań z innych zbiorów, jak „Moralitates” R. Holkota, lub „Historia septem sapientium,” urosły G. R. w w. XV do przeszło 180 rozdziałów. Aż do w. XVI G. R. były jedną z najpoczytniejszych książek, czego dowodzą liczne rękopisy i druki (pierwszy w Kolonii 1472, po łacinie) w oryginale i przekładach na języki francuski, angielski, niemiecki i hollenderski. Bajkopisarze i nowelliści, jak Hans Sachs, Burkard Waldis, Kirchhof, Pauli i inni obficie z nich czerpali.—Rezultaty badań naukowych nad źródłami i rozpowszechnieniem G. R. ogłosił Oesterley przy krytycznem wydaniu tekstu łacińskiego (Berlin 1872); rękopiśmienny przekład niemiecki z w. XV przedrukował

Keller (Quedlinburg 1841); zmodernizowany przekład ogłosił Grässe (Drezno 1842).

Greste (Chansons de), starofrancuskie pieśni, ob. Francuska literatura i Chansons.

Gestykulacya (z łac. gestus) oznacza wogóle ruchy ciała, bądź odbywające się pomimo wolnie pod wpływem wzruszenia wewnętrznego, bądź z góry obmyślane, wystudyowane i wykonywane, czy to przez artystów dramatycznych, czy przez mówców, kaznodziejów lub też deklamatorów. Dobrze zatosowane do myśli i uczuć wypowiadanych, znakomicie podnoszą wrażenie. Gra tu wielką rolę tak postawa ciała, jak też i wyraz twarzy, ruchy wszakże ramion i rąk najważniejsze mają znaczenie.    *

Greszaw cz. Ges cha w.    Herb polski z na

dania. Na tarczy czterodzielnej w polach I i IV, błękitnych — naprzemian wlewo i prawo obrócony żóraw srebrny, do kamienia łańcuchem przykuty; w polach II i III, złotych, ręka z mieczem, również naprzemian wprawo i wlewo położona. Nad hełmem w koronie pół żórawia z koroną na szyi. Herbem tym pieczętowała się zachodnio-pruska rodzina G e s z a-wów—gałąź rodziny Jeżewskich h. Jastrzębiec, z których Zygmunt, straciwszy majątek w Płockiem, osiadł w Prusach Zachodnich i zmienił nazwisko, zająwszy się handlem. Syn jego, Kacper, zostawszy pułkownikiem Fig. 201. Geszaw (herb), gwardyi królewskiej, o-trzymał w 1555-ym roku nobilitacyę od króla Zygmunta Augusta. — Źródła: Niesiecki, Wielądko, „Metr. Koronna” (ks. 108, str. 233).

Cretałl (pochodzi od słowa chińskiego Gilit-ta=sok), wypływa z drzewa rosnącego w Indyach Figowca woskowego (Ficus ceriflua), zwanego przez Indów lahoe. Po wyschnięciu jest to masa brudno-szarej barwy, w dotyku tłustawa, łatwo zapalna; rozpuszcza się w olejach, nie rozpuszcza w wyskoku i eterze. Posiada niektóre własności zbliżone do Gutta-percby (ob. Gutta-percha).

Geta Publius, cesarz rzymski, ob. Kar a-kalla.

Grethco, biskup krakowski, ob, G e d k o.

Gotowie, ob. Goci.

Getsemane, po arab. bustan et-zeitun (ogród oliwny), po polsku „ogrójcem” zwany, jest to drogie miejsce dla serca chrześciańskiego, bo w niem Chrystus się modlił często, w niem był dręczony strasznym niepokojem aż do potu krwa-

u.

wego, w niem wreszcie został wydany przez Judasza. G. leży u stóp góry Oliwnej nad Ce-dronem, na wschód Jerozolimy; składa się z ogrodu oliwnego, otoczonego murem, z groty, w której się odbywa Msza św., i z kościoła, gdzie znajduje się grób N. Maryi Panny. Grota i ogród są w posiadaniu Franciszkanów, kościół N. M. P. należy do patryarchatu greckiego. Ogród ma 160 m. długości i 150 szerokości, posiada bardzo stare drzewa oliwne, które wedle tradycyi pochodzą z czasów Chrystusa; jak wiadomo, oliwka z korzenia puszcza i takim sposobem ogromnie długo żyje, bo gdy jedno drzewo spróchnieje, drugie wyrosnąć potem może, wolno też przypuszczać , że drzewa te są bardzo stare. Mała kolumna złamana oznacza miejsce, w któ-rem Judasz pocałunkiem zdradził Zbawiciela. Z drugiej strony ogrodu i drogi, idącej na szczyt góry, znajduje się grota Agonii; chociaż żaden Ewangelista nie wspomina o grocie przy opisie modlitwy i agonii Chrystusa, przecież i żaden też nie zaprzecza; że zaś w grocie modlić się zaciszniej i spokojniej, możemy więc tę starodawną trądy cyę przyjąć. Grota ma 12 m. długości i 7 do 8 szerokości, oświetlona jest oknem, wykutem w górze. Inne pamiątki Chrystusowe w Jerozolimie się znajdujące straciły już pod upiękrze-niami cechę pierwotną, grota Agonii zaś została zupełnie bez zmiany i skromnością swą wywiera wielkie wrażenie. W środku urządzone są trzy ołtarze do Mszy św. Zaraz około tej groty jest kościół N. M. P.; kościół ten znajduje się pod ziemią, jedna tylko strona, którą się wchodzi, jest widoczną. Fasada ozdobiona dwiema romań-skiemi skarpami i drzwiami o dwóch łukach w gotycko-kwiecistym stylu, spoczywających na czterech kolumnach z białego marmuru, których kapitele bogato wyrzeźbione. Pięćdziesiąt schodów szerokich marmurowych prowadzi do świątyni, która ma formę łacińskiego krzyża z absydami przy końcu ramion. Należy zauważyć piękne sklepienie z wielkich kamieni. W ramieniu prawem stoi mała kapliczka kwadratowa z kopułą. W niej znajduje się grób N. M. P., oddzielony od otaczającej go skały i pokryty marmurem. Jak wiadomo, N. M. P. wzięta została do nieba razem z ciałem, tu jednak ją złożono po śmierci; tradycya ta jest starodawna i już w IV wieku grób odłączają od skał i pokrywają całość kościołem. Pokazują tam jeszcze inne groby, ale niebardzo wiadomo do kogo należały.

Gettysburg, miasto w hrabstwie Adams, w stanie Pensylwania, położone na żyznej równinie, ma seminaryum i kollegium luterskie; ożywiony przemysł fabryczny. Mieszkańców w r. 1890 liczyło 2 221. Tu w r. 1863 od 1 do 3 li-pca toczyła się jedna z największych, jeżeli nie największa bitwa, w której Unioniści pod dowództwem Meade’a odnieśli zwycięstwo nad skon-federowanymi, którymi dowodził Lęe,

Getulowie; pod tem nazwiskiem znane były w starożytności plemiona koczownicze, mieszkające na oazach Sahary, na południe od Atlasu i Maurytanii i na zachód od plemienia Ga-ramantów, aż do Oceanu Atlantyckiego. Wespół z Garamantami uważane być mogą za przodków Tuaregów dzisiejszych. Według opisów Starożytnych G. byli niewielkiego wzrostu i mieli kolor skóry ciemniejszy niźli nadbrzeżni Li-bijezycy, szczególniej G. południowi, pomieszani z Negrami i zwani G-ami czarnymi. Kar-tagińczykowie mieli w swoich szeregach wielu najemników z tego plemienia.

Getynga (Göttingen), miasto okręgowe w pruskiej regencyi Hildesheim, w byłem księstwie Göttingen, w dolinie rzeki Leiny; 148 m. nad poziomem morza, u stóp lesistego Hainber-gu, wznoszącego się na wschód od miasta, przy liniach drogi żelaznej Frankfurt-Bebra-G. i Hannover-Kassel, z 280 689 mieszk. (1890). Przerzyna je Nowa Leina (kanał młynowy), która oddziela Stare miasto od Nowego i Mascliu. Z ulic najpiękniejsze są: Weendeńska, Gronerska i Alejowa. Na Wilhelmowem przedmieściu wznosi się pomnik bronzowy Wilhelma IV, u przystani pomnik poległych w r. 1870—71 i pomnik Lagen-salcki, przed uniwersytetem pomnik Wöhlera. Jest tu 6 kościołów ewangielickicli, 1 katolicki i synagoga; śród pierwszych wyróżnia się głównie Świętojański z w. XII i gotycki św. Jakóba z piękną wieżą, 92 m. wysoką. Z innych budowli godne są uwagi: uniwersytet, nowa biblioteka, kollegium u Weendeńskiej bramy, ratusz z blankami, budowany przez mistrza Bruna w r. 1369, nowy teatr miejski, zakład dla obłąkanych (na połud.-zach. od miasta), instytut anatomiczny, muzeum przyrodnicze, gimnazyum i inne szkoły. G. jest siedzibą państwowych urzędów okręgowych, sądu ziemskiego, izby handlowej i filii banku państwowego. Z zakładów wychowawczych najsłynniejszym jest uniwersytet (Georgia Augusta), założony r. 1735 przez Jerzego II, mający 115 profesorów i docentów; posiada on bibliotekę, liczącą przeszło pół miliona tomów i z górą 5 000 rękopisów, obserwatoryum astronomiczne, wspaniałe nowe kliniki, instytut oftal-miczny, instytut położniczy, gabinet fizyczny, wielki ogród botaniczny, założony przez Hallera, laboratoryum chemiczne, zakład dla obłąkanych, znakomite zbiory artystyczne, starożytnicze, przyrodnicze (między niemi słynną kollekcyę czaszek Blumenthala). Obok uniwersytetu godne jest uwagi seminaryum pedagogiczne, gimnazyum, miejska szkoła realna i akademia rolnicza. Królewskie towarzystwo naukowe, założone r. 1756 przez Hallera, składa się z trzech wydziałów: fizycznego, matematycznego oraz historyczno-filologicznego, i liczy 80 członków; wydaje: „Abhandlungen”, „Nachrichten” i „Göttingische gelehrte Anzeigen”. Z zakładów dobroczynnych wymienić należy kilka szpitali i dobrze prowadzoną opiekę nad u-

K.

z. w.

bogimi. Dalej—miasto posiada nowy wodociąg z Hainbergu, doskonałą kanalizacyę i pięknie urządzone jatki. Przemysł, w stanie kwitnącym, opiera się na wyrobach sukna oraz innych tkanin wełnianych, cukru, piwa, chemikaliów, narzędzi fizycznych, optycznych i muzycznych; a godne też są uwagi: piekarstwo, wędliniarstwo i garbarstwo, oraz handel księgarski.

Dzieje. Najdawniejsze wzmianki o Getyndze sięgają lat 950—960, w których się ukazuje ona pod imieniem Gutingi. Prawo miejskie otrzymała w r. 1210 od Ottona IV, a była później kilkakrotnie (1286—1436) stoi. ks. wel-fickiego, zwącego się od niej księstwem Göttingen. W w. XIV była wybitnym członkiem związku hanzeatyekiego i miała wtedy dobę pierwszego rozkwitu swojego. Podczas wojny Trzydziestoletniej zdobyta r. 1626 przez Tillego, dopiero w 1632 została uwolniona przez księcia wejmarskiego Wilhelma. Do nowego jej wzrostu przyczyniło się założenie uniwersytetu. W literaturze zasłynęła G. w ostatniej ćwierci w. XVII dzięki powstałemu w niej związkowi poetów (Göttinger Di elit er bund). W naszym wieku (1837) stała się głośną z powodu relegowania siedmiu profesorów, którzy zaprotestowali byli przeciwko zniesieniu ustawy przez króla Ernesta Augusta; byli to, mianowicie: Albrecht, Dahlmann, Ewald, Gervinus, Jakób i Wilhelm Grimmowie i W. Weber.—Di ter attira: Unger „G. und die Georgia Augusta” (Getynga

1861); Frensdorf „G. in Vergangenheit und Gegenwart” (wyd. 2-e, Getynga 1887).

Getyt (Götyt, Göthit, Pirrosy dery t), mineral—wodny tlennik żelaza, wzoru FeH0.₂ lub Fe₂0.rH₂0 (89.9 tlenniku żelaza i 10.1 wody czyli żelaza 62.9%, tlenu 27%, wody 10.1%). Zawiera drobne domieszki krzemionki i manganu. Prażony w kolbce wydziela wodę i czerwienieje, topi się trudno, w płomieniu odtlenia-jącym czernieje i nabiera magnetyzmu, w kwasie solnym rozkłada się całkowicie. Krystalizuje się w układzie rombowym; kryształki pryzmatyczne, wydłużone lub włosowate, także ta-bliczkowate. Łupliwy w kierunku płaszczyzny podłużnej, twardość od 5 do 5.5, w cienkich blaszkach przezroczysty, połysk dyamentowy, barwa czarniawo-brunatna do żółtawo-brunatnej. Kresa jasna żółtawo-brunatna. Ciężar wł. od 3.8 do 4.3. Tworzy najczęściej skupienia włókniste, blaszkowate lub łuskowate. Przechodzi w hematyt. Gatunki getytu: ruda iglasta— skupienia igiełkowate lub włókniste (Przybram, Kornwallia, na wyspie Wilczej jeziora Ones-kiego); blenda aksamitna (przybramit)—powłoki subtelnie włókniste, groniaste; mika rubinowa—utwory blaszkowate w towarzystwie limonitu (Siegeńskie, Saksonia); lepidokrokit łuszczkowato-włóknisty lub ziarnisty (Prusy nad-reńskie, Pensylwania, Miedziana góra w Kielec-kiem); pseudomorfozy po pirycie znane pospolicie. Getyt nie jest bardzo rozpowszechniony. Występuje zwykle razem z rudami żelaza. W żyłach kruszcowych pojawia się samoistnie jako ruda iglasta. Ceniony jako ruda żelaza.

Geulinx Arnold (nazwisko to piszą też: Geulinck, Geulincs, Geulincx), znakomity filozof niderlandzki (* w Antwerpii 1625 — f w Leydzie 1669), był wraz z Male branch e’m (ob.) założycielem i inieyatorem kierunku, zwanego okazyonalizraem (ob.). Był profesorem uniwersytetu w Lovanium, następnie w Leydzie, gdzie przeszedł z katolicyzmu na protestantyzm. Punktem wyjścia dla G-a była świeżo powstała filozofia Descartes’a (ob.,) którego pojawienie się położyło, jak wiadomo, początek i podstawy racyonalizmu (ob.) nowożytnego. Descartes potężnie poruszył umysły, a system jego, pociągający swoją spójnością i jednolitością wszystkie głowy spekulacyjne, stał się punktem wyjścia dla wielu myślicieli. Jedną z głównych cech systemu Descartes’a był przeprowadzony bardzo konsekwentnie pogląd mechanistyczny (ob. Mechanizm) na cały świat materyalny, pogląd, który głosił, jako niezłomną zasadę, że wszelki ruch ma przyczyny wyłącznie mechaniczne, które go całkowicie wyznaczają. Nieodzownym takiego poglądu wynikiem był ścisły determinizm (ob.) dla świata ciał. Ponieważ zaś do świata tego i ciało ludzkie również należy, więc konsekwentnie determinizm ten rozciąga się i na ruchy ciała ludzkiego. Z doktryny Descartes’a wynika nieubłaganie, że wszystkie ruchy ciała ludzkiego, a zatem i wszystkie czynności człowieka, są przez przyczyny mechaniczne całkowicie i niezłomnie wyznaczone. Wprawdzie Descartes sam, nielubiący z nauką Kościoła wchodzić w kollizye, nietylko tej konsekwencyi swego systemu nigdzie wyraźnie nie wypowiedział, lecz nawet jej zaprzeczył, przeciągając zupełnie samowolnie granicę pomiędzy ciałem człowieka a ciałem zwierzęcia i uznając tylko ciała zwierząt za mechanizmy; a Kartezya-nie, których niebawem pojawiła się znaczna ilość, poczuli rychło, że taki sztuczny i samowolny rozdział nie da się utrzymać, i że kwe-stya determinizmu może się stać śmiertelną dla całej doktryny. Do zaostrzenia sytuacyi przyczynił się świadomie lub bezwiednie i sam Descartes, wystąpiwszy z twierdzeniem, że zwierzęta są pozbawionemi świadomości i woli automatami. Jego zwolennicy i kommentatorowie nie mogli uchylić się od wniosku, że w takim razie uznać wypada świadomość za niepotrzebną do wykonywania ruchów celowych i pozornie własnowolnych, stąd zaś wynikałoby, że u istot obdarzonych świadomością (u ludzi) po-, między stanami świadomości a ruchami ciał niema żadnego związku przyczynowego. Wobec takiego stanu rzeczy, Kartezyanie odczuli nieodzowną potrzebę wyjaśnienia twardej kwestyi

stosunku materyi do ducha, i właściwie cała późniejsza historya racyonalizmu nie jest w gruncie rzeczy niczem innern, jak szeregiem wysiłków ku temu celu skierowanych.—G. był człowiekiem, który pracę tę rozpoczął. Wyszedł on z założeń, że: 1) związku przyczynowego pomiędzy ruchami ciał a stanami świadomości niepodobna pomyśleć; 2) faktem jest, że pewnym zmianom w świecie ciał odpowiadają pewne zmiany w stanie świadomości (wyobrażenia) i odwrotnie (ruchy własnowolne). Nie mogąc ani jednego, ani drugiego z tych twierdzeń uznać za nieprawdziwe, G. wpadł na pomysł pogodzenia ich za pomocą doktryny, którą streścić można, jak następuje: Oba twierdzenia są prawdziwe; pomiędzy stanami materyi a stanami ducha niema związku przyczynowego, ale jest zgodność. Zgodność ta stąd pochodzi, że Bóg, stwórca i rządzca zarówno ducha, jak i materyi, przy okazyi zmian stanów materyi wywołuje zmiany stanu ducha i odwrotnie. Jedyną przyczyną wszystkiego, co zarówno w święcie materyi, jak i w świecie ducha zachodzi, jest Bóg. Zmiany naszych stanów świadomości nie są przez odpowiednie zmiany stanów materyi spowodowane, lecz tylko przy ich okazyi przez Boga sprawione—i odwrotnie. Zjawiska więc jednej kategoryi są dla zjawisk drugiej, nie właściwemi przyczynami, lecz tylko okazy a mi, przyczynami okazyonalnemi. Ztąd doktryna G-a, której niejasne zaczątki znajdujemy zresztą już u Cl au be rg a (ob.), Cor demo y i de la Forge’a, otrzymała miano okazyonalizmu.— Geulinx nie sądził zresztą, aby każdy poszczególny fakt zgodności pomiędzy stanem ducha a stanem materyi był skutkiem każdorazowo odrębnej akcyi Boga, lecz uczył, że Bóg raz na zawsze urządził świat tak, aby zgodność taka stale miała miejsce. Dla objaśnienia swej myśli podał znane powszechnie, powtórzone potem przez Leibniza (ob.), porównanie do dwóch doskonale zrobionych zegarów, które zawsze chodzą jednostajnie i zawsze jednostajne wskazują godziny, nie wypadkowo i nie dlatego, aby maszynerye ich były pomiędzy sobą mechanicznie połączone, lecz dlatego, że oba są dziełem jednego zegarmistrza, który chciał i umiał tak je urządzić, aby się z sobą wiecznie zgadzały. Takim jest—powiada G.—np. związek pomiędzy moją wolą do mówienia a ruchem mego języka. Ta część doktryny okazyonalistycznej została potem pod mianem teoryi zgodności przedustawnej (ob. Przedu-stawna zgodność) obszerniej opracowana przez Leibniza.— Indywidua, zarówno poszczególne ciała, jak i poszczególne osoby, uważał G. za wielorakie formy bytu (modi, ob. Modus) jednego nieskończonego ciała i jednego nieskończonego ducha, którym jest Bóg („Sumus igitur modi mentis: si auferas modum, remanet ipse Deus”). Na tern polega pokrewieństwo do-

EncykL Powaz, ILustr. Zeaz 191. T. XXIV.

ktryny G-a z filozofią Spinozy (ob.). Me zdaje się wszakże, aby pokrewieństwo to było skutkiem wywartego przez Spinozę na G-a wpływu; prędzej odwrotnie.—Etyka G-a opiera się całkowicie na jego metafizyce. Jest to etyka, nie czynów, lecz usposobień i nastrojów. Czyny właściwie nie podlegają ocenie etycznej, gdyż są one dziełem, nie naszem, lecz Boga. Wogóle człowiek jest tylko widzem tego, co się dzieje, w tej liczbie i tego także, co on sam czyni. Sprawcą wszystkiego jest wyłącznie Bóg („Sum igitur nudus spectator liujus ma-chinae. Ita est, ergo ita sit!”). Wobec tego jedynym naszym obowiązkiem moralnym jest pokora i rezygnacya. Ze świata ciał, który z duchem nie stoi w żadnym związku rzeczywistym, nie należy niczego pożądać („Ubi nil vales, ibi nil velis”). Pokora i oddanie się woli Bożej jest jedynym obowiązkiem, a najwyższą cnotą—miłość rozumu, będącego odbiciem Boga. Bóg sam nie może być przedmiotem miłości, bo, jako nieskończony, nie jest ani dla umysłu, ani dla uczucia dostępny. Posłuszeństwo Bogu nie jest obowiązkiem, lecz koniecznością, bo Bóg sam jest sprawcą wszystkich naszych postępków. Miłość rozumu skuteczna (amor effectivus)—w przeciwstawieniu do obojętnej moralnie miłości uczuciowej (amor affectivus)—pociąga za sobą chętne wyrzeczenie się wszystkich dóbr ziemskich, a wreszcie i wszystkich celów osobistych. G. usuwa zupełnie z etyki pojęcia nagrody i kary i nie pozwala uważać szczęścia ani za nagrodę, ani za cel cnoty. Jednak cnota, polegająca na miłości rozumu, daje jedyne prawdziwe szczęście.--G., który u spółczesnych miał małe uznanie, zajmuje w dziejach filozofii, jako twórca okazyonalizmu, stanowisko nader wybitne. W poszukiwaniu objaśnienia stosunku ducha do ma-teryi, które to poszukiwanie stanowi oś filozofii wieków XVII-go i XVIII-go, uczynił on wielki i płodny w następstwa krok naprzód.—Dzieła G-a: „Logica fundamentis suis, a quibus hacte-nus collapsa fuerat, restituta” (Lejda 1662, Amsterdam 1698); „Tviolh osaotov seu ethica” (Amsterdam 1665—wydanie niezupełne; wydanie pomnożone notatami i uzupełnieniami z puścizny pośmiertnej autora—Amsterdam 1675, 1691, 1696, 1709); „Saturnalia seu quaestiones quod-libeticae” (Lejda 1665). Wydane po śmierci autora: „Compendium physicum seu physica ve-ra” (Amsterdam 1688—skrót fizyki Descartes’a), „Annotata praecurrentia ad Renati Cartesii Principia” (Dordrecht 1690), „Annotata majora ad principia philosophiae Renati Cartesii; accedunt opuscula philosophica ejusdem auctoris” (Dordrecht 1691), „Metaphysica vera et ad mentem peripateticorum” (Amsterdam 1691).—0 G-ie pisali: E. Grimm „Arnold Geulinx’ Erkenntnistheorie und Occasionalismus” (Jena 1875); E. Pfleideres „Arnold Geulinx als Hauptvertreter

120

Mns.

ife

TO

es

Pt'

'££>

E. S.

(T. II, str. 542—544).

der occasiOnalistischen Metaphysik und Ethik” (Tubinga 1882); E. Göpfert „Geulinx’ ethisches System” (Wrocław 1883).—Ob. także: E. Bouillier „Histoire de la philosophie cartésienne” (Paryż 1854).

Gem, kuklik, rodzaj, należący do podro-dziny dębikowych (Dryadeae), rodziny różowatych (Rosaceae). Należące do niego gatunki przedstawiają zioła o kielichu 10-dzielnym z działkami w dwa rzędy ułożonemi; o koronie 5-płat-kowej; o licznych suchych, w główkę skupionych owockach, uwieńczonych charakterystycznie za-giętemi kolankowato ościstemi szyjkami (ob. rys.). W naszej florze pospolite są dwa gatunki kuklika: G. urbanum, k. pospolity—zwykły chwast po krzakach i około płotów, o żółtych kwiatach, prosto do góry wzniesionych i główkach owocowych bezszypułkowych. Korzeń gatunku tego, wydający przy potarciu zapach podobny do goździków, stosowany był niegdyś jako środek lekarski pod nazwą: radix caryophyllatae.—G. rivale, k. zwisły, również bardzo pospolity po mokrych łąkach i nad brzegami strumieni, po-

Fig. 202. Kuklik.

(A—główka owocowa, B—pojedynczy owocek).

siada kwiaty żółtawe, z zewnątrz czerwono-bru-natno nabiegnięte, zwisie: główki zaś owocowe długoszypułkowe. Nadto w Tatrach spotyka się G. montanum, k. górski i G. reptans, k. płożący się.

G-euns, nazwisko bardzo zasłużonej rodziny lekarskiej hollenderskiej. I. Maciej van 6. (* w Groningen d. 2 września r. 1735—f w U-trechcie d. 1 grudnia r. 1817) na wydział lekarski uczęszczał w Groningen od r. 1751 do 1758, r. 1759 spędził w Paryżu,, w r. 1760 o-siągnał dyplom doktorski w Amsterdamie, poczerń osiadł w mieście rodzinnem i zajął się wykonawstwem lekarskiem. W r. 1771 został lekarzem miasta i nuuczycielem w szkole akuszerek, w następnym zaś roku archiatrem ; w tym samym czasie ofiarowano mu katedrę w Lejdzie i w Harderwyku, lecz przyjęcia ich odmówił; dopiero w r. 1776 zgodził się na objęcie katedry medycyny, chemii, botaniki i położnictwa w Harderwyku. Po piętnastoletniej działalności przeniósł się w r. 1791 do Utrechtu i został tam profesorem medycyny teoretycznej i praktycznej; w r. 1815 dobrowolnie ze stanowiska tego ustąpił. Słynął z uczoności wielkiej, był profesorem wybornym i bardzo biegłym w położnictwie; pisywał wiele, wyłącznie po holleu-dersku, zaledwie kilka rozprawek ogłosił po łacinie.—II. Stefan Jan van G.(* d. 18 listopada r. 1767 w Groningen—f w maju r. 1795 w Utrechcie), syn Macieja. Sztuki lekarskiej uczył się w Harderwyku od r. 1782 do 1788-go, następnie w Lejdzie, w r. 1789 był promowany na doktora filozofii w Harderwyku, poczem udał się w podróż naukową do Niemiec; powróciwszy z niej w roku następnym, został doktorem medycyny i osiadł jako lekarz w Amsterdamie. W r. 1791 powołano go na profesora w Harderwyku, ale odmówił, przyjmując atoli katedrę filozofii i botaniki w Utrechcie; w r. 1792 został nadto lekarzem szpitala pro-wincyonalnego oraz lekarzem akademickim, co dało mu sposobność do rozpoczęcia lekcyj klinicznych; w r. 1794 objął prócz tego jeszcze wykład chemii. Umarł, mając zaledwie lat 27, i dlatego też mało co napisał; kilka prac jego o chemii i botanice świadczy zarówno o zdolnościach, jak i o wiedzy jego.—III. Jan van G. (* w Amsterdamie, w czerwcu r. 1808, f w grudniu r. 1880), wnuk Macieja, a bratanek Stefana; ojciec jego, aczkolwiek także lekarz, był dyrektorem zakładu finansowego. Nauki rozpoczął w r. 1825 w Amsterdamskiem Athenaeum illustre, następnie w r. 1827 udał się do Lejdy, poczem znów od r. 1832 do 1833 słuchał medycyny w Amsterdamie i uzyskawszy dyplom doktorski, wyjechał na dwa lata do Niemiec, Włoch, Francyi i Anglii. Po powrocie przez lat 10 zajmował się w Amsterdamie wykonawstwem lekarskiem. W r. 1846 powołano go tamże do Athenaeum illustre na profesora nadzwyczajnego patologii i medycyny sądowej, wkrótce potem powierzono mu też część nauczania klinicznego; w r. 1857 został profesorem zwyczajnym i zajmował to stanowisko do r. 1875. Był w swoim czasie najuczeńszym i najbardziej postępowym klinicystą w Hollandyi, chociaż wykład jego był ciężki i zawiły. W r. 1866 był członkiem konferencyi międzynarodowej, obradującej w Konstantynopolu nad istotą cholery. Pisał tylko po hollendersku.—Spis prac wydanych przez 3 G-ów zestawił C. E. Daniels w „Biograph. Lexikon hervorragender Aerzte”

Dr J. P.

Gevaërt Franciszek August (* 31 lipca 1828 w Huysse), znakomity kompozytor i teoretyk belgijski. Skłonność do muzyki i talent kompozytorski objawiły się w nim bardzo wcześnie. Gdy jeszcze małem był dziecięciem, znalazł przypadkiem w domu rodzicielskim jakiś rękopis flamandzki, traktujący o teoryi muzycznej, z którego sam, bez pomocy nauczyciela, zaczerpnął trochę wiedzy o pierwszych zasadach muzycznych i harmonii. Zbrojny tą skromną wiedzą, jął się komponowania. Jakoż w krót-

A. Pol.

ii.

kisch.

kim czasie napisał kilka mszy, motetów, chórów, oraz różnego rodzaju utworów fortepianowych, które, mimo liczne błędy harmoniczne i formalne, ukazywały w nim talent rzeczywisty. Powodzenie tych pierwszych prób młodzieńczych G-a skłoniło jego ojca (piekarza w Huysse) do oddania wiele obiecującego syna do konser-watoryum w Gandawie (1841). Po dwóch latach nauki w tej instytucyi G. otrzymuje pierwszą nagrodę w klassie fortepianu i jednocześnie posadę organisty w kościele jezuitów. W 1846 r. na konkursie towarzystwa sztuk pięknych w Gandawie zdobywa pierwszą nagrodę za kantatę flamandzką „Belgia”, a w rok później, na konkursie w Brukselli, jemu również dostaje się wielka nagroda, prix de Rome. W myśl warunków tego konkursu G. otrzymał nagrodę rządową na trzyletnią podróż za granicę, dla uzupełnienia studyów muzycznych. W czasie tej podróży napisał pierwszą swą operę „Hugues de Somerghem”, która jednak na scenie Gan-dawskiej (23 marca 1848) doznała średniego powodzenia. O wiele lepiej podobała się następna opera G-a, „La Comédie à la ville”, wystawiona 1852 r. w Brukselli. W czasie pobytu swego w Paryżu G. napisał dla teatru lirycznego: operę komiczną „Georgette” (1853), „Le billet de Marguerite” (1854); i „Les lavandières de Santarem”; dla Opery komicznej: „Quentin Durvard” (1858), „Le diable au moulin” (1859), „La poularde de Caux” (1861, do współki z Ba-zillim, Clapissonem, Gautierem, Mangeaut’em i Pois’ein), oraz „Le Château-Trompette” i „Le capitaine Henriot” (1864). W 1867 r., otrzymawszy miejsce dyrektora muzycznego wielkiej opery paryskiej, poświęcił się prawie wyłącznie studyom teoryi i historyi muzyki. Owocem tych studyów były: „Leerbock van den Grego-riaenschen zang”; „Traité d’instrumentation”, dzieło przerobione, uzupełnione i wydane w Paryżu p. t. „Nouveau traité d’instrumentation” (1885; po niemiecku wyszło w przekładzie Hugo Riemanna, w Lipsku 1887 r.); „Histoire et théorie de la musique de l’antiquité” (1875—81, dwa tomy); „Les origines du chant liturgique” (1890, przełożone na niemiecki przez Riemanna); „La mélodie antique dans le chant de l’église latine” (1895, jako dopełnienie dzieła „Histoire et théorie etc.”); „La musique, l’art du XIX siècle” (1896 r.); „Les gloires de lTtalie, re-ceuil de chansons du XV siècle”; „Vademecum de l’organiste” i w. i. Podczas oblężenia Paryża w 1870 r. G. wrócił do ojczyzny, gdzie w rok później, po śmierci Fétisa, został mianowany dyrektorem konserwatoryum brukselskiego i kapelmistrzem dworu belgijskiego.

Grevaudan, kraina we Francyi południowej, dawniej stanowiła część prowincyi Langwedo-cyi; obecnie jest to departament Lozère. Zamieszkana niegdyś przez Gaballów, klientów Arwernów, za czasów rzymskich zwana była

Gaballitanus pagus, w starej francuzczy-źnie Givaudin. po prowansalsku G ab aid a. Pod Kapetyngami miała własnych hrabiów, potem dostała się hrabiom aragońskim, którzy ją r. 1258 ustąpili Francyi; w w. XV została przyłączona do korony.—Bardin „Documents historiques sur le Gevaudan” (Tuluza 1846 — 1847,

2    tomy).

Gevay Antal, historyk węgierski (* 1796 w Komornie—f 1845 w Wiedniu), był wychowawcą u hr. Szechenyi’ego, w r. 1827 został kustoszem, a w 1840 archiwaryuszem państwowym w Wiedniu. Wydał: „Legatio Jo. Hober-danacz et Sigismundi Weichselberger ad Sulei-manum I in anno 1518” (Wiedeń 1834); „Urkunden und Aktenstücke zur Geschichte der Verhältnisse zwischen Oesterreich und der Pforte im XVI und XVII Jahrh.” (tamże 1838—42,

3    tomy); „A budai pasah, das ist die Paschas von Ofen” (t-że 1841); „Itinerär Kaiser Ferdinands I 1521—64” (t-że 1843). Wydanie zbioru dokumentów, odnoszących się do bitwy pod Mohaczem, było przez rząd skonfiskowane. *

Gevelsberg, miasto pruskie w okręgu Schwelm, w powiecie Arnsberskim, odległe o 10 km. na płd.-zacli. od Hagen, na zachodnim końcu doliny Emper-Strasse, na linii państwowych dróg żelaznych München-Gladbach-Schwerte i pobocznych Düsseldorf-Hagen i Hagen-Bórden. W r. 1890 miało 3 379 m-ców, a w tej liczbie 822 katolików. Poczta drugiej klassy, telegraf, telefony, miejskie urządzenia elektryczne, miejskie szkoły wyższe, męska i żeńska, szpital, dom związku ewangielickiego, browary, gorzelnie, fabryki pieców, trzonów kuchennych, łyżew, zamków, okuć budowlanych, wielkie odlewnie oraz fabryki stali i żelaza.

Gewandhaus, nazwa instytucyi koncertowej w Lipsku, najbogatszej i najlepszej w Niemczech, a może i w całej Europie. Założoną została w 1781 r. przez Müllera, burmistrza Lipska. Obecnie odbywają się w niej koncerty wokalno-instrumentalne co czwartek, od września do końca marca. Pierwszym dyrektorem G-u był I. A. Hiller, następnie: Schicht, Schulz, Pohlenz, Mendelssohn, F. Hiller, Gade, Rietz, Reinecke i Ni-

A. Pol.

Gex, 1) okrąg w depart, francuskim A in; ma 145.37 km. □ rozległości, 20 519 m-ców (1891), 31 gmin; dzieli się na trzy kantony: Colonge, Fernay-Valsaine i G.—2) G., główne miasto tego okręgu, odległe o 15 km. od Genewy u stóp Mont-Colomby (1691 m.), na drodze przez Col de la Faucille, na lewo od Journans; siedziba sądu pierwszej instancyi, sądu pokoju, oraz izby rolniczej; liczy 1 332 m-ców (1891), jako gmina 2 659; znajduje się tu szpital i więzienie celkowe; ludność zajmuje się zegarmi-strzowstwem, garbarstwem i prowadzi gospodarstwo alpejskie. Miasto, źle zbudowane, ma

— Gęgawa.

954

Geyer Ludwik

prześliczne widoki na jezioro Genewskie, Jurę i Alpy. G. ze swemi okolicami w dawnych czasach osobną stanowiło dzielnicę, żyzną Pays de G., o którą w wiekach XIV i XVI Genewa i Sabaudya często z sobą walczyły; w r. 1601 kraina ta, ustąpiona przez Szwaj caryę Francyi, miała własny swój zarząd aż do r. 1789. — Brossard „Histoire du pays de G.” (Bourg 1851).

Geyer Ludwik, założyciel pierwszej fabryki tkackiej w Łodzi, a więc pionier przemysłu łódzkiego. Przybył w 1827 r. z Zittau (Żytno) w Saksonii, gdzie znacznie rozwinięty jest przemysł tkacki. W r. 1850 fabryka jego w Łodzi była największa, miała bowiem już 547 robotników, gdy Scheiblerowska (obecnie największa) liczyła wówczas tylko 115 robotników. Zakłady jego istnieją do tej chwili w formie towarzystwa akcyjnego.

s. P.

czych do kodeksu karnego rossyjskiego i pozostawił w rękopisie pracę „Bemerkungen zu dem neuen russischen Entwurf eines Strafgesetzbuchs insbesondere die Verbrechen gegen die Person betreffend”, wydrukowaną w „Zeitschrift für Strafrechtswissenschaft” (tom VI). — Por. Renato Maurato w „Rivista penale” (tom XXIV) i Har-burger w „Zeitschrift” Liszta (tom VII).

R.

st. A. K.

s. s.

Gezechus Mikołaj, fizyk rossyjski (* 1844); studyował matematykę i fizykę w Petersburgu i Berlinie, 1877 został docentem uniwersytetu petersburskiego, przyczem wykładał zarazem fizykę w kilku innych szkołach, 1888 został profesorem fizyki w uniwersytecie w Tomsku, 1889 w instytucie technicznym w Petersburgu, 1891 pomocnikiem dyrektora tegoż instytutu. Rozprawy jego, ogłoszone w pismach rossyjskich oraz w „Annałach” Pettermanna, tyczą się różnych działów fizyki, jak: O zastosowaniu prądu elektrycznego do badania stanu sferoidalne-go cieczy (1876); O wpływie wodoru na objętość i spółczynnik sprężystości palladu i stopów metalicznych (1879); O sprężystości następczej i innych zjawiskach pokrewnych (1882); O wpływie światła na przewodnictwo elektryczne selenu (1883); O kalorymetrze powietrznym (1883); O załamaniu i szybkości głosu ciałach (1890) i in. Urządził nowy fotometr i zbudował kilka innych przyrządów. Pod jego redakcyą przełożone zostały na język rossyjski dzieła Tyndalla, a nadto ogłosił znaczną liczbę artykułów popularnych w różnych pis-

s. K.

Greyling Karol, malarz na szkle (* 1814 r. w Wiedniu—f 1880 tamże). Studyował malarstwo pejzażowe w Akademii Wiedeńskiej. Pierwsze próby malowania na szkle własnym swoim sposobem wykonał 1840 r. w Lauenburgu w letniej rezydencyi cesarskiej. Ważniejsze prace jego są: 13 okien w kościele katedralnym w Koszycach, 9 w Pressburgu, 10 wielkich okien w katedrze św. Stefana w Wiedniu, głównie podług rysunków Jobsta i Führicha, wielkie okna cyr-klaste w rotundzie pałacu wystawowego w Wie-Geyer Jan, malarz niemiecki (* 1807 wAugs- dniu podług Laufbergera, oraz 3 okna w koście-burgu—f 1875 tamże). Kształcił się w akade- le niemieckim w Paryżu, mii monachijskiej pod kierunkiem Kłem. Zimmermanna. W r. 1833 mianowany profesorem w szkole politechnicznej w Augsburgu, nauczał w niej aż do jej zwinięcia w r. 1865. Uprawiał malarstwo historyczne, przeważnie w kierunku rodzajowym (Obóz Wallensteina), a w tym kierunku najudatniejsze są jego obrazy z odcieniem komizmu, jak np.: Izba fryzyerska, Wnętrze menażeryi, Przedpokój, Koniec balu maskowego, i Concilium medicum (oba w Nowej Pi-

nakotece monachijskiej).

s. s.

Gębicki Wawrzyniec, arcyb. gnieźnieński, ob. Gembicki W.

Gębioki Piotr, kanclerz w. k., ob. Gembicki P.

Gębioki Jędrzej, biskup łucki, ob. Gembicki J.

Geyer August, kryminalista niemiecki (* w Czechach 1831). R. 1857 habilitował się w Pradze z prawa karnego, r. 1860 przeszedł na profesurę do Innsbruku, skąd 1872 r., jako entuzjastyczny wielbiciel nowego cesarstwa Niemieckiego, powołany został do Monachium (f 27 grudnia 1885 r.). W zakresie przekonań filozoficznych wyznawca Herbarta (ob.) dawał wyraz tym poglądom nietylko w wykładach i pracach w z zakresu „filozofii prawa”, jak np. we Wstępie do Encyklopedyi Prawa Holtzendorffa („En-cyclopädie der Rechtswissenschaft”, wyd. 1—4; od 5-go wydania Wstęp jest pióra MerkePa), ale i w ściśle dogmatycznych dziełach z zakresu pra- mach. wa i procesu karnego.—Ważniejsze prace: „Die Lehre von der Notwehr” (2 części, 1857); „Erörterungen über den allgemeinen Thatbestand der Verbrechen nach österreichishem Rechte” (1862);

„Geschichte u. System der Rechtsphilosophie”

Gfgawa (Anser einer eus), ptak rzędu pływających (Płetwonogich), rodziny Blaszkodzio-bych, znany bardziej pod nazwą dzikiej albo szarej gęsi. Szaro-brunatna zwierzchu, od spodu jaśniejsza, zjawia się u nas G. już w lutym. Spotyka się ją i na dalekiej północy. Gniazdo bu-

(1863, przekład rossyjski); „Lehrbuch des gemeinen deutschen Strafprozessrechts” (1880);

„Grundriss zu Vorlesungen über gemeines deutsches Strafrecht” (2 części, 1884/5). G. występował jako gorący przeciwnik kary śmierci (tu należy jego odczyt z r. 1869, przełożony przez Carrarę na język włoski), oraz żądał wynagrodzenia niewinnie osądzonych (odczyt druków. I duje niedbale, z łodyg i gałązek, na bagnach, w „Zeit, und Streitfragen” Holtzendorffa, 1882). j w miejscach nieprzystępnych; wyścieła je pu-G. brał również udział w pracach przygotowaw- ■ chem i wtedy znosi jaja, zwykle w liczbie 6.

A. K.

nych i dolnych.

Gęsia stopa (łac. Pes anserinus), nazwa nadawana niekiedy ścięgnu trójkątnemu, tworzącemu przyczep mięśnia szczupłego uda (Mu-sculus gracilis).—Ob. Udo.

Gęsia stopka (łac. Pes anserinus); nazwę tę noszą czasami dwa twory nerwowe twarzy, mianowicie: 1 rozgałęzienie promieniste nerwu twarzowego, przed uchem położone, stanowiące G-ą s-ę większą (P. a. maior) i II takież rozgałęzienie gałązki drugiej gałęzi nerwu trójdzielnego, w miejscu, gdzie wychodzi przez przewód podoczodołowy i zespala się z gałązkami nerwu twarzowego, jako G. s. mniejsza {P. a. minor).

Dr J. P.

Fig. 203. Gęsicki (herb).

S. K.

1 =zvs. W ukła-

zna-

Ptak to przebiegły i bardzo ostrożny, i dlatego trudno jest na niego polować. Od G-y pochodzi nasza gęś domowa.

Gęsia skórka, sierotki, skóra zsierot-niała (łac. Cutis anserind). Tak pospolicie nazywany bywa pewien stan chwilowy skóry człowieka żywego, powstający pod wpływem zimna, lub czasem z przyczyn nerwowych, nadający jej wygląd nierówny i pokrywający ją wielkiem mnóstwem wyniosłości maleńkich. Zjawisko to polega na tem, że w skórze znajduje się wiele włókienek mięsnych, które z warstw jej powierzchownych schodzą wgłąb i przytwierdzają się do torebek włosowych (por. Skóra). Włókienka te, kurcząc się od działania zimna, podnoszą wtedy torebki włosowe i przyciskają je do powierzchni skóry, przez co uścia ich zaczynają wystawać ponad nią, co skórze nadaje pozór chropowaty i czyni ją rzeczywiście podobną do skóry świeżo oskubanej gęsi. Stan taki wywołać też można łatwo za pomocą podrażnienia elektrycznego. Na częściach skóry pozbawionych zupełnie torebek włosowych, jak np. na dłoni, G. s. nie powstaje nigdy, najwidoczniejszą bywa na członkach gór-

Dr J. P.

Dr. J. P.

Gęsicki, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem trąba myśliwska czarna wpoprzek, munsztukiem wlewo zwrócona, z wiązaniem złotem. Na wiązaniu krzyż kawalerski złoty, a na krzyżu kruk czarny wprawo, z pierścieniem złotym w dziobie.

Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy strusie pióra białe. Nadany Andrzejowi Gęsickiemu, podporucznikowi chorągwi pancernej Atanazego Mią-czyńskiego, starosty łuckiego, dnia 16-go kwietnia 1683 r. — Źródła:

„Metr. koronna” (ks. 215, str. 175); Borkowski. D-

Gęsiówka, ob. Ara bis.

Gęstościomierz, w ogólności toż samo, co areometr; przedewszystkiem wszakże spolszczona ta nazwa odnosić się może do przyrządów zwanych densymetrami. (Ob. Areometr).

Gęstość, masa ciała, zawarta w jednostce jego objętości, podobnie jak ciężar właściwy (ob.) jest to ciężar jednostki objętości danego ciała. Nie są to więc pojęcia identyczne; w jednem i temże samem wszakże miejscu powierzchni ziemi stosunek między ciężarem (p) a masą (m) jest dla wszystkich ciał jednakowy, bowiem p—mg, gdzie g oznacza przyśpieszenie, jakie w miejscu tern siła ciężkości ciału spadającemu nadaje: taż sama przeto proporcyonalność zachodzi także między ciężarem właściwym a G-ą. Ponieważ zaś dalej zarówno ciężar właściwy, jak i G. ciał wyrażają się przez porównanie z wodą, oba te pojęcia oznaczają się jeduakie-mi liczbami, nie uwzględnia się przeto zwykle powyższej proporcyonalności, ale oba te pojęcia, ciężar właściwy i G., uważa się za identyczne. G. ciała wyraża stosunek masy ciała do masy takiejże samej objętości wody destylowanej przy 4°C. (t. j. w stanie jej największej G-i), podobnie jak ciężar właściwy wyraża stosunek ciężaru ciała do ciężaru wody w jednakich, jak wyżej, warunkach. G. zatem ciała wyraża się tąż samą liczbą, co jego ciężar właściwy; dla żelaza liczba ta wynosi 7 i oznacza, że żelazo jest 7 razy gęstsze lub cięższe od wody. Ponieważ dalej masa jednego centymetra sześciennego wody wynosi 1 gram, masa zaś 1 decymetra sześciennego (litra) wody 1 kilogram, przy użyciu tedy miar metrycznych G. ciała wskazuje zarazem masę lub ciężar 1 centymetra sześciennego w gramach, 1 decymetra sześć, w kilogramach, lub wreszcie 1 metra sześć, w tysiącach kilogramów. Jeden centymetr sześć, żelaza waży tedy 7 gramów, 1 decymetr sześć, (litr) 7 kilogramów, a 1 metr sześć. 7 ton czyli 7 000 kilogramów. Według zatem określeń powyższych otrzymać możemy G. czyli ciężar właściwy (5) danego ciała, jeżeli ciężar jego bezwzględny (p) podzielimy przez ciężar (v) takiejże samej objętości

P    P

wody, t. i. s——, skąd v=—

v    s

dzie miar metrycznych liczba v, wyrażając ciężar wody w gramach, daje zarazem i objętość jej w centymetrach sześć., a tern samem i obję-

V

tość ciała badanego. Związek zatem s — —

v

czy, że G. ciała otrzymujemy, dzieląc ciężar jego przez objętość, co tłómaczy też określenie pierwotnie podane, że G. jest to masa jednostki

objętości; tak samo związek v = ~ wskazuje, że

objętość ciała znajdujemy, dzieląc ciężar jego przez G., a gdy znamy objętość ciała, otrzymamy jego ciężar, mnożąc objętość przez G.,

956

Gęstość.

p—vs. Tak, 28 gramów żelaza zajmuje objętość a 10 cm. sześć, żelaza waży

28

——4 cm. sześć.,

7

10.7=^70 gramów.—W najprostszy sposób otrzymać możemy G. ciała, dzieląc ciężar jego przez ciężar takiejże samej objętości wody, ponieważ wszakże w wyjątkowych tylko razach zebrać można wodę w objętości, jaką posiada ciało badane, odwoływać się przeto w ogólności trzeba do metod, postępowanie to ułatwiających.

Dochodzenia gęstości ciał stałych. Metoda bezpośrednia polega na użyciu flaszeczki czyli piknometru (fig. 204), t. j. naczynia z krótką szyjką, obejmującego 8 — 20 cm. sześć, i zamkniętego za-tyczką, a najlepiej wązką rurką, by przy możliwem podwyższeniu temperatury część wody wystąpić mogła, nie wysuwając korka i nie sprowadzając u-szkodzenia naczynia. Ważymy piknometr napełniony całkowicie wodą (p), oraz ciało badane (P)\ ciężar piknometru z wodą oraz ciała wynosi p-\-P; następnie wprowadzamy ciało do piknometru i ważymy znowu; ponieważ przytem wypływać musiała objętość wody, wyrównywająca objętości ciała, otrzymamy ciężar mniejszy %, a różnica p-\-P—iz daje ciężar wody usuniętej, skąd G. s badanego ciała wypada z po-

Metoda ta dogodna jest

zwłaszcza dla ciał proszkowatych, a różne formy piknometru (Wiedemanna, Flecka, Piotrowskiego) mają na celu usunięcie możliwych źródeł błędów. Na rachunku tak prostym możnaby wszakże poprzestawać w tym tylko razie, gdyby wszystkie ważenia dokonywane były w temperaturze 4°C, w ogólności jednak, jeżeli konieczna jest dostateczna ścisłość, wprowadzić należy poprawki, zależące od zmian temperatury, które wpływają na objętość, a tem samem i G. ciała; często też zwracać nawet należy uwagę na stratę, jaką ciężar ciała ponosi w powietrzu na zasadzie prawa Archimedesa. Jeżeli oznaczymy przez w wartość: w—pĄ-P—ir (p—g) [S'—ö-f-3ß (f—1)\, to ciężar właściwy ciała, przy uwzględnieniu

jP t

wspomnianych poprawek, wynosi s—~~ (*'—

gdzie t oznacza temperaturę, przy której ważony był piknometr z wodą, f temperaturę, przy której ważony był wraz z ciałem badanem, 8 i 8¹ odpowiadające temperaturom tym G-i wody, ß spółczynnik rozszerzalności szkła, g ciężar piknometru pustego, X G. powietrza. W ogólności można przyjmować na wartość 3ß—0.000025, X=0.0012. Podobneż poprawki zresztą konieczne są i przy innych metodach, które przeważnie polegają na zastosowaniu prawa Archimedesa (ob. Archimedesa prawo). Jeżeli ciężar ciała

dzielania s=

pĄ-P—%

Fig. 204. Piknometr.

w powietrzu wynosi P, w wodzie zaś p, to według tego prawa ubytek ciężaru P—p wyrównywa ciężarowi wody tejże samej, co ciało, obję-

Używa się do tego

celu zwykle wagi hydrostatycznej, której talerzyk jeden, zawieszony na krótszych nitkach, opatrzony jest haczykiem, a na nim, za pośrednictwem cienkiej nici, zawiesza się ciało badane, tak, że ważyć je można najpierw w powietrzu, następnie w podstawionem naczyniu z wodą. Zamiast wagi hydrostatycznej dogodnie służy też areometr Nicolsona (ob. Areometr), a Jolly urządził do tego celu wagę hydrostatyczną sprężynową. Jeżeli ciało badane jest w wodzie rozpuszczalne, zanurza się je w cieczy, w której się nie rozpuszcza, a jeżeli znamy G. tej ostatniej, oznaczyć stąd można G. ciała prostym rachunkiem. Jeżeli ciało lżejsze jest od wody, a tem samem w niej się nie zanurza, wiąże się je z ciałem cięższem i znajduje stratę, jaką te ciała razem przez zanurzenie w wodzie na ciężarze ponoszą, gdy zaś z niej strącimy stratę, jakiej doznaje ciężar samego tylko ciała cięższego, znajdziemy stratę na ciężarze ciała badanego, a stąd dalej jego G.

tości: G. zatem s =

P— p

Dochodzenie gęstości cieczy. Bardzo dogodnie nadaje się tu metoda piknometru, jeżeli bowiem ciężar tlaszeczki pustej wynosi p, ciężar flaszeczki z cieczą badaną p¹, a ciężar jej z wo-

V—p¹

p—p"

do tego piknometry są Sprengla, Landolta i in. Przy użyciu wagi hydrostatycznej przywiązuje się do jej haczyka na nitce bryłkę jakiegokolwiek ciała, jak np. kulkę szklaną, którą ważymy kolejno w powietrzu (pj, w cieczy

— p¹

dą p", G. szukana jest s —

. Odpowiednie

p

badanej (p¹) i w wodzie (p"), a G. s — —

Z prawa Archiinedesa wypływa, że strata ciężarze, jakiej ciało w różnych cieczach doznaje, proporcyonalna jest do ich G-i, a na tej zasadzie polega wąga Mohra (fig. 205), dozwala-

-P"'

na

(§>

Fig. 205. Waga Mohra.

jąca G. cieczy oznaczać szybko i dogodnie. Na jednem ramieniu belki wagi, podzielonej na 10 części, wisi zalutowauy walec szklany A, do

ciężaru konika P. Tak, dajmy,

ino

LJ

i    i

i:    .

i j

Fig. 206.

Naczynia połączone,

760    , v

b~~v (1+a()’ gdzie a oznacza spółczynnik rozszerzalności gazów. Metoda ta wszakże ma liczne źródła błędów, a znaczne udoskonalenie wprowadził dopiero Régnault, gdy do zrównoważenia, zamiast ciężarków na drugim talerzyku wagi, użył również balonu z takiegoż samego szkła i, o ile można, jednakiej objętości, przyczem tylko drobne różnice przy ważeniu uzupełniają się ciężarkami. Jeżeli ciężarki te dodane wynoszą przy pierw-szem ważeniu g, przy drugiem g', odpowiadające zaś ważeniom tym ciśnienia gazu p i p', to

a —g

760

G. gazu jest S =

P — P'

wynosi s —

. — Inna metoda,

G — G' *

pewnej wysokości zapełniony rtęcią, który zrównoważony jest talerzykiem J3; jeżeli zaś zanurzy go się w wodę naczynia G, dla przywrócenia równowagi umieścić trzeba na końcu belki konika P, którego ciężar wyrównywa stracie, jaką walec A ponosi w wodzie. Jeżeli zamiast wody w naczyniu C znajduje się ciecz badana, to gdy ciecz ta lżejsza jest od wody, trzeba konika zawieszać w punkcie belki bliższym osi, gdy zaś jest cięższa, dodawać trzeba koniki dalsze na końcu belki lub na jej podziałach, do czego też służą wreszcie i ciężarki mniejsze, wyrównywane 7io ' 7

że gdy cieczą badaną był stężony kwas siarczany, trzeba było jeden ciężarek P zawiesić na końcu belki, drugi na podziałce 8, ciężarek mniejszy na podziałce 4, a najmniejszy na po działce 7; strata więc na ciężarze walca szklanego w badanym kwasie siarczanym wynosi

1.847, a że podobnież strata w wodzie czyni 1, przeto odczytana liczba 1.847 daje bezpośrednio ciężar właściwy kwasu siarczanego. Do oznaczania ciężaru właściwego cieczy służy dalej areometr Fahrenheita, oraz areometry o zmiennej objętości i w podobnyż sposób urządzone densymetry i wolumetry (ob. Areometr). Korzystać też można z zasady naczyń połączonych (fig. 206), w których dwie ciecze utrzymują się w równowadze, gdy wysokości ich ab i cd, liczone od warstwy granicznej cd, są odwrotnie proporcyonalne do ich G-i. Jeżeli np. w części dolnej i w jednem ramieniu znajduje się rtęć, w drugiem woda, to w stanie równowagi słup rtęci cd jest 13.6 raza niższy, aniżeli słup wody ab, G. zatem rtęci wynosi 13.6. W innych przyrządach, do tego celu służących, unika się wlewania cieczy do rur, ale wprowadza się je przez wessanie. Takim jest areometr Mus-schenbroecka (hygro-k 1 i m a k s), przedstawiony na fig. 207 w formie, jaką mu nadał Ham.

Dwie rury szklane połączone są w górze rurą

: .

§r__

-r -i

c-

Fig. 207.

Areometr Musschenbroecka.

metalową, na której osadzona jest jeszcze rurka ku górze zwrócona i kurkiem zamykana, dolne-mi zaś końcami zanurzone są w dwu szklankach, z których jedna zawiera wodę, druga ciecz badaną. Jeżeli przez wessanie rurką pionową rozrzedzimy powietrze wewnętrzne i kurek zamkniemy, to pod ciśnieniem powietrza otaczającego ciecze podnoszą się w rurach do wysokości, które można na skali odczytać; należy tylko baczyć, by powierzchnie cieczy w szklankach przypadały na jednym poziomie, co osiągnąć można przy pomocy szrub, przesuwających dna ruchome. Ze stosunku wysokości słupów cieczy wypada bezpośrednio stosunek ich G-i. Nieco odmienne urządzenie posiada podobny przyrząd Michaelisa.

Gęstość gazów oznaczyć się daje najpierw przez ważenie bezpośrednie, do czego służą balony szklane, objętości 8—10 litrów, których szyja, opatrzona oprawą mosiężną, zamykaną kranem, daje się przyszrubowywać do pompy powietrznej. Objętość takiego balonu v oznaczyć można przez napełnienie go wodą i zważenie. Balon napełnia się gazem badanym w temperaturze t° i pod ciśnieniem barometryczuem b; przez zważenie znajduje się jego ciężar G. Następnie za pomocą pompy powietrznej część gazu usuwa się, tak, że ciśnienie gazu pozostałego wynosi tylko p, a ciężar balonu G'. W takim razie, według praw Mariotte’a i Gay-Lussaca (ob. Gazy), G. gazu przy 0° i pod ciśnieniem 760 mm. jest G — G'

. Ponieważ

p —p

wszakże w odniesieniu do wody G. gazów wyraża się liczbami bardzo drobnemi, za jedność przyjmuje się zwykle G. powietrza, która przy 0° i pod ciśnieniem 760 mm. wynosi względem wody 0.001293. Jeżeli zaś z powietrzem przeprowadzimy ważenia jak z powyższym gazem, a pod ciśnieniami P i P' znajdziemy ciężary G i G', to G. gazu danego względem powietrza

g — g' p — p

wprowadzona przez Bunsena, opiera się na zasadzie, że gazy różnej gęstości przez otwory w cienkich ścianach wypływają z niejednaką

iii

Ok

■r-ŹTT//

mu

Fig. 208.

Przyrząd Bunsena do oznaczania gęstości gazów.

do

1000

Również i zmiana ciśnienia, pod jakiem

to to to

ot o to

szybkością, a mianowicie gęstości gazów są pro-porcyonalne do kwadratów z czasów wypływu jednakich objętości gazów. Gaz znajduje się w rurze szklanej AA (fig. 208), ku górze zwężającej się w rurkę B, w tę zaś przy V wtopiona jest cienka płytka platynowa z drobnym otworem, przez który gaz wypływa po usunięciu za-tyczki s. Gdy zatyczka jeszcze jest osadzona, rura wtłacza się w rtęć naczynia CC tak głęboko, że szczyt r pływaka szklanego DD ukazuje się na poziomie rtęci. Po usunięciu za-tyczki gaz zaczyna wypływać i należy tylko uchwycić chwilę, gdy znaczek t, na pływaku wskazany, dosięga poziomu rtęci. Jeżeli np. w ten sposób dostrzeżono, że jednakie objętości powietrza atmosferycznego i gazu piorunującego na wypłynięcie potrzebowały 117.fi i 75.6 sekund, to G. gazu piorunującego w stosunku do powietrza — (75.6)² : (117.6)'2 = 0.413. — Można wreszcie G. gazów oznaczyć i na zasadzie prawa Archimedesa, rozpatrując stratę, jaką na ciężarze ponosi jakiekolwiek ciało w różnych gazach; odpowiednie do tego przyrządy zbudował Lux, oraz Lommel. — Oznaczanie gęstości par wymaga w ogólności metod odrębnych (ob. Para).

Gęstość ciał zmienia się wraz z temperaturą, zmiana ta wszakże znaczna jest tylko dla gazów. Dla ciał stałych i cieczy przy wzroście temperatury od 0° do 100° wynosi od ’/

/ 50*

ciało pozostaje, wpływa na jego G., dlatego metale lane, walcowane i kute mają G-i nieco różne; co do gazów, to G. ich zmienia się według prawa Mariotte’a (ob. Gazy).—Co do gazów i par, o ile ulegają prawom Mariotte’a i Gay-Lussaca, G. ich pozostaje w ścisłym związku z ich ciężarem cząsteczkowym, są to bowiem, na zasadzie prawa Avogadra, wielkości propor-cyonalne, a jeżeli G. gazów odniesiemy do wodoru, jak to się przyjmuje pospolicie dla ciężarów cząsteczkowych, wielkości te wyrażają się liczbami jednakowemi (ob. Gazy i Chemia).— Podajemy tu wreszcie wykaz gęstości (ciężarów właściwych) pewnej liczby ciał pospolitszych; liczby te odnoszą się do temperatury 0°.

Ciała stałe.

Iryd......

Platyna, kuta.

„ topiona.

Złoto, kute .

Żelazo, lane . „ kute .

stal

Cyna.....

Cynk.....

Antymon . . . .

Tellur.....

Jod......

Spat ciężki Dyament . . . .

Glin......

Szkło butelkowe.

„ zwierciadlane

Marmur......

Szmaragd.....

Kryształ górny .    .    .

Porcelana ..... Gips (krystaliczny) .    .

Grafit ......

Siarka ......

Kość słoniowa .

Alabaster.....

Fosfor......

Antracyt.....

Magnez......

Bursztyn.....

Sód.......

Wosk......

Potas......

Lit.......

Drzewo bukszpanowe .

„    hebanowe .    .

„    dębowe (stare)

„    mahoniowe. .

„    klonowe    świeże

„    „    suche

„    bukowe    świeże

„    „    suche.

„    sosnowe    świeże

»    „    suche

„    olszowe    świeże

„    „    suche

„ jesionowe świeże „    „ suche

„    lipowe świeże.

suche .

orzechowe cyprysowe

cedrowe

topolowe

19.32 19.25 11.35 11.30 10.47

9.82

8.95

8.80

8.39

8.28

7.07

7.80

6—7.82

7.29

7.00

6.71

6.11

4.95

4.43

3.52

2.67

2.60

2.37

2.84

2.77

2.68

9—2.14

to

2.31

2.25

7—1.96

to

1.92

1.87

1.83

1.80

1.74

1.08

0.98

0.97

0.87

0.59

1.33

1.23

1.17

1.06

0.90

0.65

0.98

0.59

0.89

0.45

0.86

0.50

0.90

0.64

0.82

0.44

0.68

0-60

0.56

0.38

0.24

Korek .    .

Gęś

Gęśl

959

Ciecze.

Woda destylowana (4°C) Rtęć.......

1.000

13.595

Kwas siarczany angielski

1.848

rozcieńczony ( 15°):

10 odsetek kwasu

20

40

60

80

100 ,

Kwas azotny rozcieńczony: 10 odsetek kwasu

1.066

1.138

1.297

1.486

1.709

1.840

20

40

60

80

100 „

„ makowy .

Oliwa.....

Terpentyna .

Olejek cytrynowy . Benzol .... Olej skalny (nafta) Alkohol, bezwzględny Eter siarczany .    .    .

1.054 1.111 1.234 1.348 1.438 1.500 1.480 1.272 1.260 1.030 1.022 1.03—0.99 0.953 0.929 0.915 0.872 .    0.872

. 0.868 0.88—0.78 0.806 .    0.715

Gazy.

(W temp. 0° i pod ciśnieniem baroinetrycznem 760 mm.).

względem wody 4°

0.001432

Tlen

Chlorowodór.

Tlenek azotu Kwas węglany

0.001256

0.003180

0.000090

0.001613

0.001974

0.001977

względem

powietrza

1.1056

1.0000

0.9714

2.448

0.0693

1.2474

1.527

1.529

s. K.

Gęś (Ans er), ptak rzędu pływających (Płetwonogich), rodziny Blaszkodziobych. Odznacza się dość długą szyją, dziobem u nasady szerszym niż wyższym i wysokiemi nogami, które są prawie pośrodku ciała umieszczone. Pływają i nurkują gęsi gorzej niż kaczki, żywią się przeważnie roślinami i na lądzie przebywają więcej niż na wodzie. Żyją parami i tylko na czas wędrówek łączą się w stada. Gnieżdżą się na błotach, rzadko na drzewach. Jajek znoszą 6—12. Samice od samców pod

Knoykl. Poważ. Ilustr. Zesz. 192. T. XXIV.

względem zewnętrznym różnią się nieznacznie. Gatunków gęsi jest około 40; bardziej znane są: Anser cinereus—gęś dzika, A. hjperboreas—gęś biała, A. boschas, A. tadorna i inne. Gęś domowa większa jest od dzikiej; białego najczęściej koloru; hodowana ze względu na swe mięso i pierze. Gęsi jedzą (najchętniej owies) dużo, przyczem łatwo się tuczą; niosą się od marca, w ciągu miesiąca, 4 razy do roku.

Gęśl, gęśli, gęśle, starożytne narzędzie muzyczne słowiańskie. Dziś w Słowiańszezy-źnie południowej tak nazywają instrument smyczkowy, w rodzaju mandoliny, o jednej strunie, z szyjką ozdobioną główką gęsią, a niekiedy kozią. Są też używane gęśle o dwóch strunach, które stroją się w małej tercyi e-g, albo a-c, bądź też odwrotnie. Niektórzy stroją także G. w kwincie a-e lub e-h. Ten wszakże instrument żadnego nie ma związku z gęślą starożytną, prócz nazwy (instrumenty smyczkowe powstały dopiero w Wiekach Średnich), i to, jak się zdaje, czysto przypadkowej, może mającej styczność z ozdobą szyjki gęślików dzisiejszych, przedstawiającą główkę gęsią. Pisarze niemieccy odnajdują początek gęśli w tatarszczyźnie, pewnych jednak dowodów nie podają. To pewna, że istniała u Czuwaszów pod nazwą Giisle, u Czeremisów Kiisle, do których dostała się zapewne od Rossyan. Że dawni Polanie znali G., o tern przekonywają nas odwieczne wyrazy: guślarz i gusła; o naturze jednak tego instrumentu i jego charakterze nic zgoła nie podaje nam cała nasza literatura. Istnieje wprawdzie u Podhalan przysłowie: „Nie swoją gęślęmasz”, ale to niewątpliwie powstało w czasach późniejszych, i odnosi się do rodzaju skrzypiec. Kochanowski, zwracając się do skrzypka w „Sobótce” (Panna XI): „Skrzypku, by w tej pięknej rocie, Usłyszeć coś o Dorocie, Weźmi gęśl ę, jaka-ć miła, A zagraj, nie myśląc siła”, oczywiście miał na myśli tylko skrzypce i skrzy-piciela, nie zaś G., która zresztą oznaczała wówczas każdy instrument muzyczny wogóle, a skrzypce w szczególności. Raz jeden tylko w całej naszej literaturze spotykamy się z nazwą G. w znaczeniu instrumentu specyalnego, może właśnie starosłowiańskiego; mianowicie w wierszu: „Nabożna rozmowa św. Bernarda z Panem Jezusem etc.”, z początku XVI w.: „Trąbami i organy, bębny i też zwony, gęślami, skrzy piczami i wszytkim narzędem, Takież wszech świętych pieniem i głosem anielskim, Ciebie dostojno chwalicz, dzieciątko z matuchną”; w którym - to wierszu autor odróżnia wyraźnie G. od skrzypiec i wszystkich innych narzędzi gę-dziebnych. Literatura rossyjska jest stokroć w danym zakresie zasobniejszą. Pieśni ludowe rossyjskie, bajki, legendy i t. p. obfitują w liczne wzmianki, dotyczące nietylko samej nazwy gęśli, lecz i szczegółów budowy instrumentu, sposobu gry i t. p., co świadczy wyra-

A. K.

121

A. Pol.

źnie o wielkiem jego rozpowszechnieniu w narodzie rossyjskim, i o tern również, że Polacy pod wpływem stosunków z Zachodem, z Rzymem, Niemcami i wogóle z eywilizacyą europejską, wcześniej od innych narodów słowiańskich wyzbyli się gęśli na korzyść instrumentów bardziej udoskonalonych. Według tych pieśni G. była narzędziem w formie arfy horyzontalnej niewielkich rozmiarów, podobnej nieco do cytary greckiej; miała kształt pudełka płaskiego, złożonego z deseczek cienkich jaworowych, brzozowych lub jabłoniowych, od trzech do ośmiu strun zwierzęcych lub drucianych, z przyrządem do nawiązywania ich na kołki; te struny szczypano palcami rąk obu. Nazwę G., po rossyjsku guśl, Famincyn („Gęśle”, Petersb. 1890) wyprowadza ze starosłowiańskiego słowa gust i, ros. gudiet'= grać, brzęczeć, rzępolić; polskie: gędzić == grać, gędźba=muzyka, gędzieckie v. gędziebne narzędzia lub naczynia=instrumeuty muzyczne; gaj-da=grajek; gęślarz v. guślarz=grający na gęśli. Ani jeden egzemplarz dawnych gęśli polskich nie doszedł do naszych czasów; dochowało

Fig. 209. Gęśl.

się wszakże kilka egzemplarzy ruskich, łotyskich, fińskich i litewskich, które, aczkolwiek pochodzą z doby późniejszej, wszakże choć przybliżone dają pojęcie o jakości gęśli starosłowiańskich. A zdaje się to nie ulegać wątpliwości, że słowiańska G., estońska Kannel, fińska Kautele, litewska Kankles (Kanklys, Kankle, Kanklai) a łotyska Kuakles, są dziećmi jednego ojca; wszystkie bowiem mają jeden typ wspólny, wszystkie są do siebie podobne z formy, z ilości strun i aplikatury (ob.). G. wyszła z użycia w Polsce już w pierwszych wiekach po wprowadzeniu chrześciaństwa; w Litwie trwała nieco dłużej (jak się zdaje do unii lubelskiej, odtąd bowiem głucho o niej w piśmiennictwie litewskiem), a w Rossyi aż do początku XIX w. Markowicz w swych „Dniewnycli zapiskach” (1859) wspomina o małżeństwie niejakiego Mańkowskiego, zapewne Polaka, który w 1733 r. był nadwornym gęślarzem w Petersburgu; takim gęślarzem nadwornym około 1780 roku był Trutowski.

Gfrörer August Fryderyk, historyk niemiecki (* 5 marca 1803 w Kalw, w Wirtembergii—f 6 lipca 1861 w Karlsbadzie). Kształcił się w semiiiaryum ewangielickiem w Blaubeuren, potem w instytucie w Tubindze, który opuścił w r. 1825; przez kilka lat następnych mieszkał w Szwajcaryi i we Włoszech, przez czas jakiś towarzyszył jako sekretarz Bonstettenowi. W r. 1828 wrócił do ojczyzny i został referentem instytutu w Tubindze, a w r. 1830 bibliotekarzem w królewskiej bibliotece publicznej w Sztutgar-cie. Poświęcił się tu z zapałem studyom historycznym, których pierwszym owocem była praca: „Philo und die jüdisch-alexandriuische Theosophie” (1831). Jego historya Gustawa Adolfa („Gustav Adolph, König von Schweden, und seine Zeit” 1835) odznacza się wysunięciem na pierwszy plan roli politycznej króla szwedzkiego i śmiałemi hypotezami co do planów Wallensteina. W swej „Geschichte des Urchristenthums” (1838), do której napisania było mu pobudką Straussa Życie Jezusa, starał się historycznie pojąć pojawienie się Jezusa i Jego nauki, i zebrał do tego celu bogate materya-ły. W dziele „Allgemeine Kirchen geschichte” (1841—46, 4 tomy), doprowadzonem do roku 1305, rzucił światło na znaczenie Kościoła rzymskiego w rozwoju państwa Niemieckiego, a nie taił podziwu dla polityki papieskiej, co zjednało G-owi uznanie ze strony ultramonta-nów. W r. 1846 został powołany przez uniwersytet Freiburski na katedrę historyi. ^V roku 1848 wybrany do parlamentu niemieckiego, należał tam do najzaciętszych stronników partyi wielkoniemieckiej i fanatycznych przeciwników Prus. Po niepomyślnych usiłowaniach połączenia nanowo katolików z protestantami (we Frankfurcie) przeszedł w r. 1853 na katolicyzm. Z późniejszych prac jego zasługują na wzmiankę: „Geschichte der ost- und westfränkischen Karolinger” (1848), „Urgeschichte des menschlichen Geschlechts” (1855), „Papst Gregorius VII und sein Zeitalter” (1859 — 1861, 7 tomów.). Po śmierci G-a S. B. Weiss wydał jego wykłady p. t. „Geschichte des XVIII Jahrhunderts” (1862—73), „Zur Geschichte deutscher Volksrechte” (1865—66) i „Byzantinische Geschichten” (1872 — 74).

Ghadames, Gadames lub Rhadames, miasto na Saharze trypolitańskiej, odległe o 500 km, od Trypolisu, na wysokości 423 m. (według Vantonne’a), albo 351 (według Duveyrier’a) nad poziomem morza, w węźle najważniejszych dróg handlowych; leży pośród oazy, otoczonej murem, długim 6 km., na przestrzeni 160 km., z których tylko 73 jest zasadzonych 63,000 palm, reszta zaś stanowi pustynię. W środku miasta wytryska źródło, słynne na całą Saharę, zwane A in el-Fers, częściej tylko Ain (ciepł. 30° Cels.), któremu właśnie ono swój byt zawdzięcza, gdyż z niego czerpie wodę do ir-rygacyi ogrodów daktylowych, figowych, more-lowych, pigwowych, jarzyn i zbóż. G. składa się z gęsto skupionych grup domów (do 1 200),

K.

W. J.

57 000 m-ców (1897).

Ghardaja (Rhardaia), gł. m. berberskiego ludu Beni Mzab, na oazie tejże nazwy w Saharze Algierskiej, pod 32°28' sz. pn., 3°5l' dł. w. G., na prawym brzegu Wadi Mzab, 530 m. n. p. m., otoczone murem, z pięknemi ogrodami,

60 000 palm daktylowych; około 30 000 m-ców

w. J.

lety ryb, znajdowane na gruncie tego zagłębienia.

w. N.

poprzedzielanych wązkiemi uliczkami; ma 6 meczetów, 7 szkół i około 7 000 mieszkańców szczepu berberyjskiego, mocno zmieszanego z Negrami i Arabami. Prowadzą oni bardzo ożywiony handel z Trypolisem, Ghatem, Kano, Timbuktu i Tuatem, skąd wywożą na północ kość słoniową, wosk, skóry, safian, pióra strusie, złoto, tkaniny bawełniane i gummę, a z północy sprowadzają jedwab’, perły szklane, tkaniny wełniane, papier, cukier, cynę i miedź, broń i towary żelazne. Klimat G-u uchodzi za bardzo zdrowy; deszcz pada bardzo rzadko; w ciągu ośmiu miesięcy roku upał dochodzi od 35° do 40° C., zimą temperatura spada do 5°. W czasie porównania dnia z nocą wiatr południowo-zachodni zamienia się w piaszczysty huragan. G. z niektóremi sąsiedniemi oazami tworzy pro-wincyę Dżebel Nefusa, w tureckim paszaliku trypolitańskim. Był on zawsze miastem niemałej wagi; w starożytności nazywał się Cyda-mes. Rzymianie (Cornelius Balbus) opanowali to miasto w r. 19 po Chr. i dotąd znaj du ją się tu zabytki starożytności. Z podróżników nowożytnych zwiedzali G.: naj pierwej major Laing r. 1826, po nim Richardson 1845, Dickson w latach 1849—54, Bonnemain 1856, Duveyrier 1860, Mircher z Vantonnem i Po-lignac’em 1862, który tu w imieniu Francyi zawarł umowę z Tuarykami; Rohlfs 1864—65, Largeau 1875—76, Fourreau 1893.

Ghago, miasto i kraj w Sudanie, ob. Gogo.

Ghagra (Gagra, Ghogra), ob. Go gra.

Ghain (Gain), miasto w prowincyi perskiej Chorasanie, pod 32° sz. pn., blizko granicy af-gańskiej, ważne pod względem strategicznym (droga do Heratu); 4 000 m-ców; dywany, wyroby jedwabne, szafran.

Gharbieh (Garbie h), prowiucya brzegowa (Mudirieh) Egiptu, na delcie Nilu, pomiędzy dwoma głównemi ramionami; 6 062 kim. kw. ziemi uprawnej, 936 276 m-ców (1882), między nimi 18 900 beduinów. Liczne kanały i ramiona Nilu, drogi żelazne. Gleba wyborna (bawełna, trzcina cukrowa, pszenica, kukurydza, ryż,

len i t. p.)r hodowla bydła; główne m. Tanta—

w. J.

(1896).

Ghasal-Bahr el, 1) suche łożysko rzeki, prowadzące od południowo-wschodniego rogu jeziora Tsad, na północno-wschód od kotliny Bo-dele, leżącej u południowych stóp gór Borta, na wysokości 160 m., tj. o 80 m. poniżej poziomu jeziora Czad. Jezioro to musiało niegdyś przez G. odpływać do kotliny Bodele, która też była jeziorem, jak to wskazują liczne muszle i skie-

w. N.

Ghasal-Bahr el, 2) lewy, obfity w wodę, dopływ Nilu Białego (Bahr el Dżebelu), wpadający do niego pod 9¹/₂° szer. pn. Rzeka ta, zwana w górnym biegu Bahr el Arab, zbiera wszystkie wody, spływające z północnej pochyłości działu wodnego, oddzielającego systemat Nilu od Uelle, należącej do systematu Kongo; zaczynając od źródeł Bahr el Arab i idąc na połu-dnio wschód, spotykamy tu dopływy: Boru, Kuru, Dembo, Pongo, zbierające się w Bahr el Hosur, dalej: Djur (z Wau), Tondj, Djau, Jalo albo Rohl, wreszcie Jei, która już być może wpada bezpośrednio do Bahr el Dżebelu. Wszystkie te i pomniejsze rzeki płyną po dość jednostajnej pochyłości działu na północo-wschód prawie i równolegle względem siebie, wchodząc bądź bezpośrednio do rzeki głównej, bądź łącząc się z sobą przedtem pod bardzo małemi kątami. Na górnym biegu płyną w głębokich dolinach z lasami „galeryowemi”; dolny ich bieg na połączeniu z rzeką główną leży na obszarze bagnistym, gdzie łożyska rzek są nieo-określone, mało znane i dlatego na mapach zwykle oznaczone kropkami. G. przy uściu rozlewa wody swoje szeroko, tworząc jezioro Mo-kren el Bohur. Żegluga na tych rzekach natrafia trudności w tamach roślinnych.

Ghasnewidzi, dynastya turkomańska, ob. Gasnewidzi.

Ghasna, ob. Gas na.

Ghassanidzi, dynastya królów arabskich, panujących pod zwierzchnictwem cesarzy rzymskich od r. blizko 200 do 636 po Chr., nad plemionami tubylczemi, które w II i III w. zaludniały Palmirenę i Palestynę. G. byli wychodźcami z Jemenu, jak Lamici z Hiry (Chaldei), Chozaici z Baln-Marr (Mekki), Banu i Chazrodż z Jathribu (Medyny) i, zarówno jak oni, należeli do wielkiej rodziny Azdytów. Imię ich pochodziło prawdopodobnie od Mazina Ghas-sana, syna protoplasty wspólnego tych wszystkich plemion, El-Azda Kahtanidy. Później nadano je terry tory urn pogranicznemu z Syryą i Hidżazem, na którem Arm Mozeïkija, syn El-Amir a Ma-es-Samy, rozbił był namioty swego plemienia blizko na 400 lat przed Islamem, kładąc w ten sposób koniec emigracyi powszechnej, wywołanej uciskiem, wywieranym przez Himiarytów. Ale już przed tą epoką naczelnicy plemion arabskich panowali w tym kraju, na prawach fylarchów. Najdawniejszym z tych naczelników, o jakim dzieje wspominają, był O dli ein a I (165 r.); Odheina II i królowa Zebba, którzy są, jak się zdaje, tymi samymi, co Odenatus (f 267) i Zenobia (f 272) w Palmirze, uchodzą za współczesnych z pierwszym fylarcliem ghassanidzkim, Dżufną, prawnukiem Mozeikiji. Drugiemu następcy Dżufny,

w Wielkiej Encyklop. Lamirault’a.— Bibliografia: Caussin de Perceval „Essais sur l’histoire des Arabes avant l’islamisme” (Paryż 1847— 48, 3 tomy); Th. Nöldeke „Die ghassanischen Fürsten aus dem Hause Gof'na’s” (Berlin 1897). * Ghat, oaza w Saharze, ob. R h a t.

Grhates v. Ghats. Nazwa nadawana przez Europejczyków dwóm głównym łańcuchom nadbrzeżnym, tworzącym na z. i w. krawędzie wyżyny Dekanu (Indostan). Ghat w języku hin-dustani oznacza ulicę, wąwóz, poręcz — i stosuje się również do ścieżek, prowadzących z doliny na wyżynę, lub wspinających się na ściany dolin rzecznych; są one szczególniej liczne w łańcuchu z., który wzbija się bardzo stromo, pozostawiając nad brzegiem tylko wązki pas nizinny. G. zachodni zaczyna się pod 21 °15' szer. na pd. rzeki Tapti, która oddziela go od gór Satpura, równoległych do centralnego łańcucha Windhya. Na pn. G. oddzielone są od morza żyzną równiną pd. Gudżeratu, szeroką na 125 — pd. łańcuch szybko wznosi się daweri sięga 1500 m. Tu leży

Thalabie, udało się wysadzić dynastye spół-zawodniczące ódheinatów, Tonuchitów i Dho-dżaimitów, a następnie, zawładnąwszy Palmirą, Bosrą i Petrą, otrzymać inwestyturę od Rzymian. Panowanie Thalaby oznaczają na okres czasu od 263 do 303. Od tej epoki G., nawróceni na Chrystyanizm, występują na widowni dziejowej; ale dokumentu, ich dotyczące, ograniczają się kilku spisami królów, zachowanemi z mniejszą lub większą dokładnością u kronikarzy wschodnich, i niektóremi ustępami u pisarzy arabskich albo bizantyjskich. Historycy bizantyjscy przytaczają imiona: Tvoucpaç (zamiast Foôcpvaç—Dżufna), ©aXaßa (Thalaba), ''Ayapoç (Hadżar albo Hodżr), Nâajj.av (Naman), IaßaXa (Dżabala), AXapiôovSapoç (El Mundhir), ’'Apełłctę (Harith) i in. Imię Aretes, często u nich występujące, zdaje się być mianem ogólnem, na-dawanem przez Rzymian naczelnikom arabskim w Syryi, z czego można przypuszczać, że niektórzy z władzców ghassanidzkich panowali bądź razem, bądź osobno, lecz pod inuemi imionami. Nadto zaś, prawdopodobnie, wielu z nich nie pochodziło z rodu Dżufny i panowanie Dżuf-nitów było niejednokrotnie przerywane. Bądź co bądź, widać, że ci Stróże granic syryjskich, ci fylarchowie, wspierali w ciągu trzech lub czterech wieków cesarzy bizantyjskich w ich wyprawach na Persów i prowadzili z braćmi swoimi z pochodzenia i antagonistami naturalnymi, Lakmitami hirańskimi, wojnę nieustanną, która zresztą rozstrzygnięcia stanowczego nigdy nie miała. Najlepiej z pomiędzy nich jest znany Harith V, który od Justyniana otrzymał tytuł patrycyusza i króla (r. 529), brał udział w bitwie pod Kallinikiem, przegranej przez Be-lizaryusza (531); walczył pod tym wodzem wMe-zopotamii (541), poraził Mundhira III, króla hi-rańskiego, pod Kinesrinem (554), odbył podróż do Konstantynopola i umarł współcześnie z poetami: Zabidem, Imru'1-Keisem i Nabighą, w roku narodzenia się Mahometa (569—570). Następca jego, Abu-Karyb el-Mundhir, zwyciężył króla Hiry, Kabusa, w bitwie pod Ain-Ubagh (r. 570). Sprzymierzeńcy Maurycego (582—602) i Herakliusza (618—641), G. przyczyniali się do zwycięstw tych cesarzy. Gdy się zaczął szerzyć islamizm, Szurahbil ibn Asur zabił wysłańca proroka arabskiego (629) i zwycięsko odparł pod Mutą najpierwsze najścia Muzułmanów. Ale Dżabala został rozsiekany na sztuki w Dżaulanie pod Hieromaxem przez do-wódzców Omara (634), a we dwa lata potem Muzułmanie znieśli zupełnie państwo G-dów. Dżabala VI był ostatnim fylarchą z tej dy-nastyi, której tablic dokładnych, ani imiennych, ani chronologicznych, nakreślić niepodobna. Spisy Ibn Koteiby, Masudego, Ibn el-Kelbiego, Ham-zy z Ispalianu i in., są sprzeczne i zbijają z tropu krytykę wszelką. Nabierają dopiero interesu poczynając od Sza mira Dżabali (500—529),

po którym bezpośrednio idą: Harith (529), Abu-Karib (509), No man (582); potem od r. 583 do 614: Harith, El A radź, Abu Hodżr Nom an, Amr, Hodżr; od 614—628 niepewność; wreszcie Szurah bil i Dżabala ibn Aiham od 628 do 636.—Paweł Ravaisse

150 kil.; i u źródeł

Ghat-Tal (560 m.), przełęcz, przez którą przechodzi kolej żelazna z Allahabadu do Bombaju, a dalej ku pd. Bhor-Ghat, którędy prowadzi kolej z Bombaju do Madrasu (545 m.). Góry coraz bardziej zbliżają się do brzegu morza, pozostawiając tylko wązki rąbek wybrzeża, poprzecinany małemi odnogami gór, niekiedy two-rzącemi wyspy; taką wyspą jest ta, na której leży Bombaj i w. Salsetta. Największej wysokości dosięga szczyt Purandhar (1 360 m.), W pobliżu znajduje się słynna stacya klimatyczna Mahabaleszwar. Pomiędzy 14 a 16° szer. pa. łańcuch ma 300—1 000 m. wysokości, na granicy zaś Mysore wznosi się do 2 000 m. w wyżynie Kuduri-Mukha. Pod 11°15'łączy się z grupą Nilgiri, tworzącą pd. narożnik wyżyny Dekanu. G. zachodni, tworzący stromą ścianę od z., na w. spada łagodnie, tak, iż może być uważany za wyniosłą krawędź Dekanu. Na całej długości (1 300 kil.) od rz. Tapti do gór Nilgiri żadna rzeka nie przecina tej krawędzi. Do zach. G-u zaliczają niekiedy góry Trawankore, ciągnące się ku pd. gór Nilgiri, poza głęboką szczerbą Pal-Ghat. Zajmują one pd. część półwyspu i kończą się przyl. Komorin; geologicznie jednak więcej zbliżają się do formacyi eejloń-skiej. G-y wsch. tworzą układ nieokreślony. Niektórzy zaliczają do nich wszystkie wyżyny od Orissy do rzeki Kaweri, inni tylko od rzeki Kriszny ku pd. Tworzą one w. krawędź Dekanu, złożoną z wielu oddzielnych grup, niepo siadających jednolitego kierunku, poprzecinaną

W. Wr.

mnóstwem rzek i nieposiadającą owych charakterystycznych Ghatów o stromych zboczach. Nazwa Ghat na wsch. wybrzeżu jest nieznana. Urwiska trapowe z. Ghatów na pd. są dawnem wybrzeżem morza; wzniesienie tego wybrzeża nastąpiło prawdopodobnie w epoce trzeciorzędowej. Wyżyny pomiędzy Surate i Goa złożone są wyłącznie z potoków lawy; nizina położona u podnóża również była pokryta warstwą lawy od 1 000 do 1 200 m. grubą, działanie jednak rzek, fal oceanu i deszczów stopniowo zmyło te pokłady. Ślady dawnych kraterów odkryto w niższej okolicy, i stąd górne pokłady zostały zmyte. Na w. Bombaju znajduje się rodzaj skalistego amfiteatru, jakgdyby połowa olbrzymiego krateru, wśród którego napotykamy liczne wzgórza, wydrążone na szczycie i porosłe drzewami—są to dawne kratery. Ściany trapu krzyżują się na równinie w rozmaitych kierunkach i wskazują miejsca szczelin, z których trap wylał się nazewnątrz. Ale ku pd. od Kell-Ghat, pomiędzy Goa a Dharwarem, na miejscu trapu zjawia się gnejs, łupek mikowy i skały metamorficzne. Grzbiet nie posiada tak ostrych krawędzi i dział wodny nie jest tak wyraźny. Przejście jest łagodniejsze, różnice pomiędzy roślinami mniejsze. Pomiędzy Tapti a Kaoli (na pd. Goa) z gór spływają tylko krótkie potoki, — ponieważ jednak ta część wybrzeża o-trzymuje 4—7 m. opadów, podczas pory deszczów, wnoszą one ogromne masy wody do oceanu. Pomimo wielkiej ilości osadów nie tworzą one nigdzie delt, prądy bowiem unoszą osady wgłąb morza. W zatoce Cambay (utworzonej przez półwysep Gudżerat) istnieje jednak prawdziwa delta podwodna.

Ghazan-Chan lub Ghazan- Mahmud, sułtan mongolski z dynastyi Hulagidów lub Sleha-nów, syn Arguna, władzca Persyi (* 1271 — f w Kazwinie 1303). Był następcą Bajdu. Rządy jego (od r. 1295) są nieprzerwanem pasmem walk z egipskimi Mamelukami o Syryę, która ostatecznie dostała się Mamelukom. W zarządzie wewnętrznym G. odznaczył się reorganiza-cyą skarbowości, kadastru i wojska; popierał przemysł, rolnictwo i nauki. Starał się pozyskać przymierze królów Francyi i Anglii, stosownie do polityki mongolskiej, i ożenił się z chrześcianką, księżniczką Armenii (1298). G. jest twórcą ery ilchanejskiej, którą się posługiwali jego następcy (datuje się ona od r. 1302). Ministrem G-a był słynny historyk, Raszyd-ed-Din, który napisał po persku historyę Mongołów, dzieło wielkiej wagi. Monety G-i mają napisy w języku mongolskim i arabskim; był on jedynym, który używał pisma pas sep a. Pochowany został w Tebryzie; grób jego istnieje dotąd.

Orhazi, tytuł mniej więcej odpowiadający tytułowi „imperator”, używany w państwach tureckich i tatarskich od w. X. Wyraz, zapożyczony z języka arabskiego, pochodzi od słowa „ghaza” (wyruszyć w pochód, wykonać napad, najazd). Jako tytuł znaczy „zwycięski”. Jak się zdaje, pierwszy obdarzony tym tytułem był uzbek Subuk-Tekin, emir Ghasny (977 — 997), ojciec Mahmuda Gasnewidy, który prowadził wojnę świętą w Kabulistanie i Indyach. Tytuł G. nosiło wielu książąt z dynastyi Banu Daniszmend w Azyi Mniejszej (1086 — 1174) i kilku sułtanów z rodu Ajubidów; również Seif ed-Din Gliazi, syn Imada ed-Din Zengi, atabek Mossulu (1145—49); Yel-Ghazi, założyciel dynastyi Ortokidów w Alepie i Mardinie, i sześciu jego następców (1104 — 1398); Ghazi-Sultan-Ho-sein, władzca perski z rodu Timura, protektor historyka Chondemira (1467 —1505). Założyciel państwa Tureckiego, sułtan Os(t)man i jego syn Orchau przeznaczyli tytuł G. dla tych swoich potomków, którzy wstąpią w ich ślady zwycięskie. Później nadawano go w Konstantynopolu wodzom, którzy się odznaczyli zaszczytnie na polu bitwy. Po wojnie 1877 — 78 r. zostali G-mi Ósma pasza, obrońca Plewny, i Muchtar pasza, zwycięzca generała Lorisa Melikowa. — Ravaisse: artykuł Gliâzî w „Grande Encycl.” Lamiraulfa.

Orhazi-Hassan, admirał i mąż stanu turecki (* w Persyi, podług innych w Rodosto, w Ru-melii—f w grudniu 1790 r. w Szumli, w Bul-garyi). Przez długi czas służył w wojsku deja Algieru; w r. 1760 wrócił do Konstantynopola, otrzymał kommendę fregaty i po kilku latach dosłużył się stopnia wice-admirała floty tureckiej. Na tern stanowisku odznaczył się męstwem i roztropnością podczas wojny z Rossyą (1769). Mianowany w r. 1773 kapudanem-paszą, w krótkim czasie odbudował flotę turecką, prawie zupełnie zniszczoną po klęsce pod Czesme. Przez czas długi był w łaskach u Mustafy III, dzięki swym wyprawom do Syryi (1775), Egiptu, Morei (1779) i Krymu. W wojnie z Rossyą, wybuchłej w r. 1788, został pobity pod Fokszanami (21 listopada 1789) i nie zdołał odzyskać Oczakowa. Selim III mianował go jednak wielkim wezyrem (w końcu 1789).    G., którego ścigały obecnie

ciągłe niepowodzenia, wzbudził ku sobie nienawiść, i sułtan, pod naciskiem zaburzeń, na śmierć go wydał. — Por A. Debidour art. Ghâzî-Hassân w „Grande Encycl.” Lamirault’a.

Orhazipiir. 1) Okrąg dywizyi Benares, pro-wincyj pn.-zachodnich, pozostających pod zarządem lejtenant-gubernatora (Lieutenant-Governor); granice okręgu stanowią: na pn. Asamgarh, na z. Benares i Dżaunpur, na pd. Szahabad, na ws. Ballia; 3 815 kim. kw., 1 077 909 m-ców (1891), przeważnie rolników. Ziemia żyzna, jednak wymaga nawodniania, chociaż przepływa przez G. rz. Ganges; zwłaszcza od października do marca panuje tu susza. Klimat wogóle zdrowy. Uprawa kukurydzy, ryżu, indyga, pszenicy, szafranu, opium, bawełny, trzciny cukrowej.— 2) Gł. m. okręgu G., na lewym brzegu Gangesu,—44 970 m-ców (1891); z ruinami Pałacu

w. J.

al-), uczony

w. J.

ge” (1844);

pracowników kolejowych.

o 4 0 kolumnach. Mieszkańcy trudnią się handlem (cukier, tytoń, olejek różany i t. p.); zasobne bazary.

Ghazzali (Abu M a li m e d w Bagdadzie, ob. Al-Gazzali.

Gheel (Gee 1), gmina obwodu Turnhout, w prowincyi belgijskiej Antwerpii, w pobliżu rz. Grande Nèthe, o 40 kim. od Antwerpii, na wspdws., przy linii drogi żelaznej Lierre-Vlodrop (dalszy ciąg w Niemczech); 11 643 m-ców (1891); 2 wielkie kościoły gotyckie; wyrób skór. sukna, koronek, trzewików drewnianych, świec woskowych. G. słynie z kolonii dla obłąkanych, umieszczanych za opłatą państwową u włościan i w zakładzie.

Ghega Karol von, inżynier (* 10 stycznia 1802 r. w Wenecyi—f 14 marca 1860). Syn oficera marynarki austryackiej, studya wyższe odbywał w Padwie, poświęcając się matematyce, mechanice i budownictwu. Dyplom doktora matematyki otrzymał 1819 r. i wstąpił na służbę' państwową do dyrekcyi budowlanej w Wenecyi, pełniąc obowiązki techniczne przy budowie dróg lądowych i wodnych oraz przy budowie gmachów rządowych. W r. 1836 wstąpił na służbę kolejową do Towarzystwa drogi północnej Cesarza Ferdynanda. W latach 1836 i 37 podróżował po Belgii i Anglii, w celu zbadania stosunków kolejowych w tych krajach. Po powrocie szybko postępuje w karyerze na kolei cesarza Ferdynanda; w r. 1839 zajmuje stanowisko głównego inżyniera towarzystwa tej kolei i na niem oddaje się budowie i zarządowi linij Rabensburg-Brünn, Lindenburg - Ołomuniec, oraz prowadzących do Pragi. Przy rozwiązaniu kwe-styi: jakiego rodzaju ma być użytą lokomocya przy przejściu Semmeringu na projektowanej linii z Wiednia do Tryestu, G. stanowczo oświadczył się za użyciem lokomotyw i zwykłych torów kolejowych, uważając to za możliwe, aby przez nową konstrukcyę parowozów i powiększone wzniesienia zaprojektować i wykonać linię celowi odpowiednią. Stojąc niezłomnie przy pierwot-nem założeniu, G. walczyć musiał z przeciw-nemi zdaniami pierwszych powag technicznych, którym śmiałe zamiary inicyatora wydawały się niewykonalnemu Poparty przez ministra Rübe-cka, odbył w r. 1842 podróż po Ameryce, a na zasadzie zdobytych doświadczeń wspólnie z W. Enger tern- (ob.) opracował projekt linii z Wiednia do Tryestu przez Semmering, posiadając odpowiednią siłę pociągową w nowo-zaprojekto-wanych przez Engerta parowozach. Linia z Tryestu do Wiednia, rozpoczęta w r. 1848, ukończoną została w r. 1854 pod głównym zarządem G-i. Była to pierwsza kolej górska w Europie na tak znacznych wyniosłościach poprowadzona (898 m. n. p. m.), słusznie też G-dze przyznają tytuł twórcy kolei górskich. W nagrodę zasług po ukończeniu przejścia przez Semmering otrzymał tytuł szlachecki. W ostatnich latach pracowitego życia zajmował się budową dróg żelaznych w Siedmiogrodzie. Z prac literackich znakomitego inżyniera przytoczyć należy: „Die Balti-more-Ohio Eisenbahn über das Alleghany Gebir-„Über nordamerikanischen Brückenbau und Berechnung des Tragvermögens der Howe’schen Brücken” (1845); „Übersicht der Hauptfortschritte des Eisenbahnwesens von 1840— 1850 und die Ergebnisse der Probefahrt auf einer Strecke der Eisenbahn über den Semmering” (1852). Związek inżynierów austryackich i architektów postanowieniem z r. 1869 uchwalił, aby ze składek pracowników na polu techniki, na dowód zasług znakomitego inżyniera, wznieść pomnik G-a na stacyi w Semmeringu i ufundować zakład jego imienia dla przyszłych

E. D.

Grherardesca (hrabiowie). Słynny ród włoski, jeden z pierwszych pomiędzy szlachtą toskańską. Na pobrzeżu morskiem pomiędzy Pizą i Piom-bino posiadali G. hrabstwa: Denoratico, Glierar-desca i Montescudaio. Na początku w. XIII weszli do rzeczypospolitej Pizańskiej i przyłączyli się do stronnictwa Gibelinów. Dwaj ich przy-wódzcy, hrabiowie Gherardo i . Galvano, zginęli wraz z Konradynem. Piza była wtedy teatrem walki Gibelinów, na których czele stali G., i Gwel-fów, którym przywodzili Visconti, u go li no G. starał się zaprowadzić tyranię w Pizie. Spiskował, został uwięziony, później wygnany, połączył się z Florentczykami i Lukkanami i wyrządził tyle krzywd ojczyźnie swej. że zmuszona była przywołać go z powrotem (1276). W r. 1284 w słynnej bitwie pod Melorią dowodził rezerwą i odwrotem swym spowodował klęskę; oskarżono go, że wywołał ją umyślnie, by pochwycić w swoje ręce rządy kraju osłabionego. Rzeczywiście zamianowano go wtedy generałem-kapita-nem (namiestnikiem) rzeczypospolitej na lat dziesięć. Od czasu swego wygnania był przyjacielem Gwelfów. Będąc namiestnikiem, przeciągał wojnę z Genuą, aby nie dopuścić do powrotu jeńców; wszedł jednak w układy z Gwelfami toskańskimi. Wypędził swoich przeciwników, zburzył pałace Sismondich i Gualandich. Zbliżył się do Viscontich i jednego z nich, Nina V., na wysoki urząd powołał. Wkrótce jednak zaczęły się niesnaski między G-ą i Viscontim, wskutek czego G. zwrócił się znów do Gibelinów, pozwolił wrócić Gualandim, Sismondim i Lanfranchim i wypędził Viscontiego. Nie mógł się jednak pogodzić z arcybiskupem Ruggierem de Ubaldini. Okrucieństwa i gwałty G-i wywołały wreszcie powstanie (w lipcu 1288). Po zaciętej obronie, G. wpadł w ręce nieprzyjaciół wraz z synami Gaddo i Uguccione i wnukami Nino la Brigata i Anselmuccio. Arcybiskup kazał ich zamknąć w wieży Gualandi i zamorzył głodem. Wypadek ten unieśmiertelnił Dante w „Boskiej Komedyi”. Pozostali synowie i wnukowie Ugolina przeżyli go i wkrótce doszli znów do znaczenia w Pizie;

S. D.

Dr J. P.

N.

(1857).

czesne.

Gaddo w r. 1316, Rieri Donaratico G. w 1329 rządzili Pizą. Manfredo G. bronił dzielnie Sardynii przeciw Aragończykom; po jego śmierci w bitwie pod Cagliari (1324) wyspę Piza utraciła. Bonifazio G. (f 1340) uwolnił Pizę od Ca-struccia Castracaniego (1329). Syn jego, Rainerio (f 1348) był ostatnim z G-ów, który odegrał rolę polityczną.

Gherardi della Testa Tomasz, dramaturg włoski (* w 1818 w Terricinola pod Pizą — f w Pistoi 13 października 1881). Komedye jego miały wielkie powodzenie, dzięki dowcipowi i żywemu i naturalnemu dyalogowi. Ostatnie jego sztuki są satyrami politycznemu Do najlepszych jego komedyj należą- „Uua Folia Ambizione”,

„II Sistema di Giorgio“, „Gogli Nomini non si scherza”, „II Padiglione delle mortelle”, „II Regno di Adelaide” „Le False Letterate”, „La Moda e la famiglia”, „Le Coscienze elastiche”,

„II Vero Blasone”, „Vita nuova”. Wszystkie wydane w zbiorze „Teatro comico” (4 tomy, Flo-rencya 1856—58). Pisywał też poezye polityczne i powieści (między innemi „La Povera e la Ricca” 1858).

Gherardino da Borgo San-Domino, ob. Ewangelia wieczna, gdzie błędnie „Donino.”

Gherardo di Cremona (* w r. 1114 w Kre-monie, w Lombardyi—f tamże w 1187). Przebywał przez pewien czas w Toledo, gdzie nauczywszy się arabskiego, przystąpił do przekładu na łaciński dzieł matematyków i astronomów greckich z tekstów arabskich oraz oryginalnych uzieł uczonych arabskich. Jemu-to zawdzięcza Europa przekład łaciński Almagestu Ptolemeusza (ukończony w r. 1175, drukowany w Norymberdze w r. 1515). Przełożył „Algebrę i Almukabalę” uczonego arabskiego Muhamme-da ibn Husa (Liber restaurationis). Miał też przełożyć Elementy i Dane Euklidesa, „Sfe-rykę” Teodozyusza, dzieło Menelausa, pisma geometryczne arabskie trzech braci z Tabit i Algebrę Alchwarizmiego. O życiu i pracach G-a pisał Boncompagni (Rzym 1851).

Gherardo da Sabbionetta, zwany także Gherardo di Cremona, lekarz i astronom XlII-go stulecia, może syn Gerarda z Krewiony, matematyka (ob.). O życiu jego wiemy bardzo mało, Kształcił się prawdopodobnie we Włoszech, może w Salemie; tłómaczył autorów arabskich na łacinę, a między innemi dzieła Avicenny, Abul-Kazema, Rbazesa i innych, przełożył też z greckiego niektóre księgi Galena.

Napisał dzieło „Theorica planetarum”. drukowane później w Ferrarze w r. 1472, krytykowane przez Regiomontana. Ma też być autorem dzieła „Geomantiae astronomicae libellus”.—Porów, cytowaną wyżej w artykule o G-dzie z Kremo-ny pracę Boncompagniego (Rzym 1851).

Ghetto, nazwa włoska dzielnic żydowskich, w których Żydzi obowiązani byli mieszkać, aby się nie łączyć z innymi mieszkańcami miasta. Najgłośniejszem było G. rzymskie, dzielnica Rzymu, wyznaczona na mieszkanie Żydom przez papieża Pawła IV-go w r. 1556.

Gheyn albo Geyn Jakób von, malarz i sztycharz niderlandzki (* 1565 w Antwerpii— f około 1615 r). Uczeń Henryka Goltz i u-sa (ob.), zaprzyjaźnił się w Harlemie z Karolem Van Manderem, który daje mu wybitne miejsce pośród artystów swego kraju w dziele: „Żywoty malarzy niderlandzkich”. Z początku G. malował kwiaty, później sceny historyczne i mitologiczne. Obrazy dwóch ostatnich kategoryj nie doszły do nas, znane zaś są o tyle, o ile niektóre z nich sztychowali Dolendowie i Hon-dius. G. zasłynął głównie jako sztycharz. Wybitniejsze prace jego z tego zakresu są: z mitologicznych: Uczta bogów, Sabbat, Apollon i Pan przed sądem Midasa; z religijnych : Chrystus na krzyżu (wielkie folio), Allegorya roztropnego królestwa, Namiętność, i Przywódzcy pokolenia Izraela; a także wyborne portrety— Tycho-Brahego i Hugona Grocyusza. —-Por.: Charles Le Blanc „Manuel de F amateur d’estampes”

s. s.

Ghezzi, rodzina włoska, która w ciągu XVII i XVIII w. wydała kilku zdolnych artystów. Pierwszy z nich, Sebastiano (* około 1600 — f 1645), uczeń Guercina, naśladował w malarstwie mistrza swego. — Syn jego, Giuseppe (* 1634—f 1721), pozostawił liczne freski i obrazy religijne po kościołach rzymskich; dzieła jego przypominają bardzo Piotra da Cortona.— Pietro-Leone, syn i uczeń poprzedniego (* 1674 w Rzymie — f ,1755), prócz malarstwa uprawiał i rytownictwo. Przez jakiś czas stał na czele rzymskiej fabryki mozaik. Muzeum prowincyonalne w Nantes posiada obraz jego pędzla, „Świętą rodzinę” z datą 1741. Imię P.-L. G-ego było w swoim czasie nader głośnem, głównie z powodu wybornych karykatur, jakie obficie produkował, rysując nadzwyczaj biegle, z właściwą sobie werwą, znakomitości współ-

s. s.

Ghiberti Wawrzyniec (Lorenzo), złotnik, rzeźbiarz, malarz i budowniczy włoski (* 1378 we Florencyi—f 1455 r. tamże). G. w młodym bardzo wieku stracił ojca, Cione di ser Bonaccor-so, ale znalazł zacnego i kochającego opiekuna w ojczymie Bartolo (albo Bartoluccio) di Michele, złotniku. G. uważał go za prawdziwego ojca i podpisywał się przez całe niemal życie Lorenzo di Bartolo, to jest do chwili, kiedy nieprzyjaciele jego, chcąc utrudnić mu dostęp do magistratury miasta rodzinnego, rzucili nań po-twarz, że jest synem naturalnym swego ojczyma. Wówczas G., udowodniwszy prawe swoje pochodzenie, przybrał na nowo dawne nazwisko ojca i podpisywał się odtąd Lorenzo di Cione. Mając lat 21, aby uniknąć grasującego we Florencyi morowego powietrza, oraz zaburzeń domowych, G. udał się do Rimini, gdzie pracował przy ozdabianiu we freski pałacu księcia Pandolfa Malatesty. Tu doszła go wiadomość, że zarząd miasta, oraz stowarzyszenie kupców we Florencyi ogłosiły konkurs (1401 r.) na wykonanie drzwi spiżowych do chrzcielnicy przy kościele katedralnym. Było to właściwie wznowienie dawnego projektu dodania do istniejących już drzwi, wykonanych przez Andrzeja Pisano, drugiej, odpowiedniej do pierwszej, pary. G. porzucił natychmiast Rimini, stanął do konkursu i, po upływie roku, przedstawił na żądany termin

wyrokiem sądu honorowego, który proponował wspólną dla nich pracę, sam dobrowolnie usunął się od współzawodnictwa. Tym sposobem umowa o wykonanie zamierzonych drzwi spiżowych zawartą została wyłącznie z G-m i podpisaną 23 listopada 1403 r. W muzeum narodowem fłorenckiem przechowują dotąd owe dwie najlepsze z prac konkursowych, z pomiędzy których wybór padł na pracę G-ego. Załączony rysunek (ob. fig, 210) przestawia jedną z nich, a mianowicie płaskorzeźbę G-ego, wykonaną na temat konkursowy, jednostajny dla wszystkich

l).

r__.

if

i*

7/7/a

as

f Ewl ' fu

,!ii!

mii

ii

yy

: V.

% <

L>|;

tk

'V*

Wà

WmMM

«PP

Fig. 210. „Ofiara Izaaka.” Płaskorzeźba bronzowa Ghibertiego.

pracę konkursową, która uznaną została wraz współubiegających się, to jest: Ofiarę Izaaka, z pracą Brunelleschiego, przez 34-ch kompetent- Piękny ten zabytek pamiątkowy jest zarazem nych sędziów, za najlepszą z pośród wszyst- dziełem sztuki wysokiej wartości; widać na niem kich siedmiu, przysłanych na konkurs. By- znakomite traktowanie przedmiotu, pełne drama-ło to zwycięstwo ogromne, o palmę pierwszeń- tyczności, a przytem podniosłego spokoju; zwłasz-stwa ubiegali się bowiem tacy artyści, jak: Gia- cza figura Izaaka budzi podziw pięknem mode-copo della Quercia, Francesco Valdambrini, Nic- lowaniem ciała i miękkością rylca. Porówny-coló di Luca Spiuelli, Niccoló di Piero Lam- wając obie najlepsze prace konkursowe nie mo-berti, Simone dei Bronzi i wreszcie Filip Bru- żna się dziwić, że Brunellesco, znakomity bu-nellesco, tak jak i G., Florentczyk i rówieśnik downiczy, ale mniej uzdolniony do rzeźbiarstwa, jego. Ten ostatni, czy powodowany szlachetno- musiał ustąpić przed nowym, nieznanym wów-ścią, jak twierdzą niektórzy, czy też urażony czas, ale genialnym już w pierwszej próbnej

jj ! I

br‘ &

IflÏÏÏ

^=3

-,

‘■i

ÜTiliilTili

w-

tcf '

mmmm.

i'ÿ/i

Sä

pracy swojej, rzeźbiarzem. Drzwi spiżowe, zamówione drogą konkursu u G-ego, były pierwszem dziełem jego, ale dziełem, które pochłonęło 21 lat mozolnej pracy artysty. Skończył je G. w r. 1424. Obie połowy zawierają 28 oddzielnych płaskorzeźb, każda w osobnem obramowaniu z liści powoju i każda ozdobiona głową proroka lub Sybilli, wypukło rzeźbioną. Dwadzieścia środkowych płaskorzeźb przedstawiają sceny z Nowego Testamentu, w chronologicznym porządku, począwszy od dolnych warstw ku wyższym. I tak widzimy kolejno: Zwiastowanie, Narodziny, Hołd Magów, Chrystusa pośród doktorów, Chrzest Chrystusa, Kuszenie na puszczy, Wypędzenie przekupniów z kościoła, Łódź św. Piotra, Przemienienie Pańskie, Wskrzeszenie Łazarza, Wjazd Chrystusa do Jerozolimy, Wieczerzę Pańską, Chrystusa w Ogrójcu, Pocałunek Judasza, Biczowanie, Chrystusa przed Piłatem, Drogę Krzyżową, Ukrzyżowanie, Zmartwychwstanie, Święte niewiasty u grobu Chrystusa, i wreszcie osiem płaskorzeźb, zawierających figury ewangelistów i doktorów kościoła. Całość budzi podziw niezmiernej pracowitości, miłości przedmiotu i szczerego przejęcia się nim, jakie widać w najdrobniejszych szczegółach, dowodzących przy tern sumiennych studyów przygotowawczych. G. miał wprawdzie ułatwione zadanie, gdyż, z konieczności rzeczy, zmuszonym był wzorować się na drzwiach Andrzeja Pizańczyka. G. nie poprzestał jednak na tym pierwowzorze; do cech swego poprzednika dodał własne przymioty: większą rozmaitość w traktowaniu przedmiotu, większe bogactwo szczegółów, więcej życia, a prze-dewszystkiem więcej wdzięku. W pierwszych tych drzwiach G-ego przeważa jeszcze gotycyzm w stylu twórczym, ale gotycyzm ten nieznacznie assymiluje się tu z klasycyzmem, który wysoce uszlachetnia formy tradycyjne. Tła oddzielnych płaskorzeźb okazują jeszcze pewne jbraki perspektywiczne; widać, że artysta nie zdążył jeszcze porobić studyów odpowiednich w tym kierunku, studyów, które tak wysoce podniosły wartość drzwi, przez G-ego później wykonanych. Wogóle można powiedzieć, że całość ta nie dorównała w zupełności owemu arcydziełu konkursowemu, jakie wyżej opisaliśmy, pomimo jednak tych stron ujemnych, drzwi te należą do najpiękniejszych zabytków sztuki XV stulecia. W r. 1425 G. otrzymał zamówienie na drugie drzwi tejże chrzcielnicy. Odlewanie tego nowego, drugiego dzieła swego, G. rozpoczął 1440 r., a wykończył je dopiero 1452 r., to jest po 27 latach niestrudzonej pracy; żaden z artystów nie pracował tak systematycznie, tak wolno, a zarazem z takiem przejęciem się swem zadaniem, z takim, jak sam wspomina, „entuzyazmem”, jak ten klasyk romantyczny z najpiękniejszej epoki rozkwitu sztuki włoskiej. Treść płaskorzeźb drugich drzwi G-ego (ob. fig. 211) stanowią sceny ze Starego Testamentu: I Stworzenie Adama,

EncykL Powsz. Iluste. Zesz. 192. T. XXXV.

Stworzenie Ewy, Pokusa, Wypędzenie z raju; II Historya Kaina i Abla; III Historya Noego; IV Historya Abrahama; V Historya Izaaka i Ja-kóba; VI Historya Józefa; VII Mojżesz i Tablice Zakonu; VIII Jozue i zdobycie Jerychonu; IX Dawid i Goliat; X Salomon i królowa Saby. Dru-

I»' !i

ÉS

■SSaJ

,-s

iiTT!

ii

iii'iii!i»;!iiMiiiiiiiii;'uiiil)iiiiiliiinniimflIiIlM

PSSliÜ^i:

î TnrillilCTiMïImirr»lltiiiliiiilM»iTirww)iliiûmîgnhTïïIïï^|[iuiv.i»iilr.iTüïïïïm!vtiiiiiiiui»Vij

Pip

»{to

ff?

£

M»

nlTOiMimiiiiiiiiilIffiinMi>wiB>uiiïïrwiaiîEill!i5rHiiiBnîlïini

«■î:

.........................iiiiiiiiHiiiiiiiMimii.H-MiiiuimiiûmÎMTïïîHl

Fig. 211. Część drzwi bronzowycli z Chrzcielnicy przy Katedrze Horenckiej, roboty Ghibertiego.

122

gie te drzwi przewyższają o wiele swą wartością pierwsze. W ciągu długiego czasu, jaki dzieli wykonanie dwu tych dzieł, artysta zdołał wydobyć z siebie wszystkie zasoby skarbu duchowego, a to dzięki głównie studyom sztuki klasycznej. Talent jego rozwinął się i spotęż-niał, wnikając w ducha piękna zamierzchłej przeszłości świata greckiego. Przejęcie się tym światem nietylko widać w licznych naśladow-nictwach, ale zarazem w wyborze typów, oraz w układaniu szat mnóstwa figur, jakie artysta do swoich płaskorzeźb wprowadza. I perspektywa w tych płaskorzeźbach jest o wiele lepsza, niż w pierwszych drzwiach, i wogóle grupowanie mas. Płaskorzeźby te są w istocie, każda wzięta oddzielnie, obrazami skończonemi. Niektóre z nich mieszczą w sobie do 100 figur. Co jednak najbardziej zachwyca w tern dziele G-ego, to nadzwyczajny wdzięk i harmonia w układzie całości, a zwłaszcza niedościgniony dotąd zmysł piękna ornamentacyjnego. Osobne, liczne nader głowy, wyłaniające się z pośród liści i kwiatów, są arcydziełami w swoim rodzaju; mają tyle prawdy (niektóre są wybornemi portretami współczesnych) i tyle wdzięku, że każda oddzielnie wzięta jest już sama w sobie Wysokiem dziełem sztuki. Postacie biblijne w niszach, stanowiących ornament obramowania, są szczęśliwą kombinacyą prawdy życiowej z formą świata klasycznego. Nic też dziwnego, że Michał Anioł miał w przystępie zachwytu, jak chce trądycya, nazwać owe drzwi drzwiami, prowadzące-mi do raju (La Porta del Paradiso, nazwa, która im pozostała nazawsze). — Opisane powyżej dwoje drzwi bronzowych pochłonęły prawie cały żywot znakomitego artysty, ale żywot ten nazwać można nader płodnym, bo dwa te dzieła, zwłaszcza drugie drzwi, stanowią niespożytą spuściznę piękna, którą mistrz obdarzył kraj swój i ludzkość całą; od pięciu wieków podziwiane przez turystów i studyowane przez znawców, drzwi te służą za wzór i niewyczerpany zasób motywów sztuki plastycznej, a zwłaszcza orna-mentacyjuej. Nic też dziwnego, że wobec tych dwóch arcydzieł bledną innne prace G-ego; zdaje się, że artysta pragnął skupić całą siłę swego talentu na te dwa arcydzieła. Nie należy dlatego pomijać i innych prac jego, 'które, jakkolwiek nie wszystkie dorównywają drzwiom mistrza, są jednak pracami bardzo wybitnemi i zna-czącemi w ogólnym rozwoju sztuki włoskiej w XV stuleciu. I tak pomiędzy r. 1403 i 1424, to jest w okresie czasu pomiędzy rozpoczęciem pierwszych drzwi i drugich, G. wykonał na zamówienie posągi: św. Jana Chrzciciela, św. Mateusza i św. Stefana, dla kościoła Or San Michele. Posągi te, jakkolwiek pełne wdzięku i sumiennie wykończone, ustępują jednak co do siły i wyrazu posągom Donatella, stanowiącym z niemi pary. — G. nie opuścił w zupełności i pola złotnictwa. I tak: we wspomnianym okresie czasu naszkicował wzór na dwa srebrne świeczniki dla oratoryum w Or San Michele (1417), wyrzeźbił mitrę złotą z figurkami i Chrystusa błogosławiącego, dla papieża Marcina V (1419). Jako budowniczy G. brał udział w budowie kopuły katedry florenckiej, udział wprawdzie drugorzędny, a jednak sprawił tem wiele zmartwienia Brunelleschiemu, który do pracy tej był najbardziej uzdolnionym, i bolał nad tem, że G. wchodzi mu w drogę, gdy on dobrowolnie ustąpił mu pierwszeństwa przy konkursie na drzwi chrzcielnicy. Podczas drugiego okresu pracy około chrzcielnicy G. wykonał: dwie bronzowe płaskorzeźby, okalające chrzcielnicę w kościele św. Jana w Sienie (1424 — 27), przedstawiające Chrzest Chrystusa i Sw. Jana przed Herodem; dwa grobowce: jeden L. Datiego w Santa Maria Novella we Florencyi, drugi L. degli Albizzi w Santa Croce tamże; sarkofag bronzowy, rzeźbiony, przeznaczony na' pomieszczenie ciała św. Zenobiusza (w katedrze Santa Maria del Fiore); takiż sarkofag zamówiony przez Medyceuszów (1428) na pomieszczenie popiołów św. Hyacynta (obecnie w Muzeum na-rodowem florenckiem); i wreszcie mitrę złotą dla papieża Eugeniusza IV. Ze wszystkich tych prac wyszczególnić należy przedewszystkiem historyę św. Zenobiusza, przedstawioną w płaskorzeźbie na sarkofagu w katedrze florenckiej. Słusznie twierdzi Eugeniusz Müntz (tom I, str. 540 dzieła cytowanego niżej), że płaskorzeźby te należą do najpiękniejszych dzieł G-ego; że pod aniołami, trzymającymi wieńce, na odwrotnej ścianie sarkofagu, śmiało mógłby podpisać swoje nazwisko najwybredniejszy z artystów greckich.—G. w młodości uprawiał także i malarstwo. Podług jego kartonów malowane są okna katedry florenckiej, oraz kościoła Santa Croce, a mianowicie: Wniebowzięcie (1423), Oczyszczenie Matki Boskiej, Chrystus w Ogrójcu i Zmartwychwstanie (1442), Prorocy i Historya Matki B., w katedrze; Zdjęcie z Krzyża w Santa-Croce. Pracownia G-ego była prawdziwem ogniskiem sztuki włoskiej w pierwszej połowie XV stulecia; w niej. pracowali między innymi Donatello i Brunelleschi, w niej wykształcili się Paolo Uccello i Massolino. Pomiędzy wielu uczniami G-ego znajdowali się i właśni synowie jego, którzy, wierni nauce ojca, trady-cyę jeg° starali się przechować, wpadli jednakże w manieryzm, zatraciwszy wyższe poczucie piękna ojca swego, ujawniające się w podniosłej prostocie i spokoju. G. pozostawił bardzo cenne rękopisy, dotąd przechowywane w bibliotece narodowej („Bibliotheca Magliabechiana”) we Florencyi. Stanowią one obfite źródło do historyi sztuki włoskiej; zawierają wiele ciekawych szczegółów, odnoszących się do artystów sieneńskich i florenckich i dzieł ich, a zwłaszcza cenny opis prac i działalności artystycznej samego ich autora, skreślony pod koniec pracowitege jego żywota. Wspomnienia te, czyli Kommentarze,

s. s.

Fig. 212. Ghigiotti (herb).

D.

Ghigiotti Kajetan, dyplomata, sekretarz i dworzanin króla Stanisława Augusta. Włoch, ksiądz osiadły w Polsce. Był w Rzymie, kiedy zm. Roccatani, agent Rzeczypospolitej przy Stolicy apostolskiej. Dnia 30 grudnia 1762 r. zaraz na jego miejsce mianowany G., agens negotiorum | miesięcy hospodarem Mołdawii i Wołoszczyzny,

wcielone są do dzieła Perkinsa, niżej zacytowanego. Kominentarzami terni G. wyprzedził o całe stulecie dzieło Vasarego „Le Vite”, a Le Monnier słusznie postąpił, dołączając wiadomości w nich zawarte do swego wydania Życiorysów artystów włoskich Vasarego. Wiadomości do historyi sztuki starożytnej, przez G-ego kompilowane, głównie z Pliniusza i Witruwiusza, mniejszej są wagi, wszakże ciekawe, o ile ujawniają przejęcie się ich autora sztuką grecką, a zwłaszcza cześć jego dla Lyzyppa i Polykleta.—Bibliogr. Co do wydań dzieł G-ego: Cicognara i najnowsze wydanie Vasarego (Florencya) przytaczają wyjątki z jego rękopisów; Kommentarze G-ego przytacza Perkins. Reprodukcye drzwi G-ego wydali: Teodor Iwanowicz w 1798 r. w Rzymie na 12 tablicach sztychowanych z rysunków konturowych, oraz G. P. Lasinio w 1824 r. we Florencyi.— Porów. Vasari „Le Vite” (wyd. Milanesi t. II); Frey „Ghiberti” („Sammlung ausgewählter Biographien Vasari’s” 1886); E. Müntz „Histoire de l’art pendant la Renaissance” (Paryż 1891, t. I, str. 531 — 542); „Guillaume de Mnrcillat et la peinture sur verre en Italie” („Revue des arts décoratifs” 1891); Perkins „G. et son École” (Paryż 1893, wyd. 2-e).    s- s-

Ghiberti Wiktor, najwybitniejszy z synów poprzedniego (* 1418 — f 1496 r.), G. był uczniem ojca swego, któremu pomagał przy odlewaniu drugiej pary drzwi chrzcielnicy florenckiej. Niektóre z figur, zdobiących obramowanie tych drzwi, są dłóta W. G-ego. W. G. jest także autorem obramowania do drzwi Andrzeja Pizań-czyka, owych drzwi, które służyć miały za pierw-wowzór dla podejmujących prace konkursowe. Zwoje kwiatów i owoców na tern obramowaniu bogactwem swojem i zbytnią wypukłością wyróżniają się ujemnie od takich samych ozdób G-ego ojca, pełnych podniosłej prostoty i klasycznego spokoju. W. G. otrzymał 1454 r. nominacyę na „Konsula niższych cechów”.

Ghigiotti. Herb

polski z nadania.

Na tarczy w polu błękitnem na drzewie siedzi ptak. Nad hełmem korona szlachec-

ka. Nadany w 1768 roku Kajetanowi Ghigiotti, kanonikowi warmińskiemu. — Źródła; „Volumina Legum” (VII, str. 802); Rietstap „Armorial général”.

Regni, cum officio Consiliarii Regis. Dowiedziawszy się w Rzymie o śmierci króla Augusta III, G. zaraz ruszył do Warszawy w październiku 1763 r., i wkrótce stał się zupełnem narzędziem i naj-posłuszniejszym agentem księdza Młodziej owskie-go, podkanclerzego, potem kanclerza. Został kanonikiem warmińskim, protonotaryuszem apostolskim, radzcą tajnym Stanisława Augusta. Ludwik Riaucour, biskup Ptolemaidy, wziął go za koadyutora do swego probostwa w Surażu. Konstytucyą sejmu 1775 roku zapewniono G-emu miejsce w departamencie interesów cudzoziemskich rady nieustającej; w ten sposób nagradzano jego „zdatność i od niejakiego czasu zasługi położone w kancellaryi królewskiej na urzędzie sekretarza”. Dnia 4 listop. 1775 r. został, po śmierci księdza Franciszka Czernego, proboszczem w Gołębiu, w Lubelskiem, następnie proboszczem w Surażu. Dnia 17 czerwca 1779 r. król pozwolił mu do tego probostwa wziąć za koadjutora Kossakowskiego, biskupa cynneńskiego, a dnia 17 listopada do probostwa gołąbskiego Wojciech Skarszewski został jego koadjutorem (ks. 34). Nazywano G-ego prałatem. W lat kilka później kardynał Albani, protektor Polski, który był opatem bledzowskim, G-ego przybrał za koadjutora. Szedł więc dyplomata Włoch coraz wyżej w górę same-mi koadjutorstwami. W latach 1793 — 95 mieszkał jeszcze w zamku ciągle, ale zgryzoty go dobijały, zaczęły mu puchnąć nogi. Król, dowiedział się o tern z żalem, kazał mu przenieść się na mieszkanie do Belwederu i doktora Beklera pytał się, jak księdzu poradzić. Potem do Watsona, swego kasyera, którego w Warszawie zostawił, pisał z czułością o G-m, myślał o jego najpospolitszych potrzebach. Choroba to była śmiertelna: umarł z niej G. d. 29 marca 1796 r., miał lat 68. Pochowany na cmentarzu S-to Krzyskim. i tam miał nagrobek (Cment. powąz., III, 6).

Ghika, ród hospodarów mołdawskich i wołoskich. Założycielem jego był Jerzy G., rodem z Albanii; przybył on do Jas jako kupiec i pozyskał względy hospodara, Bazylego Lupula, swego rodaka. Ten nadał mu szlachectwo i mianował go swoim przedstawicielem w Konstantynopolu; urząd ten G. pełnił i za rządów następcy Bazylego, Jerzego Stefana, a potem sam zajął jego miejsce (w marcu 1658). Na początku swych rządów musiał odpierać najazd zdetronizowanego swego poprzednika; zwyciężył go pod Strungą. Po tern zwycięstwie towarzyszył Tatarom w wyprawie do Siedmiogrodu. Rakoczy, któremu spalono wtedy stolicę, nie stracił jednak głowy. Jego kandydat na tron mołdawski, Konstanty Bassarab, wszedł do tego kraju z garścią wojska i po bitwie pod Cecorą zmusił G-ę do ucieczki. Uzurpator został jednak wyparty przez Tatarów i G. był przez kilka

58),

skąd Turcy byli wypędzili Mihneę. Stefan Lu-pul zastąpił G-a w pierwszem z tycli księstw; w drugiem rządził on sam do r. 1660, w którym Konstanty Bassarab na niego po raz drugi napadł i w maju opanował Bukareszt; Turcy najeźdźcę wyrzucili do Siedmiogrodu, ale wkrótce potem i G-ę z hospodarstwa złożyli, postanowiwszy zastąpić go paszą (1660). — 2) G. Grzegorz I (Gligore), hospodar wołoski (1660 — 1664), syn poprzedniego, mianowany po destytucyi ojca, dzięki zaleceniom bojara, Konstantego Kan-takuzena, jednego z najpiękniejszych charakterów tej epoki, zajął się zrazu reorganizacyą kraju, zniszczonego przez wojny, choroby i głód. Towarzyszył Turkom w niefortunnej wyprawie do Siedmiogrodu; po powrocie kazał udusić swego dobroczyńcę, Kantakuzena. Leurdeanu i Dymitr Kantakuzen, bratanek ofiary, doradzili G-ce ten czyn, którego on później żałował. W drugiej wyprawie (r. 1664) zdradził Turków, poczem uciekł z kraju. Pobyt jego w Wiedniu trwał do r. 1672; przez ten czas błagał napró-żno o pomoc cesarza i nawet papieża, któremu obiecywał przejść na katolicyzm. Większe powodzenie miały starania u Turków, którzy mu wreszcie oddali powtórnie tron wołoski. Zaczęło się wtedy okrutne prześladowanie stronnictwa Kantakuzenów przez G-ę i jego ulubieńców, Leurdeanu, Baleanu i Krizeę. Konstanty Kantakuzen, syn zamordowanego, był wraz z braćmi torturowany. Tylko Serban Kantakuzen, który zajął później tron po G-ce, zdołał zbiedz do Konstantynopola i donieść o jego postępowaniu. G. znajdował się wtedy z wojskiem swem pod Cho-cimem, gdzie Hussein-pasza walczył z Polakami. Hospodar, uląkłszy się groźby tureckiego dowódz-cy, jeszcze raz zdradził Portę: dał się wziąć do niewoli przez Polaków; później przybiegł do Konstantynopola, gdzie udało mu się zręcznie wytłómaczyć. Stracił jednak tron (1674), który Turcy oddali Jerzemu Ducasowi. — 3) G. Grzegorz II, hospodar Mołdawii (1727 —1733), wnuk poprzedniego. Był zrazu wielkim tłóma-czem w Konstantynopolu, tron otrzymał w końcu r. 1727. Panowanie jego było dosyć spokojne i szczęśliwe: G. zmniejszył podatki i dopomagał swemu ludowi podczas głodu r. 1731. Najazd Tatarów, wywołany przaz brata demonizowanego hospodara, Michała Rakowiczy, został odparty przez G-ę, którego wspierały wojska wołoskie i tureckie. W r. 1733 Porta wysłała go na Wołoszczyznę, gdzie zastąpił Konstantego Maurocordato. Rządy jego na Wołoszczyźnie trwały trzy lata: Maurocordatemu udało się wrócić na tron, a G. został powtórnie hospodarem Mołdawii (1735). Podczas wojny Turcyi z Ros-. syą, wypędzony przez Miinicha, który wszedł do Mołdawii w sierpniu r. 1739, wrócił po zawarciu pokoju w Belgradzie, został jednak pozbawiony tronu w r. 1741. Po raz trzeci panował w Mołdawii przez rok (1747—48); w r. 1748

dostał się na bogatszy tron wołoski; odznaczył się wtedy nakładaniem uciążliwych podatków, które szły na spłatę jego długów konstantynopolitańskich. Umarł jako hospodar w r. 1752. Zbudował klasztory w Frumoala w okolicach Jas i w Pantolimonie pod Bukaresztem.—4) G. Maciej, hospodar wołoski (1752—53), syn poprzedniego i następca jego na tronie wołoskim. Po 9-u miesiącach panowania został zdetronizowany, dzięki intrygom brata, Skarlata, i skargom bojarów. Mianowany księciem Mołdawii (1753), panował trzy lata i musiał ustąpić tronu Konstantemu Rakowiczy, ulubieńcowi wezyra (1756). 5) G. S kari at, książę Mołdawii (1757 brat poprzedniego. Wzbudził ku sobie nienawiść powszechną, zaprowadziwszy podatek od krów, który - ciężył nieznośnie rolnikom. Metropolita Jakób nie chciał się nań zgodzić i złożył nawet swój pastorał przed hospodarem. Nowy podatek został jednak pochwalony przez Turków. W r. 1758 G. kupił tron wołoski, został go jednak pozbawiony po trzech latach panowania, odznaczającego się tylko ciągłem mnożeniem podatków. Wrócił na tron w r. 1765 i zmarł w rok później (1766).—6) G. Grzegorz III lub Grzegorz Aleksander, syn Aleksandra G., wielkiego tłómacza w Konstantynopolu. Zrazu książę Mołdawii (1764 — 67) służył interesom rossyjskim, knując intrygi i wysyłając do Konstantynopola fałszywe wiadomości, za pośrednictwem liana tatarskiego. Był jednak dobrym administratorem, ukrócił przeniewierstwa bojarów i sprawiedliwiej urzą dził pobór podatków po wsiach. Chcąc ograniczyć rozrzutność bojarów, dał sam dobry przykład, ubierając się skromnie. Założył szkołę grecką w Jassach, sprowadził do miasta wodę i zbudował pierwszą w kraju fabrykę sukna. Turcy zdetronizowali go w r. 1767; wkrótce jednak zamianowali hospodarem Wołoszczyzny. Udał, że został schwytany przez Rossyan (1868), którzy go wysłali do Petersburga, gdzie świetnego doznał przyjęcia u cesarzowej Katarzyny. Wrócił 'do Mołdawii dzięki poparciu cesarzowej, po zawarciu traktatu w Kuczuk-Kajnardży, i prowadził dalej tę samą politykę. Podczas powtórnych rządów G-i Austrya odezwała się z nie-słusznemi pretensyami do Bukowiny, którą uważała za część Pokucia, świeżo zagarniętego (po pierwszym rozbiorze Polski). Austryacy głosili, że jest to maleńkie terrytoryum, które ułatwiłoby kommunikacyę między Galicyą i Siedmiogrodem. Bukowina została zajęta przez wojska cesarskie, a równocześnie Thugut traktował o jej ustąpienie w Konstantynopolu. Bojarowie mołdawscy protestowali, a G., za poradą Rossyi, która niechętnem okiem patrzyła na nowe zdobycze swego sąsiada, napisał sam protest, który podobno był zredagowany w obozie feldmarszałka Rumiancowa. Protest ten, ułożony niezgrabnie, nie mógł się spodobać Turkom, którym ja-

koby groził interwencyą rossyjską. G. zresztą stosunki księcia z patryotami nie trwały jednak bez skrupułu zapewniał jednocześnie Austryaków o swych dobrych chęciach względem cesarstwa, któremu chciał usłużyć w sprawie Bukowiny.

długo. Campineanu wybierał się nawet do Konstantynopola, by tam uzyskać detronizacyę G-i; został jednak aresztowany i osadzony w klasztorze Plumbuita. Stronnicy jego starali się napróżno wywołać powstanie, rozrzucając projekt konstytucyi; zostali wykryci i przywódzców ich, M. Filipescu i Belcescu, aresztowano. Pierwszy zmarł w więzieniu w Snagoo, drugi przesiedział dwa lata w Margineui, później w Gorgani. W r. 1841 zabiegi konsula rossyjskiego, barona Ruck-manna, zostały nareszcie uwieńczone powodzeniem: wskutek denuncyaeyi bojarów G-ę zdetronizowano, a Wołoszczyznę oddano Jerzemu Bi-besco. — 10) G. Grzegorz V, książę Mołdawii. Mianowany w r. 1849, rządził do lipca 1853; usunął się wtedy przed okkupacyą rossyjską; wrócił w r. 1854 i pozostawał na tronie do lipca 1856 r. Intelligentny i oświecony, chociaż mało energiczny, przeprowadził za swego panowania niejedną reformę: reorganizował Akademię Michała, Sturzy, oswobodził Cyganów, którzy byli dotąd niewolnikami bojarów. W r. 1854 kupił rękopis kroniki Sincai i swoim kosztem ją wydrukował. Wydawnictwo to poprzedzone było pierwszetn wydaniem kronik Mołdawii przez Ko-galnieeanu. Po opuszczeuiu Mołdawii G. zamieszkał w Paryżu, gdzie wkrótce zmarł. — Por. N. Jorga art. Ghica w „Grande Encyclopédie” La-mirault’a; A. D. Xenopol. „Historya Rumunów”; tenże „Etudes historiques sur le peuple roumain” (Jassy 1887); H. Castille „Alexandre Ghica”.

Orłlika Jan, pisarz i polityk rumuński (* w Bukareszcie r. 1817). Nauki wyższe pobierał w Ecole centrale w Paryżu. W r. 1841 wrócił do kraju, w r. 1843 powołano go do Jass na katedrę matematyki i ekonomii politycznej w Akademii, założonej przez Michała Stur-zę. Założył wtedy z przywódzcami młodzieży mołdawskiej czasopismo „Postęp” [„Progresul”]. W r. 1848 brał czynny udział w rewolucyi wołoskiej; nie wszyscy jednak jego towarzysze chcieli słuchać jego rad światłych i rozsądnych, co doprowadziło do nieporozumień między G-ą i historykiem N. Balcescu. Wysłany do Konstantynopola, by tam bronił sprawy rewolucyi, nie był obecnym przy stłumieniu ruchu narodowego. Służył jednak zdaleka radą swym przyjaciołom, zalecając im trzymanie się polityki przyjaznej Turcyi, jako najrozsądniejszej. W roku 1854-ym, mianowany przez Turków gubernatorem wyspy Samos, na tern stanowisku zreorganizował zarząd wyspy i wytępił rozbójników morskich, grasujących na Archipelagu. W r. 1857 wrócił do Bukaresztu; za rządów księcia Kuzy był kilkakroć ministrem, przyczynił się do jego upadku i do wyboru Karola Hohenzollerna. Za jego rządów był z Dymitrem Sturzą dwa razy na czele gabinetu liberalnego. W r. 1877 sprzeciwiał się wypowiedzeniu wojny

Kaunitz, który miał oddanego stronnika w osobie Aleksandra Ypsylantego, księcia Wołoszczyzny, przeprowadził łatwo swoje plany; G. został tymczasem zadenuncyowany w Konstantynopolu, jako narzędzie Rossyi. Bukowinę Porta ustąpiła uroczyście układem z dnia 7 maja 1775 r., a kommissarze tureccy, przekupieni przez Austryę, spełnili wszystkie jej życzenia przy wymierzaniu granic. G., podniecany przez Rossyę (uczucie patryotyzmu obce było temu człowiekowi, który był fanaryotą z krwi i charakteru), starał się napróżno utrzymać przy Mołdawii Suczawę, dawną stolicę hospodarów mołdawskich. Tymczasem położenie jego w Konstantynopolu mocno się zachwiało. Odmowa dostarczenia prowiantu wojsku tureckiemu, niewłaściwe wyrażenia, których użył, mówiąc o Turkach, sprowadziły jego zgubę. Poseł sułtański przybył do Jas w październiku r. 1777 i zaprosił go do siebie, tłómacząc się chorobą. G. udał się do beïliku, gdzie się poseł zatrzymał, i tam został przez jego służbę zamordowany (12 października 1777).

Głowę jego posłano do Konstantynopola. —

7)    G. Aleksander, książę wołoski (1766—68), syn Skarlata G. (ob.), został zdetronizowany w r. 1768 za swoje sympatye rossyjskie. —

8)    G. Grzegorz IV, książę wołoski, zamianowany przez Turków po rewolucyi greckiej (1821).

Był to pierwszy z hospodarów pochodzenia rumuńskiego po fanaryotach, którzy tu przez wiek cały rządzili. G. był człowiekiem pobożnym, ucaeiwym, trochę prostym. Starał się przeprowadzić w swym kraju reformy: zmniejszył podatki, zasilając swój skarb dochodami z klasztorów, które Turcy odebrali mnichom greckim; przywołał do kraju bojarów, którzy z powodu zaburzeń schronili się byli do Siedmiogrodu, i utrzymywał dobre stosunki z tworzącą się partyą młodych ^atryotów. W r. 1827 powstało w Bukareszcie towarzystwo literackie, które miało jednak cele polityczne. G. wybrał z pomiędzy członków tego towarzystwa kommissyę, która się miała zająć opracowaniem projektu reform. Do kommissyi tej należał i Grzegorz Brancovanu, zrazu nieprzyjaciel G-i, przeciwko któremu starał się był zbuntować pandurów. Ta polityka oświeconego patryotyzmu i wierności względem Turcyi nie podobała się Rossyi; to też gdy wojska rossyjskie weszły w r. 1828 na ziemię wołoską, G. uciekł do Siedmiogrodu. Wrócił do kraju po wojnie i umarł około r. 1840. — 9) G.

Aleksander, hospodar wołoski od r. 1834, brat Grzegorza G. Dawny członek towarzystwa literackiego, popierał dążenia stronnictwa narodowego, na którego czele stali Campineanu, później Rosetti, historyk Balcescu, bracia Golescu,

Eliade, Francuz Vaillant i Grek Aristia, Dobre I Turcyi, powodowany sympatyami tureckiemi,

W r. 1881 mianowany posłem w Londynie, urząd ten pełnił do roku 1891, w którym usunął' się do życia prywatnego. G. jest prezesem Akademii Rumuńskiej. Jego prace ekonomiczne i historyczne są waźnem źródłem do poznania spraw rumuńskich.—Por. Rudow „Geschichte des rumänischen Schrifttums” (1892).

G-hika Helena, ob. Dora d’Istria.

Grłlio, właściwie Gem lik, miasto w sandża-ku Brussa, wilajecie Chodawendikszar, nad Indżir-Limanem, zatoką morza Marmara; 3 500 mieszk. Siedziba arcybiskupa Nicei, kajmakana i konsula greckiego. Mieszkańcy G. hodują figi i wino, handlują jedwabiem, bawełną, oliwkami. W oko-czajny przydomek ojca jego, nadany z czasem, zastąpił ich nazwisko rodzinne. Jak wielu z malarzy owej epoki, G. odbył z początku studya złotnicze, uprawiając przytein z nadzwyczajnem zamiłowaniem rysunek i robiąc od lat najmłodszych portrety, odznaczające się już wówczas wielkiem podobieństwem. Malarstwa uczył się u Alesso Baldovinettiego, a robienia fresków specyalnie u Masaccia. W 1475 r. G. pracował w Rzymie przy bibliotece watykańskiej, a począwszy od 1450 r. G. zaznacza płodną swoją działalność artystyczną we Florencyi coraz wybitniej szemi pracami. I tak: w kościele Wszystkich Świętych (Ognisanti) maluje „św. Hiero-

TO

ri

i;

i)

3É1!

-wmf «r

L-

Là

G)#

i.

-y

EM

WW;,

ar

yf.- ł

ma.

T<

MM

pi

mm

we,

fEKi

r -.-go*

SI

1*5

».'■A'

rr\J ■

SSg

Fig. 213. „Egzekwie św. Franciszka.”

(Malowidło ścienne Dominika Gkirlandaja w kaplicy Sassettich av kościele Świętej Trójcy, we Florencyi).

licacli G. są piękne dąbrowy.— G. jest dawnem K i o s, kolonią Miletu, znacznym ongi portem i rynkiem, na którym koncentrował się handel sąsiedniej Frygii. Filip X Macedoński zburzył Kios; odbudował je Prusyas, król Bitynii, i nazwał od swojego imienia, Prusyas.

Grłlirin (Girin), ob. Kirin.

Ghirlandajo (albo Grillanda’io). Rodzina artystów włoskich, z których najsłynniejszy Dominik, malarz włoski (* 1449 we Florencyi — f 1494 tamże). G. był synem złotnika, Dome-nica Tomasi Bigordi; właściwem więc nazwiskiem G-a było Bigordi; Ghirlandajo, zwy-

nima”, jako parę ze św. Augustynem Sandra Botticellego, z wybornem odtworzeniem akcesso-ryów z natury malowanych, następnie „Wieczerzę pańską” w refektarzu, którą powtarza także w refektarzu kościoła św. Marka. W latach 1481 — 85 G. ozdabia swemi freskami ścianę w Sali Zegarowej w Palazzo Vecchio (św. Zeno-biusz jako patron miasta, w otoczeniu świętych). W r. 1485 kończy G. swój imponujący, piękny cykl z życia św. Franciszka na ścianach kaplicy rodziny Sassettich w kościele św. Trójcy. Kompozycye te odznaczają się wybornem ugrupowaniem figur, pięknem tłem architektonicznem,

przez które przeglądają w dali motywa pejzażowe. Modelowaniem figur G. przewyższył wszystkich współczesnych sobie malarzy fresków. Pełne prawdy życiowej figury donatorów, Franciszka Sassettiego i żony jego, Nery, przypominają swoim realizmem szkołę flamandzką, a zwłaszcza figury donatorów w ołtarzu gandaw-skim (ob. Eyck van). Równej wartości artystycznej co freski św. Franciszka i pokrewne im, co do samej kompozycyi, są freski G-a, zdobiące ściany kościoła katedralnego w San Gimignano; mają one za przedmiot epizody z życia św. Finy. Jakkolwiek malarstwo freskowe, monumentalne, najbardziej odpowiadało rodzajowi talentu i zamiłowaniu G-a, tworzył on także i obrazy kościelne, nie mniejszej niż freski jego wartości. Tak np.-. głowy na obrazach jego „Urodzenie Chrystusa” i „Hołd pastuszków” (z datą 1485 r., obecnie w Akademii sztuk pięknych we Florencyi) słynęły, jak zapewnia Vasari, jako „cudownie piękne pomysły”. Louvre paryski posiada pędzla G-a portret starca z dzieckiem, zadziwiający śmiałością traktowania brzydoty, oraz „Nawiedzenie” (z datą 1491), obraz pochodzący z kościoła św. Maryi Magdaleny de’Pazzi. W Uffiziach florenckich widzieć można: Madonnę w otoczenia aniołów z klęczącymi u stóp jej tronu bisKupami, malowane a tempera, całe własną ręką G-a, stąd nader cenny zabytek jednego z pierwszych obrazów jego; dalej „Hołd magów” z datą 1487 r., przedmiot powtórzony na obrazie przechowywanym w zbiorach pałacu Pittich. I w innych muzeach europejskich zna-. leźć można obrazy, uchodzące za dzieła G-a, uie-które z nich noszą jednak ślady obcej ręki, inne prędzej zaliczyć-by można do obrazów szkoły jego. Około r. 1483 widzimy G-a w Rzymie, pracującego przy ozdabianiu kaplicy Syks-tyńskiej. Tu powstało piękne dzieło jego: „Powołanie św. Piotra i św. Andrzeja”, na tle pejzażu z poprawną perspektywą; tu zaznajamiał się G. coraz lepiej ze światem klasycznym, który tak wybitną rolę odgrywa w utworach jego pędzla; tu wreszcie poznał się z bogatym znawcą sztuki, Florentczykiem, Franciszkiem Tornabuonim. Znajomość ta była nader szczęśliwą i dla G-a, i dla sztuki włoskiej wogóle. Rozumny mecenas namówił z jednej strony podupadłą rodzinę Riccicli do ustąpienia mu prawa patronatu nad kaplicą chóralną w kościele Santa Maria Novella wzamian za zobowiązanie się odrestaurowania jej, a z drugiej skłonił G-a do ozdobienia we freski wszystkich ścian i sklepień tejże kaplicy. Dzięki tej inicyatywie i hojnej ofiarności rodu Tornabuonieh powstało jedno z piękniejszych dzieł malarstwa XV stulecia. Cały cykl obrazów ściennych tej kaplicy wymalowanym został przez G-a w ciągu czterech lat (1486 — 1490), jak to zawarowano w umowie, przez obie strony podpisanej d. 1 września 1485 r. Umowa ta jest nader cieka

wym zabytkiem stosunków artystycznych owej epoki. Malowidła ścienne G-a zastąpić miały zniszczone przez wilgoć freski Andrzeja Orca-gni, w które kaplica ta niegdyś przyozdobioną była za staraniem Riccieh. Freski G-a, zdobiące dotąd całą kaplicę, uległy także miejscami zniszczeniu, zwłaszcza w górnych warstwach swoich, zachowały jednak wyraźny rysunek całej kompozycyi: stanowią przeto, jeden z piękniejszych i cenniejszych zabytków malarstwa we Florencyi. Wszystkie cechy kompozycyi i pędzla G-a najlepiej uwidoczniają się na tych freskach, które też są jego arcydziełem. Dwie wielkie płaszczyzny ścienne, podzielone, każda na siedem części, mają za przedmiot sceny z życia Matki Boskiej i św. Jana Chrzciciela. Sklepienia i załomy ścian również umiejętnie są spożytkowane, tak, że wszystko zlewa się harmonijnie w jedną całość, imponującą śmiałością pomysłów i sumiennem wykończeniem.—G. jest po Masacciu najwybitniejszym malarzem ze szkoły florenckiej XV stulecia. W nim dochodzą do zupełnego rozkwitu kierunki i usiłowania tej szkoły, od początku stulecia wywalczające sobie uznanie wśród całej rzeszy artystów włoskich. Prace jego nacechowane są owym zdrowym realizmem, który wniosła w dziedzinę sztuki szkoła florencka, a który G. umie utrzymywać we właściwych sztuce granicach; nadto w pracach jego widoczny jest wpływ świata klasycznego, ów wpływ dobroczynny, który prowadzi do znajomości natury, a głównie znajomość wyborna perspektywy i ciała ludzkiego. Właściwością większych obrazów ściennych G-a jest wprowadzanie do kompozycyi figur dodatkowych, branych wprost z otoczenia. I tak, w orszakach ludzi, pomiędzy widzami spotykamy zawsze mnóstwo cennych portretów osób współczesnych autorowi: to znakomitości owo-czesnych, to słynnych piękności kobiecych, to wreszcie donatorów lub podobizny samego artysty i jego współpracowników. Jako naturali-sta, G. za tło do swoich obrazów brał zawsze żywą otaczającą naturę; stąd mamy tam odtworzone wiernie ulice miast włoskich, pałace, domy, wnętrza tych domów, a nawet sprzęty. Wszystko to, niezależnie od wartości artystycznej dzieł G-a, daje im także nader ważne znaczenie jako wiernym obrazom kultury owocze-snej. G. cieszył się ogromnem uznaniem jeszcze za życia swego, zgon jego był opłakiwany przez całe Włochy, a ciało jego pochowane zostało w kościele Santa Maria Novella, która zawiera najdonioślejsze dzieło mistrza. Vasari w dziele swojem („Le Vite etc.”) opracował życiorys G-a ze szczególną sumiennością, a dzieła jego, jak np.: freski kaplicy Tornabuonieh, opisuje nader szczegółowo i nazywa utwory jego pędzla „najbardziej zachwycaj ącem dziełem stulecia.” Wpływ G-a na malarstwo włoskie był bardzo silny, przy nim wielu pra-

s. s.

s. s.

Fig. 214.

Ghislanzoni (herb).

D.

K.

cowało (jak np. szwagier jego, Bastiano Maiuar-di z Sangimignano) i wyrabiało się na dzielnych artystów (Franc. Granacci). Uczniem jego był między innymi i Michał Anioł Buonarotti. Z rodziny G-a trzech było malarzy, którycli prace mają także niemałe znaczenie pośród licznych jego współpracowników. I tak: bracia jego, Benedetto (* 1458 we Florencyi—f 1497 tamże) i Dawid (* 1460.—1525) pomagali mu w jego wielkich robotach malarskich; a po śmierci mistrza im było poruczone dokończenie prac przez niego rozpoczętych. Syn jego, Ridolfo (*1483 we Florencyi — f 1561), kształcił się na wzorach Michała Anioła, studyował Fra Bartolommea i pracował razem z Rafaelem, swoim rówieśnikiem. Prace jego mają odmienny charakter niż ojca; noszą one na sobie odbicie malarstwa XVI wieku. Do najwybitniejszych dzieł jego należą: „Św. Zenobiusz wskrzeszający zmarłe dziecię” i „Przeniesienie zwłok” tegoż świętego; oba obrazy, dotąd przechowywane w Uffiziach florenckich, przypominają' pędzel Fra Bartolommea. Jego „Madonna del Pozzo” (także w Uffiziach) długi czas uchodziła za obraz Rafaela.—Porów. Vasari „Le Vite”; P. Mantz. „Une tournee en Auvergne” („Gazette des beaux-arts.” T. XXXIII i XXXIV); „Geschichte der Malerei. Herausgegeben v. A. Woltmann u. K. Woermann” (Lipsk 1882, Tom II, str. 192—199); Ernest Steinmann „Ghirlandajo” (Bielfeld i Lipsk 1897; „Künstler Monographien”, XXV).

Crhisi, rodzina włoska, która w XVI w. wydała kilku zdolnych artystów, noszących zwykle przydomek Mantovano, od miasta ich rodzinnego Mantui. I tak: Giovanni-Baptista (* 1503 — f 1575), rzeźbiarz, budowniczy, malarz i rytownik, ceniony głównie dla swoich sztychów, był uczniem Marka-Antoniusza.—Giorgio (* 1522—f 1582), zdolny rytownik, rytował przeważnie dzieła Rafaela (Prorocy i Sybille z kaplicy Syntyńskiej, 10 tablic), Julio Romana i Michała-Anioła.—A dam o (* 1530—fl580), brat poprzedniego, rytownik bardzo płodny; dotąd poszukiwane są jego sztychy z dzieł Michała-Anioła.— Dy an a, siostra poprzednich — zwana Diana Scultori — uprawiała z talentem rytow-nictwo (Uczta bogów, Zaślubiny Kupidyna i Psyche, 3 tablice podług dzieł Julia Romana, znajdujących się w Mantui w pałacu Té). Dyana G. była jedną z pierwszych kobiet oddających się rytownictwu.—Teodoro (* 1537—f 1601), najmłodszy z rodzeństwa, uczeń Julia Romana, uprawiał malarstwo i rytownictwo. Obrazy jego widzieć można w muzeum neapolitańskiein.—Por. Carlo d’Arco „Di cinque valenti Incisori Man-tovani nel sec. XVI” (Mantua 1840).

Grłlislain, miasto, ob. Saint-Ghislain.

Grłlislain, ród belgijski, ob. Merode.

Ghislanzoni, herb polski z indygienatu. Na tarczy przedzielonej pasem błękitnym ukośnie wprawo z polem górnem srebrnem, a dolnem złotem—lew naturalny, proporzec czerwony w łapach trzymający. Nad hełmem w koronie trzy pióra strasie. Herbem tym pieczętuje się włoska rodzina Ghislan-z o ni cli, z której Aloizy, oficer wojsk Napoleońskich, w pierwszej ćwierci dziewiętnastego wieku o-siadł w Królestwie Pol-skiem. — Wiadomość o tym herbie: W. K. Zieliński „Herbarzyk rodzin szlacheckich” (manuskrypt), w posiadaniu p. Tomasza Jackowskiego.

Ghislanzoni Antoni, pisarz włoski (* 1824 r. w Lecco). Studyował w Pizie medycynę, porzucił ją jednak i wstąpił jako śpiewak do teatru. W r. 1848 wydawał w Medyolanie dwa czasopisma rewolucyjne, co przypłacił więzie-nieniem. Po odzyskaniu wolności wrócił do opery i w r. 1851 śpiewał w Paryżu, w r. 1853 stracił głos i zmuszony był scenę opuścić. Oddał się wtedy literaturze. W r. 1857 założył satyryczne pismo „L’Uomo di Pietra”; redagował przez długi czas „Rivista minima” i „Giornale capriceio”. Pisywał powieści („Gli Artisti da teatro” [1865], „Le donne brute” [1870] i inne), libretta do oper (m. i. do „Aidy”) i komedye („La moda nelParte” i inne).

GłlOgra, ob. Go gra.

Ghomarâ, plemię marokańskie, mieszkające na brzegu rzeki Rif, w części środkowej, od Tetuanu do Badis, w miejscowości bardzo górzystej. Jest to plemię jedno z najznakomitszych i najstarożytniejsze, ściśle związane z dziejami marokańskiemi (ob. Maroko — dzieje). Obecnie prawie wszyscy Berberowie ghomarscy mówią po arabsku i stąd pospolicie są uważani za Arabów; jedna wszelakoż ich gałąź, Beni-Bu-Zera, zachowała dotąd język pierwotny. Na zachodzie od G-y siedzą Szyszauanie, na płn. zachodzie nowe plemię Beni-Said, na którego terrytoryum leży Dżebel ben-Hassan, wysoki 2 210 m., na mapach żeglarskich zwany górą Anny, a plemię Beni-Madaan zajmuje terrytoryum, rozciągające się aż do okolicy miasta Tetuan. Wszystkie te krainy nieznane dotychczas, żaden bowiem Europejczyk ich nie zwiedzał. 0-rografia ich jest bardzo zawiła; grunta są dobrze zroszone, a dość liczne, wązkie doliny dobrze uprawne i gęsto zaludnione. Ghomarowie byli niegdyś chrześcianami, na mahometanizm nawrócił ich Muza-Ibn-Hosain. Duverrier dzieli ich na Beni-Harnid, Metiua, Beni-Nal, Aghzaua, Beni-U-Zeruel i Medżkaza. — W. Encykl. Larni-rault'a.

W. N.

w. N.

w. N.

CrłlUZZOWie, plemię tureckie, które w Wiekach Średnich ważną rolę odegrywało w Azyi Środkowej. Było ono najpotężniejszem z plemion koczowniczych, które zamieszkiwały ogromne stepy Deszt i Kipczak, położone na południowym wschodzie od morza Aralskiego, na ostatnich krańcach Turkiestanu. G. wyprowadzali swoje pochodzenie od Oguza, słynnego bohatera, eponima wszystkich plemion tureckich. Pisarze bizantyjscy, a między innymi Porfiroge-neta, zuali ich pod imieniem Ooęot. Zdaje się, że te hordy, wyparte przez Kitaj ów (Chińczyków), przeszły przez Dżyhun i osiedliły się w Chorasanie za kalifa El-Mahdi (775 — 785). Tam w owym czasie stali się stronnikami słynnego oszusta El-Mokanny. Charakter ich przewrotny i burzliwy zmusił władze Transoksyany do trzymania ich w odosobnieniu w okolicach tej prowincyi najdalszych, a nawet dla zabezpieczenia się od ich najazdów wzniesiono w Kât, na północy

Crhomrian albo Gh o mer i an, plemię algierskie w prowincyi Konstantynie, mieszkające w górach nad Ued-Eudża, dopływem rzeki Rummel, w stronie płd.-zachodniej od Mili; jest ich 2 500, mówią narzeczem berberyjskiem i należą do gminy mieszanej TedZ-M’zala. Jest i drugie plemię tegoż imienia, lecz zarabizowane zupełnie i częściej nazywane Be ni- Gh o mr i an, w depart. Algierskim, w gminie mieszanej Ued-Fad-da, w górach prawego brzegu rzeki Szelif, w pobliżu Duperré.—„Gr. Enc.” Lamiraulfa. R-

Grhor (E1-) w obszerniejszem znaczeniu cała dolina Jordanu wraz z jej przedłużeniem na południe morza Martwego do zatoki Akaba, zwykle jednak to przedłużenie nosi miano el Araba. G. i Araba są to nazwy arabskie. Pierwsze oznacza dolinę głęboką o zboczach stromych, druga— dolinę płytką, łagodną. Cały G. powstał wskutek fosowatego południkowego zapadnięcia wśród wyżyny Syryjskiej. Wzdłuż tego zapadnięcia płynie bystry Jordan o bardzo zmiennym poziomie wód, przepływający jezioro Meron (-f- 2 m. wysokości), Genezaret (Tyberyadzkie) (—208 m.) i Martwe (—394 m.); dwa więc ostatnie leżą poniżej poziomu morza. Na południe morza Martwego dno doliny wznosi się do 230 m. nad poziomem morza, a następnie znów się zniża ku zatoce Akaba. W epoce lodowej, gdy klimat był wilgotniejszy, depressya G-u była zalana wodą i stanowiła wielkie podłużne jezioro, jak tego dowodzą tarasy jeziorne na zboczu doliny, sięgające do 190 m. nad poziom morza Martwego. Jezioro to, według badań Huila, nigdy nie miało połączenia z morzem.

Grhorband, dolina w północnym Afganistanie, na północo-zachód Kabulu, zroszona rzeką Ghor-band, dopływem Pandżeru, który wpada z lewej do r. Kabulu. Dolina ta jest ograniczona z północy i zachodu głównym łańcuchem Hindukuszu, ze wschodu zaś łańcuchem gór Pegroan, które ją oddzielają od doliny Kabulu; na południo-zacho-dzie dolina ta przechodzi w dolinę górnego Hil-mendu, na północo-wschodzie rzeka *Ghorband przerywa góry Pegman wązkim wyłomem, na którego straży stoi cytadela Gutan-dara i przez który prowadzi droga do doliny Kabulu. Mieszkańcami są Tadżykowie, zajmujący się uprawą morw. Z miast, prócz Ghorbandu, godne uwagi: Ku-szan, Parwan i Farindial.

Grhoristan albo Ghuristan, kraina górzysta w północno-zachodnim Afganistanie, na południowym stoku gór Siah - Kuh, zachodniej gałęzi Hindukuszu, na źródłowym obszarze rzek Fa-rah-rud i Kasz-rud, płynących do jeziora Ha-mun. Główną miejscowością tej krainy jest Ghori albo Zarui nad rz. Kasz-rud, około 20U km. na pdws. od Heratu. Kraj ten, dziki i ubogi, dał jednak imię sławnej dynastyi Ghurydów na tronie afgańskim. Zamieszkany jest przez Aima-ków, zachodnią gałąź plemienia Hazareh.

Baoykl Powił llu»tr. Zu« 192 T. XXIV

Ghurydowie (czyli książęta Ghurystanu w Afganistanie). Ród pochodzenia irańskiego, wywodzący się od bajecznego króla perskiego Zöliaka; podanie głosi że G-wie panowali w G-stanie od czasów najdawniejszych. Według jednych przyjęli islam za kalifatu Alego, syna Abu-Taleba [656—661]; według innych byli jeszcze „niewiernymi” (może buddystami) w epoce Mahmuda Gasnewidy. Książę Ghurystanu, który panował za czasów Alego, nazywał się Szans ab. Dziewiąty jego następca, Mohammed II, został pozbawiony państwa przez Mahmuda Gasnewidę [1099]; atoli prawnuk Mohammeda w r. 1099 wypędził najeźdźców z Ghurystanu. G. stawali się coraz potężniejszymi: Ala ed-Din Hosein II Szybansuz zawojował Ghasnę (1152), Ghijas ed-Din Mohammed II w r. 1187 Lahorę; w latach 1194—98 Szibab ed Din Abul-Mozaffar Mohammed, drugi syn Sama I-go, podbił Dehli i Bengal; uważany jest powszechnie za pierwszego cesarza muzułmańskiego w Indyach. Kolonie afgańskie rozciągnęły się od Ghasny do Indu. Począwszy jednak od r. 1206 państwo Ghurydów, podzielone na cztery monarchie niezależne: Ghasna, Bamjan, Multan i Delili, zaczęło się chylić ku upadkowi. Państwa Ghasna i Bamjan padły w r. 1215 ofiarą Ala ed-Dina Mohammeda II, szóstego sułtana Charizmu.—Oto spis książąt G-stanu od wypędzenia Ghasnewidów: Izz ed-Din Hosein I (1099), Seif ed-Din Suri (1145), Baha ed-Din Sam I (1149), Hosein II Dżyhansuz (1149 — 1150, powt. 1152 —1156), Nasr ed-Din Hosein III (1150), Seif ed-Din Mohammed I (1156), Ghijas ed-Din Mohammed II (1162), Ala ed-Din Mohammed III (1202), Ghijas ed-Din Mahmud (1205), Baha ed-Din Sam II (1210), Ala ed-Din Atsiz (1210), Mohammed III powt. 1214—15. Linia boczna panowała w Bam-janie 1145 —1213 (pięciu książąt). — Ravais-se: art. Ghoûrides w „Grande Encycl.” Lami-raulfa.

123

N.

s. s.

lanie 1859—66.

od Charizmu, mur obronny. Przyszedł nareszcie czas, w którym synowie i wnukowie emira Seldżuka, zrodzeni w tein plemieniu i uznani za naczelników przez główne klany G-ów, pchnęli swe hordy na zdobycie starego świata muzułmańskiego (1038 r.). Bagdad, stolica, został wzięty r. 1055 przez Togrul-Bega; ten, pod zwierzchnictwem duchownem kalifów Abas-sidów, założył sławne państwo Seldżukidów, które rychło rozszerzyło swoje granice od Bosforu aż do Kaszgaru. Później, samowola i zdzier-stwo, jakich się dopuszczali urzędnicy sułtanów Seldżukidów, wywołały powstanie G-ów kipczac-kich. Odmówiwszy haraczu 40 000 owiec, rzucili się oni na Chorasan, zdobyli Balch, Bucha-rę, Niszapur, Merw, który był jedną ze stolic państwa, zrabowali i spalili to miasto, opanowali osobę samego sułtana, Sandżara, i więzili go w Deszt przez cztery lata (Malcolm „Hist, of Persia”). Odtąd G. stali się panami absolutnymi Chorasanu i władali nim aż do podbicia tej krainy przez szachów Charizmu (1192). Temiż czasy rozszerzyli się w sposób spokojniejszy, w Kur-dystanie perskim, aż do Syryi i Egiptu. Ma-grizi często wspomina G-ów, mówiąc o powstaniu dynastyi Ajjubitów w Egipcie. Gdy w r. 1161 Kurd Asad-ed-Din Szyrkuli pośpieszył na wezwanie atabeka syryjskiego, Nured-Dina, stał naonczas na czele wojska, składającego się z Turków z plemienia G-ów. Ciż G. pociągnęli byli z Szyrkuhem oraz z synowcem jego Sala-dynem, do Egiptu, gdzie obalili kalifat Fatymi-dów i nową założyli dynastyę. Od tej epoki już się o nich nie napotyka wzmianek. O pochodzeniu G-ów: Klaproth „Tableau historique de 1’Asie” (Paryż 1826, str. 121—122).

Ghyczy Koloman, węgierski mąż stanu (* 1808—f 1888), ukończywszy studya prawne, był najpierw adwokatem w Peszcie, a następnie, o-bran;y na posła z miasta Komorna na sejm krajowy, poświęcił się całkowicie polityce. W r. 1848, gdy się utworzyło ministeryum Batthya-ny’ego, został sekretarzem ministra sprawiedliwości, Deaka, ale niebawem, po katastrofie pod Vilagos, usunął się z widowni politycznej. Po ogłoszeniu samorządu Węgier wziął udział w pracach prawodawczych i w r. 1861, należąc do stronnictwa Telekego, był prezydentem miasta Debreczyna, a w r. 1873 razem z Tiszą — twórcą i przewódzcą lewicy umiarkowanej, dążącej do unii osobistej Węgier z Austryą. W r. 1874 mianowany ministrem finansów, w r. 1880 usunął się od wszelkich spraw publicznych.

Giacomelli Hektor, współczesny malarz i rysownik francuski (* 1822 w Paryżu). Obok malarstwa uprawia z powodzeniem rysunek or-namentacyjny; znany jest jednak głównie jako zdolny ilustrator dzieł ornitologicznych. Doszedłszy do wielkiej znajomości ulubionego przedmiotu i do zadziwiającej biegłości w odtwarzaniu scen z życia ptaków, G. jest wybitnym specyalistą w swoim zawodzie; jest przytem i zapalonym kollekcyonistą rycin i posiada bardzo piękny icb zbiór z XIX stulecia; dało mu to możność wydania wybornego katalogu wszystkich prac Raffeta.

Giacometti P a weł (* w Novi 1816—f 1882), współczesny autor dramatyczny włoski. Odznaczał się nadzwyczajną płodnością; napisał około stu tragedyj i komedyj, przeznaczonych wyłącznie nieomal dla zapełnienia bieżącego repertuaru różnych teatrów włoskich. Wskutek tego literacka i artystyczna ich strona, jak we wszystkich tego rodzaju płodach dramaturgii współczesnej, bardzo jest zaniedbana; wartość ich zawiera się przeważnie w zewnętrznych scenicznych efektach. Za najlepsze pod względem literackim utwory G-ego poczytywane są niektóre jego tragedye z późniejszego okresu twórczości: „Sofokles” (1860), „Śmierć Cywilna” (1880), „Torquato Tasso” (1855), „Bianca Visconti” (1860); z dawniejszych nieliczne tylko bardzo (jak „Rosilda”, „Elżbieta, królowa angielska”) wyróżniają się wyższemi zaletami literackiemi. Wybór jego dzieł ogłoszono w 8-u tomach w Medyo-

W. Gr.

Giacosa Giuseppe, dramaturg włoski (* 1847 w Collëretto Parella w Piemoncie); kształcił się w Ivrei i Turynie. Potem był adwokatem, ale dobre przyjęcie pierwszej jego sztuki scenicznej („Storia vecchia”), pociągnęło go całkowicie do piśmiennictwa. Napisał cały szereg dramatów i komedyj, wierszem lub prozą, świeżych, dowcipnych, pełnych życia i siły, które miały wielkie powodzenie już nie tylko we Włoszech, ale także i za granicą („Signora di Chalant” należy do repertuaru Sary Bernhardt). Wyliczenie ich wszystkich zawiele-by miejsca zajęło; wymienimy tylko najcelniejsze: „Partita a Sacchi” (1873); „Trionfo d’Amore” (1875); „II marito amante della Moglie” (1877), kome-dya, która pozyskała była wziętość ogromną; „II fratello d’armi” (1878); „II conte Rosso” (1880): „Tristi amori”, uważana za jego arcydzieło (1887); „II filo, scena filosofica-morale per marionette” (1883). Oprócz tego wydał: „Novelle e paesi Valdestani” (1866), i studyum historyczne „Castello dTssoque in val d’Aosta” (1884). G. bardzo udatnie dramatyzował' legendy średniowieczne, wybornie odtwarzając charakter epoki w pełnych życia postaciach. W wydaniu zbiorowem wyszły: „Teatro in versi di G.” i „Teatro in prosa di G.” (w Turynie).

Giaffar (Dżiafur), ob. Barmecydzi. Giakowica, ob. Djakowa.

Gialla, starożytny żółty marmur nuinidyjski, ob. Marmur.

Gianibelli vel Giambelli Federigo, inżynier wojskowy włoski, urodzony w Mantui. Początkowo był inżynierem we Włoszech, później ofiarowywał swoje usługi Filipowi II (ob.),

lecz po odmowie z jego strony pojechał do Niderlandów, gdzie brał skuteczny udział w obronie Antwerpii przeciwko Aleksandrowi Farnese, księciu Parmy, wicekrólowi Niderlandów (1584—

wiek bardzo ubogi, odznaczał się jednak wiel-kiem miłosierdziem względem współwygnańców i był prezesem L’associazione It ali an a aż do r. 1848. W tym czasie powrócił do Modeny i po klęsce wojsk włoskich w Lombardyi przeniósł się do Florencyi, skąd wrócił do Paryża jako sekretarz legacyi toskańskiej (4 stycznia 1849 r.). Restauracya książąt spowodowała powtórne jego wygnanie, które przerwane było tylko krótkim pobytem w Genui r. 1858. W r. 1859 Farini, dyktator Modeny, kazał wyznaczyć mu nagrodę narodową, dzięki której mógł poeta spokojnie zakończyć swe życie w ojczyźnie. Najlepszemi poematami jego są: „L’Esule” (Paryż 1829) i „La Visione” (Paryż 1833). * Giants Causeway (Grobla Olbrzymów), naturalna grobla, złożona z pionowo stojących słupów bazaltowych, ciągnąca się na 200 metrów w morze od kredowego wybrzeża hrabstwa Antrim, w północno-wschodniej Irlandyi. Liczbę pojedyńczych słupów, składających tę groblę, podają na 40 000. Według podania groblę tę mieli zbudować olbrzymi, którzy chcieli tu połą-

w. N.

Giard Alfred Mateusz, przyrodnik i polityk francuski (* w Valenciennes 8 sierp. 1846 r.), był od r. 1882 do 1885 deputowanym swego miasta rodzinnego i należał do skrajnej lewicy; z początku prowadził wykłady na wydziale liistoryi naturalnej i medycyny w „Faculté des sciences” w Lille, a następnie (w r. 1887) otrzymał wezwanie do Paryża na przewodnika konferencyj w „Ecole normale supérieure”; niedługo potem został profesorem zwyczajnym (titulaire) zoologii w utworzonej wówczas paryskiej „Faculté des sciences”. Wreszcie, będąc dyrektorem stacyi zoologicznej w Vimereux (Pas-de Calais), poświęcił się wyłącznie studyom naukowym nad zwierzętami niższemi; wyniki swoich badań ogłosił w licznych notatkach o żachwach złożonych (Ascidiae conipositae), o rozwoju niektórych zwierzokrzewów, o zmianach, zachodzących w jajku meduzy przed zapłodnieniem, o skorupiakach równonogich pasorzytnych i inn. Oprócz tego wydał w „Bulletin scientifique du Nord” klasyfikacyę królestwa zwierząt (1878).

Giaretta (albo Sim eto), największa rzeka Sycylii, bierze początek w górach Madonie, wznoszących się na północnem wybrzeżu Sycylii, płynie na południo-wschód i po 150 km. biegu wpada do morza Jońskiego, o 15 km. na południe od miasta Katanii. Za czasów rzymskich była podobno żeglowna, obecnie jest zbyt uboga w wodę. Ważniejszerni jej dopływami są: z lewej Gabe lia, z prawej Dittaino i Garai o liga, między któremi rozciąga się równina Kata-

w. N.

Konst. Woj.

85). Następnie udał się do Anglii, gdzie ufortyfikował uścia Tamizy i zbudował osiem bra nderów, które, puszczone przez admirała Howarda w nocy z 7 na 8 sierpnia 1588 r. przeciwko Armadzie (ob.) Filipa, zmusiły ją do ucieczki. G. zmarł w Londynie.

Griannone Pietro, historyk włoski (* 7 maja 1676 r. w Ischietella, wiosce, w prowincyi Nea-politańskiej Capitanata—f 7 marca 1748 w Turynie). Studyował prawo w Neapolu, poczem był wziętym adwokatem; zdobywszy znaczny majątek, osiadł w swej willi Due Porte pod Neapolem, gdzie oddał się pracy nad znakomitem dziełem swojem „Storia civile del regno di Napoli” (4 tomy 1723 w Neapolu, oraz kilka wydań późniejszych, najlepsze r. 1829 w 9-u tom. w Me-dyolanie). Dzieło to miało wielkie powodzenie, lecz oburzyło całe duchowieństwo, autor bowiem, występując w niem w obronie praw tronu, ostro

krytykował politykę papieską. Ekskommuniko- czyć Irlandyę ze Szkocyą. wany przez arcybiskupa, G. umknął do Wiednia, gdzie od cesarza, Karola VI, pensyę otrzymawszy, pisał swą Apologię. W r. 1734, po wstąpieniu na tron neapolitański Don Carlosa, utracił pensyę i opuścił schronienie swoje w Wiedniu, ażeby się udać do Neapolu. Po drodze zatrzymał się w Wenecyi, gdzie pozyskał opiekę senatora,^ Angela Pisaniego, ale wskutek wrogiego usposobienia jezuitów, musiał uciekać stamtąd do Genewy. Tam wydał dzieło „II tri-regno, ossia del regno del cielo, della terra e del papa”, w którem już nietylko napadał na kuryę papieską, lecz nawet walczył przeciw dogmatom katolickim i rozwijał poglądy protestanckie. Wywabiono go na terrytoryum sardyńskie (r. 1736), podstępnie schwytano i uprowadzono do zamku Miolans pod Chambéry; stamtąd przeniesiono do fortu Ceva, potem do cytadeli w Turynie, z której nareszcie śmierć go wyzwoliła. Zbiorowe wydanie pism G-go wyszło w Medyolanie r.

K. K-ć.

1823—24 w 14 tomach. Prace pozostałe jeszcze w rękopisach wydał Mancini p. t. „Opere inedite di P. G.” (Turyn 1859).—Porówn. F. Pan-gini „Vita di G.” („Palmyra” 1765); A. Pieran-toni „Autobiografia di Pietro G. i suoi tempi e la sua prigionia” (Rzym 1890).    *

Griannone Pietro, z tego samego rodu, co poprzedni; poeta i patryota włoski (* w Camposanto pod Modeną 1790—f we Florencyi 1873). Mając lat 19, wstąpił do armii Królestwa Włoskiego.

Giaur, forma turecka, wprowadzonej przez

Po upadku Neapolu oddał się poezyi. Prześladowany za patryotyzm, był więziony dwa razy w Modenie, a następnie pod dozór policyjny od- nii. dany (1821) zdołał umknąć do Francyi. Tam wydał poemata, tchnące miłością najgorętszą oj- Koran u wszystkich narodów muzułmańskich na-czyzny i ludzkości. Był współpracownikiem dzień- zwy niewiernych, t. j. nie-muzułmanów w ogólnika emigrantów włoskich „L’Esule”. Jakkol- ności, Kafir, co znaczy bezbożnik. Turcy wszak-

R.

Griaveno, miasteczko we włoskiej prowincyi Turyńskiej, w obwodzie Susa, tuż przy rz. San-gone (dopływ rz. Po); 5 692 m-ców (1891); gimnazyum, uprawa wina, przędzalnie bawełny,

w. J.

K. S.

A. K.

że ograniczają tę nazwę tylko do clirześciau. Przezwisko to w rozkazie sułtana w r. 1856 uznane zostało za obraźliwe.

wyroby jutowe, papier.

Gibbium Scop. (Garbiec), owad z rzędu Tęgopokrywych (Coleoptera), należący do rodziny Czerwotoków (Ptinidae)\ ciało ma bardzo wypukłe, wzdęte i spłaszczone z boków. Rożki posiada długie, a przedtułowie bardzo krótkie. Obiedwie płcie są pozbawione tarczy i skrzydeł. O. scotias Fabr. długości ma 3 m. i posiada bardzo lśniące brunatno-czerwone zabarwienie. Rozmaite części gębowe mają włoski ułożone bardzo charakterystycznie, w kształcie małych piórek. Owady te znajdują się po starych domach w naczyniach postawionych w cie-mnem miejscu. W wielkiej liczbie też można je spotkać w starożytnych wazach, pochodzących z grobowców egipskich.

Gibbon Edward, historyk angielski (* w Putney 27 kw. 1737-f 16 st. 1796). Pochodził z rodziny zamożnej, nauki pobierał w szkole Westminsterskiej, a od r. 1752 w Magdalen-College w Oxfordzie. Zajmował się wtedy żywo sprawami wyznaniowemi: niektóre pisma katolickie, a zwłaszcza Bossueta „Histoire des variations des Eglises protestantes”, skłoniły go do przejścia na katolicyzm (1753). Oburzony tein ojciec jego, zacięty anglikanin, wysłał go natychmiast do Lozanny pod opiekę i dozór pastora kalwińskiego, Pavillarda. W Lozannie G. zajmował się językiem francuskim i łacińskim, logiką i historyą. Odkrył wtedy argument przeciwko transsubstancyacyi, i wskutek tego wrócił do protestantyzmu (1754). Zakochał się tegoż czasu w pannie Cruchod (późniejszej pani Necker, matce pani de Staël); ale ojciec jego nie pozwolił mu się z nią ożenić. W r. 1758 G. wrócił do Londynu. W r. 1761 wydał „Essai sur l’étude de la littérature“, napisane poprawną francuzczyzną; praca ta miała znacznie większe powodzenie za granicą, niż w Anglii. Jakiś czas służył w wojsku w milicyi Hampshire’u. W 1763 udał się w dłuższą podróż na ląd stały; był w Paryżu, Lozannie, Rzymie i Neapolu. Postępowanie jego zimne i brutalne z panną Cruchod napiętnowane zostało przez J. J. Rousseau. W r. 1764 „wśród ruin Kapitolu” powziął myśl napisania historyi upadku Rzymu; w tym celu porobił .sporo badań w księgozbiorach, muzeach, ruinach i z zapasem notât wrócił do kraju (1765). Osiadł na wsi w Buriton i przy pomocy jednego ze swych przyjaciół lozańskich, Dey-verduna, pisał kompilacye historyczne bez wartości. W r. 1770, po śmierci ojca, przeniósł się do Londynu i oddał się życiu towarzyskiemu. W r. 1774 zasiadł w parlamencie Lękliwy i małomówny, z trybuny nie odzywał s ę nigdy, a głosował zawsze za rządem. Ministeryum Northa wynagrodziło go za to korzystną synekurą (urzędem Lord Commissioner of trade and plantations); stracił ją jednak po upadku lorda North. Przeniósł się wtedy do Lozanny, gdzie pracował nad wykończeniem swej „History i upadku Rzymu”. Po wybuchu rewolucyi francuskiej wrócił do Londynu, gdzie już mieszkał do śmierci. Według świadectwa Boswella G. był gruby, brzydki i niezgrabny, ubierał się preten-syonalnie; w postępowaniu odznaczał się cynicznym egoizmem. Głównem dziełem jego jest „History of the decline and fall of the Roman Empire”. Pierwszy tom wyszedł w r. 1776 i narobił dużo wrzawy; krytyka klerykalna oskarżyła go o bezbożność i herezyę. Drugi i trzeci tom wyszły w r. 1781, pozostałe trzy w 1787. (Najlepsze wydanie W. Smitha, z u-wagami Guizota, Wencka i Milmana, Londyn 1854—55 i 1884; przekład niemiecki Sporschi-la, rossyjski Niewiedomskiego). Pierwotnie G. zamierzał opisać dzieje Rzymu od końca w. II do r. 476; później rozszerzył swoje dzieło opracowaniem dziejów cesarstwa Wschodniego do upadku Konstantynopola (1453). Dzieło to odznacza się gruntownem i sumiennem wyzyskaniem materyału, świetnem obrobieniem, szerokością poglądów, bezstronnym i filozoficznie ugruntowanym sądem o wypadkach. Jedynym zarzutem, '-jaki mu uczynić można, jest niedocenianie znaczenia chrześciaństwa w dziej ach przedstawionej epoki.

Gibbon (Hylobates). Zwierzę-małpa, należąca do W ą z k o n o s y c li czyli do małp Starego świata. Odznacza się okrąglawą formą głowy i bardzo długiemi kończynami przedniemi, które do ziemi nawet wtedy sięgają, gdy zwierzę znajduje się w położeniu stojącem. Woreczków policzkowych, nagniotków na pośladkach i ogona G. nie posiada. Gęsto owłosiony, niezwykle zręczny i zwinny, zamieszkuje lasy Indyj Wschód.

Gibboni cz. Dziboni. Herb polski z indy-gienatu. Na tarczy ściętej w polu górnem, czer-wonem, orzeł biały do połowy z rozwiniętemi skrzydłami, w dolnem zaś, błę-kitnem, miecz ostrzem na dół między dwoma walczą-cemi kogutami. Nad hełmem w koronie szlacheckiej ręka zbrojna z mieczem wprawo. Herbem tym pieczętowała się włoska rodzina Gibbonich,

z których Jan otrzymał w 1654 roku indygienat polski z udostojnieniem przez do-Fig. y 15. Gibboni (herb), danie do rodzinnego herbu orła białego za osobliwe zasługi dla Rzplitej.— Źródła: „Volumina Legum” (IV, 458); Ni osiecki, Borkowski „Pieczęcie

D.

A. Pol.

s. s.

ca” (1752).

na dokumentach r. 1664 i 1665'’; Ostrowski; Crollalanza.

Gibbons Roland, z włoska Orlando G. (* 1583 w Cambridge—f 5 czerwca 1625 r. w Canterbury), kompozytor muzyczny angielski. W r. 1604 był organistą kaplicy królewskiej, w 1622 otrzymał stopień doktora muzyki, przyznany mu przez senat uniwersytetu oksfordzkiego; w rok później objął stanowisko organisty w opactwie westminsterskiem. Z dzieł jego wyszły z druku: trzygłosowe „Fantasies” na wiole (1610, najstarsza kompozycya muzyczna angielska, rytowana na miedzi); „Lessons for the Virginal”, pomieszczone w zbiorze kompozycyj „Parthenia” (1611); pięciogłosow'e madrygały i motety, utwory kościelne, hymny, pieśni i t. p.

Gibbons Grinling, rzeźbiarz i snycerz angielski (* 1648—f 1720 r.). Specyalnością G-a było wyrzynanie w drzewie kwiatów, owoców i wogóle martwej natury, i w tej specyalności nikt go ze współczesnych mu nie przewyższył. Piękne i liczne prace jego zdobią dotąd magnackie domy angielskie, a amatorzy i kollekcyoniści ubiegają się o posiadanie choćby najmniejszego przedmiotu jego roboty. Z większych dzieł snycerskich G-a wymienić należy: stalle w chórze św. Pawła w Londynie, roboty zdobnicze w bibliotece w Trinity College w Cambridge, oraz tron w katedrze w Canterbury. G. wykonywał także wyborne kopie wielkich obrazów mistrzów malarstwa, w płaskorzeźbie drewnianej, jak np. Tintoreta: Ukrzyżowanie Chrystusa i Męczeństwo ś. Szczepana,—roboty godne podziwu dla mnogości figur. G. rzeźbił także i w marmurze, a pozostałe pomniki grobowcowe jego dłóta (jak np. Camp-dena w Exton, Karola II w Bursie Królewskiej i w szpitalu Chelsea) świadczą o wybitnem jego uzdolnieniu i w tym zakresie.

Gibbons Jakób, kardynał i prymas balti-morski (* 1834 r. w Baltimorze, w stanie Maryland, ‘z rodziców Irlandczyków); w wieku pacholęcym udał się z ojcem do Irlandyi, gdzie przebył do 18-go roku życia. Wróciwszy do Ameryki, odbywał dalsze nauki w kollegium St. Charles, a studya teologiczne skończył u Sulpicyanów, w seminaryum Panny Maryi, i tam też został wyświęcony na księdza. Najpierw pełnił obowiązki kanclerza u arcybiskupa Spauldinga, a później założył nową parafię w Karolinie północnej i został w niej proboszczem. W 1868 r. zamianowany biskupem in partibus infidelium w Adranythum; w 1872, po śmierci biskupa Rich-mondzkiego, Mac Gilla, zajął wakującą po nim stolicę. W 1877 powołany przez arcybiskupa baltimorskiego, Baleya, na koadjutora, objął po nim rządy archidyecezyi. Papież Leon XIII zamianował go delegatem apostolskim trzeciego plenarnego synodu w Baltimorze ; po zgonie zaś kardynała Closkeya jemu konferował tę godność; był on dopiero drugim z rzędu kardy

nałem w Stauach Zjednoczonych. Z pism jego wymieniamy: „Our Christian Heritage”, dzieło treści moralnej, jako też znacznie obszerniejsze „The Faith of Our Fathers”, poświęcone nauce wiary, które od r. 1876 do 1895 miało 45 wydań.    *

Gibbs James, architekt angielski (* 23 grudnia 1682 roku niedaleko Aberdeen—f tamże 5 sierpnia 1754 r.). Był protegowanym księcia de Mar i na jego też koszt odbywał studya architektoniczne w Rzymie pod kierunkiem Karola Fon tany (ob.). Za powrotem do Londynu w r. 1709 dostał polecenie wzniesienia kościoła S. Maria-le-Strand, którego budowę ukończył w r. 1723. Jego dziełem jest również Senat w Cambridge, kilka grobowców w opactwie Westminsterskiem, King’s Collegew Cambridge, biblioteka Radcliff w Oksfordzie; jako zaś prawdziwe arcydzieło wymienić należy kościół S. Martin-des-Cli amps w Londynie, zbudowany w latach 1722 — 26. Napisał: „A Book of architecture” (1728); „Rules for drawing the several parts of architecture” (1732); „Bibliotheca Radcliviana” (1749). Przetłómaczył dzieło „De Rebus Emmanuelis d’Osorio da Fonse-

Konst. Woj.

Gibbs Josiah Willard (* U lutego 1839 r. w New Haven w stanie Connecticut Ameryki Północnej). W r. 1871 Został profesorem fizyki matematycznej w Yale College w New Haven, swem mieście rodzinnem. G. był jednym z pierwszych, którzy zasady termodynamiki stosować zaczęli do zagadnień chemii fizycznej, mianowicie do teoryi równowagi. Doniosłość prac teoretycznych G-a najlepiej charakteryzuje fakt, iż wiele praw z dziedziny równowagi chemicznej i fizycznej, odkrytych później przez rozmaitych uczonych, zawiera się we wcześniejszych pracach G-a. Że mimo to prawa te musiały po raz wtóry zostać odkryte, wynikło stąd, że prace te mało były znane: ogłaszano je przeważnie w „Transactions of the Connecticut Academy”, czasopiśmie mało rozpowszechnionem; poza tem zaś abstrakcyjny rodzaj dowmdzeń, oraz dążenie do jaknajogólniejszego formułowania wniosków, czynią prace te trudnemi bardzo do zrozumienia. Do najbardziej znanych z odkryć G-a należy związana z jego imieniem reguła faz: „ilość składników układu -j- ilość zmiennych nie-zależnych=:ilości faz-f-*2”. W układzie o jednej części składowej (np. w wodzie) ilość zmiennych, określających stan układu=3: temperatura, ciśnienie i objętość, z tych dwie (np. temperatura i ciśnienie są niezależne, jeśli mamy jedną tylko fazę (lód, wodę lub parę); skoro mamy dwie fazy (wodę i parę), ciśnienie zależne jest od temperatury: ilość więc zmiennych niezależnych=:l; skoro trzy fazy: lód, woda i para pozostają w równowadze, wówczas i temperatura ściśle jest określona, ilość więc zmiennych niezależnych=0: temperatura ta jest to

ce” r. 1886 i 1888.

Gibby, ob. Gęby.

Grlbea, miejscowość w Palestynie, ob. Gab a.

Gibella, ob. Etna.

Cribellina, miasto na wyspie Sycylii, w pro-wincyi włoskiej Trapani, obwodzie Alcamo, na połud. zboczu Monti Fenestrelle, przy linii drogi żelaznej Palermo-Trapani; siarka, uprawa oliwek, migdałów, fig; 6 350 m-ców (1881).

Gibellini i Gwelfowie, nazwy włoskie—Ghi-bellini, (i u elf i—dwóch stronnictw, które się wytworzyły naprzód w Niemczech w XII-ym wieku, gdy wybuchła walka pomiędzy dwoma rodami: Staufów czyli Hohenstaufów i Welfów, a następnie we Włoszech, gdy Staufowie wydali walkę miastom i papieżom. Gniazdem pierwszego z tych rodów był zamek Gueibelinga czyli Weiblingen (w dzisiejszem królestwie Wirtem-berskiem); tytułem do zajęcia miejsca między książętami było posiadanie Szwabii; pobudką do ubiegania się o tron było pokrewieństwo z domem Frankońsko-Salickim przez Agnieszkę, córkę cesarza Henryka IV, która była matką Fryderyka i Konrada Staufów. Na elekcyi wszakże 1125 r. otrzymał koronę nie Fryderyk, lecz Lotaryusz Süpplingenburg, który wydał jedyną swą córkę, Gertrudę, za Henryka Pysznego Welfa, księcia Bawaryi, i zamianował go księciem Saksonii, a przy pomocy tak potężnego zięcia upo- gnano doczekał się takiego tryumfu, że cesarz korzył obu braci Staufów w 1135 r. To pierwszy Gibellin przytrzymywał mu strzemię, idąc pie-powód zawiści i nienawiści. Następna elekcya szo przy nim przez plac św. Marka w Wenecyi

temperatura topnienia lodu pod ciśnieniem pary wodnej i wynosi 0.0075°C. W wypadku dwóch części składowych (np. wody i soli) ilość zmiennych niezależnych w pojedynczej fazie=3 (temperatura, ciśnienie, stosunek ilościowy obu składników); obecność trzech ciał składowych pociąga za sobą istnienie 4 zmiennych niezależnych (temperatura, ciśnienie, stosunek ciała A do ciała B i A do G) i t. d. Z prac G-a najbardziej znane są trzy rozprawy, tłómaczone przez Ostwalda na język niemiecki (Lipsk r. 1892, Engelmann): „Graphic methods in the thermodynamics of fluids”; „Method of geom. representation of the thermodynamic properties by means of surfaces” („Connecticut Acad. Trans.” t. II, 1873); „Equilibrium of heterogeneous substances” („Connect. Ac. Trans.” t. Ill, 1874—78). Oprócz tego G. ogłosił prace następujące: w „Amer. Journ. Math.”: „On the fundam. formulae of dynamics”; w „Silliman’s American Journal”: „Vapour density of feroxide of N-formic acid, acet-acid et perchloride of P.” (t. XVIII, 1879); „Double refract, a dispers, of colours in perfectly transpar. media; phenom. of circ. polar.” (t. XVIII, 1882); „Gen. aequat. of. monochrom. light in media” (t. XXV, 1883); oraz dwa listy otwarte* o sile elektrobodźczej ogniw galwanicznych, ogłoszone w „Reports of the British Association for the Advancement of Scien-

M. Cent.

w. J.

wypadła pomyślnie dla młodszego brata Konrada III (1138) i stosunek przeciwników zmienił się nagle: Henryk Pyszny został pozbawiony nie tylko Saksonii, ale i Bawaryi. Umierając, musiał polecać swojego syna, Henryka Lwa, opiece wiernych wassali i brata swego, Welfa VI. Przyszło do bitwy pod Weinsbergiem, godnej zapamiętania dlatego, że tu się oz wały najpierw nazwy stronnictw w nawoływaniach bojowych: „Hai Welfen!” „Hai Weibliugen!”. W r. 1146 król Konrad zwrócił Saksonię młodemu przeciwnikowi swemu, a Fryderyk I Barbarossa i Bawaryę dla pozyskania jego przyjaźni (1154); ale przyjaźń ta z czasem zerwaną została z powodu zawikłań włoskich. We Włoszech bowiem stryj Henryka, Welf VI, miał duże posiadłości nad rzeką Po i w Tuscyi czyli Toskanii, które przekazał przed śmiercią swoją cesarzowi Fryderykowi I, wziąwszy od niego kilka tysięcy grzywien srebra. Urażony tern Henryk Lew opuścił cesarza w chwili największego niebezpieczeństwa, czem naraził go na porażkę od wojsk Ligi Lombardzkiej pod Legnano (1176). Bitwa ta zniweczyła dumny plan Hohenstaufa, czyli Weiblinga, rządzenia Włochami przez cesarskich namiestników, plan już urzeczywistniony chwilowo po zdobyciu i zburzeniu bogatego Medyolanu, panującego nad mniejszemi miastami równiny lombardzkiej. Podobnie Wenecya panowała nad okolicą Adryatyku, a Genewa na liguryjskiem wybrzeżu. W obronie krucyat wielkie miasta włoskie zbogaciły się i doszły do znacznej potęgi wojennej; chciały też mieć rząd z własnych obieralnych urzędników, republikański: więc odpychały zwierzchnictwo cesarza i sympatyzowały z jego przeciwnikami. Dlatego-to nazwały się Welfami, Guelfi. Mniejsze zaś miasta, jak Pawia, Lodi, Kremona, Piza, zmuszane do uległości, a nawet gnębione przez rządy republik wielkich, pragnęły mieć panem, sędzią, opiekunem słabych panującego w Niemczech cesarza, zanosiły skargi na doznawany ucisk i zwały się GibeIlinami czyli stronnikami jego domu Weib-lingen, zwolennikami jego władzy monarszej. Ich wołania i błagania właśnie skłoniły Fryderyka I Barbarossę do podjęcia pierwszej włoskiej wyprawy do Lombardyi i do Rzymu, gdzie został ukoronowany przez papieża Adryana IV. Oburzył się jednak na legata papieskiego Rolanda, gdy usłyszał, że papieżowi ma być wdzięcznym za udzielenie mu władzy cesarskiej; mniemał bowiem, że otrzymał ją bezpośrednio od Boga i wyższym jest od papieża. Tenże Roland zasiadł wkrótce na Stolicy Apostolskiej pod imieniem Aleksandra III. Fryderyk wytoczył mu walkę, on zaś wszedł w porozumienie z miastami gwelfowskiemi, zachęcił je do utworzenia Ligi Lombardzkiej i po bitwie pod Le-

Tym sposobem stronnictwo Gwelfów

T. K.

fm.

Grlbicki czyli Gryf, z odm

herb polski Na tarczy

ronię szlacheckiej pół gryfa wprawo, z szablą w prawej łapie. Nadany Konstantemu G i b i c k i e m u, żołnierzowi, za dzieła rycerskie w wojnach szwedzkiej i kozackiej okazane, dnia 20-go lutego 1662 r.

la

D.

w. N

(1177).

stałn się republikańsko - kościelnem. Z większą jeszcze zaciętością toczył z papieżami i z miastami włoskiemi walkę ces. Fryderyk II (ob.) i został pokonany; jego synowie krótko cieszyli się tytułami królewskiemi, a jego wnuk, Konra-dyn, ścięty w Neapolu na rynku (1270), był już ostatnim członkiem domu Weiblingen czyli Staufen. Mimo to stronnictwo Gibellinów pozostało i rozkrzewiło się we Włoszech do tego stopnia, że w każdem mieście liczyło mniejszą lub większą ilość obywateli. Należał do niego pomiędzy znakomitościami wielki Dante Alighieri, który witał mową przybywającego w 1310 cesarza Henryka VII Luksemburczyka i napisał dzieło „De monarchia”. Chodziło mu już nie o panowanie jakiegoś domu niemieckiego we Włoszech, lecz o zjednoczenie Włoch pod władzą monarchy. Dom Welfów ocalał pomimo kary, wymierzonej na Henryku Lwie; postradał wprawdzie Bawaryę, ale posiadał Ferrarę, Modenę, Brun-świk, Lüneburg, Wolfenbüttel, Hannower i do dziś dnia panuje w Anglii, w osobie królowej Wiktoryi (Himly: „Hist. de la formation territoriale des états de l’Europe Centrale” Paryż 1894, wyd. 2-e, t. II, s. 230—244). Stronnictwo jednakże Gwelfów we Włoszech, które przetrwało do XIX w., do czasu zjednoczenia Włoch pod berłem Wiktora-Emmanuela, nie miało nic z tym domem spólnego; walczyło tylko o zasady republikańskie i kościelne.

Gfibeon (Gab a on), miasto w Chananei, ob. G a b a o n.

Giberti Jan Mateusz (* 1495—f 30 grud. 1543 r.). Urodził się w Palermo; był synem naturalnym Franciszka G-egp, zamożnego Genueńczyka, generała wojsk papieskich. Odznaczał się wielkiemi zdolnościami; w 12-ym roku życia doskonale już posiadał język grecki i łaciński, a następnie w najsłynniejszych szkołach studyował teologię, prawo i matematykę, pragnąc poświęcić się pracy umysłowej, lecz ojciec nakłonił go do przyjęcia stanu duchownego. Wkrótce znalazł protektora w osobie kardynała Juliusza Medicis, który go mianował swym sekretarzem, a gdy został papieżem (Klemens VII), — dataryuszem apostolskim i sekretarzem stanu; na tych stanowiskach G. usilnie pracował nad zaprowadzeniem zgody i jedności między Kościołem a panującymi książętami. W 1524 r. otrzymał godność biskupa Werony i gdy wielu prałatów zaczęło mu dokuczać za jego przywiązanie do Francyi, porzucił Rzym i udał się do swej dye-cezyi. Tutaj z tym samym zapałem, który cechował całe jego życie, starał się o zaprowadzenie czystości wiary i obyczajów, wykorzeniał różne błędne i fałszywe praktyki pobożne i usuwał nieodpowiednich kapłanów; wśród tych prac papieże Klemens VII i Paweł III wzywali go do Rzymu, ale G. zawsze wymawiał się pracą w powierzonej sobie dyecezyi. Wreszcie musiał uledz tym naleganiom i przyjąć powtórnie urząd dataryusza, oraz przygotować plany obrad dla soboru Trydenckiego. Ukończywszy te prace, podążył do swej owczarni, zaprowadził wiele zgromadzeń reguły Teatyńskiej, w swym pałacu biskupim założył drukarnię i wydawał dzieła greckich ojców kościoła. Umarł w Weronie i pochowany w miejscowej katedrze. Dzieła jego wydał Piotr Ballerini w Weronie 1733 r. (in 4-to).

z nadania, w polu czerwonem gryf srebrny, wspięty wprawo. Nad hełmem w ko-

(„Metryka Koronna” ks. 202, str. Fig. 216. Gibicki (herb). 359).

Gibraltar, przylądek na południowem, śród-ziemnomorskiem wybrzeżu, półw. Pirenejskiego, utworzony przez połączenie skalistej wyspy nadbrzeżnej z lądem za pomocą wązkiej smugi piaszczystej. Cały utworzony w ten sposób półwysep, ciągnący się w kierunku południkowym, zamyka od Wschodu zatokę Algeciras. Skała składa się z wapienia jurajskiego, spoczywającego na łupkach syluryjskich; zawiera wiele jaskiń (np. Cueva de San Mignę i) ze stalaktytami. Wznosi się na 425 m. wysokości, ostry? jej grzbiet spada stromo na wschód ku morzu Śródziemnemu, a na zachód łagodnie ku zatoce Algeciras. Północny stok ku smudze piaszczystej jest też stromy, ku południu grzbiet się obniża, ale wreszcie spada też stromą skałą Pun-ta de Europa, na której stoi latarnia morska. Smuga piaszczysta albo przesmyk (La Linea), łączący skałę z lądem, niecałe trzy km. długi i niecałe dwa km. szeroki, był dawniej przez Hiszpanów przegrodzony murem warownym w celu udaremnienia przemytnictwa; obecnie jest tu tylko wał ziemny i kilka domów strażniczych. Skała jest obwarowana przez Anglików wykute-mi w niej tarasowato bateryami. Na łagodnym, zachodnim, stoku skały, nad zatoką Algeciras, leży miasto G.

Gr., miasto i twierdza, znajduje się na z. zboczu skały, nad dobrze osłonioną zatoką; najgorętsza miejscowość Europy (w styczniu 16."4 C., w lipcu 22.°4 C.), pomimo to jednak jedna z najzdrowszych. Ulice wązkie, budynki po największej części w stylu hiszpańskim; ka-

w. J.

tedra protestancka, 3 kościoły katolickie, synagoga, szkoły elementarne, teatrzyk i t. p. G. stanowi kolonię angielską, wraz z garnizonem (5 896 żołnierzy), liczy 25 869 m-ców; ma ważne znaczenie strategiczne; stacya węglowa.

Gibraltarska cieśnina, dzieląca Europę od Afryki, między Hiszpanią i Marokkiem, łącząca ocean Atlantycki z morzem Śródziemnem w naj-węższem miejscu, między przylądkiem Canalis (Hiszpania) i przylądkiem Cires (Marokko), ma 13 km. szerokości. Nazwa cieśniny pochodzi od skały Gibraltar, leżącej na brzegu Hiszpanii (Ge bel al Tarik, t. j. góra Tarika), jednak niezupełnie właściwie, gdyż pomieniona skała leży po za właściwą cieśniną, już w morzu Sródziemnem, podobnie jak i leżąca naprzeciwko Gibraltaru, na brzegu marokańskim, Ceuta.

przypada, nie w największem zwężeniu, lecz nieco na wschód od niego, gdzie mielizna, nie przenosząca w najgłębszej rynnie 400 m., ciągnie się wpoprzek od brzegu Hiszpanii do Ma-rokka. W samem zwężeniu głębokość wynosi około 700 m. a dopiero nieco na wschód od niego spada przeszło do 900 m. Przez cieśninę tę płynie powierzchowny prąd z Atlantyku do m. Śródziemnego, z powodu silnego parowania tego ostatniego, zato jednak dołem odpływa bardziej słona woda ku Atlantykowi. Istnienie przeciw-prądu dolnego, dawno już przypuszczane, zostało następnie stwierdzone przypadkowo: okręt hollenderski, naładowany oliwą i alkoholem, zatopiony prżez korsarzy, znaleziono w pobliżu Tangeru o 22 km. na zachód od miejsca zatonięcia. Mielizna G-ej cieśniny nie do-

“•

I

..

mm

ÜÖ

RM

Uri

te

ÜÉ

Bpi

rvüüi

smal

^ÄET-

g

1J3

MSR

Z.

mm*

lf^;.

mÊMsmmÀ

PssfejH

■

Fig. 217. Gibraltar.

dynie przez klimat lokalny: na dnie morskiem temperatura nie może, mianowicie, opaść niżej od tej, jaka bywa w miesiącach zimowych na powierzchni (blizko -j-13C). Wybrzeża cieśniny są górzyste, gdyż przerywa ona w poprzek system górski, który otacza łukiem eliptycznym najzachodniejszą odnogę m. Śródziemnego, analogicznie do łuku Karpacko-Bałkańskiego, otaczającego nizinę Wołoską i również przerwanego przez Dunaj w Żelaznej Bramie. Przerwa gibraltarska powstała na początku czwartorzędu wskutek poprzecznego, równoleżnikowego za-

Na temże wybrzeżu leżący Tanger znajduje się 1 puszcza zimnych głębinowych wód Atlantyku do znów po drugiej stronie właściwej cieśniny, już m. Śródziemnego i zapewnia wodom tego monad Atlantykiem. Dopiero czwarta ważna miej- rza wysoką temperaturę, uwarunkowaną je-scowość tych okolic, mianowicie Taryfa, leżąca w pobliżu przylądka Marokin, wkraczającego najdalej na połud. w cieśninę G. (najdalej wysunięty na południe punkt Europy), byłaby najodpowiedniejszą do nadania nazwy tej cieśninie.

Skała G. ma jednak dla cieśniny pierwszorzędne znaczenie: niedostępna zarówno od strony morza, jak i od strony lądu, z którym łączy się tylko wązką smugą piaszczystą, jest silnie obwarowana—u jej zachodniego stoku leży miasto G., a zamknięta przez nią i przez smugę piaszczystą od wschodu zatoka Algeciras stanowi jedyny dogodny port w okolicach cieśniny. Cie- padnięcia w górach fałdowych Andaluzyjskich, śnina G, jest płytka, najpłytsza jednak jej część które, przechodząc tu łukiem do Afryki, przy-biera chwilowo kierunek południkowy. Cieśnina Odtąd był w Izbie gmin jednym z przywódzców G., jako brama drogi prowadzącej z Atlantyku stronnictwa radykalnego; przyczynił się też do na ocean Indyjski, jest ważną szczególnie dla emancypacyi Żydów. Występował przeciwko Anglików z powodu ich Indyjskich kolonij; i dla- wojnie krymskiej, co go pozbawiło mandatu

nt

727

'.2 5

12 7

u*

TÔT

Ta

56

XT

127

HI

Fig. 218. Przekrój ławicy podwodnej w cieśninie Gibraltarskiej, z oznaczeniem stopni ciepłoty wód w Oceanie Atlantyckim i morzu Śródziemnem.

z Manchesteru; wrócił jednak wkrótce do parlamentu jako poseł z Ashton-under-Lyne (1857). Przyczynił się głównie do odrzucenia wniesionego przez rząd billu konspiracyjnego, co spowodowało upadek gabinetu Palmerstona (19 lut. 1858). W nowym gabinecie Palmerstona został prezesem Biura handlu (w lipcu 1859); zatrzymał ten urząd i w ministeryum Russella. Zawarcie traktatu handlowego z Francyą, zniesienie stempla dziennikarskiego, podatku od papieru i ogłoszeń, było prawie wyłącznie jego dziełem. Od r. 1866, w którym do władzy doszli torysowie, G. usunął się do życia prywatnego. Żona jego, Zuzanna G. (1814—1885), prowadziła w Londynie salon polityczny i literacki, w którym bywali cudzoziemcy-emigranci, jak Mazzini, Napoleon III, L. Blanc, W. Hugo i wybitniejsi pisarze angielscy (Dickens i inni).

tego zajęli oni miasto G. i silnie obwarowali wznoszącą się nad niem wapienną skałę G., a tym sposobem stali się panami cieśniny.

Gibson, 1) miasteczko w północno-amerykań-skim stanie Illinois, krzyżownica dróg żelaznych.— 2) G.-de sert, mało zbadany pustynny obszar Australii zachodniej, na połud. od zwrotnika Ko-

w J.

w. N.

ziorożca.

Gibson Jan, rzeźbiarz angielski (* 1791 w Gyffyn—f 1866 w Rzymie). Kształcił się w Liverpoolu w snycerstwie, następnie (od r. 1817) w Rzymie uprawiał rzeźbiarstwo pod kierunkiem Canovy, który pomógł mu do wykonania wspaniałej grupy Mars i Venus (1821), obecnie znajdującej się w Anglii. Z licznych i pięknych prac G-a najbardziej znane są: dwa posągi królowej Wiktoryi, jeden w pałacu Buckingham, drugi w nowym Westminsterze, oraz posąg Roberta Peela w Westminster Abbey.

Gibson Tomasz Milner, mąż stanu angielski (* w Trinidad 3 wrz. 1806, f w Algierze 25 lut. 1884). Był synem oficera, kształcił się w Anglii, studya uniwersyteckie odbywał w Cambridge. W r. 1837 m. Ipswich wybrało go do parlamentu. Poglądy jego nie zgadzały się z zachowawczemi zapatrywaniami okręgu wyborczego; złożył więc mandat w r. 1839. G. był stanowczym zwolennikiem wolnego handlu; występował gorąco przeciwko cłom zbożowym i był jednym z najgorliwszych członków Anti corn-law-1 eague (ob). W r. 1841, wybrany do parlamentu z Manchesteru, walczył wraz z Cobdenem w obronie wolnego handlu: w r. 1846 cło na zboże zostało wreszcie znie-

s. s.

Gibson David Cooke, malarz angielski (* 1827 w Edynburgu—f 1856). Uczeń Heatha Wilsona, W. Allana i Th. Duncana, celował przedewszystkiem w robieniu portretów. Z innej dziedziny malarstwa „Mały Wędrownik”, wystawiony w 1855 r. w Royal Academy, zwrócił na siebie powszechną uwagę. Z rodzajowych obrazów G-a najwięcej znany „Cygani sewilscy”. Z wędrówki swojej do Hiszpanii G. przywiózł wiele cennych szkiców i studyów z Al-hambry. G. miał przytem wielką łatwość do rymowania i pisywał dowcipne wiersze.

s. s.

Cribsyt (gib b sit czyli hydr ar g i lit), minerał, wodan glinu Al(OH)₃ (65.43 glinki i 34.57 wody), krystalizuje się w układzie jednoskośnym, zwykle w kształcie drobnych sześciobocznych blaszek; pospolicie w promienistych i zbitych skupieniach. Tw.—2.5 do 3. Ciężar wł. 2.34. Bezbarwny; gorący kwas solny i siarczany rozkładają go zwolna. Występuje w Brazylii, w Pensylwanii, w stanach Massachusetts i New-York, w Norwegii i na Uralu,    z- w-

Gichtel Jan Jerzy, teozof i mistyk luterań-ski (* 14 marca r. 1638 w Ratyzbouie — f 21 stycznia r. 1710 w Amsterdamie). Od dzieciń-ństwa już okazywał silny pociąg do mistyki i jako mały jeszcze chłopiec spędzał godziny całe w ekstazie pragnienia rozmowy z Bogiem i wyczekiwania jej. Ukończywszy studya teologiczne i prawne na uniwersytecie Sztrasburskim, został jednym z wybitniejszych adwokatów przy sądzie cesarskim w Spirze, od r. zaś 1664 w Ratyzbonie; idee jednak ascetyczne nie przestawały go dręczyć, a dociekając prawdy Chrystusowej, chciał jej nawet szukać w katolicyzmie i miał jakiś czas zamiar wstąpić do klasztoru. W Ratyzbonie zbliżył się do barona sione. W ministeryum Johna Russella był wice- węgierskiego, Weltza, a gdy ten zwrócił jego uwa-prezesem Biura handlu [1846]; ustąpił w r. 1848. gę na odrętwienie luteraństwa, założył wspólnie

124

Eno. Pow, Ilu»tr. Zesss. 192. T. XXIV.

zakłócił

upadek Lucy-

B.

li.

z nim Chrześciańsko-buduj ące stowarzyszenie Jezusowe (Christerbauliche Jesusgesellschaft), którego celem miała być poprawa Kościoła i nawracanie pogan. G., znając przytem języki: grecki, hebrajski, syryjski i arabski, chciał towarzyszyć Weltzowi, jadącemu na missye do In-dyj, lecz dojechał tylko do Hollandyi, gdzie, poznawszy wizyonera hollenderskiego, Brecklinga, uległ jego wpływowi i pozostał na miejscu. Wracając do kraju, miał dysputy religijne w Norymberdze, następnie w Ratyzbonie, z kaznodziejami lu-terańskiini, głównie zaś spór z superitendentem, Ursinem, za co nietylko skazano go na więzienie, ale też pozbawiono mienia i wygnano z miasta. Przystał natenczas w Zwoll do wojującego z protestantami Brecklinga i tam za swoje przekonania, które wygłaszał na mocy przemawiającego do niego wewnętrznie słowa Bożego, został przez duchowieństwo luterańskie oskarżony o odrzucanie dogmatów kościelnych, o uznawanie całej scholastyki dogmatyki luterańskiej za kłamliwą, i pod zarzutem, że jest anabaptystą, ponownie uwięziony, stawiony pod pręgierzem i z prowincyi Over-Yssel wygnany, schronił się do Amsterdamu, gdzie w nędzy, żyjąc z łaski przyjaciół, do śmierci pozostał, oddany marzeniom swoim i alchemii. Na dwa lata przed śmiercią stracił dwa paznogcie u prawej nogi, i utrzymywał, że natomiast wyrosły mu dwie szpony orle, co uważał za objawienie się Ducha św.. W Amsterdamie poznał pisma mistyka, Jakóba Böhmego, i tak się w nich rozmiłował, że nietylko stawiał je wyżej nad Pismo św., lecz swoim kosztem wydał (Amsterdam 1682). Nauka G-a jest właściwie tylko dalszym logicznym rozwojem teozofii Böhmego. Według teo-ryi G-a, jeśli Pismo św. ukazuje nam Boga, raz jako Boga zagniewanego, innym znów razem jako Miłość samą, to taka sprzeczność objaśnia się tem, iż oba te zasadnicze pojęcia łączą się w Bogu w jedność (t. j. nie różnią się w Nim); Bóg co do istoty swojej jest światłem i miłością, a mrok czyli gniew tonie w jestestwie bo-skiem. Ich samodzielne wydzielanie się z Boga zaczyna się od stworzenia świata, i zarówno jak ono jest dziełem wolnej woli. Z nocy żądnej światła powstał ogień, z ognia światło; o tych trzech pierwiastkach mówi Pismo św., nazywając je bez różnicy Jehową. Stworzone istoty, aniołowie i ludzie, podobne były do Boga pod tym względem, że ani mrok ani ogień nie ‘ujawniały się w nich. Tę pierwotną harmonię pera, spowodowany przez pychę, przez, to, że jego stworzona wolna wola odosobniła się od pierwotnej woli Boga, który stworzył go błogosławionym równomiernie. Podobnym jest upadek Adama. Odtąd dwa te pierwiastki, miłość i gniew, walczą z sobą o pierwszeństwo. Jak przez szatana gniew, tak przez Chrystusa przychodzi Miłość, ale wewnętrzne odrodzenie po

winno nastąpić oddzielnie w każdym człowieku, którego dusza składa się z trzech pierwiastków: nocy, ognia i światła. To też w niej trwa walka między światłem a nocą, miłością a gniewem, Chrystusem a szatanem, dopóki miłość nie zwycięży, nie zjednoczy sobą duszy i nie oczyści jej z wszelkich brudnych uniesień; wtedy mądrość boska, niebiańska aocpta, czyli Chrystus, zaręcza się z duszą jak oblubieniec z oblubienicą, i z tego związku rodzi się w duszy obraz Boga i troistość właściwa Bogu. G. przypisywał sobie własność wybawiania dusz bliźnich od potępienia przez oddawanie siebie na potępienie za innych, biorąc grzechy ich przed Bogiem na swoją duszę. W myśl tej zasady walczył z „gniewem Boga i potworem egoizmu” za bliźnich, wśród okropnych cierpień wewnętrznych. Każdy przystępujący do tej walki ze śmiercią, dyabłem i piekłem, był jakby nowym Chrystusem dla siebie i innych. Zwolennicy przekonań G-a nazywali się Gichtelia-nami albo braćmi anielskimi (Engelsbrüder), ponieważ unikaniem uciech świata, celibatem, modlitwami i pokutami chcieli się zrównać z aniołami i zadosyć uczynić Bogu nietylko za swe dawne grzechy, ale nawet za grzechy innych ludzi, a doskonałość braci anielskich miała uspakajać gniew Boży i usuwać kary. Chociaż G. nie miał zamiaru zakładania sekty, pozostawił po sobie uczniów i zwolenników, którzy, acz nie w wielkiej ilości, dotrwali w Niemczech i Hollandyi do XIX wieku. Dzielili się oni na doskonałych, czyli kapłanów melchi-zedechowych (electi), i cielesnych, którzy, podobnie jak auditor es manichejczyków, obowiązani byli czuwać nad potrzebami wybranych.— Listy G-a wydał Cli. Arnold, jego uczeń w 3-ch tom.; później U eh er feId, także gich-telianin, ogłosił zbiór jego pism (Lejda 1772, t. 7) p. t. „Theosophia practica”.—Cf. Reinheck „Nachrichten von Gichteis Lebenslauf und Lehren” (Berlin 1732); A. de Harless „Jak. Böhme”.

Gida v. Gyda, mało zbadana rzeka w gub. Jenisejskiej, wypływa z jeziora i, ubiegłszy wiorst 200 w kierunku północnym, wpada kilku ramionami do zatoki Gidańskiej na oceanie Północnym.

Gidańska lub Gydańska zatoka na oceanie Północnym, pomiędzy zatokami Obską i Jenisej-ską, wrzyna się na 150 wiorst w wybrzeże gub. Jenisejskiej i przyjmuje rzekę Gidę.

Gide Franciszek Teofil, współczesny malarz francuski (* 1822 r. w Paryżu). Uczeń De-laroche’a i Coigneta, uprawia malarstwo rodzajowe, pejzażowe, a przeważnie historyczne. Najwybitniejsze z prac jego historycznych w duchu szkoły Delaroche’a są: Osądzenie Cinq-Mar-sa i de Thou (1855), Ludwik XI i Quentin Durward (1859), Sully, opuszczający dwór Ludwika XIII (1863), Lessueur u Kartuzów (1873), Ka

Gide Paweł — Gidle.

-o

tów.

i t. d.

ludu rolniczego we Francyi.

(str. 138).

roi IX, Katarzyna Medycejska, książęta d'Alençon i d’Anjou, otaczający rannego Coligny’ego (1874), Karol IX, podpisujący rozkaz rzezi, zwanej Nocą św. Bartłomieja (1876), Marya Antonina w Conciergerie (1880). G. uprawiał także i malarstwo dekoracyjne; w kościele św. Rocha w Paryżu znajduje się jego pędzla Cud kwia-

s. s.

Gide Paweł, znakomity prawnik francuski (* 1832 r.—f w Paryżu 28 paźdz. 1880 r.); od r. 1866 należał do fakultetu paryskiego, przyczem wykładał prawo rzymskie. Jako profesor zjednał sobie wielkie uznanie i wykształcił cały poczet znakomitych uczniów, którzy obecnie zajmują katedry romanistyczne w uniwersytetach francuskich. Przejęty metodą historycznej szkoły prawa, zachęcony rezultatami, którym w romani-styce niemieckiej ta metoda dała życie w na-szem stuleciu, G. w wykładach swoich i pracach naukowych stał się gorącym propagatorem. Jeżeli dziś Francya w zakresie pracy nad prawem rzymskiem zajmuje stanowisko poważne—Girard (ob.), Apple ton, Saleilles i inni—ma to do zawdzięczenia G-owi.—Z pocztu prac ogłoszonych drukiem wymieniamy, jako ważniejsze, obszerne dzieło, poświęcone badaniom nad stanowiskiem prawnem kobiety: „Etude sur la condition privée de la femme dans le droit ancien et moderne et en particulier sur le senatus-consulte Vel-léien, suivie du Caractère de la dot en droit romain et de la condition de l’enfant naturel et de la concubine dans la législation romaine” (Paryż 1867); wyd. 2-e po śmierci autora uzupełnione przez prof. Esmeina (tamże 1885, str. 588). Autor w szeregu po mistrzowsku napisanych rozdziałów opowiada dzieje kobiety na Wschodzie, w Grecyi, w Rzymie, w krajach Skandynawskich, w Anglii, w Niemczech, we Włoszech, w Hiszpanii i we Francyi; „Etudes sur la novation et le transport des créances en droit romain” (1879). Wiele bardzo prac G-a mieści „Bulletin de la Société de législ. comparée”, oraz „Annuaire” tegoż towarzystwa, gdzie drukował sprawozdania z życia prawodawczego niemieckiego i pruskiego, oraz z literatury prawnej niemieckiej. Wespół z Lyon-Caenem, Die-tzem i Flachem, przełożył na język francuski Kodeks handlowy niemiecki. — O G-e pisali: Giraud w „Nouvelle Revue historique de droit” (t. IV, 760, passim); Buf noir w „Revue intern, de l’enseignement” (I, 176); Es mein we Wstępie do 2-go wyd. „Cond, de la femme”

s. P.

Gide Karol (* 1847 r. w departamencie Garde), ekonomista francuski, w 1874 — 1880 profesor prawa w Bordeaux, od 1880 r. profesor ekonomii politycznej w Montpellier, autor wielu prac ekomicznych, oraz współzałożyciel czasopism, poświęconych nauce ekonomii i rozwojowi stosunków gospodarczych. Czasopismami temi są: „La Revue d’Economie”, „La Revue du Christianisme politique” i „L’Emancipation”; to ostatnie pismo ma na celu krzewienie instytucyj współ-dzielczych. W rozprawach poruszał różne tematy, w szczególności zaś sprawy stowarzyszeń, i zagadnienia socyalizmu. Oddzielnie wydał: „Le droit d’association en matière religieuse” (Paryż 3 884); „Principes d’économie politique” (Paryż 1884 i 1890), „Etude sur l’acte Torrens” (Paryż 1886), „Les Prophéties de Fourier” (Nîmes 1886), „L’avenir de la Coopération” (Nîmes 1888), „Discours d’inauguration du Congrès International des sociétés cooperatives de 1889” (Niraes 1889), „La nouvelle école” (Genewa 1890). Nadto wydał: „Oeuvres choisies de Fourier” i poprzedził je własną przedmową (Paryż 1889); w „Landwör-terbuch der staatswiss.” Conrada i Luxisa, pospołu z Cauvé’m ogłosił artykuł o uwłaszczeniu

Sfc. A. K.

Gidel Karol Antoni, historyk literatury francuskiej (* 5 marca 1827 r. w Gaunat, dep. Allier). Nauki pobierał w kollegium rodzinnego miasta, doktoryzował się w r. 1857. Wykładał retorykę w Brest, Angers i Nantes, był dyrektorem liceów Henryka IV (1877), Ludwika W. (1878) i Condorceta (1892). G. jest autorem wielu cennych prac z dziejów literatury francuskiej i obcej, jako to: „Étude sur St. Evremond” (1866), „Discours sur J. J. Rousseau” (1868). „Imitationsfaites en grec, depuis le XII siècle, de nos anciens poèmes de chevalerie” (1864), „Étude sur la littérature grecque moderne” (1866—78), „Les Français du XVII siècle” (1875), „Histoire de la littérature française” (1874—92, 5 tomów), „L’art d’écrire, enseigné par les grands maîtres” (1878).

Gidelczyk Jakób (* w r. 1589—f we Lwowie d. 17 sierpnia r. 1650), był doktorem medycyny i rajcą miasta Lwowa, nadto lekarzem przybocznym Stanisława Koniecpolskiego.—Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.”

Dr J. P.

Gidle, wieś, pow. Noworadomski, gmina i parafia Gidle. Przedstawiają się dziś jako ludna, porządnie zbudowana osada, posiadająca dwie długie krzyżujące się ulice. Kościół, z drzewa modrzewiowego zbudowany, ma napis roku 1059, nie ustanowienie parafii, lecz raczej rok konsekracyi wskazujący, co również ciągła trady-cya ustna potwierdza. Jest jeszcze w G-ach drugi kościół, dawniej klasztor oo. kartuzów. Mała figura N. M. P. kamienna, przez włościanina Jana Cżeczka, w pierwszych dniach maja 1516 r. przy oraniu z ziemi wydobyta, dała początek fundacyi klasztoru oo. dominikanów we wsi G., dawniej Gidzle zwanej. Wypadek ten opisuje obszerniej Ambroży Zagajewski w książce p. t. „Skarb wielki województwa sieradzkiego na roli gidelskiej znaleziony” i t. d. (Kraków 1724, in 4-o). Jest jeszcze o tern książeczka p. t. „Wia-

G. był założycielem towarzystwa przyrodniczego

domość historyczna o obrazie N. M. P. w kościele oo. dominikanów w Gidlach”, której drugie wydanie wyszło w Warsz. w 1841 r. Na miejscu znalezionej figury najpierw krzyż drewniany wystawiony został przez Adama Gidziel-skiego v. Gidelskiego, dziedzica wioski, a na nim umieszczono statuę N. M. P., już wielu cudami słynną. Syn Adama, Marcin Gidelski (v. Gidzielski) wybudował tamże kaplicę drewnianą, a niedługo potem, w temże samem miejscu, Anna z Rusocic, wdowa po Janie Wojciechu Dąbrowskim, kasztelanie wieluńskim, wzniosła murowany kościółek i oddała go opiece oo. dominikanów, którzy z ofiar pobożnych r. 1649 śliczny kościół z kaplicą św. Joachima wystawili; kościół ten w r. 1656 konsekrowany został przez Adryana Gródeckiego, sufragana gnieźnieńskiego. W późniejszych latach wiele jeszcze do upiększenia świątyni dodano, jako to: dwie wieże na froncie i inne ozdoby. Figura N. M. P., której cudowność już r. 1616 przez wyższą zwierzchność duchowną uznaną była, r. 1651 kosztem bisk. kijowskiego w ołtarzu stosownie przystrojoną została. Odwiedzili to miejsce król polski Władysław IV i bracia jego: Karol biskup wrocławski, król Jan Kazimierz, król Michał Wiszniowiecki, który tu w darze zostawił złoty relikwiarz; również wiele innych, pod względem pobożności i stanowiska znakomitych osób. Miejsce to do dziś dnia sprowadza tu wielu pobożnych pielgrzymów, szczególniej na święta odpustowe.

Giebel Krystyan Godfryd Andrzej, zoolog niemiecki (* r. 1826 w Quedlinburgu [Prusy]); studya uniwersyteckie odbywał w Halli na wydziale nauk przyrodniczych. W r. 1858 został profesorem nadzwycz. uniwersytetu w Halli, gdzie od r. 1861, będąc już profesorem zwyczajnym, zarządzał tamtejszem muzeum zoolo-gicznem. W wykładach swoich rozwijał ideę zmienności gatunków i doskonalenia się zwierząt w rozbieżnej ewolucyi pierwotnego ich wspólnego prototypu. Ujął w jednolity system w tym względzie to, co jego poprzednicy: Agassiz, Bronn i Burmeister stopniowo rozwijali. Z prac G-a na szczególną zasługują uwagę: „Fauna der Vorwelf (Lipsk 1847—1856, 3 tomy, praca niedokończona); „Odontographie” (Lipsk 1854); „Die Säugethiere* (w nowem wydaniu „Bronns Klassen und Ordnungen des Thierreichs” 1853—1855);

(1866);

Ornithologiae” (1872—1877, 3 tomy); „Gaea ex-cursoria germanica” (1848); „Lehrbuch der Zoologie” (Darmsztad 1857; wyd. 6-te, Berlin 1880); „Tagesfragen aus der Naturgeschichte” (Berlin 1859); „Naturgeschichte des Thierreichs” (Lipsk 1858—1864; 5 tomów); „Landwirtschaftliche Zoologie” (Głogów 1869); „Der Mensch, sein Körperbau, seine Lebensthätigkeit etc.” (Lipsk 1868); „Vogelschutzbuch” (Berlin 1877).

w Halli.

K. K-ćU

w. J.

Giebichenstein, wieś w saskiej prowincyi królestwa Pruskiego, regencyi Merseburskiej, powiecie rz. Saali, nad Saalą (most żelazny), tuż na półn. od Halli; 14 454 m-ców (1890). Przemysł żelazny, bawełniany, łomy porfiru, węgiel brunatny, kąpiele solankowe (Wittekind). Na stromej skale zwaliska zamku.

Giebułtowski Stanisław, ksiądz (* 1825 r. w Krakowie—f 1866 tamże). Po ukończeniu nauk gimnazyalnych w mieście rodzinnem r. 1852 wstąpił na wydział prawa do uniwersytetu jagiellońskiego, gdzie kolegował z Kasznicą, Zollem Fryderykiem, hr. Wodzickim Ludwikiem, Lubowękim Edwardem, Bałuckim Michałem i z Szujskim Józefem. Już w szkołach okazywał wielką zdolność do rymotwórstwa i w uniwersytecie z zamiłowaniem twórczość poetyczną uprawiał, czerpiąc najczęściej temata z dziejów oraz z podań ludowych, lecz przez skromność nadmierną nigdy utworów swoich drukiem nie ogłaszał. Poezya ludowa najsilniej poruszała jego serce: to też z prac pozostałych po nim w rękopismach najudatniejsze są w tym rodzaju. Po ukończeniu wydziału prawnego G. przeszedł na teologię i, rozpocząwszy studya swoje w seminaryum krakowskiem, a skończywszy w tarnowskiem, r. 1860 otrzymał święcenia kapłańskie i przyjął obowiązek katechety w świeżo założonej szkole rolniczej w Czernichowie, pod Krakowem. W dwa lata potem przeniósł się do Krakowa i był tam wikaryu-szem przy kościele św. Piotra; w 1864 objął parafię w Raciborowicach, ale już w 1866, zapadłszy bardzo ciężko na zdrowiu, przewieziony do Krakowa, tam swój bogobojny żywot zakończył. Pisywał bardzo wiele, ale prócz kilku drobnych rzeczy, wydrukowanych bezimiennie w pismach ludowych „Dzwonek” (we Lwowie) i „Gwiazdka cieszyńska”, wszystkie inne zostały w rękopisach. Jan Kanty Turski, który znał go od lat dziecinnych i miał powierzoną sobie przez rodzinę zmarłego literacką po nim spuściznę, z poleceniem, aby ją przygotował do druku, podał w życiorysie jego w „Tygodniku illustrowa-nym” (1868), że był tam przekład dzieł Kalima-cha Buonacorsiego, cały tom rozpraw teologiczno - moralnych, dużo poezyj drobnych, poemat większy p. t. „Marzyciel”, scena z drama-„Petrefacta Germaniae” tu historycznego z czasów Stanisława Augusta „Insecta epizoa” (1874); „Thesarus p. t. „Wyprawa”, poemacik z dziejów Rzymu

p. t. „Kurcyusz.”—Pochwałę, oddawaną przez biografa talentowi ks. G-ego, potwierdzają przytoczone przezeń wyjątki. Co się z temi rękopis-mami stało" po śmierci Turskiego (1870), niewiadomo; w Bibliografii Estreichera nazwiska G-ego niema.    *

Giecz (niem. Gedetsch), w dawnych dokumentach Gdecz, wieś, pow. Sredzki, 588 morgów rozl. Kościół paraf, katol. należy do dekan.

Gieczewiozowie z Gieczan, her. Leliwa. Według „Ksiąg Dekretowych Deputacyi Wywodo-wej Szlacheckiej” z 14 maja 1802 r. i z 26 czerwca 1821 r., należą do najdawniejszych rodzin szlacheckich, na Litwie osiadłych. Już 1442 r. Jerzy G. funduje i uposaża plebanię Kruszyńską, co potwierdza przywilej Aleksandra, W. Ks. L., i następnie Zygmunta I, króla polskiego; Iwan G., dworzanin Zygmunta I (1522); Joachim G., dworzanin Zygmunta Augusta (1558); Franciszek G., syn Piotra, kanonik wileński. Synowiec jego, też Franciszek G., syn Władysława, był również kanonikiem wileńskim i prałatem żmudzkim (f 1766). Nikodem G., syn Władysława, podstoli wileński (1758); Antoni G, syn Macieja, miecznik wileński (1766); jego brat Konstanty G., starosta dorohobuski; Jan G., syn Ignacego, wnuk Władysława, miecznik wileński (1785).—G. Wincenty, syn Jana, wnuk Ignacego, kraj czy wileński 1788, a po rozbiorze kraju podkomorzy wileński, wreszcie gubernator miński, na którem-to stanowisku chlubną pamięć po sobie u spółrodaków pozostawił. Ulubieniec Aleksandra I-go, którego wielokrotnie w domu u siebie podejmował. Radzca stanu, senator, kawaler orderu św. Anny kl. I. W r. 1808 nabył dobra Wiazyń w pow. Wilejskim (dziś do jego prawnuka, Hipolita G-a, należące). Ożeniony był z Elżbietą Pruszyńską, córką generała wojsk polskich, z którą miał dwóch synów:

G. Leon, syn poprzed-

S. M.

ęg.J

EÜTÜj

ho

I li

D.

Kostrzyńskiego. Agentura pocztowa. G. należy do najstarożytniejszych grodów lechiekich; zamek tamże istniał już w pierwszej połowie XI w.; tuż pod wsią wznosił się na usypanym między błotami kopcu, mającym około 120 m. średnicy; r. 1039 Brzetysław, książę czeski, zdobył go i zburzył; a mieszkańców zabrał do niewoli, do Czech. Miejsce to w okolicy dotąd nazywają Grodziskiem. Bolesław, książę wielkopolski, dzieląc się z bratem Przemysławem ojcowizną (byli synami Władysława Odonicza) w połowie XIII w. otrzymał Gdecz. Po jego bezdzietnej śmierci odziedziczył zamek odbudowany Przemysław II, który go przekazał r. 1286 w darze swemu kapelanowi i protonotaryuszowi, Filonowi, w nagrodę za trudy poniesione w podróży do Szwecyi po żonę książęcą, Ryksę, i nadał zarazem Gdeczowi prawa miejskie. R. 1331 Krzyżacy w czasie najazdu na Wielkopolskę zamek gdecki spalili. W XV w. nie było już śladu tego zamku; góra i szańce pozostały tylko. Na miejscu, gdzie dawniej zamek gdecki się wznosił, powstał kościół parafialny z kamieni granitowych, założony podług Długosza przez Piotra Dunina ze Skrzynna, a podług Łukaszewicza przez jednego z Przemysławów, książąt wielkopolskich. Wieś G. w XV w. już była własnością archidyakonów pszczewskich, którzy mieli prawo kollacyi. Mimo starożytności, kościół nie zawiera żadnego pomnika ciekawego z przeszłości.

Hipolita i Leona.

niego (* 1803 — f 1874 r.), generał-lejtenant wojsk rossyjskich. W r. 1861 członek i jakiś czas dyrektor spraw wewnętrznych w Królestwie Polskiem. W „Ruskiej Starynie” (październik 1899 r.) wydrukowane zostały jego listy z tych czasów sprawozdawcze, poufnie „pisane do osoby, wysoko stojącej”, o ile się zdaje do W. Ks. Konstantego — listy nader ciekawe i ważne dla historyka. O Wielopolskim, jeszcze przed wstąpieniem jego na widownię polityczną, tak się wyraża: „Ten margrabia samolubny może tylko szkodę przynieść zarówno Państwu, jak i swemu społeczeństwu”. Wreszcie został mianowany prezesem Dyrekcyi Głównej Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w Królestwie Polskiem. Szanowany i lubiony przez wszystkich, którzy go znali. Posiadał majorat Zajączki w guberni Kaliskiej, który teraz (ukazem Mikołaja II) przechodzi na jego stryjecznego wnuka, Konstantego G-a, syna Stanisława G., generała-maj ora wojsk rossyjskich. — G. Hipolit, syn Konstantego (f 1863), a wnuk Hipolita (* 1800—f 1846 r.), marszałka wilejskiego. W początku 1900 r. znaczną większością głosów obrany wiceprezesem nowopowstałego Towarzystwa Rolniczego Wileńskiego (prezesem z urzędu jest marszałek Plater). Dziedzic obecnych dóbr Wiazyńskich, do których wprowadza kulturę zachodnio-europejską. Ożeniony z Maryą Pro-zorówną, rodzoną prawnuką Karola Prozora, ostatniego Oboźnego Litewskiego. Ma z nią syna Leona i córkę Zofię.

Criedgowd czyli Łabędź, odm. (herb). Na tarczy w polu czerwonem łabędź biały pod trzema złotemi półksiężycami barkami wprawo, rzędem. Nad tarczą korona. Herbem tym pieczętuje się żmudzka rodzina Giedgow-dów y. Gedgowdów, pochodząca od Giedygoldów. — Źródła: „Metryka Litewska”; Krasicki; Borkow-s k i ; Pieczęć Kazimierza Giedgowda, koniuszego inflanckiego na dokumencie z Fig.219. Giedgowd (herb), r. 1705, w zbiorach hr. J. Ostrowskiego.

Giedrojcie, 1) miasteczko w pow. Wileńskim, nad jeziorem z w. Kement, Kie ment, Kie-mejtis albo G., pod 55°2' szerok. geograf, i 42°56' dług. wschód., w 3 stanie policyjnym, o 44 w. na płn. od Wilna, liczy 297 m-ców, i posiada: zarząd gm. włość., szkółkę wiejską, mur. paraf, kościół kat., fundowany jeszcze w r, 1445 przez Józefa ks. G a, katol. kaplicę na cmentarzu i izr. dom modlitwy. Ks. Giedrojcio-wie, niegdyś właściciele okolicy i tej miejscowości (mniemany książę Giedrus), mieli tu swój zamek, który, podług Stryjkowskiego, miał być wystawiony na sztucznie sypanej górze współ-

D.

cześnie z miastem przez Gedrusa, wnuka Gili- I giną, książęcia litewskiego. Że góra ta, wznosząca się na przeciwległym brzegu jeziora, istotnie była sypaną i przez to musiała być miejscem warownem pogańskiej Litwy, potwierdza nazwa obok leżącej wsi Pilkańce, pochodząca od dwóch słów litewskich: pilt—sypać; kałnas — góra. Dziś G. są własnością obyw. Kiersnow-skiego, miejscowych włościan i kościoła.

Giedroyć czyli Giedrńjć, Ge droit, Ge-droitski książę. Herb polski. W polu błękitnem, nad różą białą, hipocentaur brunatny z czarnemi kopytami w części końskiej, naturalny w ludzkiej, ze złotego łuku srebrną strzałą mierzy do własnego ogona w postaci zielonego węża. Nad tarczą płaszcz i mitra książęce. Istnieje kilka odmian tego herbu. W niektórych pole w tarczy srebrne lub złote, w innych nad tarczą hełm z trzema piórami, w innych jeszcze sama róża. Herbem tym pieczętuje się rodzina książęcego pochodzenia Gedroyciów, podług legendy pochodząca od bajecznego Dowszprunga, a mianowi-

te

ZM *

—S**

Fig. 220. Giedroyć (herb).

cie od jednego z jego potomków, Giedrusa. Najnowsze badania heraldyczne wykazały, iż dyna-stya Dowszprunga nigdy nie istniała. Ze względu jednak na odrębne stanowisko swoje na Litwie, Gedroyciowie prawdopodobnie pochodzili od szczepu panującego. Pierwsza o nich wzmianka w r. 1399, kiedy w. książę Witold sądził ich sprawę z biskupem wileńskim.—Źródła: Stryjkowski, Kojalowicz, Jabłonowski „Heraldyka”; Niesiecki, Kosiński (II, 126; III, 488); Wolff „Kniaziowie litewsko-ruscy”. Dyplomy r. 1801 i 1830 Dep. Wileńskiej.

Giedroyć (Gedrojć, Gedrojt’, Kgedrojt z przydomkami i patronimami, przez pojedyń-cze gałęzie lub przez członków pojedyńczych noszonemi: Bortko, Bortkowicz, Dowmont, Go-gul, Jagajło, Juralia, Jurażyc, Juszko, Juszko-wicz, Kozłowicz, Macko, Mackowicz, Micko, Mi-ckowicz, Paszko, Paszkowicz, Pukień, Pukele-wicz, Stańko, Stankowicz, Szerejko, Szerejko-wicz, Wojn, Zdań. Zdanowicz),—ród udzielnych książąt litewskich; podług Kroniki Litewskiej, u-zupelnionej przez Strykowskiego i Kojałowicza, ma pochodzić od mitycznego Juliana Dow-sprunga (Dowszprunga), wychodźcy rzymskiego, który, przybywszy w X wieku na Litwę, stał się protoplastą dynastyi. Podług innej wer-syi głową rodu miał być Gili gin, wielki ks. litewski. Jeden z potomków Dowsprunga, żyjący w XIII w., Romont (Romund, Rowmund) miał pięciu synów: 1) Nar i monta, który przez syna, Lizdejlię^ stał się protoplastą wielu domów litewskich herbu Trąby, jako to: Radziwiłłów, Narbutów, Dziewałtowskich i t. d.; 2) Dowmon-t a I, księcia Uciańskiego, protoplastę Siesickich, kniaziów Swirskich i t. d.; 3) H olsz a na, protoplastę kniaziów Holszańskich i Dubrowickich; 4) Giedrusa i 5) Trojdana, ostatniego księcia litewskiego tej dynastyi.—Giedrus (co podług Strykowskiego oznacza „słońce” po żmudz-ku), dostawszy w dziale wielką część Litwy od Wilii aż do Dźwiny i granic inflanckich, założył Giedroycie o sześć mil od Wilna, i nazwał się księciem Giedroitskim. Syn jego, Ginwił, był ojcem Hurdy, Binojny i Bubety. Hurda pozostawił syna Dowmonta II, dzielnego z czasów Kiejstutc-wyeh wojownika, który często gromił kawalerów inflanckich, wpadających do Litwy. Downa ont pozostawił synów Wojtkasa i Pietrasa, z których pierwszy miał być ojcem Bartłomieja, a dziadem kniazia Mateusza G-a (marszałka ho-spodarskiego—i 1563).—Cały ten rodowód nie może rościć pretensyi do ścisłości i wiaro-godności historycznej, pozostaje atoli faktem, że G-owie pochodzą od udzielnych książąt litewskich, a mianowicie od dynastyi, która poprzedziła Gedyminowską, przyczem pierwotna ich nazwa „Kgedrojt” przeszła z czasem w brzmienie „Giedroyć”.—W dziejach Litwy stale spotykamy to nazwisko: Jageli Gedoroskowicz podpisany r. 1431 między dygnitarzami na akcie przymierza w. ks. Swidrigiełły: inny traktat przymierza tegoż księcia z zakonem krzyżackim (1432) podpisał Wojnus Gedrotski; na traktatach w. ks. Zygmunta z królem 20 stycznia 1433 i 7 lutego 1434 r. podpisują się Wojnus, Gogulus i Ja-gajło Gedroiccy. W r. 1495 dworzanin hospo-darski, Jan G., posłował od w. ks. Aleksandra do w. ks. moskiewskiego. Prawnuk Dowmonta, Mateusz (Matusz), syn Bartłomieja G-a, będąc dworzaninem królewskim, gdy innym zbrakło odwagi, podjął się w r. 1550 niezbyt bezpiecznego poselstwa do wielkiego kniazia moskiewskiego, Iwana IV Wasilewicza Groźnego, z listem bez tytułu „cesarskiego”, i nie przyjął odpowiedzi tegoż do króla zredagowanej bez tytułów „królewskich”. Synowie jego, kniaź Malcher (Melchior, późniejszy biskup żmudzki) i kniaź Kacper podpisali się w r. 1569 na akcie unii Litwy z Koroną. Brat ich młodszy, Marciu, w r. 1586 starosta abelski, w r. 1589 starosta wiłkomierski, wreszcie od r. 1617 wojewoda mścisławski, fundował w r. 1618 klasztor 00.

Augustyanów w Widziniszkach. Stanisław G, podpisał 1648 r. elekcyę Jana Kazimierza. W popisie szlachty litewskiej 1528 r. „Rejestr Kniaziej i bojar Kgedroitskich” obejmuje 85 osób, które mają stawić do służby ziemskiej razem 234 konie. Już w XVI w. dom ten był tak licznie rozrodzony, że nawet pokrewieństwo pomiędzy pojedyńczymi jego członkami, spotykanymi w aktach, nie daje się wyprowadzić; nadto podzielił się on na mnóstwo drobnych gałęzi, których przedstawiciele, zszedłszy z czasem do rzę du prostych ziemian, nietylko stracili pamięć o swojem pochodzeniu, ale nawet zapomnieli nazwiska rodowego i zaczęli przezywać się pa-tronimicznie Bortkowiczami, Mackowiczami, Mickiewiczami. Mnóstwo dokumentów z tego czasu świadczy, że ród G-ów zubożał, a członkowie jego zajmowali już tylko stanowiska podrzędne. Oto kniaź Piotr Mikołajewicz G. (1564) jest wójtem wileńskim, Paweł Szymkowicz pod^ta-rościm bielskim (1535), Zygmunt Mikołajewicz sędzią ziemskim wileńskim (1612). Jerzy G. sędzią ziemskim wiłkomierskim (1607), Mareyan podstolim połockim (1631) i t. p. Dopiero za Stanisława Augusta powrócili G-owie do Senatu, dając szereg dostojników w hierarchii kościelnej, w tym też czasie prawdopodobnie powstało przysłowie na Litwie: „Co Giedroyć, .to biskup”, dawniej bowiem z przedstawicieli duchowieństwa, oprócz błogosławionego Michała (f 1485) z zakonu św. Augustyna, był jeden tylko G. biskupem, mianowicie Melchior, w w. XVI.—Większość G-ów po Unii Lubelskiej zarzuciła tytuł książęcy, stale jednakże używała nad tarczą herbową mitry książęcej. Herbu używają G-wie dwojakiego: albo „Hipocentaura”, albo „Hipocentaura i Róży”, który przedstawia tarczę z mitrą książęcą u góry i poziomo na pół podzieloną; w połowie górnej w polu czerwonem strzelec o tułowiu końskim wypuszcza strzałę z łuku do węża, który jest ogonem tegoż konia, w połowie zaś dolnej—w polu złotem róża czerwona pię-ciolistna. Niektórzy z G-ów używali wprost „Róży” tylko, stąd Kojałowicz kładzie ich pod „Poraiem” — Wybitniejszymi członkami rodu byli- 1) Giedroyć Melchior książę biskup żmudzki (f r. 1608); w konstytucyach pisany: Melchior z Gedrojć, a według Strykowskiego: Gedrotiorum dux. Syn Mateusza, marszałka ziemskiego i pierwszej jego żony, Anny, księżniczki Kroszyńskiej. Po wyświęceniu na kapłana w r. 1571 mianowany został kustoszem katedralnym wileńskim. Kapituła żmudz-ka, niechętna obranemu po śmierci Pietkiewicza Jakóbowi Woronieekieinu, powołała go na swego bpa, z czego wynikły zatargi dotąd nierozjaśnio-ne. Niesiecki (wyd. Bobrowicza, IV, 86) wspomina, że Litwa na zjeździe swoim w Wilnie, 10 sierp. r. 1575, pisała do Stolicy Apostolskiej za G-em. Biskupem został r. 1576. Zawzięty Litwin, marzący o udzielności Witoldo-wycli czasów, pomimo, iż do polityki mało się mieszał, zrobił w niej kilka fałszywych kroków. Kiedy po ucieczce Henryka Rzplita posyłała za nim do Francyi, Litwini od siebie wyprawili poselstwo w osobie Melchiora G-a. Choć polityk nieszczególny, był to jednak pasterz pełen gorliwości, i Żmudź słusznie nazywała go swoim bpem apostołem. Zastał kościół żmudzki w stanie opłakanym, poprzedni bowiem bp. Pietkiewicz zapuścił był truciznę w łono św. Żmudzi przez obojętność dla wiary, z czego korzystając, kalwini szeroko rozwinęli swoją propagandę, pozabierali kościoły, tak, że ledwie kilkunastu proboszczów zostało w dyecezyi, a lud popadł w błędy i prawie w bałwochwalstwo. Gorliwość G-a ocaliła Kościół. Wyjednawszy u króla Stefana przywilej, nadający mu moc odbierania funduszów kościelnych, zagrabionych przez kalwinów, zajął się pilnie ich odzyskaniem, wiele nowych kościołów ufundował, upadające odbudowywał, często własnym kosztem, i sprowadził z Rygi Jezuitów, by lud nauczali. Sam G. również apostołował od miasta do miasta, od wsi do wsi, miewał wszędzie nauki w języku litewskim, nauczał katechizmu, chrzcił, bierzmował, spowiadał, gasząc w wielu zakątkach Żmudzi tlejące jeszcze ognie pogańskie pomiędzy tymi, którzy od czasów Jagiełły trwali stale w uporze. Gorliwy ten bp zwrócił na siebie uwagę i zjednał sobie względy króla Stefana, którego osobiście poznał r. 1580, kiedy 25 maja oddawał mu w katedrze wileńskiej, wobec legata J. A. Caligaro, przysłane przez papieża, z błogosławieństwem na zaczynającą się wojnę, miecz i czapkę poświęconą. Był to zarazem ostatni obrząd tego rodzaju w Wilnie (Kraszewski II, 202). R. 1586 był G. deputatem do rokowań w 0-kuniewie z posłami rossyjskimi, którzy zalecali na tron polski cara Iwana (Ossoliński „Wiad. hist, kryt.”, II, 304). Gdy w r. 1591 król na bstwo wileńskie, po Radziwille, przeniósł Bernarda Maciejowskiego, Litwa go dopuścić nie chciała, jako koroniarza, na posiedzeniach zaś kapituły G. rej wodził i do oporu przez 9 lat zagrzewał, dopóki wreszcie kapituła na swojem nie postawiła. R. 1591 zasiadał G. w trybunale skarbowym wileńskim; w 1600 był od króla kommissarzem do pogodzenia Radziwiłłów z Chodkiewiczami; r. 1601 delegatem sejmowym, wraz z Janem Karolem Chodkiewiczem i innymi, do rozgraniczenia Żmudzi z Kurlandyą.. Ostatnie lata życia zeszły bpowi na apostolstwie. Za Zygmunta Iii-go wybudował kościoły: w Niewo-ranacli, Skirstymonlu, Zwingach, Retowie, Woj-nucie i Telszach, które za jego staraniem król opatrzył nadaniami ziemi. Ustanowił parafie w Wilkii, Janiszkach, Niemoksztach i Po-szołtuniu. Chodkiewicz w Szkudach, a Wołło-wicz w Janiszkach wznieśli staraniem bpa okazałe świątynie; r, 1607 własnym kosztem postawił G. kościół w Poszwityniu, na pograni-

czu Kurlandyi, żeby nawracać zlutrzałych Łoty-szów, a czuwać nad nowonawróconymi. Jezuitom w Krożach, w nagrodę za ich działalność, zapisał 2 000 dukatów, trzy łany zaś ziemi dziedzicznej darował ich kollegium w Wilnie. Ustanowił też trzech dziekanów dla nadzoru nad duchowieństwem parafialnem: w Wierzbołowie, Widuklach i Łuknikacli. Gorliwy przyjaciel li-tewszczyzny, popierał G. uprawianie języka narodowego. Za jego podobno staraniem i pomocą M. Strykowski napisał jedyną w swoim rodzaju „Kronikę litewską”, która jednak wydaną nie została. Kanonik żmudzki, Mikołaj Dauksza, wydawszy w Wilnie r. 1599 „Postyllę katolicką” po litewsku, dedykował ją biskupowi, jako protektorowi języka litewskiego. G. zmarł po 33-ch latach bpstwa w Olsiadach na Żmudzi i pochowany został w szklanej trumnie w podziemiu dawnej katedry w Worniach, a dopiero r. 1806 przeniesiono go do nowej katedry i złożono pod wielkim ołtarzem. R. 1853 bp żmudzki, Maciej Wołonczewski, wraz z dziekanem kapituły, Ma-ryanem G-em, wznieśli mu w katedrze wornieńskiej nagrobek marmurowy.—2) G. Marcin, w r. 1586 starosta abelski, w 1589 starosta wiłkomierski, wreszcie wojewoda mścisławski, syn Mateusza, starosty kiernowskiego i mejszagolskiego, zrodzony z pierwszej jego żony, księżniczki Kroszyńskiej, a więc brat rodzony biskupa Melchiora. W r. 1589 obejmuje po Pawle Pacu starostwo wił-komierskie, w roku 1605, stojąc na czele stu kopijników, walczy na prawem skrzydle pod Kirchholmem, tudzież bierze czynny udział w wielu wyprawach wojennych. W Widzinisz-kach, ojczystej swej majętności, w r. 1618 fundował klasztor O O. Augustyanów. Z żony, Anny Krzywcówny, zostawił czterech synów; z tych młodsi: Mikołaj i Piotr, mają być protoplastami dziś żyjących G-ów. Zmarł zapewne około r. 1620, gdyż w r. 1621 wojewodą mści-sławskim jest już Aleksander Sapieha. — 3) G. Jan Stefan, biskup inflancki 1765 — 78, potem żmudzki 1778—1801 (f r. 1801). Syn Benedykta, stolnika wileńskiego, pochodził z linii pomienionego Piotra, wojewodzica mścisław-skiego. Zostawszy kapłanem, miał silne poparcie w bpie wileńskim, Massalskim, przez którego mianowany proboszczem wileńskim, otrzymał następnie sufraganię białoruską z tyt. biskupa Synopy. Podczas bezkrólewia wszedł za swoim bpem do konfederacyi generalnej wileńskiej, podpisał ją 16 kwietnia, z zawarowaniem jednak praw Kościoła. Będąc w wielkich łaskach u króla, Stanisława Augusta, poszedł wysoko, i w grudniu r. 1764 widzimy go już bpem inflanckim (Sygill. ks. 30). Przysiągł na krzesło senatorskie 20 lipca r. 1765, a 6 sierp, tegoż roku z polecenia króla pojechał z Lipskim, kasztelanem łęczyckim, na synod unitów do Brześcia (tenże, ks. 31). Wiernie służył królowi nawet w czasach konfederacyi radomskiej i barskiej; pierwszy też na radzie senatu w marcu r. 1768 mocno przeciwko konfederatom powstawał, czem się bardzo narodowi naraził i wywołał ostrą na siebie krytykę w rozpowszechnionym wierszu: „Refleksye moralne w Wielki Piątek, na bpa inflanckiego”. I wogóle, niestety, bp nie należał do rzędu ludzi, którzy swein życiem nakazują dla siebie poszanowanie: uważano go powszechnie za galanta, modnisia, chciwego, słabego w wierze, który mało dbał o kościół, a w polityce kierował się głównie zasadą osobistego pożytku. R. 1776 na sejmie Mokro-noskiego, delegowany z senatu do kommissyi skarbowej litewskiej (27 sierp.), potem był prezesem deputacyi do examinowania czynności Rady Nieustającej. Na sessyi 14 października, zamiast zdania sprawy o jej działalności, wypowiada pochlebstwa dla króla; raport jednak przychylny G-a o czynnościach Rady wydrukowano w „Dyaryuszu sejmowym” (str. 307—314). R. 1778 został G. bpem żmudzkim, po Janie Łopacińskim, otrzymawszy przytem od króla al-taryę montwidowską. Dnia 12 lipca wjeżdżał do Worń, uroczyście witany (Zebranie rytmów, str. 69 — 73). G. miał wówczas ogromne beneficya, lecz- był tak chciwy, że gdy ks. Naruszewicz chciał wziąć po nim probostwo trockie, G., używając swoich wpływów na dworze, wszystko dla siebie zatrzymał. Był kon-syliarzem Rady Nieustającej r. 1778, drugi raz w 1780. Zasiadał przez cztery lata w departamencie skarbu. Prezydował na sessyach pro-wincyonalnych litewskich. W ciągu życia swego prowadził G. różne spory, jak np. o tytuł książęcy; z Osten-Sackenem o dobra ziemskie (Vol. leg.” VIII, 391); a r. 1795 proces z malarzem, Smuglewiczem, o 50 dukatów za portret, które mu ziemstwo warszawskie kazało w końcu zapłacić.—Wydrukowa! parę kazań (na pogrzebie Michała Sapiehy w Słonimie 1761, na konsekracyi Ignacego Jakóba Massalskiego, biskupa wileńskiego, 1762); wydał „List pasterski do dyecezyi swojej” (1771) z powodu zamachu na Stanisława Augusta, i ogłosił swój „Głos na sesyi sejmowej dnia 2 września 1790 miany”, gdzie występował przeciw targnięciu się na prerogatywy tronu.—4) G. Józef Arnolf, bp żmudzki (* r. 1754 w Kossakowszczyźnie Giedrojciach, dziedzicznej wsi w pow. Wileńskim — fi⁷ lipca r. 1837 w Olsiadach). Syn Jana, rotmistrza wojsk litewskich, brat Ignacego, początkowe nauki pobierał w Wilnie i tamże wstąpił r. 1771 do saminaryum, a jako kleryk jeszcze otrzymał kanonię inflancką. Wyświęcony na kapłana r. 1781 i mianowany plebanem w Lajżewie, udaje się do Rzymu dla studyów dalszych, gdzie przebywa do r. 1785. Następnie podróżuje po Włoszech i Francyi, zatrzymując się rok w Paryżu, a r. 1783, zwiedziwszy Hollandyę i Niemcy, wraca do kraju. Tu bp Stefan zatrzymuje go w swojej kapitule jako

scholastyka żmudzkiego. W r. 1788 jest już siada w kollegium petersburskiem ze Żmudzi pierwszym prałatem i archidyakonem żmudzkim, ! pod prezydencyą Benisławskiego. Zostawszy w 1789 zaś kommissarzem na powiat upicki, | koadjutorem Józefa do biskupstwa, długo był do zbierania ofiar na rzeez publiczną, za co nominałem, gdyż dopiero 24 maja r. 1824 zo-otrzymał order św. Stanisława. Za pozwoleniem stał w Rzymie prekonizowany na biskupstwo papieża Piusa VI został koadjutorem stryja kassyjskie. Był członkiem stałym kollegium swego, bpa Stefana, z prawem następstwa, i bpem w Petersburgu od r. 1827, lecz z powodu nad-orthoryeiiskim in part inf. R. 1795 pojechał wątlonego zdrowia uwolniony od tego obowiązku do Petersburga jako pierwszy delegat od duchowieństwa i obywateli księstwa żmudzkiego, a po posłuchaniu u cesarzowej Katarzyny otrzymał krzyż brylantowy. Po śmierci księcia Stefana r. 1801 został Józef, na mocy swego prawa następstwa, bpem żmudzkim. W r. 1813—16 był członkiem komitetu biblijnego, z rozkazu cesarza, a 1829 otrzymał order św. Anny I kl.

r. 1829, jednocześnie z Piwnickim ustępuje miejsca Szymonowi Giedroyciowi i wraca na Żmudź, gdzie tegoż roku umiera.—6) G. Szymon Michał, biskup adramiteński, suffragan, koadjutor i administrator żmudzki (* około roku 1761—f *r. 1844 w Olsiadach). Wyświęcony r. 1786 na kapłana, pełni kolejno urząd koadjutora: przy Aleks. Sylwestrowiczu do kanonii żinudzkiej; w 1790, zdawszy poprzednie beneficya na Ignacego G-a,—przy kantorze katedralnym; i w 1792 przy proboszczu żmudzkim, Ant. Juszkiewiczu. Od 1806 zasiada w kolle

gium katolickiem w Petersburgu, za czasów intryg metropolity, Siestrzeńcewicza, p-ko ks. Be-nisławskiemu i Byszkowskiemu; prekonizowany w Rzymie, a wyświęcony w Petersburgu na bpa adramiteńskiego r. 1812, zostaje r. 1828 prezesem kollegium, po ustąpieniu Piwnickiego i Ignacego G-a. W czasie rozruchów r. 1831 wysłany do Rygi, jako prezes kollegium i przyszły bp, dla uspokojenia umysłów, 3 stycznia r. 1835 otrzymuje rozkaz stałego zamieszkania na Żmudzi. Uzyskawszy zwolnienie od prezydowania w kollegium, po śmierci Józefa Arnolfa został jednomyślnie obrany na administratora dyecezyi, nazywanej wówczas telszewską, i przez rząd zatwierdzony r. 1838. Nie jest wiadomo, czy był rzeczywistym biskupem żmudzkim, zmarł bowiem wkrótce.—7) G. Romuald, syn Józefa, starosty bernatowskiego i obelskiego, generał dywizyi wojsk polskich (* d. 7 lutego .1750— f 15 paździer. 1824); wsławił się jako dzielny wojak. Pod Stołowiczami, pozostawiony na pobojowisku między poległymi, wyleczył się z ran i brał później udział w licznych jeszcze bojach: 1792, 1794 i 1812 r. W r. 1740 był posłem ' na sejm Grodzieński; w 1792 mianowany generał-majorem; w 1794 stoczył potyczki zwycięskie pod Jewiem, Sałatami, Kuligowem; pod Radoszycami do niewoli wzięty. W r. 1812 jako generał - inspektor organizował wojsko na Litwie, którem potem dowodził. Klęska Napoleona zmusiła go do opuszczenia Litwy; z utworzonym oddziałem przeszedł Niemen, Wisłę, ale pod Sierakowem na początku 1813 r. dostał się do niewoli. Pochowany na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Zostawił dwóch synów: Aleksandra Konstantego, szambelana (f 1844), i Stefana Józefa, generała wojsk francuskich, oraz dwie córki: Kunegundę Jerzową Białopiotrowi-czową, damę dworu cesarzowej Józefiny, żony Napoleona 1, i Barbarę Łucyę, znaną autorkę, żonę generała Rautenstrauclia.

W r. 1831 mieszkał w Olsiadach, i wówczas żą-•dano po nim, żeby oddał dzwony na działa, skutkiem czego była krótki czas ludwisarnia w Worniach. Bp ten, patryarchalny z ludem swoim, dbał niezmiernie o jego oświecenie, zakładał szkółki parafialne, szkoły podwydziało-we, powiatowe i . gimnazya. Fundusze na to znalazł książę w patryotyźmie Żmudzi, poparcie zaś w tej pracy miał u księcia Adama Czartoryskiego, jako urzędowego opiekuna szkół w gub. zachodnich. Znosił także pobożny bp stare zwyczaje, które były ciężarem dla ludu, jak np. ucztę zwaną centum bovum. Był zwyczaj, w klasztorze masiadzkim, o 2 mile od Olsiad, w dobrach biskupów żmudzkich, że każdej jesieni włościanie wyprawiali ucztę dla bpa, trwającą tydzień. Zwyczaj ten zmienił się z czasem w powinność, od której bp Józef lud uwolnił. Oddany całkiem pracy pasterskiej, nie mieszał się G. do spraw świata. Przełożył „Nowy Testament” na język żmudzki i, dedyko-wawszy go cesarzowi Aleksandrowi, wydał własnym nakładem; za pracę tę jednak, ponieważ była niedokładną, ściągnął na siebie surową naganę papieża, a obecnie tłómaczenie to, usunięte w zupełności z Kościoła katolickiego, spotkać można tylko gdzieniegdzie u prawosławnych i u kalwinów. Ks. Gieniusz utrzymuje i dowodzi, że przekład ten w wielu miejscach różni się z „Wulgatą.”— G. zmarł, mając lat 89; zwłoki jego po nabalsamowaniu wystawione były na widok publiczny w Olsiadach, a gdy je następnie eksportował biskup Szymon G. przez Telsze do Worń, towarzyszyła temu smutnemu pochodowi liczna młodzież szkolna, szlachta z marszałkiem, obywatele i żydzi. Trumnę z wielką uroczystością złożono w grobach bpów żmudzkich („Tygodnik Petersburski” 1838, A° 36).

5) G. Ignacy, biskup kassyjski, koadjutor żmudzki (f r. 1829). Jest koadjutorem kanonii Sylwestrowicza r. 1790, po Szymonie, od którego później rozpocząwszy zawód duchowny, wyżej i prędzej w nim zaszedł, może dzięki opiece Józefa Arnolfa. Od r. 1801 pierwszy prałat żmudzki, G. w tym również czasie za-

125

Encykl. Powbz. Uustr. Zesz, 192. T. XXIV.

Giedroyć Władysław (wiek XVII), panegi- , XVII st.” („Wiadom. farmaceutyczne”, r. 1898), rysta, scholastyk smoleński, pleban giedrocki, „Ekspertyza lekarska w dawnych sądach pol-akademik wileński, audytor metafizyki, ogłosił skicli” (Warszawa 1896, str. 92; drukiem dwa panegiryki, jedeu po łacinie na z „Kroniki lek.”), „Rys historyczny szpitala św. zaślubiny Eustachego Kazimierza Wołłowicza Łazarza w Warszawie” (tamże 1897, str. 254; z Barbarą Sapieżanbą (1646), drugi na cześć druk. przedtem w Fam. „Tow. lek. warsz.” (r. zmarłej Anny Młockiej, Wielkiej podskarbiny 1896; praca ta uwieńczona była nagr. konkurs, i pisarzowej W. Ks. Litewskiego (1666). p- Chm- imienia Koczorowskiego); „Ustawy cechów Giedroyć Kazimierz (połowa XIX wieku), cyrulickich w dawnej Polsce. Ze źródeł archi-wierszopis, bratanek Łucyi z Giedroyciów Rau- walnych ogłosił....” (tamże 1897, str. 50; Os. tenstrauchowej, młody marzyciel, sierota, skar- odb. z „Kron. lek.”), „Dawne projekty Collegium żąoy się na swe sieroctwo, poświęcił ciotce Medicum w Warszawie” („Krytyka lek.” 1897), swojej „Kilka urywków z wierszy Kazimierza „Z życia lekarzy w dawnej Polsce. Umowa Snopka” (Warszawa 1862, str. 72). Są tu liche prywatna” (tamże, tegoż r.),’ „Jaskółcze ziele urywki z poematu „Teresa”, z „Archanioła”, (Chelidonium). Notatka historyczna” (tamże, z komedyi „Marya” i różne jeszcze fragmenty, r. 1898), „Początki reklamy lekarskiej w Pol-niebudzące żalu, że nie stały się całościami, see” (tamże, tegoż r.), „Ochrona od zarazy mo-Gorąco wielbił Deotymę („dla mnie z poetów rowej w Polsce (Profilaktyka moru) w wiekach nikt tak wysoko myślą nie wzleciał, nie dosię- ubiegłych” (tamże, r. 1899), „Mór w Polsce gnął lotem, jak Deotyma”, „dla mnie na czele w wiekach ubiegłych. Zarys historyczny” (War-ona jest pisarzy, bo nikt jak ona duszy nie roz- szawa 1899, str. 140; Os. odb. z „Kroniki lek”, marzy”). W pomysłach, a mianowicie w ich Jest to najlepsza praca tego rodzaju dotąd wję-wypowiedzeniu — krańcowa naiwność, niepora- zyku naszym ogłoszona) i „Zgon królowej Bar-dność stylu, błędy językowe. Jest religijny, bary” (Księga pamiątkowa ku uczczeniu Mickie-ma szczere spółczucie dla biedy i wogóle roz- wieża. T. II).

Os. cdb.

Dr j. r.

wija myśli szlachetne. We wstępie zapowie- Giejcewicz, herb polski. Na tarczy w polu dział, że jeżeli jego zbiorek wierszy „zginie barwy niewiadomej pół psa wśpiętego, zwróco-w krytyki topieli, to jak Saturn resztę dzieci nego wprawo, z wywieszonym ozorem. Taki spalę, wyrzucę do śmieci” —i, jak się zdaje, sło- herb przedstawia pieczęć Zwaśka Giejcewicza, wa dotrzymał, gdyż potem głucho już było o Kaz. dzierżawcy nowogrodzkiego, na dokumencie z r. Snopku.    p- Cłmi- 1433 w zbiorach Muzeum XX. Czartoryskich

GiedroyćDo wmont Franciszek (* w O- w Krakowie.—Ź r ó dło: Piekosiński „Heraldyka wiłach na Żmudzi d. 29 stycznia- star. st. r. średniowieczna polska” (str. 223 i 243). D-1862). lekarz i badacz dziejów sztuki lekarskiej    ,    , , .

ojczystej. Skończywszy gimnazyum w Wilnie, ,    v. Gieysz, herb polski. Na tarczy

zapisał się na wydział lekarski w Warszawie djvuazielnej w polu prawem, czerwonem, skrzy-w r. 1880, ukończył je w r. 1886, w roku na- dło czame barklem wlewo w lewem zas srebr-stępnym został assysteDtem w warszawskim    nem, 'rzyz awa ers u ez

szpitalu św. Łazarza; po trzech latach zajmowa-    praweS° ^mienia Nad heł-

nia stanowiska tego objął ambulatoryum szpi- wĘW® , mem w koronie trzy pióra talne, w którem był czynny do r. 1892; od cza-    W    ®trusie' Herbem tym, je-

su tego jest ordynatorem szpitala wymienionego.    nym ze starszyc ter ow

Działalność pisarską rozpoczął G. w r. 1888,    O    litewsko-ruskich, pieczętują

* ogłaszając w „Medycynie” pracę „O powrotach    A    S1« rodziny: Andrzejewiczów

objawów przymiotu przy leczeniu chorych głę-    Z.°In?‘ U I®W1,CZ0W’. ,ro

bokiemi wstrzykiwaniami żółtego tlenku rtęci”;    iSLm ( gieyk w, , za ^rewicz vv,

od czasu tego napisał jeszcze kilka prac innych JImI¹ J£|\    zidowicz w, îaszewi-

z dziedziny chorób wenerycznych i skórnych:    /fijlffL    |    czow, . Geysz ow ow, l-

drukował je bądź w „Medycynie”, bądź w „Kro-    l|i    )    Jasiewiczów, Gierulskich,

nice lekarskiej”, której jest współpracownikiem    îesztow w. leyszow, i u

stałym; z tegoż zakresu wydał osobno broszury:    .    sza s 1C ’ arWOyniaw’ar*

„Prostytutki jako źródło chorób wenerycznych    22L GiejSZ ^erb)* wl^łow’ Nolkinow Orwidow

w Warszawie” (Warszawa 1892, str. 76) i „Jak .    .    1d,ła: u°Jp°'

D.

się zachować w chorobach wenerycznych” W1CZ> Aiesiecki „Heib Ki. Po s. , or Tows u, o-

Giejza, oh. Giemza.

Z Gielczowa (czy też z Gielczewa) Mikołaj, uczony polski, profesor uniwersytetu krakowskiego, żył w wiekach XV-ym i XVI-ym. Napisał zawiły kommentarz do dzieła Marsyliu-sza al Jugen (oh.) p. t. „Tractatus de passio-

(Warszawa 1893, str. 70). Większe i donio- Rlczek-ślejsze znaczenie mają prace jego dotyczące dziejów sztuki lekarskiej naszej, jako oparte przeważnie na źródłach rękopiśmiennych, przedtem albo nieznanych wcale, albo przynajmniej niezużytkowanych jeszcze przez nikogo. Są to: „Apteka w Warszawie w pierwszej /połowie

nibus terminorum 7 Kommentarz ten, zatytułowany „Expositio commentarii in passiones terminorum Marsilii”, wyszedł w Krakowie 1507, a następnie pod zmienionym tytułem („Textus dialecticus Marsilii”) bez daty i miejsca wydania.

Mns.

Gielniów, osada nad rz. Brzuśnią i Giel-niówką, w pow. Opoczyńskim. Ludność trudni się wyrabianiem osełek (do 1 500 kóp rocznie) i brusów. G. pamiętny jest urodzeniem (w r. 1440) Ładysława, zwanego Gielniowczykiem lub z Gielniowa, który, zostawszy w r. 1468 zakonnikiem reguły św. Franciszka, słynął ze świętobliwego żywota, prac apostolskich i wielkiego rozumu, zmarł zaś d. 4 marca 1505 r. w klasztorze 00. bernardynów w Warszawie, i tamże jest pochowany. Uznany za błogosławionego w r. 1750, ogłoszony był nowym patronem Królestwa, a w szczególności Warszawy i Gielniowa.

Gielniówka, rzeczka w pow. Opoczyńskim. Poczyna się pod Wygodą, na pd.-zach. od Przysuchy; płynie pod Gutkami i Wywozem, a przy-jąwszy z lewej strony pod Gielniowem strugę, płynącą od Mechlina, za Gielniowem wpada z prawego brzt gu do Brzuśni. Długa 9 wiorst.

Giełczew, Radomirka (dawniej Bełza i Kiełczewka), rzeka. Poczyna się w pow. Krasnostawskim pod wsią Giełczew, płynie w stronę północno-wschodnią pod wsie Rado-mirkę, Sobieską, Wolę Sobieską, Dąbie; od Pi-laszkowic przybiera kierunek północny, płynie pod Częstoborowicami, Rybczowicami, Stryj ną; pod Gardzienicami wchodzi w powiat lubelski, a od osady Piaski znowu powraca do kierunku północno - wschodniego. Za osadą Biskupicami pod Pełczynem wpada z lewego brzegu do Wieprza. Długa 38 wiorst. Przyjmuje z lewego brzegu: pod Stryjną i Wygnanowicami strumień, płynący z zachodo-południa od Krzczonowa i Olszanki, pod Piaskami—Kozicę. Na całej jej długości oba brzegi tak są gęsto zaludnione (22 wsie i dwie osady miejskie), że przedstawiają jeden ciągły szereg siedzib ludzkich. Są to wszystko wsie bardzo obszerne, ludne i bogate we wspomnienia historyczne, jak: Pilaszko-wice i Sobieską Wola, własność Sobieskich, Gar-dzienice, siedziba Czarnieckiego Stefana.

Giełda. Określenie, istota i cel giełdy. G-ą

są peryodyeznie powtarzające się zebrania kupców i pośredników, celem uskuteczniania zakupów i sprzedaży, dokonywanych podług ustalonych sposobów i zwyczajów handlu giełdowego. Peryodyczność i stałość zebrań, oraz szczególny, ułatwiający obroty charakter handlu giełdowego stanowią cechy znamienne tego urządzenia, któ-remi ono odróżnia się od wszelkich innych form zgromadzeń, mających na celu handel, a więc od targów, jarmarków i t. p. G-y odbywają się zazwyczaj codziennie (niektóre kilka razy dzień-

nie) w granicach oznaczonych godzin, i tylko obroty w obrębie tego czasu zawierane i zastosowane ściśle do warunków ustalonych, mają charakter i prawnie obowiązujące znaczenie umów giełdowych. Same umowy obwarowane są cechami, które, z mocy przepisów lub zwyczajów, uposażają je w powagę niezłomnego zobowiązania. Gdy kupno i sprzedaż, dokonywane na targu, lub wogóle gdziekolwiek na rynku handlowym, uskuteczniają się bądź bezpośrednio, t. j. przez uiszczenie należności z jednej strony, a wydanie towaru z drugiej, bądź prawie bezpośrednio, przez uiszczenie zadatku, bądź na-koniec przy pomocy spisanej, podług form prawnych, umowy,— obroty na giełdzie dopełniają się sposobami uproszczonemi i oszczędzającemi stratę czasu, ponieważ zgodę na umowę kontrahentów stwierdza karta umowy, sporządzona przez pośrednika urzędowego, a wszystkie warunki umowy są z góry ustalone,, t. j. zastosowane do przyjętych na każdej G-e zasad handlu. Ustalenie takich norm uwarunkowane jest jeszcze jedną właściwą tylko G-e cechą, tą mianowicie, że przedmiotami handlu nie są tu dane, konkretne przedmioty, lecz określone gatunki towarów. Nie sprzedaje się tu, jak na targach i w sklepie, towaru indywidualnego, ale pewną ilość określonego, jednorodnego gatunku. Na targu kupujemy takiego, a nie innego wołu, taką, a nie inną rybę, w sklepie zaś takie, a nie inne ma-terye, lampy, książki i t. p. Dlatego tutaj ogląda się, bada i próbuje przedmiot nabywany. Inaczej na G-e; tu kupuje się up.: 1 OuO centnarów pszenicy, a nie określone, konkretne worki pszenicy: 50 sztuk akcyj Banku Handlowego, a nie dane 50 sztuk tych akcyj; 3-miesięczny weksel na Berlin w summie 100 000 marek, a nie weksel, już wystawiony na dany bank. Przedmiotami więc handlu giełdowego mogą być tylko towary, których gatunek, charakter i wartość są z góry ustalone i poniekąd domniemane, bo określone i poręczone przepisami i zwyczajami G-y. Wynika to stąd, że na G-ę nie przynosi się z sobą na sprzedaż towaru, lecz przychodzi z zaofiarowaniem towaru, przyczem często zdarza się, że ofiarujący sam jeszcze towaru nie posiada., lecz ma tylko możność nabycia go, choć dla pewnych widoków korzyści już go naprzód odprzedał. Tak zawierane obroty ułatwiają i przyśpieszają handel, z jednej bowiem strony oszczędzają trudu poszukiwania tu i owdzie rozproszonych towarów, które w podaży giełdowej się ześrodkowują, oraz trudu poszukiwania nabywców, centralizujących na G-e popyt, a z drugiej strony nadają umowom rękojmie ważności, chociaż zwykłe rękojmie prawnego, zawiłego kontraktu nie są tu przestrzegane. G. wytwarza więc równowagę między popytem a podażą i przyśpiesza szybkość obrotów. Taki jest jej zasadniczy postulat, a dlatego cel G-y można określić jako dążenie do regulowania i ułatwiania ruchu han-

dlowego — dążenie, które może zostać osiągnię-tem przez bezpośrednie zbliżenie się wzajemne całego ogółu podaży i popytu, ustalenie ich stosunku i unormowanie tą drogą ceny. Ubocznie G. służy jeszcze do ogólnego porozumiewania się kupców i zasięgania potrzebnej w handlu znajomości. Te wszystkie zadania G-y mogłyby handlowi i stosunkom ekonomicznym tylko istotny przynosić pożytek; G. jednak często wkracza także w dziedzinę czynów ekonomicznie niekorzystnych, szkodliwych, a nawet i niemoralnych. O tych jej wykroczeniach mówimy niżej, w części poświęconej znaczeniu G-y ze stanowiska ekonomicznego. Co się tyczy ogólnej nazwy G-y, to obejmuje ona prócz określonego już pojęcia, t. j. urządzenia handlowego, także miejsce, gdzie zgromadzenia giełdowe się odbywają. Nadto pod wyrazem giełda rozumie się jeszcze cały zbiór ludzi, którzy trudnią się, handlem giełdowym, a w szczególności pieniężnym. W tern znaczeniu jest to właściwie przenośnia, która utarła się dla dosadnego określenia pewnego typu handlowców.—Powstanie i dzieje giełdy. Początek i rozwój G-y nie są jeszcze dokładnie zbadane. Można jednak przypuszczać, że powołała ją do życia naturalna potrzeba stałych zgromadzeń kapców, w celu porozumiewania się i dogodnego zawierania interesów. Już i w starożytnym Rzymie znane były zebrania kupców, noszące nazwę „Collegia mer-catorum”. W Wiekach Średnich, zwłaszcza od XIII-go w., gdy handel się rozwinął, zebrania takie były częstsze i wynikły z kupieckich gild i cechów. Gildy kupców (ob.) zakładały na ruchliwych placach publicznych budy, składy i magazyny, gdzie sprzedawcy i nabywcy uskuteczniali obroty. W XIV-ym w. nabrały szczególnego znaczenia zebrania handlarzy pieniędzy i wekslarzy. Sam źródłoslów nazw, używanych w większości języków dla oznaczenia G-y (po łacinie „Bursa”, po włosku „Borsa”, po niem. „Börse”, po franc. „Bourse”, po hollendersku „Bćurs”), wyprowadzany jest przez niektórych z nazwiska rodziny von der Beurse, która w XIII— XV w. żyła w Brügge i zajmowała się przemysłem wekslarskim. Przed domem, ozdobionym trzema workami, jako godłem tej rodziny, której nazwisko widocznie wywodziło się znowu od jej rzemiosła (bursa w średniowiecznej łaeinie=:worek do pieniędzy), odbywały się pierwsze, liczniejsze zgromadzenia wekslarzy. Podług innych kommentarzy (np. Roschera), nazwa pochodzi od średniowiecznej bursy, t. j. stowarzyszenia, wspólną kasę, wspólny worek (bursa) mającego. W naszym języku dawniej używano także wyrażenia bursa na oznaczenie G-y. Potem przyjął się wyraz giełda, wywodzący się od gildy (średniowiecznego cechu kupieckiego). W Hollandyi i Francyi w XVI w. powstały pierwsze, w ściślejszem już znaczeniu, G-y, noszące nawę „bourse”. W Antwerpii powstała G. w r.

1531, w Lionie i Tuluzie w 1549, w Rouen w 1566, w Bordeaux w 1571, w Hamburgu w 1J358, w Amsterdamie w 1608. W Anglii pierwsza G. powstała w Londynie w 1565 r.; założył ją bankier nadworny, Th. Gresham, i nazwał „Royal-Exchange”. Od tej nazwy wszystkie G-y angielskie noszą miano „Exchange” („wymiana”). G. paryska (której zaczątki mają zresztą sięgać 1304 r.) powstała później, a w 1720 r. została przez rząd zamknięta, lecz w 1724 na nowo otwarta. G. berlińska istnieje od XVIII w. i początkowo powstała z połączenia gild kupców sukna, jedwabiu i korzeni, do których przyłączyli się potem bankierzy. G. wiedeńska wzięła początek w 1771 r. W dalszym ciągu utworzyły się G-y w różnych innych miastach handlowych, a z rozwojem handlu w Ameryce powstały tam G-y pieniężne, zbożowe i towarowe: w New-Yorku, Filadelfii, Chicago i t. d. Początkowo G-y miały charakter wyłącznie prywatny; charakter urzędowy w ścisłem znaczeniu, lub też pozwolenie i sankcyę władz państwowych, pozyskiwały. w miarę swego rozwoju.—Giełda Warszawska urzędownie, z mocy pierwszej swej ustawy, istnieje od r. 1817. Nie ulega jednak wątpliwości, że w zawiązku, jako zgromadzenie kupców, do „bractwa kupiectwa” należących, istniała już dawniej, prawdopodobnie od XVII-go w., gdy kupiectwo warszawskie było możne i wyposażone w przywilej Jana Kazimierza z r. 1658, potwierdzający „nadane różnemi czasy kupcom starej Warszawy przywileje przez ks. mazowieckich i przez królów polskich”. Oczywiście wtedy pojęcie gildy, jako bractwa (cechu) z pojęciem zebrań kupieckich, obroty handlowe mających na celu, było pomieszane. G., jako urządzenie cechowe, wyraźnie już figuruje na listach mających się zaprowadzić instytucyj w r. 1795 i 1796. Pierwsza ustawa z 1817 r. nie określała zwierzchnictwa nad G-ą, lecz z natury stosunków zwierzchnikiem jej był „prezydent municypalności i policyi”, w owej chwili Karol Woyda. Oznaczać on miał wysokość składki na utrzymanie G-y, przedstawiał kandydatów na meklerów, pilnował uiszczania przez nich kaucyi (1 800 zł. p. w gotowiźnie), przedstawiał ich do uwolnienia, lecz wszystko to czynił na przedstawienie starszych G-y. „Starsi G-y”, a więc urząd analogiczny ze starszymi zgromadzenia kupców (które powstało w 1816, jako instytucya reformująca dawne bractwa kupieckie, co wskazuje, że G. w r. 1817 miała charakter cechu), wybierani byli przez kollegium, złożone z 10 bankierów i kupców hurtowych. Starszych G-y było czterech, prócz tego jeden sekretarz G-y i meklerzy, wybierani z pomiędzy dwustu kandydatów, wśród których czterech mogło być Żydów. Urząd „starszych” był dożywotni i bezpłatny. „Starsi” przestrzegali porządku na G-e i o uchybieniach zawiadamiali prezydenta; mieli zapewnioną pomoc policyi. Obowiązkiem ich

było jeszcze po ukończonych czynnościach giełdowych zebrać od meklerów wiadomości o kursie weksli i pieniędzy, oraz o cenach towarów, a nadto i o zawartych tranzakcyach. Z wiadomości tych układali „Kurs-zettel”, czyli cedułę kursów pieniężnych i „Preis-curant”, czyli cennik towarów. Nakoniec mieli oni obowiązek ogłaszać ceny i kursa w główniejszych miastach handlowych. Urząd sekretarza był dożywotni i płatny z funduszów G-y. Meklerzy byli „wekslowi” i „towarowi”, a czynności obu tych ka-tegoryj były ważne tylko w granicach ich spe-cyalnego zawodu. Ustawa z 1817 r. przepisywała też wysokość „kurtażu”, czyli opłaty za pośrednictwo: od negocyacyi towarów l°/₀, od . pożyczki y₄%, od zmiany pieniędzy '/₂%, od czynności wekslowych i negocyacyj papierów publicznych 1 od tysiąca. Pierwszymi „starszymi” G-y byli: Samuel Antoni Fraenkel, Henryk Stö-ckert, Adryan Stamm i Wojciech Sommer. Ustawa 1817 r. obowiązywała do r. 1872, w którym zatwierdzony został statut, dotychczas obowiązujący. Główną cechą charakterystyczną dawnej G-y warszawskiej było to, że miała ona charakter towarowy i pięniężny. Ustawa z r. 1872 dotyczy wyłącznie G-y pieniężnej. O obecnej or-ganizacyi G-y mowa jest poniżej.—Ustrój i rodzaje giełd. Zasadniczy ustrój G-y polega na tein, że handel odbywa się tu pod urzędową kontrolą, polegającą z jednej strony na obowiązkowym udziale w obrotach pośrednika, t. j. agenta giełdowego, a z drugiej — na ujawnianiu cen zawartych tranzakcyj. Każdy więc obrót dokonywa się w następujący sposób: sprzedawca lub nabywca daje stosowne zlecenie agentowi, a ten poszukuje odpowiedniego nabywcy lub sprzedawcy; gdy pomiędzy stronami przy takiem pośrednictwie nastąpiła ugoda, agent wręcza obu kontrahentom t. zw. kartę umowy („szluscettel”), w której w skróceniu zaznaczają się warunki tranzakcyj: nazwiska kontrahentów, ilość waloru lub towaru, cena i t. p. Ta karta umowy jest dla obu stron stanowczo już obowiązująca, a cały szereg ubocznych, niezastrzeżonych w niej warunków, domniemywa się i obowiązuje z mocy ustalonych przepisów i zwyczajów danej G-y. Skoro np. sprzedaż czy kupno uskuteczniają się na dostawę w końcu miesiąca (na t. zw. ultimo), to regulamin, albo zwyczaj giełdowy, określa w którym ścisłe dniu dostawa powinna być wykonana. Zwyczaje i przepisy regulują także takie sprawy, jak: sposób spełnienia zobowiązania, gatunek towaru (np. waga gatunkowa zboża), termin płatności weksli i t. p. Na G-ach zazwyczaj urzędują jeszcze rzeczoznawcy, którzy określają różne zwyczaje handlowe i wydają sąd w zakresie towaroznawstwa. Ceny, podług których uskuteczniane są obroty, zapisuje się do ceduły giełdowej, która ma cechę urzędowego cennika. Ceny te powinny być dokładnem odbiciem cen tranzakcyjuych, a więc zreasum-mowaniem kart umowy; ponieważ jednak nie codziennie zdarzają się obroty wszystkiemi przedmiotami handlu giełdowego, przeto ceduła zawiera jeszcze ceny żądane i poszukiwane („Brief” i „Geld” podług terminologii niemieckiej, a „Papier” i „Argent” podług francuskiej). Cennik układa się pod kontrolą zwierzchności giełdowej, a różne instytueye giełdowe przyjęły różne, odmienne w szczegółach, sposoby notowania cen w granicach wskazanej powyżej ogólnej zasady. Agenci giełdowi pobierają za pośrednictwo określone wynagrodzenie od każdego obrotu. Wynagrodzenie to, ustosunkowane procentowo do summy obrotu, nazywa się kurtażem lub pro-wizyą. Ustrój G-d ze względu na ich stosunek do władzy państwowej jest rozmaity. Po największej części mają one charakter instytucyj społecznych i publicznych, upoważnionych przez rząd i działających na podstawie zatwierdzonych ustaw. Pozostają one wtedy pod kontrolą rządu, lecz korzystają z autonomii wewnętrznej. Miara jednak zależności od rządu bywa w różnych krajach rozmaita.—Drugą grupę przedstawiają G-y, stanowiące niezależne od władzy państwowej stowarzyszenia z charakterem czysto prywatnym i poniekąd z zamkniętem kołem stowarzyszonych. Taki typ G-d istnieje w Anglii i w Ameryce północnej, gdy typ G-d publicznych i półurzędowych przeważa na kontynencie europejskim. Zaznaczyć jeszcze się godzi, że obecnie przejawia się właśnie dążność do wzmocnienia działalności państwa w zakresie stosunków giełdowych. Przy takim, czy innym ustroju G-y wewnętrzny samorząd sprawuje organ zwierzchniczy, t. j. urząd starszych, albo komitet G-y, wybierany przez zgromadzenie giełdowe i przez nie wyposażony w stosowną władzę. Organ ten czuwa nad prawidłowością działań G-y, kontroluje notowania cen, rozstrzyga spory, przyjmuje nowych członków i karze lub usuwa dopuszczających się wykroczeń. Za stałe należenie do G-y uiszcza sir oznaczoną opłatę; za jednorazowy wstęp pobio rana jest również opłata. Tylko na giełdzie paryskiej od r. 1861 opłaty za wstęp zostały zniesione. G-y odbywają się zazwyczaj w godzinach południowych, jako takich, które pozwalają w ciągu reszty dnia załatwiać interesy wynikłe z zaszłych na giełdzie tranzakcyj. Bywają jednak także, prócz południowych, G-y poranne i wieczorne. Nadto powstają różne po-kątne G-y, chociaż po większej części policya je ściga. Ale i w obrębie G-y urzędowej odróżnia się G-ę właściwą od napoły pokątnej, lecz tolerowanej. G. właściwa, tj. taka, w której wszystkie zlecenia wykonywają tylko agenci urzędowi, przysięgli, nazywa się w Paryżu i wzorem Paryża wogóle parkietem. Ów parkiet (albo „corbeille” — kosz, w Wiedniu „Schranken”), jest to baryerą oddzielona część sali giełdowej, dokąd mają przystęp tylko pośredni-

cy urzędowi i skąd przyjmują i wykonywają zlecenia od otaczającej ich publiczności giełdowej; poza parkietem jest t. zw. kulisa, czyli G. nieurzędowa, gdzie pośrednicy prywatni, lecz tolerowani, załatwiają czynności. Kulisa mieści się często i w przedsionku giełdowym, a na różnych giełdach posiada swój odrębny, zwyczajem uświęcuny ustrój. Tu i owdzie niewoliło jej tylko handlować pewnemi walorami, albo w pewnych godzinach. W przenośni pospolicie nazywa się jeszcze parkietem ogół agentów urzędowych, a kulisą agenci prywatni, oraz korzystający z ich pośrednictwa zawodowi spekulanci. Remisierami nazywają się pośrednicy, którzy zlecenia swoje powierzają do wykonania agentom urzędowym. G-y współczesne dzielą się na dwie główne grupy: 1) pieniężne i 2) towarowe albo produktowe. Na pierwszych przedmiotami obrotów są papiery procentowe, akcye, obligacye, różne rodzaje weksli zagranicznych, czeki, wpłaty, weksle długoterminowe i t. p., banknoty, pieniądze papierowe i monety. Na G-cłi towarowych handlują różnemi rodzajami takicli towarów i produktów, które nagięły się do form obrotów giełdowych, a więc: zbożem, spirytusem, wełną, bawełną, żelazem, chemikaliami, kawą, naftą itp. Stosunek wzajemny obudwu grup jest w oddzielnych krajach i w różnych miejscowościach różny. Są G-y, gdzie handel pieniężny i towarowy tworzy jeden łączny związek, ma wspólną zwierzchność i dokonywa się w jednym gmachu. Tak dzieje się przeważnie na giełdach stałego lądu Europy. Przeciwnie znowu w Anglii i Ameryce różne grupy giełd tworzą oddzielne związki, przy-czem i w zakresie G-y towarowej bywa specya-lizacya. Tak więc są tu G-y zbożowe, bawełniane, nafciane, towarów kolonialnych i t. p. w Londynie rozdzielono jeszcze handel wekslami zagranicznemi od handlu papierami. „Royal-Exchange” jest G-ą wyłącznie zajmującą się wekslami. Wogóle przeważają obecnie G-y pieniężne, których obroty są też największe. Gdy w Wiekach Średnich G-y prawdopodobnie powstały dla handlu ogólnego i po największej części zajmowały się towarami, a w drobnej tylko pieniędzmi, obecnie najsilniejsze korzenie zapuściły obroty giełdowe różnemi znakami war-tościowemi, głównie zaś papierami procentowe-mi, oraz akcyami i obligacyami. Handel towarowy nie wszędzie zdołał się nagiąć do form giełdowych. Najczęściej formy te przybiera handel zbożem, lecz i on wymaga wydoskonalonej organizacyi, t. j. szczególnego gatunkowania zboża, ujednorodnienia odmian, elewatorów zbożowych, obrotów podług wagi gatunkowej i t. p. Tam, gdzie takiej techniki handlu niema, giełdy zb.ożowe się nie przyjęły.

wynoszą kilkanaście miliardów funtów szterl. rocznie. Największą G-ą na świecie jest londyńska „Stock-Exchange” (papierów publicznych). Z innych mają ważne znaczenie: paryska, new-yorcka, berlińska, frankfurcka. Najważniejsze G-y zbożo we istnieją: w Londynie, New-Yorku i Chicago. Różnemi odmianami giełd towarowych są: towarów kolonialnych w Hamburgu, bawełniana w Li-verpoolu, G. kawy w New-Yorku, amerykańskie G-y nafty, w Sztutgarcie i Frankfurcie G-y przemysłowe. Zarówno G-y ogólne, jak zajmujące się handlem specyalnym, prócz celu ułatwiania obrotów handlowych mają jeszcze na względzie rozwój handlu i popieranie jego potrzeb. Dlatego organy zwierzchnicze giełd starają się badać te potrzeby, ogłaszają sprawozdania o handlu, zbierają dane statystyczne, czynią starania o różne reformy i ulgi i t. p. Formy obrotów giełdowych. Zawierane na G-dzie obroty rozpadają się przedewszystkiem na dwie kategorye: na obroty g o t ó w k o w e (podług niemieckiej terminologii „Kassa-Geschäfte”, albo „Loco”, lub „Effectiv-Geschäft”), oraz na dost, a wo we czyli terminowe (podług niemieckiej terminologii „Zeit Geschäfte”, albo „Termin-Geschäfte”). Obroty gotówkowe, czyli z natychmiastową dostawą, są takie, które załatwia się tego samego dnia przez wydanie przedmiotu zakupionego i uiszczenie zapłaconej ceny. Czasami zdarza się, że zwyczaj pozwala i w tych wypadkach zrealizować obrót „za dni parę”. Obroty dostawowe, czyli terminowe, polegają na tern, że wykonywa się je dopiero w późniejszym, oznaczonym terminie. Terminem takim najczęściej bywa koniec miesiąca (ultimo), czasami środek (medio), a zdarza się, że i inny, ściśle oznaczony dzień. Przytem zależy bądź od umowy, bądź od zwyczaju giełdowego, czy wykonanie może nastąpić tylko w terminie oznaczonym (fix), czy też może być załatwione przed tym terminem, podług woli stron. Dni „ultimowe” i dni „medio” niezawsze są ostatniemi lub ściśle środkowemi dniami miesiąca; na niektórych G-ach są to dni, do tych terminów tylko zbliżone, a określone w regulaminie G-y. W obrotach dostawowych giełd zbożowych i towarowych termin dostawy nie może być z zupełną stanowczością określony, i dlatego tutaj terminy są dość luźne, oznaczają się bowiem na cały okres, jak np.: na lipiec-sierpień, wrzesień - październik i t. p. W każdym razie jednak okresy te są z góry ustalone w obrębie pewnego czasu. Zwyczaj giełdowy określa też pewną zaokrągloną, większą ilość towarów lub walorów, które mogą być przedmiotem handlu towarowego; oznaczona także jest waga, gatunek, typ i t. p. Obroty dostawowe są ważnym środkiem pomocniczym do spekulacyi giełdowej. One-to pozwalają sprzedawać towar, lub walor, których sprzedawca w chwili tranzakcyi jeszcze nie

Dlatego, jak to zobaczymy niżej, u nas nie można ich było do życia powołać. Obroty giełd pieniężnych są olbrzymie. Tak np.: w Londynie | posiada, albo kupować, gdy nabywca nie ma

jeszcze bądź pieniędzy na uiszczenie szacunku, gry giełdowej, o której mówimy niżej. Tu za-bądź zgoła zamiaru nabycia dla siebie. Jeżeli bowiem ktoś sprzedaje papiery albo towary na dostawę, może tymczasem przed dostawą dopiero kupić je, a jeżeli nabywa, może przed terminem dostawy odprzedać. Takie właśnie interesy stanowią największą summę obrotów dosta-wowych na G-e. Służą one wtedy, nie do istot- ! nego obrotu handlowego, lecz do osiągania zysków na zmianach cen. Spekulant może iść w dwóch kierunkach: albo oczekując zwyżki, cen, a wtedy kupuje, albo licząc na zniżkę, a wtedy sprzedaje na dostawę. Pierwszy nazywa się zwyżkowcem (haussierem), drugi zniżko wcem (baissierem); obu zależy tylko na osiągnięciu różnic, t. j. korzyści, jakie dla nich wypływają z zawartych na dostawę obrotów.

znaczymy jeszcze, że wogóle wszelkie formy gry na G-e nazywają się aż y o ter st wem (agiotage). Nie należy z tein mieszać obrotów arbitrażowych, mających realne podstawy. Polegają one na zakupach towarów lub walorów na jednych G-ach w celu odprzedania ich na innych. Rachunek zasadza się tu na różnicach cen, zależnych od miejscowych warunków, i tą drogą ceny wyrównywają się. Dlatego obroty arbitrażowe, choć dostarczają korzyści osobom uskuteczniającym je, są z ekonomicznego stanowiska operacyami pożytecznemi. Służą one także do wyrównywania t. zw. kursów wekslowych, t. j. różnic, wynikających ze stopy procentowej, rozmaicie w różnych państwach się normującej. Arbitraż wymaga jednak bardzo umiejętnego rachunku i wielkiej szybkości obrotów.— Gra giełdowa. W pospolitem znaczeniu grą giełdową są wykroczenia i nadużycia poza granicą dozwolonej i utartej spekulacyi giełdowej. Właściwie jednak każda spekulacya, niemająca charakteru obrotu produkcyjnego, lecz oparta na widokach zysków na samej różnicy kursów, a więc każde ażyoter-stwo, jest grą giełdową. Obrót dostawowy, którego celem było nie nabycie lub sprzedaż towaru, albo waloru, lecz wygrana kursu, jest grą. Z drugiej znowu strony grą może być tak samo kupno lub sprzedaż za gotówkę, jeśli spekulant liczy tylko na zyski, z różnicy kursów wynikające. W tym ostatnim wypadku operacya spekulacyjna jest jednak trudniejszą, bo wymaga większych zasobów pieniężnych. W pewnym stopniu ułatwia ją jednak t. zw. lombardowanie, czyli zastawianie towarów i walorów, które pozwala znaczną część pieniędzy, potrzebnych na taki obrót, wypożyczać sobie u bankiera. Że w zasadzie możliwa jest gra giełdowa w formie obrotów gotówkowych, na bardzo wielką skalę przedsiębranych, przekonała gra amerykańskiego spekulanta zbożowego, Leitera, który w r. 1898 na pewien czas zdołał wykupić prawie całą rozporzą-dzalną pszenicę w Ameryce, chcąc wywołać zwyżkę cen—i wywołał też znaczne ich podniesienie, lecz ostatecznie, gdy wytworzyła się kontr-spekulacya na zniżkę, sromotnie zbankrutował. W takiej czy innej formie gry giełdowej oddziaływają, prócz samego wyrachowania zwyżki lub zniżki, które przy spekulacyi brane są pod uwagę, czynniki niemoralne, mianowicie grupowanie się partyj silnych i zasobnych graczy przeciwko słabym, puszczanie w obieg fałszywych pogłosek, oraz cały szereg manewrów, dążących do sztucznego kształtowania kon-junktur, podług widoków graczy. Drogą tych manewrów wytwarzają się t. zw. w narzeczu gieł-dowem mina i kontr mi na, t. j. skupianie się zwyżkowców i przeciwdziałanie zniżkowców. Wprawdzie w teoryi dwie te partye powinny-by utrzymywać kierunek kursów i cen we względnej równowadze, lecz od sił materyalnych i od

Ale nie każdy taki obrót (na dostawę) jest obrotem fikcyjnym. Sprzedaż na termin ma często na celu — i takie jest jej przeznaczenie ekonomiczne — zabezpieczenie sobie ceny korzystnej, a kupno na termin—również zapewnienie sobie ceny dogodnej; w pierwszym wypadku przyszły posiadacz waloru czy towaru obliczył, że cena, jaką osiągnąć może za towar, który w swoim czasie wyprodukuje, czy walor, który posiędzie, daje mu dostateczne korzyści, a obawia się zniżki; w drugim wypadku nabywca, potrzebujący na taki termin waloru, czy towaru, tak samo wykal-kulował sobie dostateczną dla swoich widoków korzyść. Dla ułatwienia tego rodzaju obrotów, oznacza się na G-ach sposoby: rozrachunków terminowych, kompensat, t. j. umarzań wzajemnych różnic, prolongat, zastawu czyli lom-bardowania przedmiotu obrotów, oraz opłat za wyłożenie gotówki na tymczasowe pokrycie zobowiązania. Szczególnie rozwinięty jest ten ostatni sposób odraczania zobowiązań dostawo wych. Spekulant, nie chcąc jeszcze utracić różnicy, gdy zawiodło go obliczenie, ostatecznie nie załatwia interesu, lecz, gdy kupił papier, a kurs spadł, zastawia go u bankiera, lub innego spekulanta, który płaci za niego gotówką różnicę, a który pobiera wtedy jako wynagrodzenie t. z w. report, czyli bonifikacyę za różnicę kursu i za procent. To samo czyni wyczekujący poprawy spekulant na zniżkę, który sprzedał walor, a kurs poszedł w górę: wypożycza ten walor u innego spekulanta, płacąc mu bonifikacyę za różnicę kursu i za procent, czyli w tym wypadku t. zw. deport. Obaj tedy spekulują na dalszą metę, bo wprawdzie już zapłacili różnicę kursu nawet z przewyżką, ale nie pozbawili się szans spekulacyi. Spekulacya giełdowa obliczona na różnicę kursu nazywa się obrotem różniczkowym (dyfferencyjnym) wtedy, gdy z góry zastrzeżonem jest, że strony mogą załatwić zobowiązanie, nie przez wydanie przedmiotu obrotu i zapłacenie jego ceny, lecz przez uiszczenie różnicy kursów. Ta forma jest już czysto spekulacyjną i wkracza w dziedzinę

podstępów stron najczęściej zależy tu przewaga. Słabi gracze padają pod naciskiem przemocy najbogatszych, najwytrwalszych i najpodstępniej-szych. Najczęściej też walka ta nie odbywa się jawnie, lecz prądy zakulisowe i podziemne wchodzą w grę. Gracz, który udaje zwyżkowca i który tern zachęca innych do gry takiej, pokryj omu prowadzi grę na zniżkę, zdradzając swoich sprzymierzeńców. Wtedy obrót jego jest prawie grą w otwarte karty, bo zna on siły i manewry swoich przeciwników. Przedmiotem gry giełdowej są wszystkie walory i papiery, będące w obrocie G-y, a więc tak samo weksle zagraniczne, papiery procentowe, akcye, obligacye, jak zboże, bawełna, metale, kawa, cukier i t. p. Za narzędzia obierane są atoli w danej chwili te przedmioty, które z natury swoich konjun-ktur handlowych, czy przemysłowych, podlegają wahaniu się wartości. W ostatnich czasach najbardziej rozpowszechniła się gra akcyami, których dywidendy otwierają widoki na zwyżki i zniżki. Różne formy operacyj giełdowych, a w szczególności spekulacyi, opartej na obrotach dostawo-wych, popierają grę na G-e. Są jednak formy szczególne, wprawdzie po części także speku-lacyę, nawet ekonomicznie godziwą, popierające, które najsilniej podniecają do gry, gdyż ją ułatwiają i popularyzują. W tych właśnie sposobach obrotów gra pozyskała dogodny dla siebie ustrój, albowiem te formy popularne przyciągają ku niej mniej zamożne, ale bardzo szerokie, koła. Charakterystyczne jest, że te właśnie formy w zasadzie mają na celu ograniczenie wyzysku w spekulacyi. W zwykłej spekulacyi na zwyżkę lub na zniżkę możliwość zysków, a tak samo strat, zależy zarazem od rozmiarów obrotów i od granic wahań w cenach. Oczywiście jednak znaczne obroty spekulacyjne nie dla każdego są przystępne, bo wymagają znacznych zasobów kapitału. Aby więc udogodnić i rozpowszechnić spekula-cyę oraz grę, obmyślono sposoby obrotów z ryzykiem ograniczonem, które polegają na tem, że pewna nadpłata stanowi jakby „premium” asse-kuracyjne za możliwe straty. Takie obroty nazywają się „interesami premiowemi” („Prae-miengeschäfte”), a w szczególności uskutecznia się je tak, iż spekulant z góry uiszcza nadpłatę kursu (premium), co mu pozwala zrzec się nabycia lub sprzedaży na dostawę, jeśli potem kurs jest dla niego niedogodny. Innemi słowy, spekulant za prawo wykonania lub niewykonania umowy dostawowej płaci drugiemu spekulantowi pewne odszkodowanie. Różne są formy tych „interesów premiowych”, a wśród nich dwie najczęstsze:    obrót z premium zwyżkowem

i z premium zniżkowem („Yorpraemie” i „Riick-praemie”). Kupno uskutecznia się z premium zwyżkowem, t. j. z nadpłatą ponad kurs dnia, a sprzedaż z premium zniżkowem, t. j. z ustępstwem od tegoż kursu. Jeśli bowiem spekulant chce zawarować sobie prawo niewykonania tran-zakcyi kupna, musi zapłacić za walor lub towar drożej i w tej droższej cenie zawiera się już premium (różnicę tę płaci się przy-tem z góry), a jeśli dice korzystać z prawa niewykonania sprzedaży, musi przystać na kurs tańszy od kursu dnia (i tę różnicę także płaci z góry). Obrót wynikający z połączenia obu powyższych form nazywa się w narzeczu gieł-dowem stełlażem (Stellage, double option) i polega na tem, że spekulant za opłatą wysokiego premium nabywa prawo wyboru bądź kupna, bądź sprzedaży na dostawę. Nakoniec są jeszcze obroty, również na „premium” oparte, a nadające prawo do podwójnego wykonania bądź zakupu, bądź sprzedaży, stosownie do umowy. W tych wszystkich obrotach wystarcza uiszczenie zadatków za przepadkiem (premiów), aby módz zawrzeć umowę spekulacyjną. Ryzyko strat jest więc ograniczone, ale i ryzyko zysków znacznie mniejsze, bo premia zawsze pochłaniają dużą część możliwych korzyści. Czasami, choć rzadko, służą takie interesy do ubezpieczenia ryzyka w obrotach produkcyjnych, przynajmniej natury handlowej, lecz najczęściej chodzi tu o grę, tem niebezpieczniejszą, że jest dostępna dla każdego, rozporządzającego pewną gotowizną. To też, pomimo powszechności tych obrotów na giełdach, trzeba je uważać za szkodliwe ze stanowiska ekonomicznego, a i prawo nie daje im opieki. Do bardzo powszechnej, ale zarazem niebezpiecznej spekulacyi, wkraczającej w dziedzinę gry giełdowej, należy spe-kulacya zbożem na zniżkę. Ona-to w znacznej mierze przyczyniła się do panującego przesilenia rolnego. Olbrzymie ilości zboża sprzedawane są na giełdach amerykańskich i zachodnio-europejskich na dostawę, wyłącznie tylko w intencyi zyskania na różnicy kursu, a tem wytwarza się nacisk podaży, o wiele przewyższający istotne zaofiarowanie towaru w naturze. Łatwo zrozumieć, że, chociaż w tak licznych obrotach dostawowych sprzedaje się nie towar, lecz przechodzące z rąk do rąk karty umowy, to jednakże taka technika gry, czy też handlu terminowego, powoduje ten sam skutek, jakgdyby podaż była rzeczywiście tak wielka. Stąd pochodzi, że gra na zniżkę na G-ach zbożowych przyczynia się do obniżania cen płodów rolnych.—Zobowiązania, na grze giełdowej oparte, jako niemoralne, nie mogą być u nas sądownie dochodzone. § 1965 kodeksu Napoleona, który u nas obowiązuje, orzeka, że „prawo nie dopuszcza żadnej skargi o dług z gry, lub o uiszczenie zakładu.” Na mocy tego artykułu sądy nie uznają ważności umów o grę giełdową. Prawodawstwo zagraniczne rozmaicie ten stosunek reguluje, przeważnie jednak utrzymuje się zasada, że gdzie chodziło tylko o różnicę kursu, tam były . cechy gry, i dlatego umowa jest nieważna. Praktyka sądów francuskich bierze tylko pod uwagę mo-

ment dobrej wiary i za mające cechę gry nie przynoszą (różne formy spekulacyi i gry), po-uznaje jeszcze umów o różnicę kursu. W Niem- zwala bogacić się jednostkom,—to ta cała sfera czech, na zasadzie prawa wprowadzonego w r. działalności giełdowej z ekonomicznego punktu 1894, dopuszczana jest tylko skarga o dług widzenia na potępienie tylko zasługuje. Nawet z umów dostawowych względem kontrahentów, wówczas, gdy takie obroty nie są połączone zapisanych do szczególnego regestru negocyan- z podstępami i czynami jawnie niemoralnemi, tów na dostawę.— Znaczenie giełdy ze stanowiska nie mają one gospodarczo-społecznej zasady by-ekonomicznego. Określając powyżej cel G-y, za- tu. Z tego stanowiska wielu ekonomistów wyznaczyliśmy już, że celem tym jest bezpośre- stępuje przeciw G-om, a zarzuty te znalazły już dnie zbliżenie wzajemne całego ogółu poda- odbicie w niektórych prawodawstwach, dążących ży i popytu, ustalanie tą drogą ich stosunku do ograniczenia działalności giełd i do nadzoru i normowanie ceny. Póki G. ten cel osiąga, państwowego nad nią. Prawodawstwo niemiec-póki jest rynkiem handlowym, na którym doko- kie pierwsze weszło na tę drogę interwencji nywają się rzeczywiste obroty, mające służyć państwa w sferze działalności giełdowej, i w Niem-interesom produkcyjnym, poty żadnych zarzutów czech powstały przepisy, silnie krępujące zwłasz-nastręczać nie może; wtedy ma ona charakter cza spekulacyę, która jednak w praktyce te pra-targu z regularnym i stałym udziałem rzeczy- wodawcze zapory omija. W każdym razie wistych sprzedawców i nabywców, z podażą, krytycyzm względem giełd znacznie się u schył-dostatecznie opatrującą spożycie w jego potrze- ku XIX stulecia rozwinął; między innemi obudzi-by, tudzież z popytem, prawidłowo ku podaży ły się silne zarzuty przeciw spekulacyjnej dzia-zwracającym się. Wtedy na G-e konsument za- łalności giełd zbożowych. To wywołało nawet bezpieczony jest przed brakiem towaru, a sprze- paroletnią przerwę w istnieniu takiej G-y w Ber-dawca - producent przed brakiem popytu; pierw- linie.—Giełda warszawska. Wyżej (Powstanie szy więc zarazem przed ceną nadmiernie wyso- i dzieje G-y) zaznaczyliśmy już, że G. warszawką, a drugi przed ceną nadmiernie nizką. Te ska urzędownie istnieje od r. 1817, gdy wyda-same prawa mogą także we współczesnem ży- na została pierwsza jej ustawa. Nowa ustawa ciu ekonomicznem stosować się do głównych datuje się od r. 1872. Na zasadzie tej ostat-przedmiotów handlu giełdowego—do walorów niej rozwinęła się dopiero ożywiona działalność pieniężnych, gdyż te wyobrażają albo oszczę- giełdowa w Warszawie. Lecz w granicach tej dności narodowe, albo środki wypłat, albo udzia- ustawy G. tutejsza stała się prawie wyłącznie ły przemysłowe, a więc część wartości produk- pieniężną. Zebrania giełdowe odbywają się co-cyi, i od należytego ustosunkowania na giełdzie dziennie od 11-ej do 2-ej, poczem jeszcze ich podaży i popytu zależy ich cena normalna, trwają zebrania nieurzędowe. G. pozostaje pod ekonomicznie usprawiedliwiona. G. ma więc bezpośredniem zwierzchnictwem naczelnika guber-ekonomiczną zasadę bytu, a przy obecnych, roz- nii, lecz komitetowi giełdowemu służy tak-gałęzionych, skomplikowanych i wymagających że prawo znoszenia się bezpośredniego z mini-szybkości obrotów, stosunkach handlowych, z tego steryum finansów. Władzę wykonawczą G-y stanowiska uważana jest za ważne ogniwo pomoc- warszawskiej stanowi komitet, który składa się nicze w ruchu gospodarczym. Lecz te teoretycz- z 11-tu członków i wybiera z pośród siebie prone dezyderata niezawsze chodzą w parze ze zna- zesa. Komitet powoływany jest przez ogólne ze-czeniem praktycznem G-y. Obok istotnych usług, branie na 3-letnią kadencyę. Zajmuje się on tak-jakie ona oddaje handlowi i stosunkom gospodar- że różnemi ogólnemi czynnościami, mającemi czym, wyradza też cały szereg wykroczeń na celu interesy handlu i przemysłu, zastępując przeciw interesom społecznym, i tutaj siła ka- w tym względzie nieistniejącą u nas izbę han-pitału zyskuje szczególną przemoc nad pracą i dlową. Przy G-dzie funkcyonuje 20-tu meklerów produkcyjną. Różne' formy spekulacyi, na pod- przysięgłych, wybieranych przez członków zgro-stępie opartej, oraz różne postacie gry giełdowej, rujnującej graczy słabych, budzącej dla pracy pogardę i bądź nadmiernie podnoszącej ceny towarów i walorów, bądź znów przesadnie je obniżającej,—wszystko to często niweczy dodatnie strony G-y, powodując skutki wprost przeciwne tym, które za pomocą G-y miały być osiągnięte. Wtedy nie służy ona interesom ekonomicznym, lecz jest narzędziem hazardu i nacisku na słabe organizacye gospodarcze. Jeśli się przytem zważy, że pewna, dość znaczna, ilość obrotów giełdowych, przy pomocy samych tylko kombinacyj rachunkowych, które za pracę produkcyjną nie mogą być poczytane, i które właściwie ogółowi korzyści nie

madzenia, opłacających podatek handlowy I-ej gildy. Obecny gmach (przy ul. Królewskiej) Giełda Warszawska zajmuje od 1879 r. Poprzednio mieściła się w salach Banku Polskiego. Głównemi przedmiotami obrotów G-y warszawskiej są: weksle na główniejsze miasta zagraniczne, notowanie podług dwóch terminów płatności, t. j. jako czeki (albo wpłaty) i weksle 3-miesięczne; papiery państwowe, listy zastawne, obligacye i akcye. Do r. 1894 handel giełdowy tutejszy dokonywał się przeważnie wekslami i papierami procentowemi, od tego zaś czasu zakwitł handel akcyatni, mający charakter spekulacyjny. Odtąd też i na tutejszej G-dzie powstała t. zw. kulisa (ob. wyżej), wyłącznie

126

^Ticykl Pown. Iluwtr Ze»t 192. T. XXIV

kiem do tematu giełd zbożowych jest wydana przez ministeryum finansów w 1893 r. książka p. t. „Chlebnyja birżi”. W naszem piśmiennictwie dotąd podręczników ani monografij giełdowych niema. W r. 1867 nakładem „Gazety Handlowej” wyszła kompilacyjna praca „O obrotach giełdowych”, obecnie już przestarzała. J. Jeziorański wydał „O obrotach terminowych zbożem” (r. 1898), studyum poświęcone rozbiorowi G-y zbożowej. Artykuły o G-dzie mieszczą się w' „Encyklopedyi Handlowej” (r.    1891);

„O spekulacyi akcyami” pisał St. A. Kempner w „Ateneum” (1895); „W sprawie giełdy zbożowej w Warszawie” Zdzisław Korsak w książce p. n. „W naszych sprawach” (r. 1897). St a. k.

Giełda pracy—różne stowarzyszenia, przeważnie istniejące we Francyi, które mają na celu pośrednictwo w wynajmie robotników. G-y te dążą do zrówuoważenia popytu i podaży pracy i dostarczają środków do życia robotnikom, pracy pozbawionym. Dążeniem socyalistów jest między innemi za pomocą takich G-d regulować stosunki pracy do pracodawców. Ziemstwa w Ros-syi tworzą instytucye pokrewne z G-ami p-y, dla robotników rolnych.

^11

spekulacyą akcyami się zajmująca. Obok me-klerów przysięgłych, pośrednictwem, zwłaszcza w spekulacyi akcyami, trudnią się także agenci pokątni, którym jednak od r. 1900 zakazany jest wstęp na G-ę podczas godzin urzędowych; załatwiają więc czynności po tych godzinach (po 12-ej) na sali giełdowej, a nadto i wcześniej, w przedsionku G-y. Podług regulaminu w czasie po giełdzie pieniężnej sala giełdowa otwarta jest dla obrotów towarowych, te jednak nie są załatwiane, lecz wówczas właśnie odbywa się prywatny, t. j. nieujęty w kontrolę, handel akcyami. Wyjątkowo tylko uskuteczniają się na G-dzie warszawskiej trauzakcye cukrem, oraz po części mąką, ale bez urzędowego pośrednictwa i bez notowania cen. Co się tyczy notowania, to codziennie ogłasza się cedułę giełdy pieniężnej, układaną pod kontrolą dyżurnego członka komitetu na podstawie raportów meklerów przysięgłych. Ceduła zawiera kilka kursów dokonanych tranzakcyj w kolei ich zawarcia, a obok tego zaznacza kursy żądań, a czasami i poszukiwań, co stanowi wskazówkę tendencyi. Prócz tego ogłasza się jeszcze co miesiąc cedułę towarową, obejmującą ceny głównych towarów i produktów, którą układa starszy mekler G-y, na podstawie wiadomości, jakie sam zbiera poza G-ą. Usiłowania utworzenia w Warszawie G-y zbożowej trwają od r. 1877, lecz do żadnego skutku nie doprowadziły.— W Łodzi powstała w r. 1898 G., która podług ustawy miała być pieniężną i towarową. W ciągu jednak pierwszego roku jej działalności odbywały się na niej tylko bardzo szczupłe obroty pieniężne.—Literatura G-y. Ze źródeł francuskich zaznaczamy: Guillard „Les opérations de bourse” (Paryż 1877); Courtois fils „Des opérations de bourse” (Paryż 1888); O. Haupt „Arbitrage et parités” (Paryż 1887; książka ta zawiera wskazówki o zwyczajach na G-ach pieniężnych różnych krajów); Aycard „Histoire du crédit mobilier”. — Źródła angielskie: K. E. Melsheimer and W. Laurence „The law and customs of the London Stock Exchange” (Londyn 1879); „London Stock Exchange Commission” (Londyn 1878).—Bogata jest literatura niemiecka, w której ważniejsze dzieła są następujące: Kautsch „Allgemeines Börsenbuch” (Getynga 1830); Grünhut „Die Boersengeschäfte” (Lipsk 1885); Sonndorfer „Die Technik des Welthandels” (Wiedeń i Lipsk 1889); 0. Michaelis „Die Wirtschaftliche Rolle des Spekulations-handels” (Berlin 1873); J. Cohn „Zeitgeschäfte und Differenzgeschäfte” (w „Jahrbücher für Nat. u. Stat.” tom VII); tenże „Die Börse und die Spekulation” (Berlin 1868; jest to jedno z najlepszych dzieł, pomimo, że należy do starszych); Ehrenberg „Die Fondsspekulation und die Gesetzgebung” (Berlin 1883); E. Struck „Die Effektenbörse” (w Schmollera „Staats- u. social-wiss. Forschungen” (1881). Dobrym podręczni-

st. A. K.

Giełgud, G e ł g u d czyli Działosza odm. Herb polski. W polu czer-wonem gwiazda sześcio-promienna złota i skrzydło czarne barkiem wle-wo, obok gwiazdy. Nad hełmem w koronie trzy pióra strusie. Herbem tym pieczętuje się rodzina litewska Giełgudów vel G e ł g u d ó w

Fig. 222. Giełgud (herb). „ Z GiełgUdySZek.” j).

Giełgud Antoni, generał (* 1792 r.—f 1831), potomek starożytnej i zamożnej rodziny litewskiej.    W    1812    r. uformował własnym

kosztem pułk piechoty i mianowany został pułkownikiem. Pułk ten wraz z innemi bronił Modlina,    który    wszakże pod koniec 1813 r.

kapitulował. Wielki książę Konstanty mianował G-a generałem brygady. Z dzieła gen. Puzy-rewskiego o wojnie polsko-rossyjskiej czerpiemy następujące szczegóły o udziale w niej G-a. Po wybuchnięciu rewolucyi otrzymał on dowództwo pierwszej brygady 1-szej dywizyi piechoty (Kru-kowieckiego), która miała czynny udział w bitwie pod Wawrem 19 lutego 1831 r. Pod Białołęką, w dzień bitwy pod Grochowem (25 lutego), namówił G. Krukowieckiego do atakowania cofającego się ks. Szachowskiego, a bitwa artylleryjska, która się stąd wywiązała, zniewoliła ks. Dybicza do zaniechania obmyślanego przezeń planu (ob. Grochów) i do zarządzenia ataku armii polskiej od frontu, skutkiem czego unik-

nęła ona klęski. Po reorganizacyi armii polskiej po bitwie pod Grochowem, gdy wodzem naczelnym został Skrzynecki, G. otrzymał dowództwo 2-ej dywizyi piechoty (Żymirskiego, poległego pod Grochowem), która wszakże w następnych operacyach (wyprawa przeciwko Rosenowi i gwar-dyi) bierną tylko odegrała rolę, w dzień zaś bitwy pod Ostrołęką (26 maja) znajdowała się w okolicach Łomży, gdzie otrzymała rozkaz połączenia się z głównemi siłami. Na radzie wojennej, która się w nocy po tej bitwie odbyła, postanowiono wysłać dywizyę G-a na Litwę; rozkaz ten podjął się doręczyć G-owi Dembiński, którego oddział otrzymał był takie same i macyi na uniwersytecie wileńskim, który, miesz-przeznaczenie. Cały korpus ekspedycyjny skła- ! kając niedaleko, w Połukniu, odwiedzał G-a czę-dał się z 14 batalionów piechoty, 7 szwadro- sto, wyrobił w nim zamiłowanie do nauk przy-nów, 1-ej kompanii saperów i 26 dział i liczył rodniczych i wspólnie układali zielnik litewski, około 10 500 ludzi. Korpus ten pobił w d. 29 Po zamknięciu klasztoru w Starych Trokach, G. maja pod Rajgrodem znacznie od siebie słabszy wrócił do Łuniua, gdzie otoczony czcią przeby-oddział Sackena, którego od zupełnej zagłady wał aż do śmierci, a choć zmuszony do opusz-uratowała tylko niezaradność G-a. Nie skorzy- czenia murów klasztornych, żył zawsze jak su-stawszy ze sposobności opanowania Grodna, w któ- rowy pokutnik w modlitwie i pracy. Pisał durera były nagromadzone bardzo duże zapasy, żo, śledził postęp literatury europejskiej, od-pociągnął G. ku Kownu, podczas gdy Rossyanie cofnęli się do Wilna. Powolność działań i wo-góle zupełny brak zdolności wojskowych u tego generała był powodem, że gdy Polacy postanowili opanować Wilno, Rossyanie już zdążyli skupić tam znaczne siły, i że pierwsi 19 czerwca na Wzgórzach Ponarskich ponieśli klęskę. Bezskuteczny atak Polaków na Szawle (6 lipca) przekonał wszystkich ostatecznie, że G. nie kwalifikował się w zupełności na wodza wyprawy, wiec na naradzie w Kurszanach postanowiono podzielić się na trzy oddziały, pod wodzą Dembińskiego, Rolanda i Chłapowskiego. G. przyłączył się do tego ostatniego oddziału i objął nad nim dowództwo, na krótko wszakże, albowiem 13 lipca przy przejściu granicy pruskiej, gdy siedział na koniu, otoczony oficerami, którzy mu robili wyrzuty, przypadł doń konno niejaki Skalski czy też Skulski, kapitan 7 pułku piechoty z kolumny Rolanda, która przeciągała w pobliżu, i -wystrzałem z pistoletu, skierowanym w pierś, zabił go na miejscu.

biblioteki klasztornej, trudniąc się przytem o-grodnictwem i tokarstwem. Gdy w r. 1831 zniesiono klasztor w Berezie, G. przebywał w Grodnie do czasu wysłania go do klasztoru benedyktyńskiego w Horodyszczu pod Pińskiem. Zaproszony przez księcia Hieronima Drucko-Lu-beckiego, mieszkającego o kilka mil stamtąd, był sześć lat kapelanem w Buninie i mentorem jego syna. Mianowany r. 1838 przeorem Benedyktynów w Starych Trokach, pełnił zarazem, za bpa Kłągiewicza, obowiązki miejscowego proboszcza. W tym czasie zawiązał stosunek serdeczny z Wolfgangiem, dawnym profesorem far-

dając się gorliwie badaniom historyi Kościoła Polskiego dawnych i nowszych czasów i zbieraniu materyałów do napisania całej hist. Kościoła, ponieważ praca ks. Ostrowskiego nie odpowiadała wymaganiom krytyki historycznej. Poza tem wzbogacał G. literaturę ojczystą wyciągami z Ojców Kościoła, a zwłaszcza św. Augustyna, które tłomaczył na język polski. Pomimo iż życiem wstrzemięźliwem i fizycznemi zajęciami podtrzymywał wątły organizm, podkopany pracą i cierpieniami, zmarł w wieku lat 44, pochowany na cmentarzu w Horodyszczu. Wolfgangowie wystawili mu nagrobek w kaplicy domowej w Połukniu. Z pism pozostałych tylko jedno ogłoszono pod jego nazwiskiem: „Mowa miana na pogrzebie Julii Wolfgang” (Wilno 1845); przypisują mu jednak i dzieło poświęcone historyi Kościoła pod zarządem metropolity B. Siestrzeń-cewicza, które jest ważnym przyczynkiem do dziejów owych czasów. Sądząc z pozostałych po nim rękopisów, zakupionych przez B. Mały-szewicza, obywatela z gub. Mińskiej, miał G. zamiar wydać historyę klasztoru w Berezie. „Rys życia św. p. ks. P. G-a” przez ks. Ant. Ważyń-skiego, wydał hr. H. Rzewuski (Warszawa 1854). Cf. Romuald Zienkiewicz „Życie G-a” („Ateneum” Kraszewskiego, 1850, V 225).

Giens, półwysep na wybrzeżu Prowancyi, na południu od Hyères, wydłużony w kierunku wschodnio-zachodnim, połączony z lądem tylko za pomocą dwóch wązkich grobli piaszczystych, między któremi rozciąga się laguna l’étang de Pesquiers, dziedzina mustyków, będących plagą dla okolicznych m-ców. W północnej części tej laguny kwitnie eksploatacya soli morskiej. Groble, obejmujące laguny, oddzielają port Hyères (na wschodzie) od portu G. (na zachodzie), który się łączy z wielkim portem Tulonu. Pół-

p. M.

Giemza, ob. Antylopa.

Gieniusz Paweł (* r, 1805 w powiecie Sokolskim, obwodu Białostockiego—f 15 wrześ. r.

1848). Ukończywszy szkołę czteroklasową w Grodnie, wstąpił r. 1823 do Kartuzów w Berezie, gdzie też złożył professyę 8 paźdź. r. 1824. No-wicyat przebył w cichej, mozolnej pracy, pełen poświęcenia dla innych, pokorny i ujmującej słodyczy charakteru. Zaraz po skończeniu nauk obrany na nauczyciela nowicyatu, od roku zaś 1827 na skarbnika, 19 lut. r. 1828 otrzymał święcenia kapłańskie. Dla wielkich cnót swoich, z pominięciem ojców starszych, choć bardzo młody, został obrany 21 kwiet. r. 1830 na przeora Kartuzów w Berezie, gdzie czas wolny od obowiązków poświęcał czytaniu wyborowych dzieł

w. N.

za-

W. N.

O -o

«2. o

-,

mm

D.

wysep G., stanowiący najpołudniowszą okolicę Prowancyi (pominąwszy sąsiednie wyspy Hyer-skie), jest pokryty pięknemi willami.

Gier, górski potok we Francyi, biorący początek w górze Piłat i uchodzący do Rodanu (z prawej) pod Givers, w departamencie Rodanu. Z powodu bystrego biegu i obfitości wody (którą za pomocą tamowania dopływu Jan on chowują na czas posuchy), G. ma ważne znaczenie dla licznych zakładów przemysłowych, zbudowanych nad jego brzegami i tworzących wzdłuż niego jakby jedną ulicę.

Gierald, erald, Ośmioróg, Osm -róg, Rog w, Ciecierza. Jeden z n -dawniejszych herbów polskich. Na tarczy w polu czerwonem między czterema jabłkami złotemi lub zielonemi, t. j. po jednem u góry, u dołu i po bokach—krzyż srebrny z roz-dartemi ramionami. Nad hełmem w koronie cietrzew. Jak widać z zapisek sądowych średniowiecznych, G. w Średnich Wiekach przechodził kilka faz, zanim się ukształtował tak, jak się obecnie przedstawia.

Prof. Piekosiński w swojej „Heraldyce średniowiecznej polskiej” twierdzi, że G. powstał bezpośrednio z herbu Osso-rya, który wyobraża koło.

Przez wygięcie sprych koła powstał krzyż-osmo-róg —najwcześniejsza forma G-a (Zapiska 1361 roku). Drugą odmianą był krzyż-osmoróg z trzema jabłkami w hełmie

(Zapiska 1389 roku). Pó- Fig- 223. Gierald (herb), źniej 3 jabłka widzimy

już na tarczy (Zapiska 1402 roku). W zapisce z roku 1411-go powiedziano, że w tarczy ma być krzyż osmoróg z cietrzewiem na nim siedzącym. Nareszcie w połowie XV wieku G. pojawia się w teraźniejszej swojej postaci. Herbem tym pieczętują się rodziny: Bełcznickich, Dobromyskich, Faściszewskicli, Fastykowskich, Gerlachów, Gieców, Gierałtowskich, Gierczyńskicli z odm., Gierzyńskich, Gineytów, Gniewków, Grześ-ników, Kijanowskich, Koczonowskicli, Koźmickich, Krzystkowskich, Kucewiczów, Lucławskieh, Mackiewiczów, Magnusów, Mojkowskich, Mozgawów, Mozgawskich, Osmorogów, Piotrowskich, Piroc-kich, Przybysławskich, Rogowskich, Rzeszyńskich, Siemichowskich, Skrętowskich, Słoneckich, Sokol-nickich, Strzeleckich, Sułowskich, Surkontów, Su-rzyckich, Towiańskicli, Wężyckich, Więczkow-skich, Wieścickich, Wilczkowskich, Wolskich, Woysławskich, Wróblewskich, Wróblińskich, Wy-życkich.⁴—Źródła: Herbarz Arsenalski w Paryżu; Paprocki, Okolski, Niesiecki, Kojałowicz, Kuropatuicki, Małachowski, Borkowski, Polaczek, Piekosiński, Ulanowski, Potkański, Helcel, „Herbarz Król. Polskiego”; papiery familijne wielu rodzin.

Gieranony, czyli Gieranojnie, miasteczko w gub. Wileńskiej, w powiecie Oszmiańskim, odległe o 70 wiorst od Wilna, o 42 w kierunku połud.-zach. od Oszmiany. Ma kościół parafialny katolicki pod wezwaniem św. Mikołaja; parafia należy do dekanatu Wiszniewskiego, posiada kościół filialny w Dziewieniszkach i kaplicę w Berdowszczyźnie oraz kilka tysięcy wiernych. Same G. liczą ludności ledwie kilkaset. Czas ich założenia nieznany; na widownię dziejową występują dopiero w r. 1433, w którym W. Ks. litewski Zygmunt Kiejstutowicz nadał je z wielu innemi dobrami Janowi Gasztoldowi, wojewodzie wileńskiemu. Po śmierci Jana G. dostały się synowi jego Marcinowi, którego Kazimierz Jagielończyk zamianował wojewodą, czyli namiestnikiem kijowskim, ale nie wiadomo dla czego, po zgonie jego, wziął te dobra na siebie i dopiero Aleksander r. 1493 zwrócił je wdowie i zapisał na jej potomków. Syn Marcina, Olbracht Gasztold, wojewoda wileński i kanclerz litewski, pisał się Grabią z murowanych G er ano n (Graff de miirata Geranoinii), on-to bowiem wymurował tu zamek i wzniósł r. 1519 kościół, który uczynił infułackim i wielkim uposażył majątkiem. Po nim G. wraz z innemi dobrami spadły na jedynego syna jego, Stanisława, wojewodę nowogrodzkiego, a następnie trockiego, ożenionego z młodszą córką Jerzego Radziwiłła, Barbarą, zaślubioną po jego śmierci z królewiczem Zygmuntem Augustem. Stanisław umarł bezpotomnie r. 1542. Olbrzymie posiadłości jego dostały się królowi, Zygmuntowi I. który aktem z d. 15 czerwca 1543 r. wszystkie je zapisał synowi, ustanawiając jednocześnie w G-ach, Dziewieniszkach, Ostrze, Tykocinie, Horodecznie, Bychowie i Hłusku swoich starostów (ob. Gasztold „Enc.” t. XXIV, str. 711 — 713).— Z opuszczeniem G-on przez Barbarę, świetność ich bezpowrotnie upadła; zamek z czasem p >-szedł w ruinę. Baliński w „Pamiętnikach” o królowej Barbarze pisze, na podstawie inwentarza z r. 1687, że w owym czasie był on już do mieszkania niezdatny, „bardzo nadrujnowany, bez pokrycia, sklepy pozapadały, piwnice też; dookoła zamku wał z ziemi i mur z kamieni i cegły, ale tego muru część od strony miasta wybrana”. W 1768 r. były to już zupełne zwaliska, które, według Balińskiego, około r. 1812, dochodziły jeszcze do wysokości pierwszego piętra; w owym czasie rozebrano je niemal doszczętnie na materyał budowlany w Lipniszkach. Ślady fundamentów wskazują, że budowa ścian zamku zewnętrznych była czworoboczna, z okrągłe-mi na rogach basztami.—Według wiadomości, zebranych przez Czesława Jankowskiego w „Opisie Powiatu Oszmiańskiego” (część III), najpierw-szym pono starostą gieranońskim był r. 1545 Paweł Szymkowicz Giedroyć; potem .Krzysztof

D.

Komorowski. Pod r. 1588 zapisany jest zgon starosty gieranońskiego, Jakóba Piaseckiego, ożenionego z Sapieżanką; w 1633 otrzymał je Paweł Sapieha, po nim 1643 Mikołaj Kiszka, podskarbi litewski; w kilka lat potem ks. Albrecht Radziwiłł, po którego śmierci bezpotomnej władała niemi druga żona jego, Krystyna z Lubomirskich. W r. 1666 dostał starostwo G. w dożywotnią dzierżawę hetman w. litewski i kasztelan wileński, Michał Kazimierz Pac, który na sejmie r. 1670, za zgodą królewską, G. i Lipniszki z attynencyami zapisał na utrzymanie artylleryi litewskiej, cekhauzu w Wilnie i fortyfikacyj tego miasta; oprócz tego zaś na tenże cel darował własne swe folwarki dziedziczne: Nosewicze, Remizów, Wierszupie pod Wilnem, jako też 30 dworków i dworów na Antokolu. Wszystkie te posiadłości dawały 120 000 złp. intraty, zostawały w zawiadywaniu generała artylleryi, który po odtrąceniu pensyi swojej, wynoszącej 40 000 złp., resztę powinien był obracać na utrzymanie artylleryi, a rachunki zdawać deputatom, przez sejm do tego wyznaczonym. Z czasem jednakże weszło w zwyczaj bezprawie, że generałowie przywłaszczyli sobie wszystkie dochody, a nadużycie to w r. 1775 sejm potwierdził, przyznawszy ówczesnemu generałowi artylleryi, Kazimierzowi Nestorowi Sapieże, używanie tych dóbr „sine calculo, zamiast pensyi”; ale po nim już tylko jeden, Franciszek Sapieha, z prawa tego korzystał, jako ostatni generał artylleryi litewskiej z czasów Rzeczypospolitej. Około r. 1796 G. otrzymał w darze od cesarzowej Katarzyny II, kanclerz państwa Rossyjskiego, Aleksander ks. Berborodko, którego spadkobiercą był brat, generał-major, Eliasz. Ten, na wieść o wypowiedzeniu wojny przez Napoleona w r. 1812, sprzedał G. Wojciechowi Pusłowskiemu, marszałkowi Słonimskiemu, a synowie nowonabywcy w r. 1849 odprzedali je Samuelowi Kaniewskiemu Wołkowi, który majętność tę darował córce swej, Weronice, żonie Oskara Korwin Milewskiego, ojca dzisiejszego ich właściciela, hr. Ignacego, znanego miłośnika sztuk pięknych, posiadacza znakomitej galeryi obrazów malarzy polskich. — Z historyi dawniejszej G-n wspomnieć jeszcze wypada, że podczas bezkrólewia r. 1575 odbyło się w tem mieście kilka zjazdów szlachty litewskiej dla naradzenia się nad obiorem króla i nad zagwarantowaniem praw swych i swobód, i tu w roku 1576, za poparciem delegata od zjazdu jędrzejowskiego, Stanisława Karśnickiego, zatwierdzono wybór Stefana Batorego. W r. 1708, w początkach marca, odpoczywał tu przez niejaki czas z wojskiem szwedz-kiem, zdążający do Wilna, król Stanisław Leszczyński. Około r. 1720 istniała w G-ach rezy-dencya ks. pijarów, którzy przy niej szkołę byli założyli; ale ponieważ uczynili to bez zezwolenia Rzeczypospolitej, przeto Jezuici kollegium wileńskiego zapozwali ich r. 1738 przed sądy krajo-

we o ubliżenie prawom i swobodom akademii wileńskiej, a wskutek tego szkołę pijarską w G-ach około r. 1740 zamknięto.—„Starożytna Polska”; Kalinka „Sejm czteroletni”; Łukaszewicz „Hi-storya szkół”; M. Baliński „Pamiętnik o królowej Barbarze”; Czesław «Jankowski „Powiat Osziniań-ski”; „Słownik geograficz-ny”.    *

Gieranońskie starostwo niegrodowe. Mieściło się w województwie Wileńskiem, pow. Osz-miańskim, o 6¹/₂ mil od Oszmiany. Głównie składało się z dwu miasteczek, niedaleko od siebie położonych, Gieranony i Lipniszki z zamkami, oraz z dóbr Niechniewicze, Zdziłłów i Wos-sokno. Po śmierci ostatniego z rodziny Gasz-toldów, Stanisława, w r. 1542 dobra te podług praw krajowych zamieniły się z dziedzicznych na królewskie. Na sejmie r. 1670 stany Rzpli-tej przeznaczyły całe to starostwo z wszystkiemi dochodami na utrzymanie artylleryi w. ks. lit. i zaopatrywanie arsenału wileńskiego, w czasie zaś pokoju dochody z niego miały być także obracane na fortyfikacye zamku wileńskiego. W r. 1623 posiadał toż starostwo Hieronim Piasecki, pisarz polny w. ks. lit. Podług spisów zaś podskarbińskich składało w r. 1569 dobra stołowe królewskie.

Gierczyński czyli Gier aid odm. Herb polski. Na tarczy w polu błękitnem między czterema złotemi kulami krzyż srebrny z rozdartemi ramionami. Nad hełmem w koronie szlacheckiej cietrzew. Labry błękitne, podbite srebrem. Od-

iikz

l ig. 224. Garczyński (herb).

miana powyższa przysługuje rodzinie Gierczyń-skicli, w w. ks. Poznańskiem i w Prusach Zach. osiadłej.—Źródła: Sieb mach er „Allgemeines Wappenbuch” (III, 2, 185); Ostrowski „Księga herbowa rodów polskich”.

Gierdawski powiat, w regencyi Królewieckiej Prus Wschodnich, 847.58 kim.: kw., 35 151 m-ców (1890); 2 miasta.

Gierdawy (Gerdauen), miasto powiatowe, o 66 kim. odległe na pdws. od Królewca, nad Ometem, prawym dopływem Ławy (Łyny—Alle, systemat Pregoły), przy drodze żelaznej Toruń-

w. J.

Woj. Gr.

Wystruć (Insterburg); landratura, sąd okręgowy; 2 858 m-ców (1890), przeważnie Niemców; garbarnie, farbiarnie.

Gierdziejewski Ignacy, malarz polski (* w Warszawie d. 10 listopada 1826 r.—f tamże d. 24 listopada 1860 roku). Ojciec jego był wojskowym polskim, odumarł go dzieckiem. G. pracował sam nad sobą, pod opieką matki. Wujem G-ego był Marszałkiewicz, słynny owego czasu miniaturzysta. G. był najmłodszym z grona tak zwanej cyganeryi, do której należeli malarze Tadeusz Brodowski i M. Stankiewicz, a z literatów: Wolski, Miniszewski, Zmorski i in. Z tego koła w życiu obyczajowem G ego została trucizna, która go pozbawiła zdrowia i wcześnie do grobu wpędziła, atoli w życiu urny słowem jego pojawiły się kierunki idealne, zamiłowanie pomysłowości, na której tle wrodzone zdolności twórcze rozwinęły się bardzo wybitnie, a posiew tych kierunków w dalszym ciągu przeszedł na późniejsze grono młodszych kolegów G-ego w Warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych. W tej szkole G. rozpoczął wykształcenie malarskie—ale szkoły nie skończył, z wielką dla karye-ry swej artystycznej szkodą, bo ani wyjazd do Drezna i roczny pobyt (r.    1854) w Akademii

tamtejszej, ani późniejszy rok spędzony w⁷ Rzymie (r. 1857) nie zdołały G-ego wykształcić na wyrobionego rysownika i malarza; pozostał niedouczonym technicznie. Wyobraźnia jego bujała po sferze genialnych pomysłów, idealnego założenia—uosobienie idei było u niego stroną najsilniejszą i niemal wyłączną. Pozostały też po nim, w rękach miłośników sztuki, same prawie szkice; obrazu, we właściwem znaczeniu wyrazu, skończonego, nie zostawił, małe malowań próby budzą żal dziś, jak budziły zachwyt w chwili, gdy młodość i wrodzona siła organizmu pozwalały mieć dobre o przyszłości nadzieje. Do najważniejszych olejnych prac G-ego należą allegorye: Nędza, Zaraza, Myśli samobójcy, Twardowski na rozdrożu, Twardowski niesiony na drzwiach. Wiek XIX,—Tutto pei danari, Piotr Pustelnik w Kolosseum. Zaczął pomysłowość swoją G. od przedmiotów z historyi polskiej; te atoli w bardzo ogólnikowych pozostały szkicach, przeważnie tuszem robionych na szarawo-niebieskim papierze, o światłach biało nakładanych gwaszem— w swoim czasie ilustrował tłómaczenie La Reine Margot. Charakter kompozycyj G-ego był prosty, energiczny i jasny. Światłocień grał w nich ważną rolę, w czern cechy jego talentu kompozycyjnego wybitnie się zaznaczyły, rzut bowiem mas cieniowych i świetlanych umiał godzić dobrze z założeniem plastycznem przedmiotu i jego wewnętznym wyrazem. Kolegą był dobrym, uczynnym—lubo charakteru niepohamowanego, nieopanowanego idealnemi dążnościami, któremi jednak był przejęty, będąc chrześcianinem szczerym i nieobojętnym. Suchoty gardlane były cierpieniem, które go życia pozbawiło. Sztuka polska krótko cieszyła się tym przedstawicielem jednego z najwybitniejszych swycli kierunków. Pomysły G-ego zasługują na to, aby je dzielny technik sparafrazował odpowiednio.

Griereje (Gireje, Giraje), dynastya banów krymskich, panująca od połowy XV w. aż do roku 1783. Założycielem dynastyi i zarazem twórcą Hordy Krymskiej był potomek Dżengis-liana, prawdopodobnie syn Tasz-Timura, a bratanek Uług-Mohameda, blizkiego krewnego Toch-tamysza (ob.) Hadży czyli Azy G. (f 1466), który przy poparciu Witolda, w. ks. litewskiego, utworzył z ułusów czarno-morskich osobne państwo, nie uznając zwierzchnictwa Złotej Hordy. Był zawsze wiernym sprzymierzeńcem Litwy. Władzę hańską objął po nim drugi z ośmiu jego synów, Nurdaulat (Nordulat, Nor-duwłat) (1467 —1469), ale wygnany wkrótce został przez młodszego swego brata, Mengli (Mendli) G-a (ob.) (1469 — 1475 i 1476—1515). Ten, przejęty nienawiścią względem cara zawoł-żańskiego, Achmeta, ostrzegał trzykrotnie króla polskiego, Kazimierza Jagiellończyka, o zbliżają cych się czambułach „kozaków” zawołżańskich i przeciwko temuż Achmetowi zawarł w r. 1471 przymierze z wielkim księciem moskiewskim, Iwanem III. Po zdobyciu (1475) przez Turków Kaffy, osady genueńskiej w Krymie, dostał się w ręce sułtana i został odprowadzony do Konstantynopola, skąd wkrótce jednak powrócił do Krymu. Podczas nieobecności jego tron hański zajmował ponownie Nordulat, a po nim, nieznany bliżej, Dżanibeg. Po powrocie Mengli zmuszony był poddać Hordę pod zwierzchnictwo sułtana (Mohameda II), który odtąd zastrzegł sobie prawo mianowania hanów krymskich, ale wyłącznie z pośród potomków Hadży G-a, i przy-tem zobowiązał się do udzielania pomocy lianom w razie wojny, zapewnił im wolność handlu na morzu Czarnem i pozostawił prawo mianowania gałgów i innych urzęduików, wreszcie przystał i na to, żeby w modlitwach swych Tatarzy wymieniali imię hana przed imieniem sułtana. W czasie powtórnych swych rządów Mengli G. doczekał się ostatecznego upadku Złotej Hordy, do której zniesienia sam dopomógł Iwanowi III-u. Najstarszy syn jego, Mohamed G. I (ob.) (1515—f 1522) przemocą i wbrew życzeniu Wasila III osadził na tronie kazańskim swego brata, Sahib G-a (1521), w następnym roku (1522) zdobył Astrachań, ale nie utrzymał się przy pożądanym podboju, ponieważ doznał zdrady ze strony Nogajców, dopomagających mu w wyprawie, i został przez nich pozbawiony życia. Syn jego, Gaz i G. I, panował zaledwie sześć miesięcy, był bowiem wkrótce zabity przez stryja swego, Sad et G-a, który też po nim panował (1523—1532): jako gorący zwolennik sułtana, usiłował on zaprowadzić w Hordzie obyczaje tureckie. W r. 1532 zrzekł się tronu, zmuszony do tego przez swego bratanka, Islam G-a, i udał się do Konstantynopola, gdzie był nader przychylnie przyjęty. Umarł w r. 1539. Islam G. (1532), brat Gazi G-a, nie otrzymał zatwierdzenia sułtańskiego, więc zaledwie przez pięć miesięcy zdołał się utrzymać przy władzy i musiał ustąpić przed mianowanym przez sułtana dawnym hanem kazańskim, Sahib G-ein, który po odbyciu pielgrzymki do Mekki osiadł był w Konstantynopolu. Sahib G. (1532—1552), po kilku niepomyślnych wyprawach wojennych (na Kazań 1533, Razań 1534), zdobył i zburzył Astrachan w r. 1549; usiłował rozwinąć wśród Tatarów bardziej osiadły sposób życia, zachęcając ich wszelkiemi środkami do rolnictwa, ale nie miał w tem powodzenia. Zabity został przez zbuntowanego Bu-łuk G-a podczas wyprawy na Czerkiesów (1551). Następca jego, syn Mubarek G-a, a wnuk Men-gli G-a, Dewlet (Dawlet) G. (1551 — 1577), dał się we znaki Moskwie i Polsce. Zaraz po objęciu tronu podjął wyprawę na Astrachań, skąd powrócił obładowany niezmierną zdobyczą. Niechętnem okiem spoglądał na wzrastający coraz bardziej wpływ Moskwy na Kazań i zamierzył temu przeszkodzić. Tatarzy 1552 posunęli się aż do Tuły, ale na wieść o zbliżającej się odsieczy odstąpili od miasta, W tym samym roku Iwan IV zdobył Kazań, co wywołało wielkie wzburzenie w Krymie. Odwet jednakże odłożono na później. Dewlet 1556 wyprawił do Iwana poselstwo z zapewnieniem, że chce utrzymywać przyjazne z nim stosunki. W odpowiedzi na to Iwan zawiadomił go o zdobyciu przez siebie Astracliania (1556). Dewlet tymczasem, zamierzając odbić Moskwie odpadłych od niego (w r. 1555) Czerkiesów Petyhorskich, wyruszył na nich z wojskiem; dowiedziawszy się jednak, że siły moskiewskie zbliżają się do Perekopu, cofnął się z drogi i z 60 000 ludzi wkroczył do Carstwa Moskiewskiego, posuwając się w kierunku Tuły; spotkawszy wojska moskiewskie, zmierzył się z niemi w dwudniowej pomyślnej dla siebie bitwie, poezem zawrócił do Krymu. R. 1563 uderzył na Razań, ale został odparty. R. 1571 na czele 100 000 Tatarów znalazł się w pobliżu Moskwy. Iwan, obawiając się zdrady ze strony swego otoczenia, pozostawił stolicę bez- obrony. Han spalił ją, splądrował i przyprowadził do Krymu 1 000 jeńców; w następnym roku znów, na czele ogromnej hordy Tatarów, Nogajców i janczarów tureckich, przekroczył Okę i znów stanął na szlaku, prowadzącym do Moskwy; tym razem atoli, pobity przez Worotyńskiego, poniósł znaczne straty. Potem spróbował szczęścia w Polsce. W czasie bezkrólewia po śmierci Zygmunta Augusta (1572), dopominając się o należne jakoby od Rzeczypospolitej „podarki” i mszcząc się za napady kozaków niżowych, całą swą hordę (96 000 ludzi), wysłał na Ruś Czerwoną. Zapuścił czambuły aż pod Trębowlę i Lwów i uprowadził około 35 000 jeńców. Dewlet niezawsze był powolny rozkazom sułtana: owszem, próbował wyłamać się z pod jego zwierzchnictwa. Tak, naprzykład, odrzucił jego projekt połączenia Wołgi z Donem za pomocą kanału. D. 25 czerwca 157 7 zmarł podczas zarazy w Bakczysaraju, mając lat 66. Syn 1 następca jego, Mohamed G. II (ob.) (1577—1584), przezwany Otyłym (po tatar-sku Semis), na początku swego panowania najechał Wołyń i pogranicze Litwy, z Iwanem zaś utrzymywał przyjazne stosunki, zaprowadził on w państwie nową godność nuraddyna. którą ofiarował Sadet G-owi. W r. 1584, padłszy ofiarą intryg w Konstantynopolu, został złożony z tronu i skazany na śmierć. Nastąpił po nim brat jego, Islam G. I (1584 — 1588), który przez jakiś czas walczyć musiał o tron z Sadet G-em, w końcu jednak zwyciężył współzawodnika i wypędził go z Krymu. Fedorowi ofiarowywał swą pomoc przeciwko Litwie, ale pomimo to pustoszył mu południowe granice państwa. Najeżdżał także Ukrainę i Mołdawię. Pochowany w Białogrodzie (Akerman). Po nim nastąpił Gazi G. II (ob.) (1588—1608) syn Dewlet G-a I, uczony i poeta. Ustanowił on w hordzie urząd naczelnego doradzcy prawnego liana („kanaga”). W r. 1594 złożony został z tronu na rzecz brata swego Ket G-a I, niebawem jednak powrócił do władzy i panował aż do śmierci. Następca jego, Selanet G. I (1608—1610), syn Mohamed G-a II, próbował wywalczyć sobie większą niezależność od sułtana; ale panował tylko 16 miesięcy. Dża-nibeg G. (1610—1621), syn Mubarek G-a, czy też Mohamed G-a, w r. 1621 brał udział w wojnie sułtana Osmana z Polską i został pobity pod Chocimem, następnie, z niewiadomego powodu pozbawiony tronu, musiał ustąpić władzy więzionemu przez pewien czas w Siedmiogrodzie bratu Sei am et G-a, Mohamed G-owi III (1621 — 1627). Ten jednakże niebawem wszczął zatarg z sułtanem, za co utracił tron, po nim panował powtórnie Dżanibeg (1627 — 35), który w r. 1635 zarządził nieszczęsną dla siebie wyprawę na Polskę, został znów złożony z tronu i zesłany na wyspę Rodos, gdzie zmarł w 80-ym roku życia. Następca jego, In aj et G. (1635— 1636), powiększył siły Krymu przez sprowadzenie z nad Donu hordy Orak. Pozbawiony tronu około r. 1636, musiał się udać do Konstantynopola i tam został skazany na śmierć przez uduszenie. Objęciu tronu przez Behadyra G-a(1636 —1642), syna Selamet G-a, towarzyszył najazd tatarski na ziemie moskiewskie, oraz podbicie pewnej części Nogajców. W r. 1639 Tatarzy napadli na Polskę. Behadyr z polecenia sułtana usiłował wypędzić kozaków z Azowa, ale oblężenie tego miasta (1641) nie powiodło mu się. Pozostawił po sobie kilka utworów poetyckich. Kozaków z Azowa wypędził (1643) brat jego,

Mohamed G. IV (ob.) (1642—1644), który w r. 1664 musiał też bronić Krymu od najazdu Kałmyków i tegoż roku za samowolną wyprawę na Czerkiesów złożony został z tronu. Nader pomyślnem dla Krymu było panowanie brata jego, Islam a G. III (ob.) (1644—1654), który wspierał Chmielnickiego (ob.). Po jego śmierci powrócony na tron Mohamed (1654— 1665), stanął po stronie Polaków. Po 11 latach wojowniczych rządów znów został przez sułtana pozbawiony władzy i po upływie 7 lat umarł (1672) w 66-ym roku życia. Następca jego, syn adoptowanego przez Fet G-a I Czoban G-a, Adil G. (1654—1670), przez pewien czas z rozkazu Porty po stronie Doroszeńki wojował z Polską (1666—1667). Wysłany przez niego na czele 100 000 Tatarów gałga Krym G. oblegał Sobieskiego (podówczas het. polu. kor.) w Pod-hajcach, ale po dwóch tygodniach daremnych wysileń zawarł z nim traktat przyjaźni, czem zmusił i Doroszeńkę do uległości. Na krótki czas przed śmiercią Adil G. został złożony z tronu. Podobnego losu doznawał po dwakroć Selim G. (ob.) (1670—1677), który towarzyszył sułtanowi Mohamedowi IV w wyprawie na Kamieniec, splądrował Wołyń i Pokucie (1672), po stronie Doroszeńki wojował z Rossyą, a w 1675 dopomagał Jurkowi Chmielnickiemu w bezsku-tecznem dobywaniu Czehrynia. Po pierwszej detronizacyi następcą jego został Murad G. (ob.) (1677—1683), wnuk Selamet G-a, towarzyszył Kara-Mustafie pod Wiedeń (1683) i w skutek zajścia,, jakie miał z nim wtedy, tego jeszcze roku został pozbawiony tronu. Umarł w r. 1695. Po jednorocznem następnie panowaniu Hadży G-a II (ob.), syna Krym G-a, powrócił do władzy Selim G. (1684—1689), który jednak w r. 1089, przygnębiony śmiercią swego syna, zrzekł się tronu i udał się na pielgrzymkę do Mekki. W niedługiej przerwie w panowaniu Selima na tronie hańskim siedział przez kilka miesięcy brat Hadży G-a, Sadet G., a następnie Safa G. Ten również nie zdołał się długo utrzymać przy władzy i musiał jej wkrótce ustąpić Selimowi, który w 1682 r., z przydomkiem Pielgrzyma („El hadży”), poraź trzeci powrócił na tron i po sześciu latach znów go się zrzekł (1698', ustępując synowi swemu, D e-wlet G-owi II (1693 —1702), a gdy ten, naraziwszy się sułtanowi, usunięty został przez niego (1702), Selim po raz czwarty wstąpił na tron, na którym teraz przesiedział ostatnie cztery lata swego życia. Selim uchodził za dzielnego wodza, uczonego historyka i poetę. Po nim następowali kolejno dwaj synowie jego, Gazi G. III i Kapłan G., poczem w r. 1707 został przywrócony Dewlet i zajmował tron do roku 1713 aż do czasu powtórnej detronizacyi i zesłania na Rodos. Miejsce po nim zajął poprzednik jego, Kapłan, ale i ten po dwu latach doznał podobnego losu (1715); również i następca jego,

Kara Dewlet G., syn Adil G-a, strącony po czterech miesiącach rządów, ażeby ustąpić tronu czwartemu synowi Selima, Sadet G-owi III (1715 — 1724). Ten w r. 1720 podjął wyprawę na Czerkiesów i został przez nich pobity i wzięty do niewoli. Powrócił niebawem, ale niechętny mu jeden z możniejszych rodów w Krymie, Szyryn, wymógł na Porcie złożenie go z tronu. Potem panował brat jego, Mengli G. II (ob.) 1724—1750) i po sześciu latach musiał ustąpić, powracającemu po raz trzeci, bratu swemu, Kapłanowi (1730 —1736). To trzecie panowanie Kapłana było nader nieszczęśliwe dla Krymu, albowiem w r. 1735 wojska rossyjskie pod wodzą Miinicha zajęły Perekop i stanęły pod Bak-czyserajem, zdobyły go i spaliły w nim 2 000 domów. Kapłan, któremu przypisano winę klęski, po raz ostatni utracił władzę. Po dziesięciu miesięcznych rządach Fet G-a II, syna Dewlet Ga, powrócił z wygnania Mengli G. (1737) i po dwu latach powtórnych rządów, niepomyślnych z powodu wtargnienia Rossyan we wschodnie okolice Krymu, zmarł w r. 1739. Rossya zdobywała sobie coraz więcej wpływów na sprawy hordy. Następny han, Selamet G. II (1739—1742), był za jej wpływem pozbawiony tronu. Selim G. II (1742—1748), musiał tłumić domowe rozterki, wzniecone przez gałgę Szahin G-a: następca jego, syn Dewlet G a, Arslan G. (1748 — 1755), za nieposłuszeństwo względem Porty złożony z tronu i wygnany na Chios, ustąpił władzy Hakim G-owi (1755— 1758). Następcą Hakim G-a był energiczny i przebiegły Krym G. (1758—1764), brat Arslan G-a. Wszelkiemi silami starał się on wzmocnić swe stanowisko obronne względem Rossyi. Utrzymywał stosunki dyplomatyczne z Fryderykiem Wielkim i, pomimo zakazu ze strony Porty, ofiarowywał mu swą pomoc. Musiał w końcu ustąpić z tronu na rzecz syna Fet G-a, Selima G-a III (1764 — 1767), który wskutek swej odpornej polityki względem Rossyi zaledwie przez trzy lata trzymał się przy władzy. Po nim'został przywrócony z wygnania Arslan, ale umarł w dwa dni po przybyciu do Bakczysera-ju (30 maja 1767). W czerwcu 1767 Porta mianowała, wbrew oświadczeniu się Tatarów, Mali sud G-a, syna Selamet G-a (1767 —1768). Za niego-to bawił w Krymie rezydent francuski, baron de Tott, który napisał interesujące z czasu swego tam pobytu pamiętniki (Baron de Tott „Mémoires”) dotyczące również i panowania następcy Mahsuda Krym G-a (1768—f 1770), przywróconego na haństwo w r. 1768. Krym G. brał osobiście udział po stronie Turcyi w wojnie z Rossyą, ale stotysięczne jego zastępy zostały rozbite przez Ruiniancewa nad rzeką Lar-gą (1770), on sam zaś wkrótce otruty przez lekarza (Siropolo) wskutek pomyłki, czy też złej woli. Po jednorocznem panowaniu Dewlet a G-a III (1770—1771), syna Arslan G-a, nastą-

J. B.

s. p.

nicy”, 1896).

pił syn Selim G-a, Kapłan G. II (1771), rozu-- inny i przebiegły wojownik; oskarżony o tajemne konszachty z Rossyą, tegoż jeszcze roku złożony z tronu. Po dwu następnych, przywróconych z wygnania na tron, hanach, Selim G-u Iii i Malisud G-u, panował Sahib G. II, syn Ahnad G-a (1772 —1775), który poddał się pod opiekę Rossyi. Sułtan Mustafa III usiłował potem odciągnąć go od niej, co mu się w końcu powiodło, ale pokój kajnardżyjski (1774), zawarty pomiędzy Rossyą a Turcyą, zapewnił państwu krymskiemu niezależność od Porty. Po Sahibie przez dwa lata zasiadał na tronie powtórnie Dewlet G. III (1775 —1777), a po nim ostatni han krymski, Szahin G. (ob.) (1777—1783), który przedtem przez długi czas przebywał w Rossyi, jako kapitan gwardyi Im-peratorowej. W r. 1783, ulegając namowom agentów Katarzyny, zrzekł się on tronu, i resztę życia spędził w Kałudze, a sułtan po krót-kiern wahaniu się zgodził na przyłączenie Krymu do Rossyi.—Si e s t r z en c e w i c z „Histoire de la Chersonese Taurique” (St. Petersburg 1786), Sołncew „HcTopia Kptma”; H. Ho-worth „History of the Mongols from the 9-th to 19-th century” (Londyn 1880).

Gierke Otton, prawnik niemiecki, ur. 1841 r. w Szczecinie, habilitował się r. 1867 w Berlinie, mianowany 1872 r. profesorem we Wrocławiu, r. 1884 W Heidelbergu, od r. 1887 jest znowu w Berlinie, gdzie z wielkiem powodzeniem wykłada prawo prywatne i handlowe niemieckie. Najobszerniejszem jego dziełem jest „Das deutsche Genossenschaftsrecht” (Berlin 1868—1881, 3 tomy), z którem łączy się „Die Genossenschafsttheorie u. die deutsche Rechtsprechung” (1887). Kiedy w r. 1888 ogłoszono pierwszy projekt nowego kodeksu cywilnego niemieckiego, wystąpił G. z niezmiernie obszerną, zawsze namiętną, a w dużej części słuszną krytyką tej zupełnie nieudanej pracy, zarzucając jej brak twórczych zasad, a zupełne nieuwzględnienie pierwiastków niemieckich i społecznych. („Der Entwurf des bürgerlichen Gesetzbuches und das deutsche Recht” w „Jahrbuch für Gesetzgebung” Schmollera 1888, oraz oddzielnie Lipsk 1889). Krytyka ta rozbrzmiała się donośnem echem i w znacznej mierze przyczyniła się do u-tworzenia drugiej kommissyi, która opracowała powtórny, zmieniony projekt kodeksu (obowiązujący od 1/1 1900 r.) i do wprowadzenia do niej żywiołów, reprezentujących pierwiastki, których brak zaznaczył G. w pierworysie najnowszej kodyfikacyi niemieckiej (por. broszury G-go). W czasop. Schäff-lego („Zeitschrift fuer die gesammte Staatswissenschaft” tom XXX, r. 1884) ogłosił cenną krytykę teoryi prawnej państwowej Lab an da (ob.) p. t. „Die Grundbegriffe des Staatsrechts und die neuesten Staatsrechtstheorien.” W zbiorze mo-nografij Bindinga wydawać zaczął, na wielką skalę zakreślony, system prawa prywatnego nie-

FucyH pnwii. Tln«tr. Zobb 192. T XXIV.

mieckiego („Deutsches Privatrecht” tom I, 1895). Z pomniejszych prac G-go należy wymienić: „Der Humor im deutschen Recht” (1887, 2-e wyd.), „Johannes Althusius und die Entwickelung der naturrechtlichen Staatstheorien” (1880). G. wydaje od r. 1878 zbiór monografij i przyczynków do historyi prawa i państwa niemieckiego p. t. „Untersuchungen zur deutschen Staats- u. Rechtsgeschichte” (dotychczas zeszytów ok. 50: znajdują się między niemi i cenne prace).

Gierlach (Garłuch), góra w Tatrach (i Karpatach); ma trzy szczyty: północny nad doliną Białej wody, południowy nad Kotłem (Mały Gierlach—2 568 m.), wreszcie środkowy najwyższy wierzchołek Tatr i Karpat wogóle—G ariach owski szczyt (2662,6 m. nad p. m.); sterczy na nim ku dolinie Batyżowieckiej niby ząb, najwyższym zaś punktem jest głaz na skraju ściany ponad doliną Wielicką; przestrzeń między terni zębami zajmują omszałe złomy granitu. Z G-u roztacza się wspaniała panorama gór, dolin, rzek, miast, wsi w promieniu 30-milowym. Wycieczka na G. należy do najżmudniejszych wypraw w Tatrach (ob. Walerego El ja sza „Ilustrowany przewodnik do Tatr, Pienin i Szczaw-

w. j.

Giermani, Giermania, nazwy łacińskie szczepów i krajów niemieckich, używane w terminologii naukowej bądź w szerszem znaczeniu, dla wszelakich ludów pochodzenia „germańskiego”, a więc i dla Skandynawów, Anglików i Anglo-amerykanów, bądź-to w ściślejszem, dla ludów i siedzib Niemców kontynentalnych. — O pierwotnych Giermanach i Giermanii dowiadujemy się głównie od Cezara, który pierwszy, walcząc z Aryowistem i przekraczając Ren, dokładniejsze szczegóły podawał; tudzież z „Germanii” Tacyta (z r. 98 po Chr.), której nadzwyczajną wartość (żaden inny naród północny nie posiada równego dokumentu) obniża nieco wymuszony styl autora i zabarwienie tendencyjne. Źródła dawniejsze odrębności nie znały jeszcze; mieszały G-ów długo z Keltami, Scytami i „Keltoscytami”. Jak nazwa Wenedów, pod którą Słowianie najpierw w dziejach występują, tylko od sąsiednich Niemców im nadana, tak i pierwotna nazwa G-ów była Niemcom samym zupełnie nieznaną. Nadali ją jacyś Celtowie własnym najbliższym sąsiadom, później nadreńskim (lewobrzeżnym) Niemcom, przenieśli ją na prawobrzeżnych i stworzyli nazwę ogólną. Nazwa oznacza „sąsiadów” (w przeciwstawieniu do „dalej mieszkaj ących”=: Cenomanów?), lecz bywa też objaśniana inaczej, nawet jako celto-rzymskie wytłómaczenie niemieckiej nazwy 1st w eonów, t. j. prawdziwych, istotnych Niemców. Jedno jest pewnem: pierwotnie niemiecką nazwa G. być nie może. „Germania” obejmuje dwa odrębne obszary: G. magna (wielka), albo transrhenana (zareńska), właściwa, oraz Germania I i II, s up er i o r i infer i or (wyższa z Moguncyą i niższa z Kolonią), prowincye rzym-

127

skie nadreńskie, Mozelą przedzielone. Niżej I niegdyś panami niby całej niemal Germanii, uwzględniamy wyłącznie Germanię właściwą. I Granice jej tworzyły wedle Rzymian morza Bałtyckie i Północne z „wyspami” Skandynawskiemu, Ren, Nekar i Dunaj, od wschodu zaś niby Wisła, granica dowolna, gdyż na wielkiej nizinie północnej przyroda żadnej wyraźnej nie stworzyła. Fakt, że od początku Średniowiecza ten obraz etnograficzny się zmienił, że kraje między Elbą, Sąlą i Wisłą zamieszkują odtąd Słowianie, o których przybyciu w te strony głucho, kusił badaczy niemieckich, a głównie słowiańskich, do twierdzenia, wbrew źródłom rzymskim, jakoby Słowianie między Elbą a Wisłą byli tubylcami, nie przywędrowali tu znikąd.

wszystko sobie wydrzeć dali. Ostatnie dzieła, traktujące tym, chybionym z gruntu, sposobem dzieje „prasłowiańskiej” Germanii, są, pominąwszy odnośne elckubracye niemieckie i czeskie: Wiłh. Bogusławski (w Petersburgu) „Dzieje Słowiańszczyzny północno-zachodniej do połowy XIII w.” (tom I, Poznań 1887); Edw. Bogusławski (w Warszawie) „Historya Słowian” (t. I, 1888, II 1899); Woje. Kętrzyński „O Słowianach mieszkających niegdyś między Renem a Łabą, Salą i czeską granicą” (Kraków 1899; „Rozpr. Akad.” liistor. tom XI, por. tegoż „Die Lygier” Poznań 1868). Starożytność przekazała liczne nazwy szczepów germańskich (do stu u Ptolemeusza). Dziś rozróżniamy trzy główne działy G-ów: północny (skandynawski); wschodni (wyginął do szczętu albo zromanizo-wał się); zachodni (anglofryzyjski i niemiecki). Pomijamy północny: Szwedów i Duńczyków (wschodnio-północnych) i (zachodnio-północnych) Norwegów i Islandczyków (przesiedleńców norweskich), bardzo do siebie zbliżonych kulturą i językiem, który dopiero późno (po r. 1000) zaczyna się znaczniej różniczkować i wydał (obok narzecza norweskiego) trzy języki piśmienne (szwedzki; duński, używany i w Norwegii; islandzki); Nordmanowie ci, t. j. ludzie północni, zaważyli w dziejach Europy słowiańskiej i cel-tycko-romańskiej jako łupieżcy prości lub jako zdobywcy i założyciele państw (ruskiego, anglo-germańskiego itd.). Losy wschodnich G-ów są niemniej fantastyczne; prym wiodą między nimi nadzielniejsi ze wszystkich G-ów Gotowie (Ostrogoci wschodni i Wizygoci zachodni), dalej Gepidzi, Herulowie, Rugo wie, Burgundowie, którzy się wcześniej od reszty wschodniej braci odłączyli i z losami zachodnich własne spletli; na-koniec Wandalowie z Silingami. Nazwa Wandalów (Lugiów) obejmowała niegdyś wielość szczepów, lecz ograniczyła się później do jednego z nich (tak samo jak nazwa Suebów—Szwabów z ogólniejszej w specyalną się zmieniła); od Si-lingów nazwany i Szląsk (właściwie połać jego środkowa). Najdawniejszą odroślą wschodnich G-ów byli bitni Bastarnowie ze Skirami, którzy w III w. przed Chr. (przez Galicyę i Polipie?) nad uściem Dunaju się zjawili i wczesnemu rozkładowi etnicznemu ulegli: giną oni po kilku wiekach bez śladu. Później ruszyli inni G. wschodni na wschód i południe, najpierw Goci i Gepidzi. Wedle podań, była Skandynawia ich ojczyzną, skąd, niby morzem, przepłynęli nad Wisłę około r. 50 po Chr., a w sto lat później wyruszyli (przez Wołyń) nad Czarne morze; w III-m wieku widzimy ich już w walkach z Rzymianami (dalsze ich losy ob. Goci). Drobna cząstka tych G-ów wróciła, zrażona przeciwno-

Pierwszy ten błąd zrodził dalszy, nietylko między Salą i Wisłą, ale w całej Germanii, z wyjątkiem chyba północno - zachodniego jej zakątka, Słowianie tworzyli ludność pierwotną;

G. w Germanii są tylko zaborcami, najeźdźcami autochtonów słowiańskich, sięgających Hollandyi i Szwajcaryi. Błąd ten o Germanii bez Germanów oparł się głównie na fatalnej pomyłce Jakóba Grimma — nie jedynej u niego — który nazwę Swebów (Szwabów) za słowiańską (S wo-bów, swobodnych uznał). Jedni więc twierdzą, poprawiając Grimma i imię Swebów od „słowa” wywodząc, że Swebowie, wedle Cezara, najdzielniejszy i najliczniejszy szczep germański, są Słowianami, nie wyjaśniając cudu, jak mógł taki szczep nielicznym przybłędom germańskim w prawieku dać się wynarodowić; drudzy zdają . sobie sprawę z tej niedorzeczności i, chociaż Swebów za Germanów uznają, twierdzą przecież, jakoby ci Swebowie stanowili tylko klasę panującą nad Słowianami, którzy od tych panów swoich nazwę Słowian (zam. S wo wian) przyjęli. Jedni jak drudzy opierają wywody swe tylko na etymologii, od których włosy na głowie się jeżą, tłómacząc nazwy rzek (Renu,

Lipy—dawniej Lupy—Dunaju i t. d.), miejscowości, szczepów i bóstw (Nerthus, od „nurtów”,

Alois od „golców”) ze słowiańskiego. W istocie jednak nawet nazwiska najwschodniejszycli szczepów germańskich, Lugiów, nie poddają się analizie słowiańskiej: Harvjowie, Helweonie, Ma-nimi, Helisjowie, Nahanarwali lugijscy, nie mogą być „Góralami, Olszanami, Nadnarwianami” i t. d., jak je najmylniej wykładano. Może wododział Odry i Wisły Germanię od Słowian oddzielał: na to, zdaje się, wskazują nazwy rzek.

Wymowne starożytnych świadectwa wykluczają elementa obcoplemienne, słowiańskie, z dawnej Germanii: szwab Aryowist (nie „Jarowit” naszych pseudologów), markoman Marbod (nie „Ma-rowód” tychże), cherusk Arminiusz, poufali Rzymianom, ich wychowańcy nieraz i ulubieńcy (jak Marbod), świadczą za całe szczepy razem; świadectw tych wyraźnych nie wymienimy nigdy** ściami, na północ (Herulowie na początku XI na próchno świecące fałszywych etymologij i nie wieku); inni zaginęli bez śladu (Wandalowie narzucimy Słowianom tej hańby, że, będąc w Afryce, Gepidzi w Pannonii) lub roztopili się

w ludności romańskiej (Goci, Burgundowie). Oddziaływali niegdyś Goci na ludy fińskie i słowiańskie, a sami ulegli wpływom kultury greckiej, jedyni z G-ów podnosząc się wcześniej na wyższy jej stopień, niż dziksi icli bracia zachodni, poddani wpływom romańskim. Do G-ów zachodnich wyłącznie odnosi się mit szczepowy, przechowany u Tacyta, wedle którego bożek z ziemi wyszły, Twisto, wydał z siebie Manna, a ten spłodził trzech synów, od których Inge woni (nadmorscy) i Herminoni (śródziemscy) rozrodzili się i nazwali; odpowiadaliby im późniejsi Fryzowie i Sasi, Frankowie, Swewowie. Jak Bastarnowie na wschodzie, tak zapoczątkowali na zachodzie Cymbrowie i Teutonowie z Ambronami, t. j. G. złączeni z Celtami, wędrówkę południowo-zachodnią, przebiegając Gal-lię, Hiszpanię i Włochy (113 —101 przed Chr.).

wymagające i dla G-ów, jak i dla Słowian lub Finnów, pierwotnego istnienia dwóch lub więcej ras odrębnych, które się dopiero później w jedną narodowość stopiły i zlały. I tak uchodzi za typ germański wysoki, długogłowy blondyn, jakich w Anglii i Skandynawii najwięcej spotykamy, ale w południowych Niemczech przeważa zupełnie odmienny typ krótkogłowycli brunetów. Wyniki archeologiczne brzmią znowu odmiennie: w grobach skieletowych przeważają bowiem długogłowi. Mniejsza wrażliwość, lecz większa wytrwałość charakteryzują G-ów; euergia ich nie wyładowuje się, ani rozprasza w ruchach i słowach; spokojniejsi, chłodniejsi, posępniejsi od swych sąsiadów na zachodzie i wschodzie, więcej w sobie skupieni, niezawiślejsi, dumniejsi, odznaczają się niezwykłą przedsiębiorczością, cechującą dawne ich wyprawy lądem i morzem, wojowniczością, wczesnem wyłanianiem się re

nem; rozum przenikliwy, skłonny ku badaniom i abstrakcyi; fantazya mniej ruchliwa i barwna, o słabej sile plastycznej; później marzycielstwo, (wybitne zdolności muzykalne), uczuciowość (aż do ckliwości), prawdomówność, akuratność (aż do pedanteryi) dopełniają tych rysów; nie darmo też protestantyzm w ich łonie najsilniej się utrwalił.—Kolebki G-ów oznaczyć na razie niepodobna; nie wiemy przecież napewno, gdzie Aryów osadzić należy; jeżeli europejskich Aryów w pobliżu stepów południowych Rossyi ulokujemy, to G., powolnem rozszerzaniem się na północny zachód, okalając Karpaty, nad Odrę aż do Szlezwiku się dostali. Najdawniejsza nowa wędrówka germańska byłaby w takim razie na północny wschód, na wyspy duńskie i Skanię (południowo - zachodnią Szwecyę) skierowana, gdzie już w dobie neolitycznej G. się usadowili. Rzeczywiście przypuszcza archeologia w Skandynawii pochód ludności i cywilizacyi od południa. W sprzeczności z tą teoryą stoi inna, popularna u nas, która Skandynawię (południową) i Danię za kolebkę G-ów uważa: tylko tu mogła powstać owa depigmentacya skóry i blond włosów, ów typ jasny, cechujący G-ów; nazwiska szczepowe skandynawskie powtarzają się »'.a kontynencie; wreszcze podania narodowe, nie-tylko Gotów - Gepidów, lecz nawet Longobardów i Sasów, wskazują na zamorską ojczyznę (podania gockie mogły się jednak rozszerzyć

Wcześniej i później przedzierały się inne szczepy germańskie na lewy brzeg Renu, między dów poszczególnych, monarchiczno-arystokratyez Celtów, np. nad górnym Renem Triboci, Neme-tes (od których mylnie nazwę słowiańską dla Niemców wszystkich wywodzą) i in. W czasach rzymskich widzimy nad uściem Renu wojowniczych Batawów; dalej siedzą Fryzowie nad Amizą (Ems), Chaukowie nad Wezerą, na południe od tych Bardowie czyli Longobardowie przy Elbie, w Hannowerskiem (Bardowick), Che-ruskowie (nad Wezerą), Brukterowie nad Lippą,

Ulbiowie nadreńscy pod Kolonią, Chattowie, późniejsi Hessi, za nimi w tyle Swebowie, nazwa ogarniająca liczne pomniejsze szczepy, Hermun-durów (Durów, Thuringów), Markomanów, Kwa-dów, Semnonów w dzisiejszej Marchii. Zachodni G. siedzieli i na półwyspie duńskim, np. An-glowie. W szczegóły walk rzymskich, główną treść ich dziejów, tu nie wchodzimy (ob. Ar-minius, Drus u s, Germanicus i t. d.j.

Z czasem wytworzyły się między G-ami zachodnimi dwa odłamy (językowe), Anglów (Anglo-sasów) i Fryzów po jednej stronie, po drugiej reszta szczepów germańskich, które się znowu rozeszły na Niemców niższych (Niederdeutsche,

Sasi), środkowych (Franków; z ich języka wyłonił się hollandzki) i wyższych (Oberdeutsche,

Alemani-Szwabi i Bawarowie). Z nowemi grupami językowemi odmieniają się konstelacye szczepowe: giną dawne nazwy (Cherusków, Her-mundurów i t. d.), zjawiają się nowe: Sasów,

Franków, Alemanów, Bawarów, w nowych granicach, po opuszczeniu wschodu za Elbą i Salą, później, drogą napoły literacką, same zaś mo po zdobyciu siedzib celtyckich i prowincyj rzym- gły powstać fałszywem, odwrotnem pojęciem skich za Menem, Lasem Hercyńskim i Dunajem, stosunków pierwotnych, związków ze Skandyna-Rodowód G-ów niewątpliwy: typ etniczny i ję- wią). Spór ten jest w gruncie jałowy; teorya „sło-zyk dowodzą przynależności ich do Aryów, do wiańska” nic nie zyskuje, gdyż i stronnicy dru-północno-europejskiego ich odłamu, stawiając giej z tych wersyj siedziby G-ów z wieku bron-G-ów między Słowian (z Litwinami) i Celtów, zu poza Oderę rozszerzają. —Z obcych ludów Sam język dowodzi, dalej, zupełnej jednolitości zetknęli się G. najwcześniej z Celtami, z Wol-szczepowej; dla Rzymian mówili wszyscy G. je- kami, od których wszystkich innych Celtów, dnem narzeczem. Z tą jednolitością językową a później i Rzymian, Walhami (skąd nasze Wło-nie zgadzają się jednak fakta antropologiczne, ¹ eliy i Wołochy) przezwali; ślady pierwotnej prze-

Genealogia hanów Irymskich Gierejów.

Hadży G. t 1466

Fet G. II 1736

Arslan G. 1748—1755

Krym G. 1758—1764 i 1768 f1770

Selim G. III 17 4—1767. 1771

Dewlet G. III 1770—1771 i 1775—1777

Dewlet G. II 1698 — 1702 i 1703—1713

Gazi G. III 1705

Ahmed G. Sultan

Sahib G. II 1772—1775

Szahin G. 1777—1783

Nurdaulat 146 7—1469 il 14'

Mohamed G l 1515 f1522

Gazi G. I 1522 f 1523

Islam G4

1532

Haidar

Sadet G. 1 ^523—1532, fl539

I Tsëlamet G. I *1609 f1610

Behadyr GA 1636 f 164!

Selim G.

Mengli G.

1469—1475 i 1476 f 1515

Sahib G. I 1532 fl551

Mubarek G.

Dewlet G. I 1551 f 1577

Mohamed. G. II 1577 f1564

Dżanibeg G. (?) 1610-1621 i1627 f1635

Mohamed G. IV 1642-1644 i 1654-1665 f 1672

1670-1677, 1684-1689, 16jraVJ8 i 1702 f 1705

■■iii

Kaplan G. I 1706, 1713—1715 i 1730—1736

Selim G. Il 1742 — 1748

Kaplan G. II

1771

Islam G. II 1584 f1588

Mohamed G. III 1621 — 1627

Islam G. III

1644 fl654

Gazi G. II

1588-1594 i 1594 fl 508 (?)

Tochtamysz G.

Mubarek G. Sultan

Fet G. I 1594

Inajet (i. 1635 f 1656

Krym G. Sułtan

Hadży G. II 1677-1683, f 1695    1683-1684

Murad G.

Sad t G. II 1689

G. Ill 17’f5 —1724

Hâkim G. 17 —1758

Si

Mengli G. II 1724—1730    •

i1737 f1739

Selamet G. II 1739—1742

Maksud G, 1767—1768 i 1771

rze-

wraz

wagi celtyckiej zachowały języki germańskie, zawdzięczające Celtom słowa: Anit, Reich, Burę/, Town (Zaun tyn), Loth (ołów), Eisern i t. d. Niebawem jednak osłabła przewaga Celtów na zawsze, a na ich miejsce występują później Rzymianie. Stosunki handlowe i walki nadgraniczne, wyprawy Rzymian, dosięgające do Elby (r. 9 przed Chr.), wczesne zaciągi germańskie w legionach torują drogę wpływom kultury rzymskiej: Marobud był jej wychowankiem; imiona Ar-miniusa (oswobodziciela G-ów i pogromcy Var-rusa), jak i brata jego, są rzymskie, nie germańskie (Herman!). Siły i bogactwa wpływów rzymskich dowodzi język; setki najważniejszych wyrazów ze wszystkich działów wiedzy, miosł, sztuki, w hodowli bydła i roślin (np. wina), w ubiorze i pożywieniu, przejęli G.

z rzeczą samą od Rzymu (np. dichten, Brief, Körper, Pferd, Mauer, Strasse, liczne wyrazy na Pf: Pfund, Pfahl i t. d. i t. d.). Natomiast występują G. na północy i wschodzie rychło jako przedstawiciele przewagi fizycznej i umysłowej: najpierw między Rinnami (tak nazwali ich G. sami), a później, w III-im i IV-ym wieku po Chr., między Słowianami-Wendami.—Jak pierwotne dzieje G-ów tylko w naogóluiejszych rysach uchwycić się dają — nie wiemy nawet co wywołało wędrówki germańskie, czy nie nacisk od Słowian, chociaż można je pojąć i jako spotęgowanie i zsummowanie objawów normalnych-tak i kultura ich i ustrój społeczny, mimo świadectw Tacyta, wyraziście nie występują. Szczegóły ich wierzeń są nam nieznane: traktują wprawdzie liczne i obszerne dzieła 0 mitologii G-ów, ale błądzą tern, że mieszają mitologię skandynawską, późniejszą, bogatszą, rozwiniętą w osobliwszych warunkach bytu (nie bez naleciałości obcych, nawet chrześciańskich) z pierwotną G-ów, z kultem uduchowionej przyrody, nieba, słońca, ziemi. Od bóstw antropomor-ficznych, chociaż nie czczonych w postaci posągów, lecz pod jakiemiś attrybutami ich władzy, po gajach i nad wodami, wywodził naród początek własny i rody królewskie. Kult tego samego bóstwa (Nerthus na Zelandyi—?—przez siedem szczepów czczony; święty gaj Semtio-nów jako świątnica Swewów) tworzył między szczepami związki religijne; ale każdy szczep czcił i bóstwa osobne, chociaż nieraz pod inną nazwą ten sam bóg nieba się ukrywał; najdalej sięgał Tius (Tyr północny, deus), wódz niebian a bóg wojny zarazem (Dienstagx-Mardi, dzień Marsa); obok niego Wotan i Donar (Odin i Thor północny) i in. W święta doroczne ofiarowywano bogom ludzi, łupy wojenne, płody bydła i ziemi; przy rzucaniu losów i wróżek służyły wcześnie runy; kapłanki - wieszczki występują znamiennie; wiara zagrobowa tylko wojownikom z pola walki świetną rokowała przyszłość, zdradzając charakter wojowniczy szczepu.— Za Cezara wiodą G. jeszcze żywot napół osiadły, za Tacyta już są szczelniej do ziemi przykuci. Ale uprawa roli stanowi zawsze jeszcze wyłączne zajęcie kobiet i niewolników; wolni oddają się łowom i walkom, grom i biesiadom (o miodzie i piwie). Ustrój narodu rodowo-plemienny, oparty w końcu na familii; podział na „sociny” służył pierwotnie organiza-

za-

A. B.

A. A. K.

cyi wojennej; z hercogów (wojewodów) wytwarzali się królowie, łącząc attrybuta kapłańskie z władzą wojskową; główną ich siłę stanowiła drużyna, niezłomnie wierna aż do śmierci przybranemu panu. Z drużyną ruszał król czy her-eog na wyprawy; przyłączali się i inni ochotnicy; wzywały i narody postronne pomocy, lecz pomocnicy, wzmacniając własne szeregi nowemi przybyszami, przemieniają się w panów (Aryowist w Gallii, toż w Anglii). Walczono pieszo i konno; jeździec (50 na każdą „secinę”) przybierał sobie pieszego, z którym obok walczył; szykowano się klinami; broń stanowiły oszczepy i miecze (krótkie, obosieczne) obok strzał i łuków i tarczy czerwonej zbroja zupełna (z szyszakiem i pancerzem) była udziałem znamienitszych; szczękiem zbroi i śpiewem wojennym straszono wroga a podniecano siebie; rozstrzygała szybkość i gwałtowność napadu (furor teutonicus jeszcze w średniowieczu znany). Wojennym był cały tryb życia i ustrój społeczny; wojowniczością taką przewyższali Giermani Słowian, i Fin-nów, liczbą obezwładniali Rzymian. Rychło puszczano się na morze dla walki i łupów; liczne wieki przed Normanami niepokoili już Anglo-wie i Sasi wybrzeża północnego morza, szczególniej brytańskie, a podania szczepowe stale od wypraw morskich wychodzą.-- Szczep zbierał się na thingu — wiecu, który gajono w miejscu i czasie uświęconym pod nów lub pełnią, dla sądu, dla wyboru wojewodów i królów (zanim ci dziedzicznymi się stali), dla przyjmowania młodzieży do wojska szczepowego, dla rady o wojnie i pokoju. Rozprawy bywały krótkie, thing przyświadczał decyzyi, jaką wpierw starsi, znakomitsi, między sobą ułożyli. Thing czuwał i nad bezpieczeństwem i pokojem wewnątrz szczepu; naruszający go podlegał sądowi, czerpanemu z pośród thingu (sędzia giermański ogłaszał tylko wyrok, u Słowian on sam wyrokował); okupywał winę karą majątkową lub odpowiadał wolnością i życiem własnem (wywołanym ze szczepu); zamiast prawa krwawego odwetu występuje wcześnie wergeld — główszczyzna, należąca się rodzinie zabitego. — Familia była pa-tryarchalną; mąż jedynym władzcą żony (postępującej w jego mund=opiekę) i dzieci' które uznawał lub porzucał; niewolnik byTtiiewolnikiem wiecznie, i ten, który dla niewypłacalności w niewolę do wierzyciela szedł. —- Wojownicze-mi były nawet tańce męskie, mieczowe, służące wprawie wojennej. Pieśni epiczne sławiły tylko przewagi wojenne, bez rymów, bez równej liczby głosek, wiązała wiersz alliteracya (powtarzanie tego samego nagłosu w pewnych miejscach wiersza). Obok tych rysów najogólniejszych występują odmienne w pojedynczych odłamach; u wschodnich G-ów widzitny np. silną władzę królewską, której brak u zachodnich; inne uzbrojenie^i t. d.—Z olbrzymiej literatury przedmiotu wymieniamy jako podstawowe

dzieło: K. Zeuss „Die Deutschen und ihre Nachbarstaemme” (Monachium 1837), krytycz-niejsze od spółczesnych „Starożytności Słowiańskich” Szafarzy ka;    wydawnictwo „Monumenta

Germaniae Historica”, rozpoczęte przez Pertza, obejmujące mnóstwo źródeł pod najrozmaitsze-mi nagłówkami, lecz głównie liistoryę Niemiec traktujące; po Zeussie K. Mülle nhoff („Deutsche Altertumskunde”, tomów 5) wielką całość mierzył, lecz jej nie ukończył. Dzieje Niemiec od „Germanii” rozpoczynają: Karl Lamprecht „Deutsche Geschichte” (I, 1891); Dahn „Deutsche Geschichte”(1,1883); tegoż „DieKönige der Germanen” i t. d. Do mitologii niemieckiej J. Grimm „Deutsche Mythologie” (1835, wyd. czwarte 1878). Do starożytności prawniczych tegoż „Rechtsalterthümer” (1828 i przedruki). Do dziejów pierwotnych osiedlenia i gospodarstwa Aug. Meitzen „Siedelung und Agrarwesen der Westgermanen und Ostgermanen” (3 tomy, 1895). Bardzo pożytecznym jest „Grundriss der Deutschen Philologie” wydany przez H. Paula, drugie wyd., którego tom III (1900) zawiera mitologię w opracowaniu E. Mogka, etnografię w opracowaniu O. Br einer a i t. d.; literatura jest tu podana obficie i zaznaczony najnowszy stan badań.

Giermanista, nazwa uczonego, który zajmuje się studjami języka niemieckiego lub innych języków gałęzi giermańskiej, oraz studjami starożytności giermańskich. Podobnie badacza języka i starożytności jednego lub więcej ludów romańskich nazywamy romanistą, badacza języków i starożytności słowiańskich—slawistą, uczonego znawcę języka greckiego i starożytności Hellenów—hel e ni stą, badacza języka sanskryckie-go albo staroindyjskiego—san skry cistą, znawcę języka i starożytności hebrajskich—hebrai-stą.—G-ą prócz tego nazywają w Niemczech uczonego prawnika, znawcę prawa niemieckiego, podobnie jak nazwę romanisty nadają uczonemu znawcy prawa rzymskiego. — O uczonych G-ach w zakresie języka i starożytności niemieckich i giermańskich ob. art. Giermańska fil o 1 o gj a.

Giermanizacya, ob. Niemcy.

Giermanizm (Z łaciń. od wyr. Germania), termin gramatyczny, oznacza: a) pewną właściwość wyłączną języka niemieckiego, tyczącą się bądź to tworzenia wyrazów, bądź to ich doboru i użycia w wyrażeniu, bądź też ich porządku czyli następstwa po sobie, bądź wreszcie zgody jednych wyrazów z drugiemi. Do szczególnych np. właściwości jęz. niemieckiego należy oddzielanie przedrostków przyimkowych od słów złożonych w pewnych formach słownych i kładzenie ich osobno, po słowach, nawet na samym końcu^ zdania; np. wie fangen wir es an; mit der schrift kam das fremde wort «schreiben» (scri-bere) auf; kehren wir zur spräche zurück; i t. d.; b) G-em w każdym innym języku nazy-

:ssx:£î:j:vî.v

lu polskim giermanizmy były zjawiskiem po-Sgg§g§ednim w piśmiennictwie galicyjskim w pierw-! połowie wieku bieżącego. Krzewieniu się Ulg sprzyjało panowanie wyłączne niemczyzny jl|g|||zkole i urzędach w Galicji. Brak poczucia IBSllliskości wysłowienia, niedostateczna znajo-

A. A. K.

feStsie właściwość wyłączna języka niemieckiego, ““Jfeniesiona do języka obcego wbrew jego wła-gjjjj przyrodzie, bądź to w zakresie tworzenia Wazów, bądź też w odmianach form wyrazów w obrębie składni. Giermanizmy tego ro-były pospolite w łacinie średniowiecznej, ^^^^ki słowiańskie, które pozostawały dłuższy |||||||j|i w bezpośredniej styczności z niemczyzną, SBljejęły pewne wyrazy i wyrażenia niemieckie |H|)tąd posiłkują się niemi. Wpływom takim |||§|||§legały: języki serbo-łużyckie, jęz. czeski, |||g|j|awski i słowacki, narzecza jęz. polskiego, §§§|§§,skie i kaszubskie, i inne. W literackim ję-

Ijjjjjjlć przyrodzonych właściwości języka ojczy-jpafffęo, często też prosta nieopatrzność były zwy-illillini powodami szpecenia polszczyzny wyraza-i wyrażeniami niemieckiemi, które bez po-|j|||||j|jjby wtrącano pomiędzy polskie. Oto kilka Wykładów: ’kasarnia’ (caserne) zamiast koszary; ||s|gpośrodkować coś’ (ermitteln) zam. dojść cze-iiSBlf wyśledzić, zbadać co; trzymać mowę (die ||j||} halten) zam. mieć, powiedzieć mowę; ’zro-iÉ^H kogo uważnym’ (jemanden aufmerksam ma-^^^Sn) zam. zwracać uwagę czyją na co, lub ^BËrzegac kogo o czym; ’oni byli przy wojsku, liiijfe y piechocie' (sie waren beim militär, bei

-— infanterie) zam. byli w wojsku, służyli w pie-

|||j|§|»cie; ’jestem przeszkodzony’ (ich bin verliin-iHHlü't) zam. przeszkadzają mi, mam przeszkodę;

|§f)otykam na przeszkodę; ’wykazać się świa-^Ktwem’ (sich mit einem Zeugnisse ausweisen) Bn. przedstawić, złożyć świadectwo, i t. d. ostatnich lat dziesiątkach polskie piśmiennic-§|§go galicyjskie z naleciałości tego rodzaju stale limi otrząsa^ jakkolwiek nie jest od nich wolne -Silit) eł nie: dziennikarstwo, różuorodnemi zasilane ÜgÜÉiry, podtrzymuje choć w części i odświeża ||j|j||ppomnienia smutnej pamięci barbaryzmów, za-^BH|szczonych dawniej w języku. PTśuliennictwo, ^^Selkopolskie nie przedstawiało dla giermaniz-§g|jjów gruntu tak dalece podatnego, i dla tego llil§ä~zvkłady ich rzadko się tam spotykają. Gier-Upplanizmy galicyjskie miały w swoim czasie su-Hplbwego i sprawiedliwego sędziego w osobie Fryd. füllt kobla. który zebrał znaczną ich ilość z dzien-||||||ików i pism miejscowych (wraz z innemi barba-gggfyzmami) i ogłosił z odpowiedniemi objaśnienia-Iplpni w bardzo zajmującej książce p. t. „O ska-lUflfseniu języka polskiego w dziennikach i w mo-ijgfyie potocznej, osobliwie w Galicji, Spostrzeże-Siia i uwagi” (Kraków 1870, wyd. 3-cie t-że Bil872. str. 152; poczet 2-gi t-że 1874, str. 133;

poczet 3-ci t-że 1877, str. 175).

|jg| Giermańska filologia jest umiejętnością, któ-Sra ma za przedmiot badanie różnorodnych stron

życia duchowego całej grupy ludów giermańskieh, w szczególności zaś badanie języków i utworów literatury giermaóskiej. Pod względem metody badania jest to umiejętność nowa, powstała w pierwszej połowie bieżącego stulecia drogą przeniesienia metody badań filologji klasycznej na grunt kulturalnego życia ludów giermańskieh, podobnie jak zastosowanie tejże metody do badań kultury ludów romańskich i słowiańskich dało początek filologji romańskiej i filol. słowiańskiej. a następnie i innym. Filologja gierm. jest nazwą ogólną; ogarnia ona cały zasób wiedzy z zakresu życia duchowego ludów składających rodzinę giermańską; innemi słowy, filologja g. obejmuje kilka drobniejszych równorzędnych gałęzi wiedzy filologicznej, a m. filologję gocką, fil. skandynawską, niemiecką, angielską i inne. Początki badań, z których korzysta nowsza filologja gierm., sięgają Wieków Średnich; każda z późniejszych epok dziejowego rozwoju pomnażała dawniejszy zasób wiedzy bądź zdobywaniem nowych materjałów naukowych, bądź usiłowaniem mniej lub więcej udatnego ich opracowania. Tak np. w epoce humanizmu i reformacji Konrad Celtes zajmuje się starożytnościami gier-mańskiemi; w Danji powstaje zbiór starożytnych pieśni ludowych i rozpoczyna się badanie run. W wieku XVlI-ym Holender F. Junius zajmuje się badaniem języka gockiego i innych języków giermańskieh; budzi się zainteresowanie rękopisami islandzkiemi; w wieku XVIII-ym w Szwecji Ihre bada narzecza, w Anglji Percy ogłasza staroangielskie pieśni ludowe; w Niemczech występuje Gottsched jako gramatyk, wydawca dawnych utworów i autor pracy o dramacie niemieckim od połowy wieku XV-go. W epoce romantyzmu i działalności Grimmów prace A. W. Schlegla rozszerzają widnokrąg pizy ocenianiu średniowiecznych utworów umysłowych, występują bracia Grimmowie ze swojemi bajkami lu-dowemi, a Jakób Grimm ze swoim pomnikowym dziełem o języku niemieckim „Deutsche Grammatik” (4 tomy, Getynga' 1819—37), w którym po raz pierwszy języki giermańskie opracowane były pod względem gramatycznym we wzajemnej ze sobą łączności. Drugie wydanie tej gramatyki wykazało dotykalnie znaczenie głosowni dla umiejętuości językowej. Oprócz budowy języka Jak. Grimm bada również objawy duchowego życia narodu niemieckiego w dawnych prawach, w pojęciach religijnych, w obyczajach, w poezji, oraz rozjaśnia stosunki Niemiec do innych narodów; słusznie też uważany jest za założyciela nowszej filologji giermańskiej. Obok tych pracowników stają Jerzy Benecke, badacz staroniemczyzny, i Karol Lachmann, twórca krytyki tekstów giermańskieh i metryki staroniemieckiej, Schmeller, badacz djalektologji niemieckiej i inni. W Danji, idąc za Schleglein, Steffens, Ochlenschläger i Grundtvig zajęli się i poezją staronordyjską, podobnie jak w Szwecji

Götaforbundet. Duńczyk R. M. Rask napisał pierwszą gramatykę staroislandzką i stał się założycielem naukowej filologji nordyjskiej. Prace Jakóba Grimma, am. Gramatyka (1837) oraz Historja jęz. niemieckiego (1848), Mitologja niemiecka (1835), Starożytności prawa niemieckiego (1828) i rozpoczęty przez obu braci wielki słownik niemiecki (4 tomy 1852—62), tudzież działalność spółczesnycb im uczonych przygotowały nowszy okres, pogrymowski, filologji gierm. W okresie tym mamy w Niemczech cały szereg giermanistów, uprawiających pojedyncze gałęzie nauki i przyczyniających się do szybkiego jej rozwoju. Tu «należą: Uhland, Hoffmann von Fallersleben, Graff, Massmann, W. Wackernagel, M. Haupt, następca Lachmanna i Möllenhoff; przeciwnicy poglądów Lachmanna: Holtzmann, Pfeiffer, Zarncke i Bartsch. W. Scherer, ogarniający swą działalnością cały prawie obszar filologji gierm., rozpoczyna najnowszy okres, pełen ożywionych utarczek, ale i świetnych wyników. Obok Scherera jako autora znakomitej pracy „Zur Geschichte der deutschen Sprache” (1-sze wyd. 1868), na polu gramatycznym do pierwszorzędnych badaczy należą: H. Paul, Braune, Hein-zel, Amelung, Fr. Kluge, S. Feist, W. Wilmanns; w zakresie historji literatury, po przedwstępnych pracach Gervinusa i Kobersteina, Vilmar, Goe-decke, Wackernagel, Bartsch, Schönbach, Roedi-ger, R. Koegel i in., oraz badacze nowszej literatury: M. Bernays, Minor, Sauer, Werner, Koch, Muucker, Creizenach. W Niderlandach słynie gramatyk A. J. Janckbloet, historycy literatury: Maerlant i te Winkel. W Angiji badaniem dawniejszego stanu języka angielskiego i dziejów literatury zajmowali się: Thorpe, Kemble, nowszego: Skeat i H. Sweet. W Śkandynawji po Rasku następują: Rafn, N. M. Petersen, A. No-reen, Molbech, słownikarz duński i Wimmer. Z nowym zupełnie poglądem wystąpił S. Bugge, wykładając pojęcia eddyjskie jako odbicia pierwotnych pojęć chrześcijańskich. Pomiędzy Czechami do giermanistów należą profesorowie Mou-rek i Kraus. — Ruch naukowy w zakresie filologii gierm. uwydatnia się również w licznych czasopismach i wydawnictwach zbiorowych. W Niemczech wychodzą: „Anzeiger für Kunde der deutschen Vorzeit” (od r. 1832), Haupta „Zeitschrift für deutsches Alterthum” (od r. 1841), Pfeifra „Germania” (1856 — 1893), „Zeitschrift für deutsche Philologie” (od 1868), Paula i Braunego „Beiträge zur Geschichte der deutschen Sprache u. Literatur” (od r. 1874), „Literaturblatt für germanische u. romanische Philologie” (od 1880), „Zeitschrift für englische Philologie” (od 1878) i Fryd. Klugego „Zeitschrift für deutsche Wortforschung” (t. I, 1900 r.). W Holandji „Tijds-krift voor Nederlandsche taal- en letterkunde” (od 1881). W Angiji czasopisma wyłącznie gier-manistyce poświęconego niema; w Skandyna-wji wychodzi „Nordisk Tidskiift for Filologi og

Paedagogik” (od 1860) i „Arkiv for Nordisk Filologi” (od 1883). Historję fi 1 o 1 ogji gierm. do r. 1870 skreślił R. Raumer w dziele ,,Geschichte der germanischen Philologie, vorzugsweise in Deutschland” (Monachjum 1870). Cal-kowiiy zaś obraz filologji g. w systematycznym układzie pojedyńczych nauk mamy przedstawiony w dziele zbiorowym, wydanym staraniem Hermana Paula (obecnie prof. jęz. niem. i literat. w Monachjum) p. t. „Grundriss der germanischen Philologie” (w 3-cli wielkich tomach, Sztrasburg 1889—1893, wyd. 2-e 1896 — 1900 i ns.). Treść tej zbiorowej pracy dwudziestu kilku uczonych przedstawiliśmy w art. «Filologja nowożytna» (Wiel. Enc. T. XXI, str. 472). W dziele tym znajduje śię też H. Paula Historja filologji gierm. (w t. I-ym). W przedmiocie tym pisał również prof. Mourek w „Vestniku ceské akademie” (z. I, str. 221 ns). — Obok wspomnianego tu dzieła Paula, obejmującego całość wiedzy giermanistycznej, pojedyńcze jej gałęzie wzbogacają się corocznie nowemi pracami uczonych specjalistów. W ostatnich kilku latach pojawiły się w tej dziedzinie dzieła pierwszorzędnej wartości, jak oto: Fryd. Kluge (prof, w Freiburgu w Bryzgowji) „Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache” (wyd. 6-te Sztrasburg 1899 str. 510); F. Kluge i F. Lutz „English Etymology, a select glossary serving as an introduction to the history of the english language” (t-że 1898); najważniejsze momenty w kształtowaniu się języka niemieckiego literackiego tenże Kluge przedstawił w monografji „Von Luther bis Lessing. Sprachgeschichtliche Aufsätze” (wyd. 3-e, t-że 1897); inne prace Klugego: „Vorgeschichte altgermanischer Dialekte”, wydanie 2-e z dodatkiem „Geschichte der gotischen Sprache” (odbitka z I tomu Paula „Grundriss d. germ. Phil.” st. 323—517); „Geschichte der englischen Sprache” (z dodatkami D. Beh-rensa i E. Einenkla; odbit. z 2-go wyd. „Grundriss” st. 926 - 1 151, 1899); Adolf Nor een „Abriss der urgermanischen Lautlehre mit besonderer Rücksicht auf die nordischen Sprachen, zum Gebrauch bei akadem. Vorlesungenr (opracowanie ze szwedzkiego; Sztrasb. 1894); A N o-reen „Geschichte der nordischen Sprachen” (wyd. 2-e 1898, odb. z „Grundriss” st. 510 — 649); W. Wilmanns „Deutsche Grammatik. Gotisch, Alt-, Mittel- u. Neuhochdeutsch” (1 cz. ‘Lautlehre’ wyd. 2-e 1897, st. 425; cz. 2 ‘Wortbildung’, wyd. 2-e 1899, st. 671; cz. 3 i 4 obejmą ‘Flexion’ i ‘Syntax’ cz. 5—historję jęz. niemieckie go); E. Martin i H. Lienhart „Wörterbuch der Elsässischen Mundarten” (Sztrasb. 1899, I, st. 800): Otto Luitpold Jiriczek (docent fi loi. gierm. we Wrocławiu) „Deutsche Heldensogen' (t. I 1898); Elard Hugo Meyer (prof starożytn. gierm. w Freib. w Bryzg.) „Deutsche Volkskunde” (Sztrasb. 1898, z 17 ryć. i mapą); „Sopluis Müller (dyrek. muzeum naród, w Kopeuh.)

1900).

F. K.

„Nordische Altertumskunde nach Funden u. Denkmälern aus Dänemark u. Schleswig gemeinfasslich dargestelt” (wydanie niemieckie przy współudziale autora, staraniem O. L. Jiriczka, z licz-

nemi rysunkami); Fryd. Kauffmann „Texte und Untersuchungen zur altgermanischen Religionsgeschichte” (Sztrasb. 1899); Rudolf Koe-gel „Geschichte der deutschen Litteratur bis zum Ausgange des Mittelalters” (t-że 1894—97); Bernhard ten Brink „Geschichte der englischen Litteratur” (2 tomy, t-że 1899). Wiele cennych prac, dotyczących języka i dziejów kultury ludów giermańskich, zawiera się w zbiorze: A. Brandt, E. Martin, E, Schmidt „Quellen und Forschungen zur Sprach- u. Culturgeschich-te der germanischen Völker”, zeszytów 85 (1874—

A. A. K.

Giermańskie j§zyki, ob. Europejskie języki.

Giermańskie muzeum w Norymberdze. Jest to muzeum narodowe Niemiec, poświęcone produktom niemieckiej kultury: to też urzędownie nazywa się „Germanisches National - Museum” („Germańskie muzeum narodowe”). Otwarto je r. 1853. R. 1857 umieszczono nieco już zebranych zabytków w klasztorze Kartuzów, wyzyskując stosownie daną przestrzeń. Tam też mieści się ono obecnie. Od tego czasu jednak dobudowano wiele nowych części, tak, że zbiory zajmują dzisiaj kompleks budynków, których zrębem jest klasztor. W r. 1866 stanął na czele zarządu August Essenwein, uczony badacz sztuki i energiczny dyrektor. Od tej chwili począł się szybki wzrost muzeum, a teraz należy ono do pierwszorzędnych i najlepiej urządzonych. Przedmioty dzielą się na dziesięć grup: 1) Starożytności od czasów najdawniejszych do końca pierwszego wieku, które podzielono na przedhistoryczne, rzymskie i starochrześciańskie; 2) Architektura, części budynków i materyały budowy;

3)    Rzeźba, podzielona na: ornamentacyjną, figuralną, grobowcową, drobiazgi rzeźbione, pieczęci, medale. Ten dział uzupełniają odlewy gipsowe;

4)    Malarstwo. Tu wprowadzono działy: mozaika, malarstwo ścienne, malarstwo na szkle i obrazy;

5)    Miniatury, rysunki, drzeworyty, miedzioryty, litografie, papier, próby pisma, próby druku i karty do gry, portrety,' mapy, drzeworytnicze klocki i miedziorytnicze płyty; 6) Sztuka, nauka i przemysł obejmują instrumenta muzyczne, naukowe, techniczne, modele, roboty tokarskie, farmaceutyczne, okładki książek, tkaniny, hafty i wyroby pasamonnicze; 7) Życie publiczne. Pomniki życia państwowego, prawniczego i wojskowego; 8) Życie kościelne: sprzęty, naczynia i stroje liturgiczne; 9) Cechy i handel; 10) Życie domowe i towarzyskie. Działy: sprzęty i meble, ubiory i stroje.—Podział ten daje pojęcie o ma-teryale i jego systematycznem i gruntownem urządzeniu. Starano się, o ile to można było, przedmioty umieścić tak, aby miały pier-

I wotne otoczenie, a więc rzeczy kościelne umieszczono w kościele klasztoru, jego zakrystyi i skarbcu, a np. przybory farmaceutyczne staroniemieckie ułożono, odtwarzając staroniemiecką aptekę i t. p. Braki dopełniono kopiami, aby otrzymać najpełniejszy obraz kulturalnego życia narodu niemieckiego. Pod tym względem jest ono wzorowem dziełem niemieckiego społeczeństwa i jego uczonych historyków. Wśród dzieł sztuki są pierwszorzędne utwory artyzmu, między niemi dzieła Wita Stwosza i Durera. Z polskich rzeczy mieszczą się w G. M. ryciny, monety i medale, z obrazów zaś portrety Elżbiety Austryaczki, pierwszej żony Zygmunta Augusta, w 17-m roku życia, Katarzyny, trzeciej żony Zygmunta Augusta, w 24-m roku życia, Stefana Batorego z r. 1576, Zygmunta III, Anny Austryaczki, żony Zygmunta III, Władysława IV, Aleksandra, księcia Polski i Szwecyi, w latach życia 3—4, a przedewszyst-kiem Maryi Kazimiery, z nich wszystkich najcenniejszy (ob. F. Kopera „Portrety rodzin królewskich panujących w Polsce, w germ. muz. Norym-bergi” — „Wiadomości numizmatyczno - archeologiczne” t. III, szp. 369—374). Zarząd muzeum wydaje publikacye, a przedewszystkiem katalogi, z których nietylko o całości, ale o pojedynczych działach dokładniej opisanych można się poinformować.

Giermańskie prawo, oh. Niemieckie pra-wo.

Giermańskie starożytności. Giermańskiemi starożytnościami nazwano te zabytki z czasów przed Karolem Wielkim, które wykopuje się na obszarze dzisiejszych Niemiec. Piśmienne źródła do tej epoki są bardzo skąpe i niezbyt pewną mają podstawę: to też niewiele się na nich opierać można, badając wykopaliska ze „starożytnościami giermańskiemi”. Ważnem źródłem w tym kierunku jest język, są językowe ślady w nazwach miejscowości, i ten - to właśnie materyał obalił wiele poglądów, opartych na literackich opisach Rzymian (Dr W. Kętrzyński „O Słowianach mieszkających niegdyś między Renem a Łabą, Salą i Czeską granicą” Kraków 1889, wyd. Ak. Urn.; Brückner „Słowianie i Niemcy”, w„Bibl. Warszawskiej” 1900,> t. I, str. 196 —231). Ich pojęcia o granicach Giermanii okazały się błędnemi, bo dziś wiemy, że niemi nie były Ren i Wisła: zachodnie bowiem i południowe połacie temi rzekami objętego obszaru były celtyckie, a wschodnie słowiańskie. Natomiast coraz więcej, jako pierwotne siedziby giermańskich, a nakoniec niemieckich ludów występują Skandynawia, Dania i przyległe ziemie. Jest to rzecz bardzo ważna, bo zmieni ona niewątpliwie poglądy na wykopaliska w ziemiach, zamieszkiwanych przez dzisiejszych Niemców, a we wszystkich zbiorach jako giermańskie starożytności wystawianych. Ustawiczne wędrówki zdobywcze Giermanów nauczyły ich or-ganizacyi, waleczności i ufności we własne siły. j Z opisu Rzymian widzimy, jak rzucali się z wiel-

128

Eno. Pow. Lln«tr. Zesz. 192. T. XXIV.

ką odwagą na legiony rzymskie, i to nietylko mężczyźni, ale i kobiety, gotowi bronić się do upadłego; wieszczki w bieli, przepasane żelazem, uderzały mieczami w pokłady skórzane wozów, odstraszając wrogie duchy. Już wcześnie pojawiają się u nich wodzowie i organizatorowie, występują jednostki dzielne i przedsiębiorcze, żądne sławy, władzy i odwetu, a masy schodzą na drugi plan: są one zależne, ufne i posłuszne swym wodzom; to dało im przewagę w zwycięskim pochodzie. Fale tak zorganizowanych i wojowniczych ludzi powstrzymały narody celtyckie: to też całą masą zmuszeni byli iść na wschód i rozprzestrzeniać się wśród słowiańskich ziem, podbijając ich mieszkańców, którzy, nie mając organizacyi i wiodąc rolnicze życie, nie mieli siły stawić im oporu. Od nich nauczyli się, co to jest stały pobyt, spokój i uprawa roli. Słowiański wyraz „pług” zastosowali do swego języka, a z nim niewątpliwie sposób jego użycia. Do dziś dnia brzmi on u nich „pflug”, dając ważny dokument historyczny. Wobec najazdu Giermanów i faktu, że przed nimi najechane ziemie były zamieszkiwane przez Celtów i Słowian, trzeba zadać sobie pytanie: czy giermań-skie starożytności nie są w większej części zabytkami celtyckiemi i słowiańskiemi: to program przyszłych archeologicznych badań. O samych Giermanach możemy tylko tyle powiedzieć, że wobec ich trybu życia sztuka u nich chyba się nie rozwijała. Siedziby ich nie były budowane zrazu na stałe, gdyż losy ich były niepewne. Ci, którzy z Rzymianami zetknęli się, byli niewątpliwie najwykształceńsi, bo od nich się uczyli 1, nie mogąc posuwać się naprzód, zmuszeni byli osiąść i zabudowywać się lepiej. Lecz oto jak opisuje ich osady Tacyt: Germańskie narody nie zamieszkiwają miast i nawet nie cierpią zbiorowych siedzib. Mieszkają rozproszeni tam, gdzie im się spodobało źródło, pole lub gaj. Zakładają wsi z domów oddzielnie stawianych i każdy swój dom ogranicza przestrzenią, czy-to dla bezpieczeństwa od ognia, czy też z powodu nieznajomości budowania. Nie znają bowiem ani cementu, ani dachówek, używając tylko mate-ryałów nieobrobionych i niedbając o ozdobność.— Potrzeby domowe, jak żywność, ubiór, narzędzia i t. p., zaspokajano pospolicie płodami krajowe-mi i wyrobami rodzin; zwykły ubiór składał się ze skóry lub sztuki materyi, zawieszonej na ramionach i spiętej na piersiach kolcem, spilką lub haftką. Wielcy panowie nosili ubiór, przylegający do ciała. Strój kobiet niczem się nie różnił od męskiego, z wyjątkiem pozostawienia niezakrytych ramion i wyższej części piersi. Do uczt używano rogów wolich, służących za czary do picia, a w bogatszych domach—rogów bawolich, nabijanych srebrem.—Tyle wiemy z opisów i te odnoszą się do Giermanów. Wykopaliska jednak, im są wcześniejsze, tern pewniej nie po nich są pozostałością i tem mniej są gier-mańskiemi starożytnościami, jak się zdaje. W każdym razie ilustrują nam życie mieszkańców dzisiejszych niemieckich siedzib. Dochowały się resztki domów, budowanych na palach, wbitych w dno wód w pobliżu brzegu i związanych po-przecznemi belkami, dochowały się groby z bloków granitowych o różnych kształtach obok prostych i zwykłych. Oprócz kamiennych wyrobów, od których nazwę wzięła cała epoka, znajdują się sprzęty i ozdoby z rogu, kości i drzewa, naczynia gliniane z ornamentyką pierwotną, wygniataną palcami, tkaniny, resztki siatek, a nawet resztki artykułów spożywczych. Do późniejszych zabytków tej kamiennej epoki zaliczają archeologowie wyroby ostre: nożyki, włócznie, dzidy, strzały, ostrza sztyletów, kamienie ślifier-skie. Garnki tego okresu mają ornament nieco już skomplikowany, zawsze jednak składają się nań proste kreski, linie w zygzak, punkty, odciski palców i paznokci. Nie używano do nich garncarskiego koła i wypalano je w ten sposób, że zewnątrz okładano je żarzącym się węglem i wewnątrz nim wypełniano. — Następna epoka, epoka bronzowa, już wydaje artystyczne wyroby, bo bronz był metalem owych czasów. Pierwotnie przedmioty bronzowe miały blask złota; nie było na nich tej patyny jasno-zielonej, która pokrywa dzisiaj zabytki tej epoki. Jest to prze-dewszystkiem oręż. Miecze mają rękojeści profilowane, kielichowych kształtów, i ozdobione ornamentami z regularnych linij, łuków, esów i kółek. Często ornament jest puncowany i składa się z wygłębień, najczęściej trójkątnych form. Widzi się to na młotach, dłótach i nożach. Włócznie, o kształtach najrozmaitszych, nie mają żadnych artystycznych cech. Więcej artyzmu jest w ozdobnych krążkach, wyrzynanych à jour w różne wzory. Widzimy w nich bogactwo or-namentacyjnych motywów, odróżniających się od rzymskich tak kompozycyą, jak techniką. Niezbyt zręcznie są wykonane, ale znać w nich dążność do symetryi. Obok znanych geometrycznych ornamentacyj znajdują się niezgrabne kształty potworów, jakby zapowiedź tej ornamentyki fantastycznej, którą wprowadziła do chrześciań-skiej sztuki epoka romanizmu. Czasami spostrzeże się twarz ludzką, niezgrabnie odtworzoną. Z dalszych wyrobów zasługują na uwagę maczugi o stożkowych guzach, zdobione szlakiem z ornamentu o motywie kręconego sznura, i skręty w formie litery S> której końce ślimakowato się zwijają. Oba te motywy ornamentacyj ne powtarzają się bardzo często: zdobią okucia pasów, spinki i. t. p. Takie same motywy zdobią bi-żuterye. Naszyjniki są z obręczy o regularnych profilach. Robiono w nich gałki i krążki, a przy-tem większe przestrzenie pokrywano opisaną or-namentacyą. Do krążków doczepiano perły. Naramienniki to grube otwarte kręgi, z linearnym, jakby karbowanym ornamentem. Rzadko spotyka się ozdoby złote, filigranowej roboty. Niektó-

F. K.

re ornamenty urozmaicano kolorowem szkliwem. Dochowały się spinki w formie półksiężycowej blachy z rytemi kółeczkami; od tej blachy zwieszają się trójkątne blaszki, ozdobione ornamentem z szeregu wypukłych krążków. Grzebienie z kości, ozdobione rytemi ornamentami z kół, półkoli i łuków o szlakach, ozdobionych kółeczkami, trójkątami, czworobokami i t. p., powstały już pod wpływem kultury rzymskiej. Podobną ornamentacyę mają pancerze i hełmy. Wpływ sztuki Rzymian uwidocznił się na wielu zabytkach. Pomijamy to, że na obszarach niemieckich, głównie południowych okolic, znaleziono mnóstwo rzymskich wykopalisk i przedmiotów rzymskiej sztuki. Na wielu późniejszych wyrobach mieszczą się krzyże i godła chrześciańskie, jako znak szerzącego się chrześeiaństwa i zapowiedź okresu chrześciańskiej sztuki; motywa jednak i or-namentacya jeszcze się utrzymują, a przełom nastaje w zabytkach chrześciańskiej kultury.— Najwięcej germańskich starożytności posiada muzeum w Moguncyi, które w znacznej części opublikował Lindenschmit p. t. „Die Alterthümer unserer heidnischen Vorzeit nach den in öffentlichen und Privatsammlungen befindlichen Originalen zusammengestellt und herausgegeben von dem Romanisch-germanischen Centralmuseum durch dessen Director Dr L. Lindenschmit” (4 tomy). Wydawnictwo to poczęło się jeszcze r. 1858, a ukończyło prawie ze śmiercią tego niestrudzonego archeologa r. 1893. Reprodukcye dają wyobrażenie o zabytkach i opatrzone są tekstem opisującym. Lindenschmit wydał także „Handbuch der deutschen Altertumskunde” (Bd. I, Brunświk 1880—90). Obok mogunckiego muzeum stoi muzeum giermańskie w Norymberdze.

Giermek. Wyraz ten pochodzi od węgierskiego gn er inek (^chłopiec, dziecko) i oznacza sługę rycerza, mającego prawo z czasem równie dostąpić godności rycerskiej. Ponieważ do obowiązków zaszczytnych młodzieńca takiego należało między innemi noszenie tarczy za panem, któremu służył, więc we Francyi zwano go écuyer (od écu, dawniej escu, od łac. scutum=tarcza, co też i znaczą wyrazy włos. i hiszp. poniżej w nawiasach podane); w Anglii, po zawojowaniu jej przez Normanów sfrancuzia-łych, wyraz ten przekręcono na esquire i squire, których to nazw, lecz w znaczeniu odmiennem, i dziś jeszcze Anglicy używają. Nazwa włoska G-a brzmi scudiero (od scudo), hiszpańska zaś escudero (od escudo), Niemcy nazywają go: Knappe (—Knabe, chłopiec), Schildknappe (od Sch ild=tarcza), Schildträger, Waffenträger, Edelknecht. U nas G-a nazywano też: Orężnik, Orężny, Nosiciel oręża, tarcznik, tarć zono ś; w wieku XVII mianowano go niekiedy chłopcem, czeladnikiem, pacholikiem, chociaż nazwanie to przystoi tylko sługom podrzędniejszym.—Zwyczajem było w Wiekach Średnich, że synów ludzi wolnych, nie“ koniecznie stanu rycerskiego, jeżeli ich nie przeznaczano na duchownych, oddawano po skończeniu 7 lat wieku na dwór jaki pański lub rycerski, gdzie jako pacholęta dworskie, czyli paziowie (ob.), sposobili się do przyszłego zawodu swego. Pacholę po skończeniu lat 14 posuwano na G-a, co zwykle działo się uroczyście i łączyło się z obrzędem kościelnym. Zadaniem głównem wyrostka takiego było wprawianie się w robieniu bronią wszelaką, doglądanie koni, ujeżdżanie ich, jako też ćwiczenia cielesne najrozmaitsze, oprócz tego G. panu i pani swej oddawać musiał usługi przeróżne: towarzyszył im w drodze, na przechadzce, na polowaniu; sługiwał do stołu, pełniąc obowiązki krajczego lub cześnika; czyścił i utrzymywał w porządku broń i zbroję pańską; nosił za panem tarczę i koncerz (ob.) lub kopię (ob.); ubierał i rozbierał go także, wogóle rzec można, iż był sługą do wszystkiego. Obok tego zapoznawać się musiał dokładnie z obyczajami i powinnościami rycerskiemi, przyswajać je sobie i, pełniąc je z największą ścisłością, wysławiać się po dworsku. Najczęściej i książka nie zostawała mu obcą zupełnie, na wielu bowiem dworach zamożnych trzymano nawet w tym celu nauczycieli dla pacholąt i G-ów; miewali też częstokroć sposobność zapoznawania się z poezyą i muzyką. Rozumie się samo przez się, że nie zapominano też o wpajaniu w nich zasad religii, której obrońcami, jako przyszli rycerze, stać się mieli przecie. Stanowisko towarzyskie G-ów, pomimo, że byli rzeczywiście sługami, nie było bynajmniej upośledzone, jak sług zwykłych: przeciwnie, cieszyli się zawsze względami państwa, byli dopuszczani do ich towarzystwa, do zabaw i rozrywek wspólnych, a to nietylko w życiu codziennem, ale i podczas uroczystości i przyjęć gościnnych. Działo się tak, ponieważ jako ludzie wolni, służyli z ochoty, nie za pieniądze, a służąc, sposobili się do zawodu tak zaszczytnego, jak rycerski. Gdy G. podrósł i zmężniał, wyjeżdżał też z panem na wojnę, prowadził mu konia do potyczki, przed nią odziewał go w zbroję, podczas niej pomagał mu w walce, nie wolno mu było wszakże walczyć samodzielnie. Rannego pana wynosił z szeregów i bronić go był winien do ostatka z narażeniem zdrowia i życia własnego; jeśliby rycerz utracił konia pod sobą, podwodził mu świeżego, lub oddawał swego. Odstąpienie pana w potrzebie byłoby go okryło hańbą nie-zmazaną i pozbawiło czci na zawsze. Oznak żadnych szczególnych G-owie nie miewali, strój ich był zwykły, uzbrojenie takie samo jak rycerskie, jeno lżejsze zazwyczaj i mniej ozdobne; ostróg złotych i pasa rycerskiego, rozumie się, że nosić nie mogli; tak samo kopia surowo im była wzbroniona w boju. Wymagano od nich, żeby się pilnie i bacznie przyglądali turniejom (ob.), ale w nich udziału czynnego miewać

i nast.).

R.

nie mogli. Gdy G. skończył lat 21, przytem nabył cnót i biegłości w sprawach rycerskich i odbył nadto kilka wypraw, służąc z odznaczeniem się, mógł być pasowany na rycerza (por. Rycerz, Rycerstwo). Pierwotnie, gdy szlachectwo dziedziczne, takie, jak je później pojmowano, nie istniało właściwie jeszcze, G-em mógł zostać każdy syn rodziców wolnych i uczciwych, w małżeństwie chrześciańskiem urodzony; zmieniło się to wszakże z biegiem czasu. Od wieku XIII, początkowo w Niemczech tylko, zaczęto wymagać, żeby G. od trzech pokoleń przynajmniej był szlachcicem po mieczu i po ką-dzieli; ograniczenie to zwolna przeszło i na wszystkie kraje inne; najdłużej opierały mu się Włochy.—Por. De la Curne de Saint Pala-ne „Mémoires sur l’ancienne chevalerie”.—von Funck „Gemälde aus dem Zeitalter der Kreuzzüge“ (T. I, Lipsk 1821, str. 214 i nast.) i P. Lacroix „Vie militaire et religieuse au Moyen-âge etc.” (Paryż 1873, str. 150 i nast.). Z u-padkiem rycerstwa i G-ie przestali też istnieć, u nas wszelako aż do końca wieku XVIII przetrwał sposób kształcenia się młodzieży szlacheckiej na dworach pańskich, odpowiadający prawie zupełnie sposobieniu się dawnych G-ów do stanu rycerskiego.—Por. Ł. Gołębiowskiego „Domy i Dwory” (Warszawa 1830; str. 211

Dr J. P.

Giers Mikołaj (Girs), sekretarz stanu (od r. 1879) i minister spraw zagranicznych rossyjski (* 1820 r. pod Radziwiłłowem—f 1895 r. w Petersburgu). Pochodził z rodziny szwedzkiej, ale już oddawna zruszczonej; ojciec jego był radzcą stanu, matka—;córką admirała Luttkego. Skończywszy studya naukowe w liceum Carsko-sielskiem, r. 1838 wstąpił na służbę do departamentu azyatyckiego w ministeryum spraw zagranicznych; w r. 1843 zamianowano go młodszym dragomanem przy konsulacie w Jassach; w r. 1848 był urzędnikiem dyplomatycznym przy generale Lüdersie, dowódzcy oddziału wojsk w Siedmiogrodzie; w 1850 sprawował obowiązek pierwszego sekretarza missyi w Konstantynopolu;

w 1851-ym wyznaczony był na zarządzającego konsulatem w Mołdawii, w r. 1853 został dyrektorem kancellaryi koramisarza pełnomocnego w księstwach Mołdawii i Wołoszczyźnie; potem był konsulem generalnym w Egipcie (od r. 1856), na Wołoszczyźnie i Mołdawii (1858), posłem nadzwyczajnym w Teheranie (1863), w Bernie (1867), w Sztokholmie (1872). W r. 1875 zamianowany senatorem, towarzyszem ministra spraw wewnętrznych i zarządzającym departamentem azyatyckim na prawach dyrektora; w owym czasie toczyły się pertraktacye z Anglią z powodu Azyi środkowej. W latach 1876 —78 G. podczas nieobecności ks. Gorczakowa nieraz zarządzał ministeryum spraw zagranicznych, a 1882 sam został ministrem. Cztery-kroć był obecnym na zjazdach cesarzy: 3 września 1879 w Aleksandrowie; 9 września 1881 w Gdańsku; 16 października 1884 w Skierniewicach; 25 sierpnia 1885 w Kromierzyżu. Zjazd w Skierniewicach poprzedzały wycieczki G-a do Wiednia i Friedrichsruhe, które wiele się przyczyniły do wznowienia stosunków przyjaznych z Austryą, a szczególniej z Niemcami. Jako minister spraw zagranicznych G. był wiernym wykonawcą woli cesarza Aleksandra III, co okazał osobliwie w sprawie bułgarskiej, oraz w chwili krytycznej r. 1885. Z wychowania i ze skłonności sprzyjał związkowi z Austryą i Niemcami, ale wobec polityki Bismarcka, zgodnie z wyższą wskazówką, w r. 1884 odbył ważną podróż do Paryża, gdzie pracował nad zbliżeniem się z Francyą. W r. 1888 obchodził półwiekowy jubileusz swojej służby państwowej.

Giers M., syn poprzedniego, poseł i minister pełnomocny rossyjski w Pekinie (* r. 1853), wychowywał się w liceum Aleksandryjskiein w Petersburgu, służył w pułku ułanów gwardyi Jej Cesarskiej Mości; w stopniu podoficera odbył kampanię turecką, brał udział w bitwach pod Górnym Dubniakiem i Teliszem i otrzymał krzyż żołnierski św. Jerzego. Stanowisko posła w Pekinie objął r. 1898 po rz. r. st. Kassinim. R-

KONIEC TOMU DWUDZIESTEGO TRZECIEGO I DWUDZIESTEGO CZWARTEGO.

Dopełnienia.

TOM XXIII i XXIV.

(tamże 1890); 1892).

Fraas Oskar, geolog niemiecki (* 17 stycznia 1824 w Lorch w Remsthalu), studyował teologię w Tubindze, współcześnie zaś pod kierunkiem Quenstedta—nauki przyrodnicze, a mianowicie geologię. Odbywał liczne podróże: w r. 1845 rozwiązał należycie konkursowe zadanie, dotyczące zbadania geognostycznego okolic Tu-bingi. Pełniąc przy ojcu swoim, pastorze, obowiązki wikarego w Balingen, prowadził dalej geognostyczne badania swoje. W 1840 r. został wikarym w Leutkirch, w 1850 proboszczem w Laufen. W trzy lata później otrzymał posadę konserwatora przy królewskim gabinecie hi-storyi naturalnej w Sztutgardzie, w 1856 mianowany został profesorem, a w 1859 członkiem kommissyi, wyznaczonej dla opracowania atlasu geognostycznego Wirtembergii. W tym charakterze pracował nad zdjęciem wielu map, oddając się nadto i innym pracom geologicznym, do współki w części z Deffnerem. W 1864 r. udał się w podróż na Wschód, w 1866 odkrył w Schussenried szczątki człowieka przedhistorycznego; w 1871 zajmował się nowemi wykopaliskami w jaskiniach, kierując współcześnie trudnemi robotami przy kopaniu studni artezyjskich, wreszcie zajmował się kwestyami kanali-zacyi i ścieków, oraz brał udział w różnych stowarzyszeniach przemysłowych i hodowli winnic. W 1875 r., na zlecenie generał-gubernato-ra Libanu, Rustema baszy, podjął się zbadania tych gór, przedtem nauce nieznanych. Przez długie lata był prezesem niemieckiego Towarzystwa antropologicznego; w r. 1894 przeszedł w stan spoczynku. Napisał i drukiem ogłosił dzieła następujące: „Die nutzbaren Mineralien Würtembergs” (Stuttgart I860); „Fauna von Steinheim, mit Rücksicht auf die miocänen Säu

gethier- und Vögelreste” (tamże 1870); „Vor der Sündflut, eine Geschichte der Urwelt” (3-y wydania, tamże 1870); „Aus dem Orient” (tamże, 1867); „Drei Monate am Libanon” (2-e wyd. tamże 1876); „Geologische Beobachtungen am Libanon” (taniże 1878); „Aëtosaurus ferratus. Die gepanzerte Vogelechse aus dem Stubensandstein bei Stuttgart” (tamże 1877); „Würtembergs Eisenbahnen mit Land und Leuten an der Bahn” (tamże 1880); „Geognostische Beschreibung von Würtemberg, Baden und Hohenzollern” (tamże 1882); „Aus dem Süden. Reisebriefe aus Südfrankreich und Spanien” (tamże 1886). Ostatnie to dzieło wspólnie z synem opracowane.

Fraas Eberhard, syn poprzedniego (* w r. 1862), docent prywatny geologii na uniwersytecie w Monachium. Oprócz wyżej wymienionego dzieła, wspólnie z ojcem dokonanego, ogłosił: „Die Labyrinthodonten der schwäbischen Trias” (Stuttgart 1889); „Geologie in kurzem Auszug” „Scenerie der Alpen” (Lipsk

K. J.

Fragaria — Poziomka (paleont.). Geolog Stur pod nazwą F. Haueri opisał z pokładów górnego miocenu z Neogradu w Węgrzech odciski trój klapowych liści, o klapach jajowatych ząbkowanych, zupełnie podobnych do poziomkowych i prawdopodobnie od tego rodzaju pochodzących. Heer znowu pod nazwą F. antiqua opisał z przylądka Lyella na Szpicbergu pewien szczątek, który uważa za owoc poziomki. Jest on wszakże wątpliwy, trudno bowiem przypuścić, ażeby pod ciśnieniem poziomka podobny kształt zatrzymała. Może to być również gromadka nasion lub niełupek (achaenium) jakiejś innej rośliny.    K- J-

Fragilaria Ag. (paleont.). Rodzaj z rodziny wodorostów okrzemków (Diatomeae); osobniki jego ułożone we wstęgę, eliptycznie wydłużone, z końcami tępemi, bez linii środkowej, z prążkami poprzecznemi, złożonemi z maluclinych ziarnek; niekiedy bardzo wązkie, linijne, na końcach zaostrzone; opaska zewnętrzna prostokątna, czasami szersza od ciała osobnika, z prążką podłużną i z delikatnemi prążkami poprzecznemi. Jestestwa wód słodkich, rzadko morskich. Bardzo pospolite w stanie kopalnym, między innemi w łupku polerowniczym Bilińskim, w mące kopalnej w Szwecyi.

ówczesne, jak panie Dubarry i Guimard, zamawiały u F-a dekoracye do swoich apartamentów: dla pierwszej z nich wymalował 4 skrzydła (panneaux), przedstawiające zaloty pastuszków, w jednym z jej salonów w Louveciennes; dla drugiej plafon w jej buduarze. Pomimo nadzwyczajnego uznania, jakiem F. cieszył się wśród swego społeczeństwa, i pomimo szalonych cen, jakie brał za obrazy swoje, nie zdołał zabezpieczyć swego bytu materyalnego; rewolu-cya, a następnie przewaga i tryumf szkoły klasycznej, której przedstawicielem został wszechwładny wówczas na polu smaku publiczuego David, pogrążyły go w zapomnienie i ubóstwo. Z tego zapomnienia wypłynął F. dopiero w pół wieku niemal po śmierci swojej, a to dzięki Wallferdinowi, który zdołał na nowo obudzić zachwyt dla jego produkcyj artystycznych. Obrazy F-a sztychowali: Danzel, Flipart, Saint-Non, Beauvarlet, Halbon. De Launay, Meeret, Mathieu, Miger, Vidal, Pouce i inni.—Porów. Br. Roger Portalis „H. F., sa vie et ses oeuvres” (Paryż 1887, z 200 ilustr.); Feliks Naquet „F.” (w zbiorze wychodzącym pod tyt. „Les artistes célè-

s. s.

K. J.

Franklandyt (mineral.). Szczególne ciało kopalne z Tarapaca w Peruwii, w postaci bardzo miękkich, białych mas, złożonych z długich, splątanych z sobą włókien, łatwo rozpuszczalnych w kwasie solnym. Według J. E. Reynoldsa jest to boraks wapnia i sodu wzoru: Na^jCa.-jB^O.^-j-lóHO, podobny do uleksytu (bo-ronatrokalcytu).

K. J.

Franklinit Berthier (mineral.). Minerał układu foremnego; postać jego najpospolitsza ośmio-ścian foremny lub ośmiościan z granatoedrem; kryształy zaookrąglone często na krawędziach i kątach; bywa również niekrystaliczny w skupieniach ziarnistych i wkropiony. Łupliwość oktoedryczna, zwykle bardzo niedokładna, odłam muszlowy do nierównego. C. wł. 5.0; tw. 6 — 6.5. Barwy czarnej, w rysie brunatnej, blask metaliczny słaby, w cienkich blaszkach piękną krwistą barwą przeświecający; niekiedy słabo magnetyczny od delikatnych cząsteczek wkro-pionego w nim magnetytu. Ko beli znalazł w nim tlenków, przeważnie tlenku cynku, 21 °/0 i 10.6°/₀ tlenku żelaza, oraz nieco tlenku manganu; z tlenników zaś 50% tlenniku żelaza i 8% tlenniku manganu, co daje wzór: (Zn,Fe, Mn) (Fe.₂Mn₂) 0₄. Pod dmuchawką nietopli-wy, świeci wszakże mocno i sypie iskry, jeśli

Fragonard Jan Honoryusz, malarz i rytownik francuski (* 1732 w Grasse — f 1806 w Paryżu). Uczeń Chardina, a późuiej Bouchera. Za pracę konkursową: Jeroboam składający ofiary bożkom, otrzymał 1752 r. t. z w. nagrodę rzymską (le prix de Rome), co ułatwiło mu podróż do Włoch, którą odbył w towarzystwie Roberta Huberta i Saint-Nona, znanego rytownika-amatora. Wielcy artyści XVII w., a głównie Tiepolo, najwięcej przypadali usposobieniu F-a, ich też wływowi ulegał coraz sil niej. Po powrocie do Paryża wystawił w salo- bres”). nie obraz „Callirrhoe” (1765), wymalowany na zamówienie króla (za 2 400 fr.) i przeznaczony na model gobelinowy. Zwiedziwszy powtórnie Włochy, przywiózł stamtąd piękny zbiór rysunków, za które jego towarzysz podróży, bogaty finansista, zapłacił mu 30 000 fr. F. coraz bardziej wchodził w modę, zwłaszcza po śmierci Bouchera, a jego obrazy były rozchwytywane przez amatorów. F. urządził sobie pracownię w Luwrze, skąd na całą niemal Europę rozchodziły się jego prace, bardzo drogo płacone. F. uprawiał wszystkie rodzaje sztuki malarskiej i w każdym z nich celował: malował równie biegle olejno, jak gwaszem, akwarellą i tuszem, a także rytował i wykonywał piękne miniatury.

Tematy do obrazów swoich brał najrozmaitsze, nie specyalizował swego talentu. Najwybitniej jednak występuje w scenach rodzajowych i w większych kompozycyach dekoracyjnych; w nich jest świetnym przedstawicielem sztuki francuskiej XVIII stulecia. Wyborny rysunek, pełnia życia, werwa i elegancya cechują jego utwory. Sceny pasterskie, młode kobiety, dzieci, muzyka, zaloty i sceny miłosne z odcieniem ówczesnej swobody obyczajów: oto najodpowiedniejsze dla usposobienia jego i talentu przedmioty. Słusznie zauważono, że u żadnego z artystów niema tak częstych pocałunków w obrazach i na rysunkach,    jak u F-a. Artysta lubo-    silnie    w szczypczykach ogrzewany    bywa; na

wał się w scenach    swobodnych; z zamiłowa-    węglu    daje nalot cynku, na blasze    platynowej

niem ilustrował np.:    Opowiadania (Contes) La    z sodą    odczyn manganu, z boraksem    perłę czer-

Fontaine’a. Rysunki    jego, przez niego samego    woną,    po ostygnięciu brunatną; ogrzewany z kwa-

rytowane, odpowiadały także lekkiemu nastrojo- sem solnym rozpuszcza się, z wydzieleniem chlo-wi ówczesnego społeczeństwa i były rozchwy- ru. Znajduje się z czerwonym tlenkiem cynku ty wane, jak np.: słynny sztych jego z r. 1778, i spatem wapiennym we Franklin i Stirling

zatytułowany „L’armoir”. Najmodniejsze damy w stanie New-Jersey.

K. J.

podtrzymują dwa lwy.—Herb ten nadany został wraz z indygienatem w 1775 roku Karolowi Abrahamowi Fritschemu, referendarzowi dworu saskiego, którego potomkowie wylegitymowani zostali w Królestwie Polskiem w 1847 roku. „Genealogisches Taschenbuch der freiherlichen Haüser” z r. 1848 twierdzi, że Karol Abraham miał jednego syna, Gustawa, zmarłego w 1827 r. bezpotomnie. Tymczasem z dokumentów rodziny Fritsche widać, że miał i drugiego—Ksawerego Franciszka, od którego pochodzą teraźniejsi przedstawiciele tej rodziny. Dziwnej Fritsche v. Frycze. Herb polski z indygiena- pomyłki dopuściła się b. Heroldya Kr. Polskie-tu. Na tarczy pięciopolowej, w polach: pierw- go. Mianowicie, opierając się na podobieństwie szem i czwartem, klin błękitny, na nim lilia zło- niektórych imion członków innej rodziny Fritsche v. Frycze, pochodzącej z palatynatu, a używającej w herbie dwóch kozłów, przypisała ten herb rodzinie saskiej zupełnie bezzasadnie.— Źródła: „Herb. szl. Kr. Pols.”; Siebm. (II, 2, 2; III, 1, 52); Dokumenta rodziny; Dyplom króla Stanisława Augusia z r. 1775.

Frankolit (mineral.). Minerał znaleziony w Tavistock, Devonshire, tworzący małe niefo-remne gronka o powierzchni usianej ostremi wyskokami; jest poprostu białym, krystalicznym apatytem (fosforanem wapnia) w postaci naciekowej, jak tego dowiodlv rozbiory Hen-

K. J.

r e go.

Frankońskie piętro (geolog.). Niektórzy geologowie francuscy, jak np.: Lapparent, średnie ogniwo tryasu, odpowiadające wapieniowi muszlowemu gdzieindziej, zowią piętrem fran-

K. J.

k o ń s k i e m.

/fl

fi

iim

rp

ajm

y/'

■j

Gach, czyli Jelita z odmianą. Herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem trzy kopie złote w gwiazdę. Nad tarczą korona szlachecka, w niej kozioł wspięty w prawo. Nadany 15 maja 1775 roku Jakóbowi Antoniemu Kwiatkiewiczowi, oraz synowcowi jego, Ja-! nowi Nepomucenowi, przez Stanisława Augusta (Rysunek patrz Jelita).— Źródła: Borkowski; księgi Kanclerskie w Arehivum głównem War-szawskiem.

.....

Gablonz, l) hetmaństwo w Czechach, 210.26 klm. kw., 71 195 m. (1890), przeważnie katolików; obejmuje obwody sądowe G. i Tannwald. 2) G. nad Misą (po czesku Jablonec), miasto w Czechach północnych nad Nisą łużycką; 495 V Ä m- wzniesione nad poziomem oceanu, w miej-scowości górzystej i lesistej; siedziba hetmań-stwa i sądu obwodowego; przy drodze żelaznej Liberzec (Reichenberg) - G.- Tannwald. Ludność G-u wynosi (1890 r. 14 653 m., przeważnie Niemców; poczta, telegraf, telefon, park, kościół katolicki, ewangielicki, synagoga, nowy ratusz, szkoły ogólnie kształcące i specyalue (handlowa, rzemieślnicze i t. p.), wielki szpital, fabryki tkackie i przędzalnie. G. słynie zwłaszcza przemysłu szklanego (szklane „perły”, „klej-j noty”, guziki i t. p.).    K- J-

i'/fo

ii

\A

Iw

Fig. 225. Fritsche (herb).

ta; z prawej strony klina pólko złote z różą ] czerwoną, z lewej pólko czerwone z różą białą; 1 z w polach: drugiem i trzeciem po skrzydle or- | lem czarnem; w polu piątem, błękitnem, kro-! Gadmenu Dolina (Gad menthal), zstępuje kiew srebrna między trzema gwiazdami złotemi. z prawej strony do doliny Aaru, powyżej jeziora Nad tarczą korona pięciopałkowa, w niej trzy Brienz (doliny Hasli); znajduje się w obwodzie hełmy. Na pierwszym, w koronie szlacheckiej, Górnego Hasie, w berneńskim kantonie Szwaj-dwie trąby złote, na drugim, między dwoma caryi; ma 18 klin. długości; zaczyna się u stóp czarnemi skrzydłami orlemi, gwiazda złota; na przejścia Susten między grupami Titlis i Damma, każdem skrzydle również po jednej gwieździe ! prowadzącego do doliny Meien. Dolina G. za-złotej, na trzecim pięć strusich białych piór. warta jest między stromą skalną ścianą Gadmer-Labry przy pierwszym hełmie błękitne, podbite flühe i Wendenstöcke z pn. a odrożami grupy Dam-srebrem, przy drugim z prawej błękitne, pod- ma, górami Tierberg, ze strony południowej. Z lo-bite srebrem, z lewej czerwone, podbite złotem, dowców na Tierbergach tryska rz. Gadmer Aa, przy trzecim czerwone, podbite złotem. Tarczę i zasilana z prawej strony wodami rz. Wenden-wasser, odpływu Wendeńskich lodowców grupy (w „Zeitschrift für bildende Kunst” 1870, ze-Titlisu; aż do tego zlewu G. nazywa się Stein- szyt I-y). alp-jest kamienista, bezdrzewna; poniżej zle- Geometrya miarowa jest to G. badająca wła-wu właściwa dolina G. zdobna jest w klony sności miarowe (metryczne) figur, t. j. te wła-i drzewa iglaste; od uścia rz. Triftwasser, spły- sności utworów geometrycznych, które są pro-wającej z lodowców Trift, należących do grupy wadzone z pojęciem odległości, kątów, wielkości Damma, G. Dolina otrzymuje nazwę Nessenthal; pól i t. d. Tak więc do G-i miarowej należą tam spływa do niej z prawej strony potok z je- wszystkie twierdzenia o równości, o równoważ-ziora Engstlen. Wreszcie G. Dolina zbiega do j ności i podobieństwie i t. p. utworów geome-doliny Hasli pod Innertkirchen.—W G. Dolinie j trycznych. G., tak elementarna jak wyższa jest wioska Gadmen (1207 m. wzniesiona); 731 wprowadzająca do swych rozważań długości m-ców., protestantów.

spółrzędne i t. p., jest G-ą miarową. Wykład

s. D.

Genelli Bonawentura. — Bibliografia: szkolny G-i euklidesowej należy przeważnie do Max Jordan „Bonav. G., biographische Skizze” G-i miarowej.

Qu

i'

kra*:

"p)

rS.6\

w

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

POLITECHNIKA ?”"'OTÏKA

111-306377

-7 *

iS*

Kdn. 524. t. . IX, 54

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000220343